Phát triển những công dụng
mới của tre trúc
Trung Quốc cho tre, trúc là biểu tượng tuổi thọ. Ấn Độ cho tre trúc là
biểu tượng tình nghĩa bạn bè. Ngoài công dụng làm cây cảnh, kiểng và lấy
măng chuyên biệt đã nói trên, sau đây là công dụng vài loài tre, trúc, có lẽ
cũng nên biết rõ hơn.
Công dụng cổ truyền
- Tre lồ ồ Bambusa balcoa Roxb, thấy nhiều ở Huế -
Quảng Nam, được xem là tre tốt nhất dùng xây cất. Đây là
một bụi tre thân cao đến 25 m, lóng dài 20 - 50 cm, rộng 7
- 15 cm, lỏng ruột
- Tre tầm vông loài Bambusa pervariabilis Munro, chỉ cao 10 - 15 m, rất
suông và gần như đặc ruột, thân cứng chắc, măng ngon, không thấy ghi là trồng ở
nước ta, thân rất cứng làm vật liệu cho những xây cất nặng. Loài ghi trồng ở nước
ta là tầm vông Bambusa variablis Munro, chỉ cao 10 - 15 m, rất suông và gần như
đặc ruột, thân cứng chắc không kém.
- Tre Bambusa polymorph Munro dùng lợp mái tre, sàn tre, tường tre,
không thấy ghi ở Việt Nam, nhưng rất nhiều loại tre, le, giang, nứa, mạy v.v...
thuộc các tông chi Bambusa, Dendrocalamus, Gigantochloa v.v... ở nước ta cùng
có công dụng này. Loài luồng Thanh Hóa Bambusa membranaceus Stapl. (hay
Dendrocalamus membraceus Munro.) bụi cao đến 25 m, đường kính 10 - 12 cm,
mọc thành đoàn rộng ở Trường Sơn, và đã được trồng ở các tỉnh Hòa Bình, Sơn
La, Nghệ An, Hà Tĩnh... làm vật liệu xây cất, làm cầu tre.
- Loài tre trúc đan Bambusa textilis McClure và loài trúc hóp Bambusa
tuldoides Munro hay dùng ở nước ta và các nước quanh ta để chẻ lạt đan chiếu,
làm mũ đội, thúng rổ; loài trúc Bắc Arundinaria amabilis McClure, thân cứng
nhưng dẻo dai, làm vật dụng đan và cần câu rất tốt v.v...
- Tre lùn Bambusa nana Roxb. (Arundo multiplex Lour), trên thế giới dùng
làm cần câu. Bên ta hay dùng hóp cần câu Bambusa multiplex Raeusch (cũng
thường được dùng làm hàng rào tre, các lũy tre làng...); trúc hóp Bambusa
tuldoides Munro; trúc vàng Phyllostachys aurea Munro. v.v... làm cần câu cá.
- Tre làm gậy rất tốt ở nước ta là tầm vông rừng Thyrsostachus siamensis
Gamble, bụi cao 3 - 5 m, có khi đến 13 m, thân khít nhau, chằng chịt, lóng to 8cm,
mắt không lồi, măng rất ngon, thấy nhiều ở Ban Mê Thuột và có trồng sưu tập ở
Thảo Cầm Viên Sài Gòn.
- Loài lôi hay tre thân leo Schizostachyum hainanensis Merr., dài 8 - 30 cm,
có lóng rất dài 75 cm, nên dùng làm sào đẩy, làm sáo.
- Tre có bẹ làm dép là Bambusa sinospinosa Mc Clure, tre chẻ lạt hay gói
bánh chưng, còn gọi là nứa hay giang Dendrocalamus patellaris Gamble, thân cao
5 - 10 m, thành vỏ thân mỏng; Trúc vuông Tetragonocalamus quadrangularis
Nak. là loại tre nhỏ, thân tiết diện vuông, nhánh làm viết cho các nhà sư ở Trung
Quốc.
Ngoài công dụng lấy măng ăn tươi hay phơi khô, các loài mạy lớn hay tre
rồng Sinocalamus (Dendrocalamus) giganteus Munro, diễn hay tre ngọt
Sinocalamus (Dendrocalamus) latiflorus Munro, mạy bột Sinocalamus farinosus
Keng, thân dùng làm vật liệu xây cất, làm ống tre dẫn nước hay các thùng tre, mọc
nhiều ở vùng rừng các dân tộc Tày, Dao v.v...
Trên thế giới các loài tre Bambusa multiplex Raeusch., Bambusa vulgaris
Schrader hay dùng làm bột giấy. Nước ta dùng làm bột giấy từ các loài tre mỡ, tre
nhà Bambusa vulgaris Schrader hay Bambusa arundinacea Retz ); tre gai, tre lá
ngắn Bambusa stenostachya Haeckel, tre lồ ồ Bambusa procera Ạ.Chev.; tre hoa
hay hóp cần câu Bambusa multiplex Raeusch; tre ống điếu hay trúc đùi gà
Bambusa ventricosa McClure. Bột giấy tre, trúc chiếm đến 60 - 70% bột giấy
nguyên liệu ở các tỉnh miền Bắc, Thanh Hóa và tỉnh Bình Phước. Loài luồng
Bambusa (Dendrocalamus) membranaceus Munro, bụi cao đến 25 m, đã nói ở
trên, là loại cho năng suất cao ở nhiều rừng tre rậm rạp Thanh Hóa và rải rác vùng
Trường Sơn. Loài giang Dendrocalamus patellaris Gamble ở rừng Nghệ An,
Thanh Hóa, Tuyên Quang, Vĩnh Phú, Lào Cai cũng cho bột giấy cao phẩm. Một
số loài tông chi sặt Arundinaria cũng được dùng làm bột giấy. Tre làm giấy chỉ có
chu kỳ là 3 năm đốn một lần, trong khi rừng gỗ hay gỗ thông v.v... làm giấy chu
kỳ dài hơn nhiều.
Có lẽ cũng không nên quên công dụng đặc biệt nhiều loại tre trúc như lấy lá
nuôi gấu trúc Panda ở tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc hay làm dùng nhiều vị thuốc
Nam ở Việt Nam. Như lá tre gai rừng, tre lộc ngộc, tre nghệ Bambusa bambos
Voss, một loài tre gai, thân rất to, cao đến 35 m, trong rừng hay trồng lấy lá làm
trà lạc thai; tre Xiêm, tre nứa Phyllostachys pubescens Houz., thân cao cũng đến
35 m, lóng dài 35 - 50 cm, ở Tân An (Long An), thân sắc trị bao tử chua...
Công dụng tre trúc mới mẻ ở Hoa Kỳ
1) Pha trộn các sợi khác dùng làm vải (hình 1). Khăn tắm “màu sắc đất
lành - earth accents” ở thị trấn biển Santa Monica, dùng 75% sợi tre và 25% bông
vải trồng theo phương pháp hữu cơ. Giá bán lẻ một khăn vải này hiện 11,95 đô la
Mỹ, một khăn tay là 23,95 đô la và một khăn tắm là 39,95 đô la. Còn khăn trải
giường, chỉ số sợi đếm 200 do hãng Garnet Hill chế tạo, chứa 70% sợi tre và 30%
sợi bông vải. Hãng cho biết là những “lỗ hổng vi tiểu” (microgaps) của sợi tre làm
khăn dễ thoát nước hơn so với toàn bông vải. Giá từ 22 đến 42 đô la một tấm.
2) Thời trang
Các hãng thời trang Zac Posen, Perry Ellis và Helmut Lang, vừa tung ra
trong tháng 8 năm 2006, những búi tóc, bao đầu bằng sợi tre trắng tinh. Hình dáng
thiếu nữ, mặc áo sơ mi nhiều nếp, đính kèm búi tóc, phô trương khả năng ăn mặc
thanh lịch bằng vải sợi tre. Giá bán đến 280 đô la một búi tóc này.