Phân tích Khúc hát ru
những em bé lớn trên
lưng mẹ của nhà thơ
Nguyễn Khoa Điềm.
"Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ" của nhà thơ Nguyễn
Khoa Điềm.
Bài thơ "Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ" của nhà thơ Nguyễn
Khoa Điềm đã thể hiện tình yêu thương con gắn với lòng yêu nước gắn với
tinh thần chiến đấu của người mẹ miền Tây ThừaThiên bằng những khúc ru
nhịp nhàng, mang giọng điệu ngọt ngào trìu mến". Hãy làm rõ nhận định
trên.
Bài làm
Bài thơ " Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ" của Nguyễn Khoa
Điềm ra đời ngay tại chiến khu Trị-Thiên, trong những ngày kháng chiến
chống Mỹ đang dần đến thắng lợi nhưng vẫn còn vô cùng gian khổ. Nhà thơ
đã tận mắt chứng kiến hình ảnh những bà mẹ Tà- ôi giã gạo nuôi bộ đội
đánh Mỹ, để cảm xúc từ hiện thành những vần thơ có sức lay động mãnh liệt
. Bài thơ "thể hiện tình yêu thương con gắn với lòng yêu nước, với tinh thần
chiến đấu của người mẹ miền tây Thừa Thiên bằng những khúc ru nhẹ
nhàng, mang giọng điệu nhịp nhàng, trìu mến".
Người mẹ trong thi ca từ sau Cách mạng tháng Tám luôn là hình tượng trung
tâm, có sự phát triển về tầm vóc, về chiều sâu tình cảm, tư tưởng hài hoà
riêng chung. Từ những người mẹ trong thơ Tố Hữu thời kỳ kháng chiến
chống Pháp như bà Bầm, bà Bủ, bà mẹ Việt Bắc đến người mẹ trong "Tiếng
hát con tàu" của Chế Lan Viên, chúng ta đã từng được cảm nhận sự gắn kết
giữa người mẹ với cách mạng và kháng chiến. Đến thời kỳ kháng chiến
chống Mỹ, với tính chất quyết liệt, gian khổ, chúng ta từng gặp những vẻ
đẹp như hình tượng người mẹ đào hầm giấu hàng sư đoàn dưới đất ở "Đất
quê ta mênh mông" của nhà thơ Dương Hương Ly. Có thể nói, hình tượng
người mẹ trong bài thơ của Nguyễn Khoa Điềm là sự kế thừa tốt đẹp những
đặc trưng người mẹ quê hương - người mẹ chiến sĩ, tập trung những cảm xúc
trong trẻo nhất của nhà thơ, gợi về vẻ đẹp tâm hồn của đồng bào dân tộc
theo kháng chiến . Không phải ngẫu nhiên khi phổ nhạc bài thơ này, nhạc sĩ
Trần Hoàn đã đặt lại tựa đề là "Lời ru trên nương", bởi lẽ chính lời ru đã làm
thành cấu tứ của bài thơ dẫn dắt ta vào một thế giới mang đậm bản sắc riêng
của người Tà-ôi. Bài thơ như là minh chứng của tấm lòng đồng bào dân tộc
một lòng tin theo Đảng, thương con, thương bộ đội, thương yêu núi rừng
nương rẫy làng bản, thương đất nước. Tình thương thành điệp khúc xuyên
suốt theo nhịp chày của mẹ :
Em cu Tai ngủ trên lưng mẹ ơi
Em ngủ cho ngoan đừng rời lưng mẹ
Có lẽ đây là lời của nhà thơ, hàm chứa bao trìu mến dành cho chú bé Tà-ôi
như muốn góp thêm bao thương mến hoà cùng khúc ru của mẹ. Hình ảnh
trong kháng chiến chống Pháp của nhà thơ Tố Hữu :
Nhớ người mẹ nắng cháy lưng
Địu con lên rẫy bẻ từng bắp ngô
Người mẹ chống Pháp và người mẹ chống Mỹ có những điểm tương đồng
trong công việc. Nhưng ở Nguyễn Khoa Điềm, hình ảnh thơ này không xuất
phát từ nỗi nhớ mà được cất lên ngay giữa hiện thực chống Mỹ. Nét đẹp của
hình tượng được khơi lên từ tính chất công việc "Mẹ giã gạo mẹ nuôi bộ
đội". Người mẹ được khắc hoạ trong từng chi tiết sống động nhất, nổi bật
với tứ thơ thật đẹp :
Nhịp chày nghiêng, giấc ngủ em nghiêng.
Tưởng như trong động tác của mẹ cũng đã ngân lên nhịp điệu ru ngọt ngào
và nhịp đưa em đều đặn an bình như trên một cánh võng êm. Tác giả hoàn
toàn không thi vị hóa mà bằng ngòi bút tả thực giúp người đọc nhận ra : mồ
hôi mẹ nóng hổi, vai mẹ gầy - bao vất vả như đọng cả trên đôi vai mẹ. Mỗi
khúc ru hiện lên hình ảnh mẹ trong nhiều tư thế cũng như công việc khác
nhau : giã gạo, tỉa bắp, chuyển lán, đạp rừng,...như hoàn chỉnh bức chân
dung lao động khoẻ khoắn cũng như niềm hân hoan được hòa vào những
công việc kháng chiến. Không những thế, qua những hình ảnh này, ta còn
hình dung một nhịp sống bình thản của những người dân và cán bộ chiến sĩ
ở chiến khu chống Mỹ. Mặc dù, trong thực tế, đây là nơi hứng chịu rất nhiều
bom đạn kẻ thù và luôn phải đương đầu với những cuộc hành quân lùng sục
"tìm và diệt", càn quét hòng xoá sạch dấu tích của vùng chiến khu đầu mối
Bắc Nam này. Cuộc sống khó khăn thiếu thốn đòi hỏi phải tự cung tự cấp,
tăng gia sản xuất , bảo đảm nuôi dân đánh giặc. Hình ảnh người mẹ giã gạo
khiến ta lại liên tưởng đến những nhịp chày trong trong bài hát " Tiếng chày
trên sóc Bom Bo" của cố nhạc sĩ Xuân Hồng. Ở đâu cũng vậy, khi cách
mạng được bao bọc, chăm chút bằng tất cả tình cảm yêu nước của nhân dân,
khi biết dựa vào dân thì không sức mạnh tàn bạo nào của kẻ thù có thể khuất
phục được.
Gạo dùng để nuôi quân, mẹ lại lên tỉa bắp, cùng với a-kay. Đằng sau hành
động đó lại ẩn chứa vẻ dẹp của sự hy sinh nhường cơm sẻ áo cho người cách
mạng. Lòng mẹ bao dung lại được cảm nhận bằng tình cảm thương mến của
nhà thơ:
Lưng núi thì to mà lưng mẹ nhỏ
Em ngủ ngoan em đừng làm mẹ mỏi
Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi
Mặt trời của mẹ, em nằm trên lưng.
Lời thơ thật dịu dàng như ru sâu thêm giấc ngủ cho em cu Tai, như muốn sẻ
chia những vất vả nhọc nhằn trong công việc của mẹ. Không gian mênh
mông của vùng rừng núi tây Thừa Thiên như mở ra với ánh mặt trời lan toả
khắp núi đồi. Nổi bật giữa khung cảnh là người mẹ Tà-ôi với công việc cần
mẫn. Nhưng mẹ không hề đơn độc chính vì có mặt trời của mẹ - em cu Tai
đang ngon giấc. Với cách ví von đặc sắc này, nhà thơ đã tạo nên liên tưởng
về mối quan hệ mật thiết của con ngừi với núi rừng, nương rẫy. Không có
tình cảm gắn bó, không thể tạo được liên tưởng thú vị giữa hạt bắp với con
nằm trên lưng. Mặt trời không gợi ra cảm giác về độ nóng, độ chói mà trở
thành hình tượng biểu trưng cho nguồn sống mạnh mẽ. Mặt trời của bắp đem
lại hạt nảy mầm, hạt chắc. Mặt trời của mẹ - em cu Tai là hạnh phúc, nguồn
sống của mẹ. Những chú bé Tà-ôi được tắm trong ánh sáng sẽ trở nên vạm
vỡ săn chắc, ánh mặt trời hào phóng ban tặng cho mẹ những đứa con khỏe
mạnh của núi rừng. Hình tựơng sáng tạo của Nguyễn Khoa Điềm đã đem lại
những rung cảm thẩm mỹ đặc biệt.
Người đọc còn nhận ra tấm lòng mẹ mênh mông trong hình ảnh mẹ con
không cách xa : "Lưng đưa nôi và tim hát thành lời". Lời tim ngân nga suốt
ba đoạn thơ thành điệp khúc dạt dào thương mến :
Ngủ ngoan a-kay ơi, ngủ ngoan a-kay hỡi
Mẹ thương a-kay...
Khởi nguồn của mọi hành động cao cả bắt đầu từ tình yêu bình dị nhất.
Điểm xuất phát của lời ru chính từ tấm lòng mẹ thương a-kay vô bờ bến này
! Còn tình thương nào bình dị, gần gũi mà sâu sắc bằng tình mẹ thương con?
Âm vang lòng mẹ cất thành lời ru, thành lời thơ đầy xúc cảm của Nguyễn
Khoa Điềm. Với những chiều liên tưởng gắn bó trực tiếp với từng công việc
của mẹ, bộc lộ vẻ đẹp rất giản dị mà cao cả. Mẹ thương a-kay ! - Rất ngắn
gọn nhưng cũng rất đầy đủ, đẹp đẽ - vẻ đẹp tâm hồn mẹ. Hơn thế nữa, đó là
xuất phát điểm của những tình cảm thời đại : mẹ thương bộ đội. Có ranh giới
nào của tình thương rất đầm ấm ấy không ?
Sự sống của a-kay cũng là tương lai của buôn làng. Bởi thế, cũng rất tự
nhiên khi mẹ thương a-kay, mẹ thương làng đói. Cuộc sống của người Tà-ôi
