Đ bài: Phân tích giá tr nhân văn cao c c a truy n ng n "M t con ng i ra đi"ề ị ả ủ ệ ắ ộ ườ ờ
c a Gorkyủ
Bài làm
Nhà văn Xô vi t l i l c, ng i có công đu trong vi c t o l p nên văn h c Xô vi tế ỗ ạ ườ ầ ệ ạ ậ ọ ế
M.Gorki (1868 - 1936) ngay t thu u th đã ph i tr i qua m t cu c s ng trăm ngàn cayừ ở ấ ơ ả ả ộ ộ ố
đng. M i lên m i tu i, m côi cha m . A M Pescôp (tên th t c a nhà văn) đã ph i lănắ ớ ườ ổ ồ ẹ ậ ủ ả
vào đi, làm đ ngh , nay đây mai đó đ ki m s ng. M i lăm năm tôi luy n trongờ ủ ề ể ế ố ườ ệ
tr ng đi gian kh , v i ý chí ngh l c phi th ng, v i ni m khát khao hi u bi t, say mêườ ờ ổ ớ ị ự ườ ớ ề ể ế
h c h i đng th i là lòng nhân h u... A.Pescop đã v t lên s ph n, v n t i ánh sángọ ỏ ồ ờ ậ ượ ố ậ ươ ớ
văn hoá và tr thành nhà văn M.Gorki (trong ti ng Nga có nghĩa là nhà văn c a s cayở ế ủ ự
đng).ắ
Trong h n b n m i năm cám bút (b t đu t 1892), M. Gorki đã vi t hàng ch c ti uơ ố ươ ắ ầ ừ ế ụ ể
thuy t, trong đó có nhi u tác ph m n i ti ng nh Cu c đi Klim Xamghin, Ng i m ;ế ề ẩ ổ ế ư ộ ờ ườ ẹ
hàng trăm truy n v a, truy n ng n, bút ký, chân dung văn h c; hàng ch c v k ch (D iệ ừ ệ ắ ọ ụ ở ị ướ
đáy) và nhi u bài phê bình, phát bi u xu t s c. Toàn b sáng tác c a ông g n li n v i sề ể ấ ắ ộ ủ ắ ề ớ ố
ph n nhân dân Nga, đt n c Nga, l ch s - xã h i Nga trong th i đi vang d i c a nh ngậ ấ ướ ị ử ộ ờ ạ ộ ủ ữ
ng i Cách m ng (1905 - 1917). T "nhà văn c a nh ng ng i chân đt’ (cu i th kườ ạ ừ ủ ữ ườ ấ ố ế ỷ
XIX) ông tr thành "chim báo bão" c a Cách m ng Nga đu th k XX. Sau khi Cáchở ủ ạ ầ ế ỷ
m ng tháng M i thành công, v i tài năng, tâm huy t và nh ng c ng hi n to l n, ôngạ ườ ớ ế ữ ố ế ớ
đc tôn vinh là "b c th y c a ch nghĩa hi n th c xã h i ch nghĩa". Dù giai đo nượ ậ ầ ủ ủ ệ ự ộ ủ ở ạ
nào, th lo i nào, đ tài nào, bao trùm và th m đm trong toàn b sáng tác c a Gorkiể ạ ề ấ ượ ộ ủ
v n là m t c m h ng nhân văn cao c : th ng yêu, trân tr ng, tin t ng con ng i.ẫ ộ ả ứ ả ươ ọ ưở ở ườ
Truy n ng n "M t con ng i ra đi" (1912) đc vi t trong b i c nh n c Nga đang tr iệ ắ ộ ườ ờ ượ ế ố ả ướ ả
qua th i k "đêm tr c c a Cách m ng tháng M i". Trên cái ranh gi i c a s h y di tờ ỳ ướ ủ ạ ườ ớ ủ ự ủ ệ
xã h i cũ và s n y sinh c a m t xã h i m i, m t v n đ b c xúc đt ra cho văn h c th iộ ự ả ủ ộ ộ ớ ộ ấ ề ứ ặ ọ ờ
đi lúc b y gi là v n m nh n c Nga, s ph n nhân dân Nga, con ng i Nga s ra sao?ạ ấ ờ ậ ệ ướ ố ậ ườ ẽ
Trong khi không ít nh ng nhà văn, nhà th sa vào bi quan, m t lòng tin vào cu c s ng, M.ữ ơ ấ ộ ố
Gorky thông qua truy n này đã bi u b m t ni m tin mãnh li t vào t ng lai. C s c aệ ể ộ ộ ề ệ ươ ơ ở ủ
truy n d a trên s vi c có th t x y ra v i chính tác gi vào cu i mùa hè năm 1892 (m tệ ự ự ệ ậ ả ớ ả ố ộ
năm đói kém), khi ông đang làm vi c t i công tr ng Kavkaz. Nh ng v i tài năng sángệ ạ ườ ở ư ớ
t o ngh thu t và cái nhìn nhâm văn cao c , tác ph m này đã v t ra kh i gi i h n c aạ ệ ậ ả ẩ ượ ỏ ớ ạ ủ
m t truy n ng n nh là "m t m u" "m t mình", "m t lát c t" c a hi n th c Nga đngộ ệ ắ ư ộ ẩ ộ ộ ắ ủ ệ ự ươ
th i và mang dáng d p c a m t b n tr ng ca.ờ ấ ủ ộ ả ườ
Truy n m đu b ng hai c nh t ng ph n: c nh thiên nhiên mùa thu Kavkaz và c nhệ ở ầ ằ ả ươ ả ả ở ả
đoàn ng i nông dân Nga b n n đói lùa ra kh i quê h ng, lang thang, phiêu b t trênườ ị ạ ỏ ươ ạ
kh p các n o đng n c Nga. N u c nh thiên nhiên hi n ra vui t i, l ng l y, mĩ lắ ẻ ườ ướ ế ả ệ ươ ộ ẫ ệ
bao nhiêu thì c nh đám ng i đói khát hi n ra chán ng t, xám x t, ki t qu b y nhiêu. Sả ườ ệ ắ ị ệ ệ ấ ự
t ng ph n đc Gorky d ng công tô đm đây không ph i là đ đi l p gi a thiênươ ả ượ ụ ậ ở ả ể ố ậ ữ
nhiên và con ng i mà đ làm n i b t lên cái c m h ng ch đo: kh ng đnh cu c s ng.ườ ể ổ ậ ả ứ ủ ạ ẳ ị ộ ố
Có th , cu c s ng còn nhi u n i kh đau khi n trong ta ch còn là s "căm ghét", "n iể ộ ố ề ỗ ổ ế ỉ ự ỗ
bu n lo". Có th loài ng i chúng ta có lúc "s ng ch ng ra gì" khi n cho "m t tr i nhi uồ ể ườ ố ẳ ế ặ ờ ề
lúc cũng ph i bu n". Nh ng theo nhà văn: "đó không ph i là vĩnh vi n". Đc s ng,ả ồ ư ả ễ ượ ố
"đc th y bao đi u kì di u", đc "chiêm ng ng cái đp tuy t v i" c a trái đt đó làượ ấ ề ệ ượ ưỡ ẹ ệ ờ ủ ấ
m t di m phúc. Tr c c nh thiên nhiên mùa thu m l "l ng l y đn hoang đng" c aộ ễ ướ ả ỹ ệ ộ ẫ ế ườ ủ
núi non, bi n c Kavkaz* nhà văn nh không nén n i s thán ph c, sùng kính cu c s ngể ả ư ổ ự ụ ộ ố
và đng th i t hào, hãnh di n v danh hi u làm ng i: "Cao c thay cái ch c v làmồ ờ ự ệ ề ệ ườ ả ứ ị
ng i trên trái đt". Có th xem đây là âm ch trong b n tr ng ca v con ng i c a M.ườ ấ ể ủ ả ườ ề ườ ủ
Gorky.
M t khác, t o nên hai c nh t ng ph n gi a thiên nhiên và xã h i con ng i, Gorky đãặ ạ ả ươ ả ữ ộ ườ
đem l i cho thiên truy n m t không gian ngh thu t đc s c, v a hi n th c v a huy nạ ệ ộ ệ ậ ặ ắ ừ ệ ự ừ ề
o. Chính trong cái không gian ngh thu t y, "M t con ng i ra đi" v a nh M t sả ệ ậ ấ ộ ườ ờ ừ ư ộ ự
vi c bình th ng l i v a nh m t s ki n thiêng liêng. Hi u qu ngh thu t c a l i k tệ ườ ạ ừ ư ộ ự ệ ệ ả ệ ậ ủ ố ế
c u t ng ph n - m t đc đi m trong truy n ng n Gorki chính là ch đó và cũng khôngấ ươ ả ộ ặ ể ệ ắ ở ỗ
ch d ng l i m c đó.ỉ ừ ạ ở ứ
Tr ng tâm mô t c a truy n ng n là c nh sinh n c a ng i m . Trong văn h c th gi iọ ả ủ ệ ắ ả ở ủ ườ ẹ ọ ế ớ
t ng có nhi u nhà văn l n b c th y vi t v c nh t ng này. Song tu thu c vào ý đừ ề ớ ậ ầ ế ề ả ượ ỳ ộ ồ
ngh thu t, quan ni u th m m mà m i nhà văn l i có m t cách mô t khác nhau Đệ ậ ệ ẩ ỹ ỗ ạ ộ ả ể
miêu t tâm lý h i h n c a Anđrây Bôncônxki (nhân v t trong Chi n tranh và hoà bình), Lả ố ậ ủ ậ ế
Tônxtôi cũng đã t ng thông qua c nh sinh n c a ng i m : nhà văn l n ng i Phápừ ả ở ủ ườ ẹ ớ ườ
Môpatxăng khi đ cao lòng nhân ái c a m t v linh m c. cũng d ng l i c nh ông x nề ủ ộ ị ụ ừ ạ ở ả ắ
tay đ đ cho m t ph n nông dân tr d d c đng. Pasternak l i thông qua c nh sinhỡ ẻ ộ ụ ữ ở ạ ọ ườ ạ ả
n c a ng i m đ suy ng m v s s ng và s ch t. Còn Gorky, khi "mô t c nh sinhở ủ ườ ẹ ể ẫ ề ự ố ự ế ả ả
đ và tô đm l i đ đ nguyên thu " ph i chăng ông đã "xúc ph m tr ng tr n th hi uẻ ậ ố ỡ ẻ ỷ ả ạ ắ ợ ị ế
th m mĩ" b n đc nh m t nhà văn Nga đng th i chê trách? Qu th t là, ngòi bút miêuẩ ạ ọ ư ộ ươ ờ ả ậ
t c a nhà văn khá t m , chi ti t, c n k , "l n l t, không b sót đi u gì trong toàn bả ủ ỉ ỉ ế ặ ẽ ầ ượ ỏ ề ộ
quá trình sinh n c a ng i m : đau đ, tr d . C t r n, ch nhau" (Nguy n H i Hà).ở ủ ườ ẹ ẻ ở ạ ắ ố ờ ễ ả
Nh ng Gorky không mô t theo cái nhìn c a nhà y h c. Trong khi chi ti t, t m mô t quáư ả ủ ọ ế ỉ ỉ ả
trình, ông t p trung làm n i b t "n i đau đn vô cùng" và ni m vui khôn t c a ng i mậ ổ ậ ỗ ớ ề ả ủ ườ ẹ
khi sinh ra m t con ng i. S khác bi t c a M. Gorki - nhà văn là ch yộ ườ ự ệ ủ ở ỗ ấ
Tr c h t, đ th hi n n i đau sinh n c a ng i m , Gorky đã v n d ng d n d p m tướ ế ể ể ệ ỗ ở ủ ườ ẹ ậ ụ ồ ậ ộ
lo t các chi ti t ngo i hình trong s bi n d ng d s c a chúng. Trong c n đau, mi ngạ ế ạ ự ế ạ ễ ợ ủ ơ ệ
ng i s n ph nh "bè ra", "méo x ch", "đôi môi tím b m", "khuôn m t căng b ", m tườ ả ụ ư ệ ầ ặ ự ắ
khi thì "tr n ng c", khi "l i lên nh mu n n tung", khi "d i đ ch y đy nh ng tiaợ ượ ồ ư ố ổ ạ ờ ạ ầ ữ
máu". N i đau ngày càng tăng đn m c ch không th ghìm gi , không th kêu khóc màỗ ế ứ ị ể ữ ể
ch có th b t lên nh ng "ti ng rên khò khè", "ti ng th d d i khác th ng", "ti ngỉ ể ậ ữ ế ế ở ữ ộ ườ ế
r ng", "ti ng g m g " đy b n năng nh c a nh ng con thú. Không ph i là quá tay khiố ế ầ ừ ầ ả ư ủ ữ ả
Gorky còn v n d ng nh ng hình nh so sánh c a "sôi", "g u", "mi ng v b ch d ng hậ ụ ữ ả ủ ấ ế ỏ ạ ươ ơ
l a" đ di n t s v t vã, qu n qu i đau đn c a ch . Con ng i có th tr i qua trămử ể ễ ả ự ậ ằ ạ ớ ủ ị ườ ể ả
ngàn n i đau và không n i đau nào gi ng n i đau nào. Nh ng n i đau sinh n c a ng iỗ ỗ ố ỗ ư ỗ ở ủ ườ
m thì không gì sánh n i. Đó là n i đau t t cùng c a th xác, kh ng khi p nh trongẹ ổ ỗ ộ ủ ể ủ ế ư
"ngày t n th '''. Đ cho ra đi m t con ng i, ng i m đã ph i tr i qua m t c n đauậ ế ể ờ ộ ườ ườ ẹ ả ả ộ ơ
đng đt đng tr i v y đó.ộ ấ ộ ờ ậ
Nh ng đa con ra đi cũng là ni m vui, ni m h nh phúc l n lao c a M . Sóng gió cònữ ứ ờ ề ề ạ ớ ủ ẹ
ch a qua, c n đau còn ch a d t, n c i đã tr l i trên "đôi môi xanh nh t" và ngày càngư ơ ư ứ ụ ườ ở ạ ợ
tr nên "đp đ", "r ng r ", "chói l i" trên g ng m t ng i s n ph khi nghe ti ng khócở ẹ ẽ ạ ỡ ọ ươ ặ ườ ả ụ ế
chào đi c a con. N u nh tr c đó, khi miêu t n i đau sinh n , Gorky "hi n th c đnờ ủ ế ư ướ ả ỗ ở ệ ự ế
tàn nh n" thì gi đây, ngòi bút c a ông l i lãng m n, bay b ng đn l k tr c v đpẫ ờ ủ ạ ạ ổ ế ạ ỳ ướ ẻ ẹ
c a Đôi m t bà m . Đôi m t "đp vô cùng", "sâu th m", "nh hai h n c xanh mênhủ ắ ẹ ắ ẹ ẳ ư ồ ướ
mông", "cháy b ng lên ng n l a xanh bi c". Ch ng ph i ng u nhiên, Gorky nh n m nhừ ọ ử ế ẳ ả ẫ ấ ạ
đn năm l n "màu xanh bi c" nh "ng n l a cháy b ng lên trong đôi m t ng i m " H nế ầ ế ư ọ ử ừ ắ ườ ẹ ẳ
không ph i là đ t cái "xanh bi c" c a màu mát. Đây là cái ánh sáng "xanh bi c" đcả ể ả ế ủ ế ượ
hát lên t ng n l a tình yêu, h nh phúc, ni m tin, ni m hoan h bi t n đang cháy sángừ ọ ử ạ ề ề ỉ ế ơ
trong tâm linh ng i m . Chính là cái ánh sáng xanh bi c y, đã làm cho đôi m t ng iườ ẹ ế ấ ắ ườ
m tr nên "đp vô cùng" sánh t a "Đôi m t th n thánh". Nó nh to m t v ng hàoẹ ở ẹ ự ắ ầ ư ả ộ ầ
quang bao quanh ng i m . Và không ch th nó còn nh chi u sáng, lan t a c thiênườ ẹ ỉ ế ư ế ỏ ả
nhiên xung quanh b u tr i xanh bi c, lá thu vàng r c, bi n v ì m sóng lao xao, cây lá thìầ ờ ế ự ể ỗ ầ
th m, m t tr i r i n ng chói l i. Có c m t ng nh thiên nhiên cũng nh m ng vui chàoầ ặ ờ ọ ắ ọ ả ưở ư ư ừ
đón s ra đi c a đa tr . C nh t ng th t là k vĩ. D i ngòi bút c a Gorky, con ng iự ờ ủ ứ ẻ ả ượ ậ ỳ ướ ủ ườ
ra đi đã tr thành s sáng t o thiêng liêng. Thiên truy n nh m t bài ca, ng i ca s vĩ điờ ở ự ạ ệ ư ộ ợ ự ạ
c a Ng i M , đng sáng t o ra c Anh hùng l n Nhà th .ủ ườ ẹ ấ ạ ả ẫ ơ
Nhân v t Tôi cũng là m t sáng t o ngh thu t đc s c c a Gorky. Nó v a đóng vai tròậ ộ ạ ệ ậ ặ ắ ủ ừ
ng i k chuy n, v a là nhân v t b c l quan đi m tr c ti p c a tác gi . Dĩ nhiên nhânườ ể ệ ừ ậ ộ ộ ể ự ế ủ ả
v t "Tôi" không ph i là tác gi . Nh ng trong nhân v t "Tôi" in đm d u n t thu t - tinhậ ả ả ư ậ ậ ấ ấ ự ậ
th n c a nhà văn: giàu lòng nhân ái, c m thông sâu s c v i n i đau đng lo i, t ng tr i,ầ ủ ả ắ ớ ỗ ồ ạ ừ ả
tháo vát, hành đng v n luôn yêu đi, yêu t do. Vì th , nh ng suy nghĩ c a nhân v tộ ẫ ờ ự ế ữ ủ ậ
"Tôi" cũng là nh ng suy nghĩ c a tác gi . Thông qua nhân v t "Tôi", M. Gorky g i g mữ ủ ả ậ ử ắ
nh ng suy nghĩ c a mình, v v n đ c a th i đi và cũng là c a nhân lo i muôn đi: conữ ủ ề ấ ề ủ ờ ạ ủ ạ ờ
ng i và s ph n c a nó trong t ng lai.ườ ố ậ ủ ươ
Gorky không nghĩ v s ph n m t cách th n bí, siêu hình hay bi quan y m th . Suy nghĩề ố ậ ộ ầ ế ế
c a ông thi t th c và tích c c Tr c nh ng băn khoăn c a ng i m : "Ch ng bi t đi nóủ ế ự ự ướ ữ ủ ườ ẹ ẳ ế ờ
s ra sao? Anh đi giúp tôi, th t c m n anh... Còn đi u đó có t t lành cho nó hay không tôiẽ ậ ả ơ ề ố
cũng ch ng bi t n a", ông kh ng đnh: "Ng i c dân m i c a n c Nga, con ng i màẳ ế ữ ẳ ị ườ ư ớ ủ ướ ườ
s ph n ch a ai l ng tr c đc". S ph n theo ông không h n ch là nh ng gì đáng âuố ậ ư ườ ướ ượ ố ậ ẳ ỉ ữ
lo mà có th còn có nhi u đi u đ mà tin t ng (không ai có th l ng tr c). Nh ng dùể ề ề ể ưở ể ườ ướ ư
t t lành hay không, con ng i sinh ra không ph i là đ th đng, đón ch s áp đt c aố ườ ả ể ụ ộ ờ ự ặ ủ
s ph n. Ngay t lúc m i sinh ra, con ng i đã mang trong nó m m m ng c a s ph nố ậ ừ ớ ườ ầ ố ủ ự ả
kháng, "b t mãn v i cu c đi", ít ai có đc nh ng phát hi n đc bi t nh Gorky và cũngấ ớ ộ ờ ượ ư ệ ặ ệ ư
ít ai có đc s nhi t tình khích l , tin t ng mãnh li t vào con ng i nh Gorky Ngheượ ự ệ ệ ưở ệ ườ ư
ti ng khóc "Ya, Ya", ông liên t ng đó nh m t l i tuyên ngôn, l i kh ng đnh đu tiênế ưở ư ộ ờ ờ ẳ ị ầ
s có m t c a con ng i trên trái đt. " thì mày, mày. Chú mày ph i t kh ng đnh choự ặ ủ ườ ấ ừ ả ự ẳ ị
kho vào m i đc, không thì k đng lo i s v t c chú mày" và "C làm m lên đi,ẻ ớ ượ ẻ ồ ạ ẽ ậ ổ ứ ầ
chú bé Oren! C gào toáng lên đi...". Con ng i ph i t kh ng đnh mình. Con ng i ph iứ ườ ả ự ẳ ị ườ ả
t quy t đnh s ph n c a mình, v t lên s ph n - nhà văn c vũ con ng i.ự ế ị ố ậ ủ ượ ố ậ ổ ườ
Thiên truy n k t thúc b ng c nh t ng ba ng i ti p t c cu c hành trình Ng i mệ ế ằ ả ượ ườ ế ụ ộ ườ ẹ
b ng con "ngo nh nhìn xung quanh, nhìn bi n, nhìn r ng, nhìn núi r i l i nhìn đa conồ ả ể ừ ồ ạ ứ
trai". Bên c nh ch là "ng i b n đng tin c y và v ng chãi. D ng nh ch mu n tìmạ ị ườ ạ ườ ậ ữ ườ ư ị ố
m t câu tr l i cho s ph n t ng lai c a đa tr . Câu tr l i có th ch a tin đc.ộ ả ờ ố ậ ươ ủ ứ ẻ ả ờ ể ư ượ
Tr c m t có th còn nhi u khó khăn, gian kh , th thách chông gai, th m chí c "n cướ ắ ể ề ổ ử ậ ả ướ
m t đau th ng" nh ng tình th ng bao la, trách nhi m c a ng i m và ni m khao khátắ ươ ư ươ ệ ủ ườ ẹ ề
"C nh s ng t do” s giúp ch v ng b c trên con đng đi t i. Và đa tr - "ng i cả ố ự ẽ ị ữ ướ ườ ớ ứ ẻ ườ ư
dân m i c a Đt n c Nga" trong cu c hành trình đi tìm s ph n t ng lai, nó đã khôngớ ủ ấ ướ ộ ố ậ ươ
đn đc. Trong tình yêu th ng bao la c a m và v i s giúp đ c a nh ng "ng i b nơ ộ ươ ủ ẹ ớ ự ỡ ủ ữ ườ ạ
đng, con ng i tình c đc đóng vai bà đ, nó s l n lên mãi trong c nh t do".ườ ườ ờ ượ ỡ ẽ ớ ả ự
Không ph i ng u nhiên "M t con ng i ra đi" đc xem là m t trong nh ng tác ph mả ẫ ộ ườ ờ ượ ộ ữ ẩ
"trung tâm" trong toàn b sáng tác c a nhà văn. Nó bi u hi n r c r ch nghĩa nhân đoộ ủ ể ệ ự ỡ ủ ạ
c a Gorky: c m thông, th ng yêu, trân tr ng và tin t ng mãnh li t con ng i. Vủ ả ươ ọ ưở ệ ở ườ ề
m t ngh thu t, truy n cũng th hi n khá rõ tài năng truy n ng n b c th y c a tác gi .ặ ệ ậ ệ ể ệ ệ ắ ậ ầ ủ ả
Hai bút pháp hi n th c và lãng m n đc v n d ng trong s k t h p nhu n nhuy n. Cácệ ự ạ ượ ậ ụ ự ế ợ ầ ễ
ph ng ti n ngh thu t: phong c nh, l i nhân v t, chi ti t ngo i hình, l i tr n thu t...ươ ệ ệ ậ ả ờ ậ ế ạ ờ ầ ậ
