qu¶n lý vµ sö dông n¨ng l−îng tiÕt kiÖm, hiÖu
Trong c«ng nghiÖp hãa chÊt viÖt nam
PGS.TS. Ph¹m Hoµng L−¬ng
ViÖn tiªn tiÕn Khoa häc vµ C«ng nghÖ
Tr−êng §¹i häc B¸ch Khoa Hµ Néi
TS. Chö V¨n Nguyªn
Ban Kü thuËt, Tæng C«ng ty Hãa chÊt ViÖt Nam
Hµ Néi, th¸ng 1-2009
CH¦¥NG 1
m« h×nh Qu¶n lý n¨ng l−îng trong c«ng nghiÖp
1.1. Kh¸i niÖm qu¶n lý n¨ng l−îng
Qu¶n lý n¨ng l−îng (QLNL) lµ mét ho¹t ®éng cã tæ chøc, ®−îc thiÕt kÕ theo
mét cÊu tróc hîp lý nh»m h−íng tíi viÖc sö dông n¨ng l−îng hiÖu qu¶ h¬n mµ kh«ng
lµm gi¶m n¨ng suÊt lao ®éng hoÆc ¶nh h−ëng ®Õn c¸c tiªu chÝ m«i tr−êng vµ an toµn
lao ®éng. Nguyªn t¾c mÊu chèt cña c«ng t¸c qu¶n lý n¨ng l−îng lµ hiÖu qu¶ kinh tÕ
(cost effectiveness): sö dông n¨ng l−îng hiÖu qu¶ chØ cã thÓ ®−îc thùc hiÖn trong
khu«n khæ khi c¸c ho¹t ®éng nµy ®−îc ®¸nh gi¸ theo gãc ®é th−¬ng phÈm vµ tµi
chÝnh th«ng th−êng, gièng nh− c¸c ho¹t ®éng ®Çu t− kh¸c. Do vËy qu¶n lý n¨ng
l−îng ®ßi hái ph¶i ®−îc ®¸nh gi¸ kh¶ thi vÒ c¶ kü thuËt lÉn kinh tÕ.
ViÖc x¸c ®Þnh chÝnh x¸c vµ thùc hiÖn thµnh c«ng mét ch−¬ng tr×nh qu¶n lý
n¨ng l−îng trong c«ng nghiÖp ®ßi hái ph¶i cã mét khu«n khæ hîp lý ®Ó nhËn d¹ng vµ
®¸nh gi¸ c¸c c¬ héi tiÕt kiÖm n¨ng l−îng. N¨ng l−îng sÏ kh«ng thÓ ®−îc tiÕt kiÖm
chõng nµo ta ch−a biÕt n¨ng l−îng ®−îc sö dông ë ®©u vµ ®−îc sö dông nh− thÕ nµo,
ë t¹i kh©u nµo vµ vµo thêi ®iÓm nµo hiÖu suÊt n¨ng l−îng cã thÓ ®−îc c¶i thiÖn.
Trong hÇu hÕt c¸c tr−êng hîp, viÖc x¸c lËp khu«n khæ nµy ®ßi hái ph¶i tiÕn hµnh
c«ng t¸c ®iÒu tra ®Çy ®ñ vµ chi tiÕt c¸c nguån sö dông vµ tæn hao n¨ng l−îng. ViÖc
®iÒu tra th¨m dß nµy th−êng ®−îc hiÓu lµ ho¹t ®éng kiÓm to¸n n¨ng l−îng. Tuy
nhiªn, viÖc thùc hiÖn kiÓm to¸n n¨ng l−îng mét c¸ch ®¬n ph−¬ng kh«ng thÓ ®−îc
xem lµ mét ch−¬ng tr×nh tiÕt kiÖm n¨ng l−îng (TKNL) mµ ph¶i cã mét lo¹t c¸c ®iÒu
kiÖn kh¸c còng ®−îc tháa m·n: §Çu tiªn, cÇn ph¶i cã ý thøc, nhu cÇu vµ mong muèn
TKNL. C¸c ®Ò xuÊt / dù ¸n TKNL kh¶ thi cÇn ph¶i ®−îc ®¸nh gi¸ tu©n theo c¸c chØ
dÉn tµi chÝnh. Ho¹t ®éng cÊp vèn cho viÖc thùc hiÖn c¸c dù ¸n TKNL. Cuèi cïng,
cÇn ph¶i cã sù cam kÕt cña c¸c cÊp qu¶n lý nhµ m¸y vµ nh©n viªn vÒ tiÕp tôc thùc
hiÖn sö dông n¨ng l−îng hiÖu qu¶ khi c¸c dù ¸n kÕt thóc, bëi v× lîi nhuËn kinh tÕ tõ
c¸c dù ¸n nµy cã thÓ sÏ suy gi¶m rÊt nhanh chãng nÕu c«ng t¸c qu¶n lý vµ vËn hµnh
thiÕt bÞ hîp lý kh«ng ®−îc duy tr× liªn tôc.
§iÒu quan träng lµ cÇn ph¶i ®−îc x¸c ®Þnh ngay tõ ®Çu ý nghÜa cña c«ng t¸c
qu¶n lý n¨ng l−îng trong c«ng nghiÖp. Môc ®Ých cña ho¹t ®éng nµy lµ nh»m gi¶m
thiÓu l−îng n¨ng l−îng tiªu thô trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt mét sè l−îng s¶n phÈm hoÆc
cung cÊp mét dÞch vô ®−îc Ên ®Þnh tõ ®Çu. TiÕt kiÖm n¨ng l−îng kh«ng cã nghÜa lµ
gi¶m s¶n l−îng t¹i ®Çu ra cña mét qu¸ tr×nh s¶n xuÊt hoÆc c¾t bá nh÷ng dÞch vô cung
1
cÊp tr−íc ®ã mµ cã nghÜa lµ sö dông c¸c nguån n¨ng l−îng s½n cã mét c¸ch hiÖu qu¶
h¬n.
D−íi ®©y lµ mét vµi nguyªn lý th−êng ®−îc ¸p dông trong c«ng t¸c qu¶n lý
n¨ng l−îng trong c¸c doanh nghiÖp c«ng nghiÖp.
- CÇn ph¶i kiÓm tra, xem xÐt c¸c ph−¬ng thøc vµ møc ®é sö dông tÊt c¶ c¸c d¹ng
n¨ng l−îng, bao gåm c¶ tÝnh phï hîp / hîp lý cña c¸c qu¸ tr×nh ®−îc sö dông, kÝch
cì cña nhµ m¸y vµ c¸c thiÕt bÞ. ViÖc kiÓm tra nµy cÇn ph¶i ®−îc thùc hiÖn thËt chi
tiÕt vµ ®−îc ®¸nh gi¸ trªn c¬ së chi phÝ n¨ng l−îng ®−îc sö dông trong c¸c giai ®o¹n
cña mét qu¸ tr×nh. §Çu tiªn, cÇn tËp trung vµo nh÷ng khèi tæ m¸y vËn hµnh sö dông
nhiÒu n¨ng l−îng nhÊt;
- §o ®¹c mét c¸ch hÖ thèng / tæng hîp c¸c dßng n¨ng l−îng vµ vËt chÊt trong
ph¹m vi nhµ m¸y;
- Sö dông c¸c thiÕt bÞ ®o kiÓm (x¸ch tay hoÆc l¾p cè ®Þnh t¹i nhµ m¸y) ®−îc kiÓm
®Þnh vµ b¶o d−ìng th−êng xuyªn. ViÖc ®o kiÓm chÝnh x¸c lu«n ®−îc ®ßi hái trong c¶
hai tr−êng hîp: kiÓm to¸n n¨ng l−îng vµ ®iÒu khiÓn tèi −u viÖc sö dông n¨ng l−îng
trong qu¸ tr×nh vËn hµnh th«ng th−êng cña nhµ m¸y;
- Quan t©m ®Õn viÖc tËn dông c¸c nguyªn vËt liÖu trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt, ®Æc
biÖt lµ nh÷ng nguyªn vËt liÖu cã hµm l−îng n¨ng l−îng cao nh− kim lo¹i, kÝnh, giÊy,
nhùa vµ c¸c vËt liÖu chÞu nhiÖt;
- Cè g¾ng ®¹t ®−îc kÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt trong khi vÉn gi¶m thÊp n¨ng
l−îng tiªu thô t¹i ®Çu vµo, hoÆc cè g¾ng gia t¨ng c«ng n¨ng t¹i ®Çu ra víi mét møc
n¨ng l−îng tiªu thô cho tr−íc t¹i ®Çu vµo.
- ThÈm ®Þnh kü l−ìng dù ¸n TKNL tiÒm n¨ng ®Ó x¸c ®Þnh ¶nh h−ëng cña nã tíi
tiªu thô n¨ng l−îng vµ kh¶ thi vÒ vËn hµnh trong mét qu¸ tr×nh s¶n xuÊt. Trong
tr−êng hîp sö dông ®iÖn, thêi gian tiªu thô ®iÖn n¨ng cã ¶nh h−ëng râ rÖt ®Õn gi¸ s¶n
xuÊt.
- CÇn kiÓm tra thËt chi tiÕt vµ c¸c c¶i thiÖn cña nhiÒu kh©u/ thiÕt bÞ s¶n xuÊt, kÓ c¶
c¸c kh©u/ thiÕt bÞ nhá.
1.2. M« h×nh QLNL
CÊu tróc cña mét qu¸ tr×nh QLNL ®−îc biÓu diÔn trªn H×nh 1.
2
NhËn thøc vÒ TKNL
Cam kÕt cña l∙nh ®¹o
KiÓm to¸n n¨ng l−îng s¬ bé
KiÓm to¸n n¨ng l−îng chi tiÕt:
Thùc hiÖn c¸c gi¶i ph¸p TKNL kh«ng chi phÝ, chi phÝ thÊp
TiÕn hµnh
nghiªn cøu
kh¶ thi c¸c dù
¸n ®Çu t− lín
Theo dâi,
®¸nh gi¸ Tµi
chÝnh
Mua s¾m
thiÕt bÞ
X©y
dùng
Ch¹y thö,
nghiÖm thu
§
Æt c¸c møc
chuÈn míi
(benchmark)
H×nh 1. CÊu tróc cña mét qu¸ tr×nh QLNL
Nh− ®· tr×nh bµy ë trªn, nhËn thøc vÒ TKNL cã mét ý nghÜa ®Æc biÖt quan
träng trong c«ng t¸c qu¶n lý n¨ng l−îng. Trong hÇu hÕt c¸c xÝ nghiÖp c«ng nghiÖp,
c¸c nh©n viªn kü thuËt vµ c«ng nh©n vËn hµnh th−êng chØ quan t©m ®Õn c¸c hÖ
thèng, thiÕt bÞ n¨ng l−îng do m×nh qu¶n lý, vËn hµnh cã ho¹t ®éng hay kh«ng (ON-
OFF status) ®Ó ®¶m b¶o quy tr×nh s¶n xuÊt cña xÝ nghiÖp mµ kh«ng biÕt chÝnh x¸c
®Æc tÝnh vËn hµnh cña hÖ thèng/thiÕt bÞ còng nh− c¸c chi phÝ nguyªn vËt liÖu vµ
nhiªn liÖu cho tõng hÖ thèng/thiÕt bÞ ®ã. Thùc tÕ nµy xuÊt ph¸t tõ 2 nguyªn nh©n sau
®©y.
1/ HiÖn tr¹ng ph©n cÊp qu¶n lý trong xÝ nghiÖp: C¸c sè liÖu vÒ chi phÝ n¨ng l−îng
(than, dÇu, khÝ, ®iÖn, n−íc, v.v) th−êng do bé ph©n kÕ to¸n - tµi vô cña xÝ nghiÖp l−u
tr÷, vµ chØ ®−îc th«ng b¸o ®Õn cÊp l·nh ®¹o cao nhÊt cña xÝ nghiÖp;
2/ HiÖn tr¹ng s¶n xuÊt trong xÝ nghiÖp: hÇu hÕt c¸c thiÕt bÞ/hÖ thèng n¨ng l−îng
(®Æc biÖt lµ hÖ thèng/thiÕt bÞ nhiÖt) th−êng kh«ng ®−îc trang bÞ ®Çy ®ñ c¸c ®ång hå
®o kiÓm t¹i chç hoÆc c¸c thiÕt bÞ ®o kiÓm nµy kh«ng ®−îc kiÓm ®Þnh ®Þnh kú hoÆc
kh«ng ho¹t ®éng.
3
Cam kÕt cña l·nh ®¹o vÒ thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng TKNL cã thÓ ®−îc cô thÓ
hãa b»ng c¸c b−íc cô thÓ sau ®©y:
- Lùa chän vµ thµnh lËp mét tiÓu ban tiÕt kiÖm n¨ng l−îng t¹i c¬ së s¶n xuÊt vµ
chØ ®Þnh mét ®iÒu phèi viªn hoÆc l·nh ®¹o cña tiÓu ban chÞu tr¸ch nhiÖm vÒ ch−¬ng
tr×nh QLNL;
- X¸c lËp c¸c tiªu chÝ tiÕt kiÖm n¨ng l−îng cho c«ng ty hoÆc cho tõng ph©n x−ëng
s¶n xuÊt (vÝ dô, cÇn ph¶i tiÕt kiÖm hµng n¨m 5% n¨ng l−îng sö dông cho 3-5 n¨m
tíi);
- Cam kÕt tµi trî (nh©n lùc, tiÒn) cho ch−¬ng tr×nh QLNL;
- Th«ng b¸o ch−¬ng tr×nh QLNL trong vµ ngoµi ph¹m vi nhµ m¸y/xÝ nghiÖp, kªu
gäi vµ tËp hîp quÇn chóng tham gia vµ thóc ®Èy c¸c kÕt qu¶ thµnh c«ng cña ch−¬ng
tr×nh.
Thùc tÕ cho thÊy, nÕu kh«ng cã quan t©m tÝch cùc tíi c«ng t¸c QLNL, khã cã
thÓ ®¹t ®−îc c¸c lîi nhuËn tõ c¸c ho¹t ®éng TKNL, vµ viÖc hç trî tµi chÝnh cho c¸c
ho¹t ®éng trong t−¬ng lai lµ kh«ng kh¶ thi.
§µo t¹o vÒ TKNL ®ãng vai trß quan träng ®èi víi hÇu hÕt c¸c xÝ nghiÖp c«ng
nghiÖp do t¹i ®ã c¸c nh©n th−êng kh«ng ý thøc ®−îc chi phÝ do tæn hao n¨ng l−îng.
Ch−¬ng tr×nh ®µo t¹o cã thÓ bao trïm c¸c lÜnh vùc/néi dung sau ®©y.
• §µo t¹o kü s− vÒ kü n¨ng nhËn d¹ng vµ ph©n tÝch c¸c c«ng nghÖ TKNL.
• §µo t¹o nh©n viªn b¶o d−ìng vÒ lÞch tr×nh vµ kü n¨ng b¶o d−ìng thiÕt bÞ ®Þnh
kú.
• §µo t¹o nh©n viªn vËn hµnh ®Ó vËn hµnh tèi −u c¸c thiÕt bÞ vÒ ph−¬ng diÖn
hiÖu qu¶ n¨ng l−îng vµ n¨ng suÊt s¶n xuÊt.
• §µo t¹o c¸c nh©n viªn cña nhµ m¸y nh»m n©ng cao nhËn thøc vÒ TKNL(vÝ dô
t¾t ®Ìn vµ hÖ thèng – thiÕt bÞ ®iÒu hßa kh«ng khÝ khi hÕt giê lµm viÖc vµ khi
kh«ng cÇn thiÕt).
1.3. kiÓm to¸n n¨ng l−îng
1.3.1. Môc ®Ých cña kiÓm to¸n n¨ng l−îng
Mét qu¸ tr×nh qu¶n lý n¨ng l−îng hiÖu qu¶ ph¶i ®−îc dùa trªn c¸c môc tiªu
®−îc thÓ hiÖn b»ng con sè vµ cÇn ph¶i nhËn d¹ng mét c¸ch chi tiÕt c¸c ho¹t ®éng cÇn
thùc hiÖn ®Ó ®¹t ®−îc c¸c môc tiªu ®· ®Ò ra. §Ó x©y dùng mét ch−¬ng tr×nh QLNL
4