SỞ Y TẾ TỈNH GIA LAI
BỆNH VIỆN ĐA KHOA GIA LAI
TÀI LIỆU
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
HỆ NGOẠI
(TẬP I)
Năm 2025
(Lưu hành nội bộ)
3
LỜI NÓI ĐẦU
Sức khỏe là vốn quý nhất của mỗi con người và của toàn xã hội. Trong quá trình chăm
sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân, công tác tư vấn, truyền thông và giáo dục sức khỏe giữ
vai trò đặc biệt quan trọng, góp phần nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi và giúp người
bệnh chủ động hơn trong việc phòng ngừa, điều trị và phục hồi sau bệnh tật.
Đối với hệ Ngoại, người bệnh thường phải trải qua các can thiệp xâm lấn như phẫu
thuật, thủ thuật, thời gian nằm viện kéo dài và đối mặt với nhiều nguy cơ biến chứng. Vì
vậy, việc cung cấp đầy đủ kiến thức về bệnh lý, phương pháp điều trị, chăm sóc trước –
trong – sau phẫu thuật, cũng như hướng dẫn tự chăm sóc và theo dõi tại nhà là yếu tố then
chốt giúp nâng cao hiệu quả điều trị và chất lượng cuộc sống cho người bệnh.
Tài liệu “Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe hệ Ngoại” được biên soạn nhằm hỗ
trợ cán bộ y tế, đặc biệt là đội ngũ điều dưỡng, trong công tác chăm sóc toàn diện người
bệnh. Nội dung tài liệu tập trung vào các kiến thức cơ bản, thiết thực và dễ hiểu, phù hợp
với nhiều đối tượng người bệnh, giúp người bệnh và người nhà hiểu rõ tình trạng sức khỏe
của mình, hợp tác tốt trong điều trị và chủ động phòng ngừa biến chứng.
Chúng tôi hy vọng tài liệu này sẽ là nguồn tham khảo hữu ích trong thực hành lâm sàng,
góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người bệnh
và phù hợp với định hướng phát triển của ngành y tế hiện nay.
Trong quá trình biên soạn, dù đã có nhiều cố gắng, tài liệu không tránh khỏi những
thiếu sót. Chúng tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp của quý đồng nghiệp và người
bệnh đọc để tài liệu ngày càng hoàn thiện hơn.
Xin trân trọng cảm ơn!
Quét mã QR để xem tài liệu
4
MỤC LỤC
Chương I. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe những giờ đầu sau phẫu thuật .. 7
Chương II. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Cơ - xương - khớp ................... 12
Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Thoái hóa khớp gối ......................... 13
Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ngón tay cò súng ............................ 17
Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hội chứng ống cổ tay ...................... 23
Bài 4. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Trật khớp ......................................... 28
Bài 5. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm xương .................................... 33
Bài 6. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Gãy xương ...................................... 37
Bài 7. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Đa chấn thương và VT mô mềm .... 43
Bài 8. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Bỏng ................................................ 49
Chương III. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Thần kinh ............................... 55
Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Chấn thương phần mềm vùng đầu .. 56
Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Chấn động não ................................ 62
Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Vết thương sọ não hở ...................... 67
Bài 4. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Chấn thương sọ não ....................... 73
Bài 5. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Khuyết sọ ....................................... 82
Bài 6. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Tăng áp lực nội sọ .......................... 88
Bài 7. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Não úng thủy.................................. 95
Bài 8. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh U não ............................................ 100
Bài 9. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Dị dạng mạch máu ....................... 108
Bài 10. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm tủy cắt ngang .................... 112
Bài 11. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm xương tủy thân đốt sống .. 118
Bài 12. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Thoát vị đĩa đệm cột sống cổ ..... 124
Bài 13. Tư vấn, truyền thông GDSK cho NB Di chứng chấn thương cột sống cổ ......... 129
Bài 14. Tư vấn, truyền thông GDSK cho NB Đĩa đệm cột sống thắt lưng chèn ép tủy . 134
Bài 15. Tư vấn, truyền thông GDSK cho NB Phẫu thuật cột sống................................. 139
Chương IV. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Tiêu hóa ................................ 147
Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm ruột thừa ............................. 148
Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm phúc mạc ............................ 153
Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Thủng dạ dày ............................... 158
Bài 4. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Thủng tạng rỗng ........................... 162
Bài 5. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Chấn thương bụng kín ................. 166
Bài 6. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Vết thương thấu bụng .................. 170
Bài 7. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Rò hậu môn .................................. 174
Bài 8. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Trĩ ................................................ 179
Chương V. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Lồng ngực .............................. 185
Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh phẫu thuật các bệnh lý về Phổi .... 186
Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Tràn khí màng phổi ...................... 193
Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Tràn máu màng phổi .................... 198
5
Bài 4. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Tổn thương lồng ngực ................. 203
Chương VI. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Tiết niệu – Tuyến giáp ........ 208
Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh U xơ tuyến tiền liệt ...................... 209
Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hẹp niệu đạo ................................ 216
Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Bướu giáp .................................... 220
Chương VII. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Mắt ...................................... 228
Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm màng bồ đào ....................... 229
Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm bờ mi .................................. 234
Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm mũ nội nhãn ....................... 237
Bài 4. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Xuất huyết kết mạc ...................... 241
Bài 5. Tư vấn, truyền thông GDSK cho NB Chấn thương đụng dập nhãn cầu .............. 244
Bài 6. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Tăng nhãn áp ................................ 247
Bài 7. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Khô mắt ....................................... 251
Bài 8. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Quặm mi ...................................... 256
Bài 9. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Dị vật mắt .................................... 259
Bài 10. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Bỏng mắt .................................... 263
Chương VIII. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Tai mũi họng .................... 267
Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm amidan cấp ......................... 268
Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm tai giữa mãn tính ................ 272
Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm thanh quản mãn tính ........... 276
Bài 4. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm xoang cấp ........................... 280
Bài 5. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm tai xương chũm .................. 284
Bài 6. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Chấn thương thanh khí quản ........ 288
Bài 7. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Chấn thương, vết thương mũi ...... 291
Bài 8. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Chấn thương, vết thương tai ........ 295
Bài 9. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Vẹo vách ngăn mũi ...................... 298
Bài 10. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Nang dây thanh .......................... 301
Bài 11. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hạt xơ dây thanh ........................ 306
Bài 12. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh U xơ dái tai ................................ 310
Bài 13. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Điếc đột ngột.............................. 313
Chương IX. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Răng hàm mặt ..................... 317
Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Vết thương trong miệng ............... 318
Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho NB Vết thương hở vùng má và vùng thái dương –
xương hàm dưới .............................................................................................................. 320
Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Các loại u vùng mặt ..................... 323
Bài 4. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Sỏi tuyến nước bọt ....................... 327
Bài 5. Tư vấn, truyền thông GDSK cho NB Hậu phẫu gãy xương gò má – cung tiếp ... 331
Bài 6. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hậu phẫu gãy xương hàm dưới bằng
nẹp vít hợp kim ............................................................................................................... 334
Chương X. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Sản ......................................... 338
Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho thai phụ Nghén ................................................ 339
Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho thai phụ Thiểu ối ............................................. 342
Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho thai phụ Đa ối .................................................. 347
Bài 4. Tư vấn, truyền thông GDSK cho thai phụ Ối vỡ sớm .......................................... 352
Bài 5. Tư vấn, truyền thông GDSK cho thai phụ Nhau tiền đạo .................................... 357
Bài 6. Tư vấn, truyền thông GDSK cho thai phụ Nhau bong non .................................. 361
Bài 7. Tư vấn, truyền thông GDSK cho sản phụ Chảy máu sau đẻ ................................ 367
Bài 8. Tư vấn, truyền thông GDSK cho thai phụ Tiền sản giật – sản giật ..................... 372
Bài 9. Tư vấn, truyền thông GDSK cho sản phụ Nhiễm trùng hậu sản .......................... 378
Bài 10. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Thai trứng .................................. 383
Bài 11. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Thai ngoài tử cung ..................... 388
Bài 12. Tư vấn, truyền thông GDSK cho thai phụ Dọa sẩy thai..................................... 393
Bài 13. Tư vấn, truyền thông GDSK cho sản phụ Sẩy thai ............................................ 397
Bài 14. Tư vấn, truyền thông GDSK cho thai phụ Thai chết lưu ................................... 402
Bài 15. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh U nang buồng trứng ................... 407
Bài 16. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh U xơ tử cung .............................. 412
Bài 17. Tư vấn, truyền thông GDSK cho NB U lạc nội mạc tử cung buồng trứng ........ 417
Bài 18. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Polyp cổ tử cung ........................ 421
Bài 19. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Rong kinh ................................... 426
Bài 20. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Áp xe tuyến Bartholin ................ 430
Bài 21. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Xuất huyết tử cung bất thường .. 433
6
7
Chương I
Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
những giờ đầu sau phẫu thuật
8
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH NHỮNG GIỜ ĐẦU SAU PHẪU THUẬT
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh và người nhà biết được:
1. Triệu chứng thường gặp những giờ đầu sau phẫu thuật.
2. Các nguy cơ biến chứng xảy ra.
3. Cách chăm sóc người bệnh những giờ đầu sau phẫu thuật.
4. Cách phòng ngừa những biến chứng sau phẫu thuật.
II. Nội dung
1. Đại cương
Sau khi rời phòng mổ, người bệnh được chuyển đến phòng hồi tỉnh và theo dõi trong
những giờ đầu sau phẫu thuật.
Chăm sóc người bệnh những giờ đầu sau phẫu thuật đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa
nhân viên y tế và gia đình người bệnh, bên cạnh đó người nhà người bệnh cũng cần được
hướng dẫn một số theo dõi cần thiết để phòng và phát hiện sớm các biến chứng có thể xảy
ra với người bệnh. Từ đó người nhà ở ngoài có thể phối hợp với điều dưỡng phòng Hồi
tỉnh.
Sự thành công của cuộc phẫu thuật tùy thuộc một phần lớn vào chăm sóc sau phẫu
thuật. Giai đoạn những giờ đầu sau phẫu thuật là giai đoạn có nhiều rối loạn về sinh lý bao
gồm các biến chứng về hô hấp, tuần hoàn, kích thích, đau, rối loạn chức năng thận, rối loạn
đông máu, thân nhiệt…gây ra do gây mê hoặc do phẫu thuật. Điều quan trọng trong giai
đoạn này là không bao giờ được để người bệnh chưa tỉnh thuốc mê nằm một mình.
2. Mục đích của chăm sóc người bệnh sau phẫu thuật tại phòng hồi tỉnh hậu phẫu
- Chăm sóc người bệnh cho đến khi hết thuốc mê, dấu hiệu sinh tồn ổn định, người
bệnh không còn chảy máu, người bệnh định hướng được (trừ trường hợp về sọ não) thì
chuyển về lại khoa.
- Đảm bảo an toàn cho người bệnh: Trong giai đoạn hồi tỉnh người bệnh kích động vật
vã, vì thế điều dưỡng cần đảm bảo an toàn cho người bệnh trong khi di chuyển: cố định
người bệnh như kéo chấn song giường lên cao, cố định tay người bệnh.
- Sau phẫu thuật người bệnh thường có nhiều dẫn lưu, có những dẫn lưu rất quan trọng
trong điều trị và nguy hiểm khi rút ống hay tuột ống. Vì thế, điều dưỡng không để người
bệnh đè lên ống dẫn lưu hay sút ống dẫn lưu.
- Người bệnh sẽ được chăm sóc toàn diện, liên tục (trong những giờ đầu tiên tại phòng
Hồi tỉnh). Nếu tình trạng sức khỏe có biến chuyển xấu, người bệnh sẽ được chuyển đến
phòng hồi sức tích cực. Trong thời gian này, người nhà người bệnh có thể yên tâm chờ ở
tại vị trí phòng chờ ngay bên ngoài khoa vì bất kỳ thay đổi nào về tình trạng sức khỏe của
người bệnh đều sẽ được nhân viên y tế thông báo ngay lập tức.
3. Triệu chứng thường gặp
- Dấu hiệu thường gặp:
+ Lạnh, mệt mỏi, buồn nôn, đau, tê tay tê chân.
9
+ Khó chịu do trên người có gắn các loại ống dẫn lưu.
- Dấu hiệu bất thường:
+ Khó thở
+ Kích thích
+ Lạnh
+ Sốt
+ Bí tiểu, trào ngược
+ Chảy máu sau mổ
+ Tử cung go kém (người bệnh mổ lấy thai)
+ Huyết áp tăng hoặc tụt.
4. Biến chứng sau phẫu thuật
- Choáng: do giảm lượng máu, choáng tim, choáng thần kinh, choáng nhiễm trùng. Ở
giai đoạn này, choáng thường gặp là choáng giảm thể tích.
- Chảy máu: chảy máu trung gian trong những giờ đầu sau phẫu thuật, chảy máu thứ
phát xảy ra vài ngày sau phẫu thuật.
- Nghẽn tĩnh mạch sâu: thường xảy ra ở người bệnh phẫu thuật hông, chi dưới, hệ tiết
niệu, phụ khoa, thần kinh, người bệnh >40 tuổi, béo phì, u ác tính.
- Nghẽn mạch phổi: do sự di chuyển của cục máu đông tới phổi gây tắc nghẽn.
- Biến chứng hô hấp:
+ Viêm phổi có thể do nhiễm trùng, có thể do dị vật, nuốt phải dịch tiết, do ứ đọng,
người bệnh thở máy, thường ở người bệnh hôn mê mất phản xạ nuốt, ho.
+ Xẹp phổi thường xảy ra do người bệnh nằm tại chỗ, do đau không dám thở.
- Biến chứng dạ dày – ruột: Tắc ruột, liệt ruột do nằm tại giường, do không vận động,
do đau, do tác dụng thuốc giãn cơ, do phẫu thuật trên ruột người bệnh.
- Loạn thần sau phẫu thuật: có thể do tâm lý như người bệnh cao tuổi, bệnh lý.
5. Chăm sóc điều dưỡng
- Kiểm tra và theo dõi các thông số: Mạch, huyết áp, nhịp thở, nhiệt độ, SpO2
+ 1h đầu: 15 phút/ lần.
+ Các giờ kế tiếp: 30 phút/ lần.
- Đảm bảo hô hấp, duy trì thông khí phổi và phòng ngừa thiếu oxy máu: cung cấp
oxy, tư thế thích hợp, làm sạch đường thở, hút đờm nhớt, theo dõi sát hô hấp.
- Theo dõi tuần hoàn: theo dõi tình trạng da niêm, lắp máy theo dõi mạch, huyết áp,
thực hiện truyền dịch, truyền máu.
- Theo dõi về nhiệt độ: theo dõi nhiệt độ thường xuyên, giữ ấm/hạ sốt nếu có.
- Theo dõi về thần kinh: nhận định ý thức, định hướng, cảm giác chi và vận động một
cách thường xuyên, đánh giá thang điểm Glasgow, theo dõi tình trạng kích thích, vật vã.
- Theo dõi tình trạng đau: Đánh giá mức độ đau, thực hiện y lệnh thuốc giảm đau,
động viên tinh thần.
- Đảm bảo dinh dưỡng, vệ sinh, vận động cho người bệnh.
- Chăm sóc vết mổ và ống dẫn lưu (nếu có): Theo dõi màu sắc, số lượng, tính chất…
- Thực hiện y lệnh: thuốc, dịch truyền, máu
10
6. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
6.1. Chăm sóc cơ bản
* Đối với người bệnh tỉnh
- Tinh thần: động viên, trấn an tâm lý cho người bệnh. Giải thích người bệnh: tình
trạng vết mổ, cuộc mổ.
- Vệ sinh: được hỗ trợ đại tiểu tiện.
- Vận động và phục hồi chức năng sớm sau phẫu thuật là một phần quan trọng trong
quá trình hồi phục của người bệnh:
+ Việc bắt đầu vận động sớm, ngay cả trong 4 giờ đầu sau mổ, mang lại nhiều lợi ích
đáng kể như:
• Giảm nguy cơ biến chứng: Giúp ngăn ngừa huyết khối tĩnh mạch sâu, viêm phổi,
giảm đau và thúc đẩy quá trình lành thương.
• Cải thiện tuần hoàn: Tăng cường lưu thông máu, giúp các mô nhận được đủ oxy và
chất dinh dưỡng.
• Nâng cao tinh thần: Giúp người bệnh cảm thấy tích cực hơn, giảm căng thẳng và lo
lắng.
• Rút ngắn thời gian nằm viện: Giúp người bệnh hồi phục nhanh chóng và trở lại cuộc
sống bình thường sớm hơn.
+ Các bài tập vận động thường được khuyến khích thực hiện dưới sự hướng dẫn của
nhân viên y tế, bao gồm:
• Tập thở sâu: Giúp tăng thông khí phổi, giảm nguy cơ viêm phổi.
• Tập vận động chân: Gập, duỗi chân, xoay cổ chân để tăng cường tuần hoàn máu.
• Tập vận động tay: Gập, duỗi tay, xoay cổ tay để tăng cường tuần hoàn máu và giảm
cứng khớp.
• Tập ngồi dậy: Dần dần ngồi dậy trên giường để tăng cường sức mạnh cơ.
• Đi lại: Với sự hỗ trợ của nhân viên y tế, người bệnh sẽ được khuyến khích đi lại sớm.
+ Mỗi người bệnh là một trường hợp khác nhau: Chương trình vận động sẽ được điều
chỉnh phù hợp với từng người bệnh, tùy thuộc vào loại phẫu thuật, tình trạng sức khỏe và
khả năng chịu đựng của người bệnh.
+ Tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ: Người bệnh cần tuân thủ nghiêm túc các hướng dẫn
của bác sĩ và nhân viên y tế để đảm bảo an toàn và hiệu quả.
+ Không tự ý tăng cường cường độ tập luyện: Nên tăng cường dần dần cường độ tập
luyện để tránh quá tải cho cơ thể
+ Người bệnh gây tê: cảm giác tê bì của chi sẽ giảm dần, đây là tác dụng phụ của thuốc
gây tê. Tư thế nằm đầu bằng tốt cho người bệnh, đặc biệt với trường hợp gây tê tủy sống
phải duy trì tư thế này từ 8-12 giờ đầu sau mổ.
- Dinh dưỡng:
+ Người bệnh không phải mổ đường tiêu hoá: người bệnh sẽ được uống sữa, ăn cháo
sớm (sau 6-8 giờ đầu sau mổ).
11
+ Người bệnh mổ đường tiêu hoá: phải chờ trung tiện (sự lưu thông ruột trở lại) mới
được cho ăn nhưng người bệnh ăn gì và ăn như thế nào thì phải tùy theo từng loại bệnh và
tùy theo tình trạng của người bệnh, dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế tại khoa.
* Đối với người bệnh mê
- Người bệnh nằm tư thế đầu cao thoải mái.
- Xoay trở để tránh chèn ép chi (khi cần) và kích thích tạo sự lưu thông ở ruột.
- Giải thích trấn an cho người nhà người bệnh đã phẫu thuật xong, an tâm không lo
lắng.
- Chế độ dinh dưỡng: người bệnh không được ăn uống gì, dinh dưỡng được duy trì
bằng đường tĩnh mạch.
* Sau 4h đầu: người bệnh sẽ được chuyển về khoa để chăm sóc tiếp.
6.2. Phòng ngừa
a. Phòng ngừa biến chứng
- Người nhà phối hợp với nhân viên y tế trong việc tuân thủ qui định về việc hạn chế
người nhà vào chăm sóc sau phẫu thuật để giảm thiểu các biến chứng liên quan đến nhiễm
trùng.
- Người bệnh trước phẫu thuật được hướng dẫn về cách tập luyện vận động, chế độ
dinh dưỡng, vệ sinh sau phẫu thuật.
b. Phòng ngừa phẫu thuật: Người bệnh nên khám tổng quan hàng năm nhằm phát
hiện sớm bệnh. Có một số bệnh nếu phát hiện sớm sẽ được điều trị nội khoa, vì vậy khi
người bệnh có các dấu hiệu bất thường nên gặp bác sĩ khám bệnh sớm nhất có thể.
Câu hỏi thảo luận
1. Triệu chứng thường gặp những giờ đầu sau phẫu thuật?
2. Các biến chứng có thể gặp của người bệnh sau phẫu thuật?
3. Người bệnh cần chú ý điều gì để phòng ngừa biến chứng?
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Y tế, 2005, Giáo trình điều dưỡng ngoại khoa, NXB Hà Nội.
2. Bộ Y tế, 2012, Điều dưỡng ngoại tập 2, NXB y học Hà Nội.
3. Bộ Y tế, 2010, Điều dưỡng cơ bản và nâng cao, NXB khoa học và kỹ thuật.
4. Bộ Y tế, 2011, Hướng dẫn chăm sóc người bệnh sau mổ, NXB y học.
5. Bệnh viện Nguyễn Tri Phương, Chăm
sóc người bệnh sau mổ,
https://bvnguyentriphuong.com.vn/dieu-duong/cham-soc-nguoi-benh-sau-mo, 2022.
12
Chương II
Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
Cơ – xương - khớp
13
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH THOÁI HÓA KHỚP GỐI
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của người bệnh thoái hóa khớp gối.
2. Cách chăm sóc và phòng bệnh thoái hóa khớp gối
II. Nội dung
1. Đại cương
Khớp gối nằm ở vị trí đầu dưới xương đùi, đầu trên xương chày, mặt sau xương bánh
chè và nhờ sụn khớp bao phủ. Đây là khớp chịu tác động của trọng lượng toàn bộ cơ thể
và là khớp vận động nhiều nhất. Chính vì vậy, khớp gối rất dễ bị thoái hóa, nhất là ở phụ
nữ cao tuổi (80% trường hợp mắc bệnh).
Thoái hóa khớp gối xảy ra khi toàn bộ khớp gối bao gồm sụn, xương dưới sụn, màng
hoạt dịch, dây chằng, gân cơ quanh khớp bị tổn thương. Biểu hiện thường gặp là biến đổi
bề mặt sụn khớp, biến đổi bề mặt khớp, xơ hóa xương dưới sụn, gai xương. Lâu ngày nếu
không điều trị kịp thời có thể gây tổn thương khớp, hẹp khe khớp khiến người bệnh đau
đớn, khó khăn khi vận động, dễ bị vấp, ngã. Người bệnh cũng dễ bị mất xương và thậm chí
là tàn phế.
2. Nguyên nhân
Thoái hóa khớp gối khá phổ biến, do nhiều nguyên nhân như: tuổi tác, cân nặng, di
truyền, chấn thương,… Có thể chia thành 2 nhóm nguyên nhân chính như sau:
- Thoái hóa khớp gối nguyên phát: Các yếu tố nguyên phát là nguyên nhân chính gây
ra những tổn thương ở khớp gối và dẫn đến bệnh thoái hóa khớp, bao gồm:
+ Di truyền: Người thân cận huyết như cha mẹ ruột, anh chị em ruột từng mắc bệnh
thoái hóa khớp gối thì nguy cơ cao hơn.
+ Tuổi tác: Khi tuổi tác tăng cao, việc di chuyển khiến sụn bao khớp gối ma sát, xói
mòn, khả năng chịu lực và đàn hồi kém. Bệnh thường xuất hiện ở người trên 60 tuổi, trong
đó gần 80% người trên 75 tuổi.
+ Nội tiết (đái tháo đường, mãn kinh): Nội tiết tố giảm theo thời gian, đặc biệt ở cơ thể
phụ nữ cũng là yếu tố góp phần gây ra căn bệnh thoái hóa khớp.
- Thoái hóa khớp gối thứ phát: Nếu thoái hóa khớp vùng gối nguyên phát hay gặp ở
người cao tuổi thì nguyên nhân thứ phát lại có thể gặp ở mọi lứa tuổi. Bao gồm:
+ Bẩm sinh: Hay còn gọi là thoái hóa khớp gối thứ phát bẩm sinh, thường gặp là khớp
gối quá duỗi, khớp gối quay ra ngoài, khớp gối quay vào trong…
+ Giới tính: Căn bệnh hay gặp ở nữ giới do liên quan đến hormon estrogen.
+ Tăng cân quá nhanh: Tăng cân nhanh, béo phì, thừa cân làm tăng áp lực đè nén lên
xương khớp.
+ Chấn thương, vận động quá sức: Lao động nặng, chơi thể thao sai cách, tập luyện quá
mức có thể gây tổn thương đến gân, sụn, dây chằng, túi hoạt dịch quanh khớp làm trục
khớp thay đổi.
14
+ Ít vận động: Lười tập thể dục cũng không tốt vì dễ khiến cơ xương khớp thiếu sự linh
hoạt, dẻo dai, lỏng lẻo.
+ Dinh dưỡng không hợp lý: Ăn uống thiếu chất làm dịch khớp ít tiết chất nhờn, uống
nhiều rượu bia khiến sụn khớp bị phá hủy. Đặc biệt là việc thiếu vitamin D tổng hợp canxi
cũng gây ra nguy cơ mắc bệnh.
+ Bệnh lý: Hệ miễn dịch bị phá hủy và các tổn thương viêm tại khớp cũng có liên quan
đến căn bệnh này, ví dụ như viêm khớp thấp, Gout, viêm cột sống dính khớp…
+ Lạm dụng thuốc Corticoid: Corticoid dùng trong việc chống dị ứng, ức chế miễn dịch,
kháng viêm nhưng nếu quá lạm dụng có thể gia tăng nguy cơ mắc thoái hóa khớp.
3. Triệu chứng
- Cảm giác đau khó chịu đặc biệt là sau khi đi bộ, đứng lâu hoặc khi cúi người… Cơn
đau sẽ tăng tỉ lệ thuận với mức độ thoái hóa, với những người bệnh thoái hóa nặng cơn đau
sẽ vô cùng khó chịu ảnh hưởng lớn tới vận động.
- Tình trạng cứng khớp bắt đầu xuất hiện đặc biệt là vào buổi sáng khi mới thức dậy
hoặc khi ngồi trong thời gian dài. Thoái hóa càng nặng thì tình trạng cứng khớp xuất hiện
càng nhiều và trầm trọng hơn.
- Sưng khớp: Nếu liên tục cử động trong thời gian dài, khớp xương bị cọ xát, ngoài
cảm giác đau đớn người bệnh cũng sẽ nhận thấy các khớp bị sưng, đỏ hơn bình thường.
- Hạn chế vận động: Tình trạng thoái hóa càng nặng người bệnh sẽ càng khó vận động
do cảm giác đau tăng, tình trạng cứng khớp xuất hiện nhiều khiến việc đi lại khó khăn.
4. Cận lâm sàng
- Chụp X quang khớp gối
- Chụp MRI khớp gối
- Siêu âm khớp gối
5. Chẩn đoán
a. Chẩn đoán xác định
- Khởi bệnh: tuổi, tác nhân cơ học, cân nặng, tiền sử, di truyền,…
- Triệu chứng lâm sàng.
- Dấu hiệu X quang, MRI, CT.
- Kết quả siêu âm khớp gối.
b. Chẩn đoán phân biệt
Phân biệt với các bệnh: viêm khớp dạng thấp, viêm khớp nhiễm trùng.
6. Biến chứng
- Mất xương.
- Tăng nguy cơ chấn thương đầu gối.
- Mất ổn định khớp.
- Tăng nguy cơ bị gout.
- Hình thành khối u nang sau gối.
- Rối loạn giấc ngủ
- Lo âu và trầm cảm.
7. Điều trị
15
- Điều trị nội khoa: Chủ yếu hướng dẫn các bài luyện tập, phòng ngừa tổn thương, giảm
cân ở người bệnh thừa cân và dùng thuốc thích hợp với mục đích chính là giảm đau và
phục hồi vận động.
- Phẫu thuật: Khi tình trạng thoái hóa khớp quá nghiêm trọng và điều trị nội khoa không
hiệu quả bác sĩ có thể cân nhắc việc thực hiện phẫu thuật. Các phương pháp phẫu thuật có
thể sử dụng như nội soi khớp, thay khớp hoặc tạo hình khớp….
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Giảm đau cho người bệnh: Để người bệnh nghỉ ngơi, nằm tư thế thoải mái, chườm
nóng/lạnh giảm đau,…
- Thực hiện y lệnh: Thuốc, châm cứu, xét nghiệm,…
- Phục hồi chức năng: Giúp người bệnh thực hiện các bài tập như xoa bóp, bấm huyệt,..
- Chế độ ăn uống lành mạnh, nên ăn các loại thức ăn sau đây:
+ Giàu vitamin B và chất xơ: Lúa mạch, yến mạch, gạo lứt...
+ Omega-3: Omega 3 có nhiều trong các loại cá như: cá hồi, cá thu...
+ Vitamin B-12: Thịt nạc, sữa ít béo, cá trứng, ngũ cốc...
+ Chất chống oxy hóa: Trái cây họ cam quýt, mâm xôi, khoai lang, đậu hà lan, bí xanh,
ớt chuông, cà chua, các loại rau lá xanh…
+ Hạn chế các chất kích thích như rượu bia, thuốc lá, cà phê,…
+ Hạn chế các đồ ăn cay, nóng, và thức ăn nhanh, các loại thịt đỏ như thịt chó, thịt
trâu,...
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần: Người bệnh cần giữ tinh thần luôn thoải mái.
- Vệ sinh:
+ Vệ sinh thân thể sạch sẽ: Một số người bệnh bị thoái hóa khớp có thể gặp khó khăn
trong việc tự vệ sinh cá nhân hàng ngày. Vì vậy, người nhà nên ở bên cạnh giúp đỡ người
bệnh những lúc cần thiết.
+ Buồng bệnh và phòng ngủ của người bệnh cũng cần được dọn dẹp, lau chùi thường
xuyên. Điều này không chỉ ngăn ngừa mầm bệnh phát triển mà còn giúp người bệnh được
thoải mái, an tâm điều trị bệnh.
- Vận động - Phục hồi chức năng
+ Vận động nhẹ nhàng để tránh gây tổn thương các khớp.
+ Nằm nghỉ ở tư thế dễ chịu nhất. Tránh nằm quá lâu, ngồi lâu, đứng lâu một tư thế vì
sẽ làm ứ trệ tuần hoàn và gây cứng khớp.
+ Tránh vận động quá sức hoặc mạnh gây tổn thương khớp gối, việc hoạt động quá sức
khiến khớp gối bị quá tải và dễ bị tổn thương.
+ Duy trì vận động một cách vừa phải hợp lý để tăng độ linh hoạt cho khớp.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Duy trì chế độ dinh dưỡng đầy đủ chất, giàu canxi và khoáng chất, ăn nhiều rau xanh,
trái cây.
+ Hạn chế rượu bia, chất kích thích, đồ dầu mỡ tăng cân.
9.2. Phòng bệnh
16
- Duy trì thể trạng cơ thể phù hợp.
- Tập luyện thể dục, thể thao vừa sức.
- Giữ tư thế cơ thể luôn thẳng.
- Sử dụng các khớp lớn khi mang vác nặng.
- Chế độ dinh dưỡng: Tăng cường các loại hoa quả, trái cây như: dứa, chanh, đu đủ,
bưởi,... bổ sung thực phẩm chứa acid omega-3, vitamin D qua chế độ ăn uống, viên nén để
có tác dụng giảm đau lâu dài.
- Giữ nhịp sống hài hòa, thoải mái: Sắp xếp công việc hợp lý, cân bằng giữa lao động
và nghỉ ngơi, đặc biệt là từ sau 40 tuổi trở đi.
- Luyện tập thể dục thể thao đều đặn, phù hợp.
- Thay đổi tư thế sau mỗi 30 phút để tránh làm cơ khớp bị mỏi.
- Khám sức khỏe định kỳ.
Câu hỏi thảo luận
1. Tại sao lại bị thoái hóa khớp gối?
2. Thoái hóa khớp gối có những triệu chứng gì?
3. Thoái hóa khớp gối có nặng lên không?
4. Triệu chứng của thoái hóa khớp gối?
5. Cách phòng bệnh, tự chăm sóc khi bị thoái hóa khớp gối?
Tài liệu tham khảo
1. Giáo trình Chăm sóc sức khỏe người lớn bệnh Nội khoa (2018). Nhà xuất bản Y học,
Trường Đại học Y Dược Thành Phố Hồ chí Minh.
2. Giáo trình Điều dưỡng Nội (2008), Nhà xuất bản Y học, Trường Đại học Y Hà Nội.
17
TƯ VẤN GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH NGÓN TAY CÒ SÚNG
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa bệnh “Ngón tay cò súng”.
2. Các bài tập cơ bản cho ngườibệnh bị “Ngón tay cò súng”.
II. Nội dung
1. Đại cương
Ngón tay cò súng, còn gọi là chứng hẹp bao gân gấp, là tình trạng đau và sưng ở vùng
gốc ngón tay. Bệnh lý này có thể ảnh hưởng đến một hoặc nhiều ngón tay bất kỳ. Khi duỗi
ngón tay bị ảnh hưởng ra sau khi siết chặt, ngón tay có thể bị giật, có tiếng bật hoặc tiếng
tách – rất giống với cò súng khi khai hỏa. Đây là lý do vì sao bệnh này được đặt tên là ngón
tay cò súng.
Các mô liên quan đến việc gập và duỗi ngón tay ở bàn tay và cánh tay bao gồm:
- Gân và mô sợi liên kết các cơ và xương.
- Ròng rọc và các dây chằng giữ cho gân nằm chắc trên xương.
2. Nguyên nhân
- Chấn thương: có thể có một chấn thương rõ ràng hoặc các vi chấn thương (không gây
ra chấn thương có thể nhìn bằng mắt thường nhưng việc hoạt động sử dụng nhiều 2 bàn
tay, thường xuyên phải gồng sức các ngón tay lâu dần sinh ra chấn thương).
- Hậu quả của các bệnh: viêm khớp dạng thấp, gút, viêm khớp vảy nến…
- Di truyền: rối loạn nhiễm sắc thể Trisomy 18, gây tật bật ngón, gặp ở nhiều ngón cái
và thường xảy ra 2 bên.
- Yếu tố nguy cơ dễ mắc bệnh:
+ Nghề nghiệp: phải sử dụng nhiều 2 bàn tay, gồng sức các ngón tay, thường gặp ở đổi
tượng đánh máy, thợ may, giáo viên.
+ Một số bệnh lý: tiểu đường.
+ Giới tính: hay gặp ở nữ.
3. Triệu chứng
- Đau ngón tay tại vị trí bao gân bị viêm và cục viêm xơ, khó cử động ngón tay. Cứng
ngón tay, đặc biệt hay xảy ra vào buổi sáng.
- Người bệnh sẽ có cảm giác bật hoặc xuất hiện tiếng lách cách khi di chuyển ngón tay.
- Sưng ở gốc ngón tay, có thể sờ thấy cục viêm xơ trên gân gấp ngón tay ở vị trí khớp
đốt bàn ngón tay. Cục viêm xơ di động khi gấp duỗi ngón tay.
- Ngón tay rất khó duỗi thẳng, thường hay bị kẹt. Nếu duỗi thẳng được thì luôn đột
ngột bật thẳng.
- Có thể phải nhờ đến người khác hoặc dùng tay bên lành kéo để duỗi thẳng ngón tay
ra.
- Triệu chứng ban đầu nhẹ, tăng dần theo thời gian, giai đoạn nặng có thể xảy ra ngón
tay cò súng khi nghỉ ngơi.
18
- Người lớn thường gặp ở ngón giữa, trẻ em hay gặp ở ngón cái.
❖ Các giai đoạn của bệnh
Thông thường bệnh diễn tiến qua các giai đoạn sau:
- Giai đoạn 1: Thường có biểu hiện viêm, đau khi vận động ngón tay là chủ yếu, không
có hiện tượng kẹt ngón, có thể kèm theo sưng nhẹ ở ngang mức khớp bàn ngón tay. Khi ấn
vào vị trí này người bệnh sẽ rất đau. Nếu người bệnh tự ý thoa bóp dầu nóng, hay rượu
cồn…sẽ kích thích hiện tượng viêm bùng phát dữ dội hơn, và sẽ gây đau nhiều hơn.
- Giai đoạn 2: có thể sờ thấy có một chỗ u (nốt gân) lồi lên ở mặt lòng bàn tay ngay
chỗ ngón bị đau, thấy rõ nhất khi gập ngón tay lại hoặc duỗi thẳng ngón tay ra. Khi cố gắng
gập ngón tay lại hoặc duỗi ra, ngón tay sẽ bật ra như lò xo hoặc bất ngờ gập mạnh lại như
tư thế bóp cò súng. Ngón tay thường có khuynh hướng cứng hoặc kẹt sau khi mới ngủ dậy
vào buổi sáng, sau một lúc vận động thì ngón tay mềm ra.
- Giai đoạn 3: Nếu không được điều trị thì nó trở nên nặng hơn, người bệnh phải dùng
lực của bàn tay khác để kéo ra khi ngón tay đó bị kẹt. Trong trường hợp nặng thì ngón tay
không thể gập vào được nữa ngay cả khi có sự trợ giúp vì nếu cố gắng dùng tay kia để đẩy
gập vào sẽ rất đau.
4. Cận lâm sàng
- Do là vi chấn thương nên các tổn thương gây ra hình thành ngón tay cò súng không
thể phát hiện bằng các xét nghiệm cận lâm sàng hay dùng với xương khớp như X-quang,
Cắt lớp vi tính (CT),...
- Tuy nhiên, trước khi điều trị bệnh bằng thuốc uống cần có các xét nghiệm chức năng
gan thận thường quy.
5. Chẩn đoán
Để phát hiện được bệnh đơn thuần chỉ dựa vào các triệu chứng và thăm khám lâm sàng
của bác sĩ.
6. Biến chứng
- Ngón tay “nhấp chuột” liên tục: Do ngón tay bị kẹt nên sẽ ở tư thế cong, không thể
duỗi thẳng được giống như tư thế ngón tay ấn vào chuột. Việc hoạt động quá lâu ở một
động tác gây ra tình trạng run ngón tay tạo thành tình trạng như ngón tay "nhấp chuột" liên
tục.
- Giảm khả năng chuyển động: Gân bị kẹt ở bao gân, ngón tay không thể di chuyển
như bình thường, không thể gập tối đa cũng như không thể duỗi tối đa nên giảm mức độ
chuyển động của các ngón tay. Nếu cố tình chuyển động có thể gây đau.
- Sưng, đau, tê cứng ngón tay: Do tình trạng viêm ở các gốc ngón tay nên sẽ gây nên
tình trạng sưng và viêm ở các gốc ngón tay. Tình trạng kẹt gân ở bao gân sẽ làm ngón tay
không di chuyển được, gây trạng thái tê cứng các ngón tay.
7. Điều trị
Các phương pháp chữa bệnh: Lựa chọn các phương pháp điều trị phụ thuộc vào tình
trạng bệnh mà bác sĩ chẩn đoán.
7.1. Điều trị bảo tồn
19
- Nghỉ ngơi: không tiếp xúc với các hoạt động sử dụng ngón tay nhiều hoặc các hoạt
động sử dụng máy rung để ngăn gây ra những chấn thương nhỏ lên ngón tay. Trường hợp,
không thể giảm khối lượng công việc người bệnh nên sử dụng đệm tay để bảo vệ bàn tay.
- Đeo nẹp ngón tay: đeo nẹp ngón tay để giữ cho ngón tay đứng yên, giúp cho gân
nghỉ ngơi.
- Chườm lạnh: nếu có sưng nóng đỏ vị trí bàn ngón tay
- Thuốc giảm đau: paracetamol.
- Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs): như ibuprofen, celecoxib, meloxicam,
diclofenac, etoricoxib... để giảm các triệu chứng đau.
- Tập vật lý trị liệu: tập những bài tập vật lý trị liệu để cải thiện sức khoẻ của ngón tay
giảm tình trạng cứng khớp và cải thiện phạm vi chuyển động.
- Tiêm corticoid: tiêm corticoid vào vỏ gân có thể giảm các triệu chứng do ngón tay
cò súng gây ra. Đây là thao tác chỉ được thực hiện bởi bác sĩ chuyên khoa. Đặc biệt, phải
đảm bảo vô trùng tuyệt đối khi tiêm.
7.2. Phẫu thuật
- Nếu các phương pháp điều trị trên không thành công, có thể phải dùng phẫu thuật để
giải phóng chèn ép, cắt bỏ phần viêm xơ nếu điều trị nội khoa thất bại.
- Phẫu thuật mở: rạch đường nhỏ gốc ngón tay và mổ quanh bao gân, cắt phần gân bị
hẹp. Nhược điểm của phương pháp này là phải rạch da và khâu da. Ưu điểm: có thể nhìn
thấy các thành phần ở ngón tay, sẽ không tác động nhầm vào thần kinh.
- Phẫu thuật kín (không cần rạch da): đâm kim khu vực quanh gân, di chuyển kim
quanh gân để gân có thể hoạt động dễ dàng. Ưu điểm của phương pháp này là không cần
rạch da. Nhược điểm: không thể nhìn thấy các thành phần, có thể phải sử dụng siêu âm.
- Thời gian phục hồi sau phẫu thuật là 6 tuần và tay phải đeo nẹp trong 6 tuần.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Trường hợp không phẫu thuật:
+ Hướng dẫn người bệnh nghỉ ngơi.
+ Chườm lạnh nếu có sưng nóng khớp bàn ngón tay…
+ Hỗ trợ mang nẹp cho người bệnh.
+ Tập phục hồi chắc năng cho người bệnh.
+ Thực hiện thuốc, cận lâm sàng theo y lệnh.
- Trường hợp có phẫu thuật:
+ Hướng dẫn người bệnh nghỉ ngơi.
+ Theo dõi và chăm sóc vết mổ.
+ Hỗ trợ mang nẹp cho người bệnh.
+ Hướng dẫn cử động sớm ngón tay được phẫu thuật.
+ Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng theo y lệnh.
+ Sau 7 ngày cắt chỉ vết mổ.
+ Tập phục hồi chắc năng cho người bệnh.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
20
+ Động viên người nhà người bệnh tuân thủ điều trị
+ Thực hiện theo hướng dẫn của bác sỹ và điều dưỡng trong quá trình điều trị và chăm
sóc.
+ Tránh suy nghĩ, buồn phiền quá nhiều sẽ giúp cho người bệnh phụ hồi nhanh hơn.
- Vệ sinh: Vệ sinh răng miệng, thân thể ngày 1-2 lần, gội đầu 2 lần/tuần.
- Vận động – PHCN: Bài tập chữa ngón tay cò súng tự tập tại nhà: (Áp dụng cho cả
trường hợp phẫu thuật và không phẫu thuật) Ngón tay cò súng xảy ra khi vỏ bao gân bị
kích thích và viêm. Kích thích và viêm kéo dài sẽ hình thành sẹo dày và xơ hóa. Điều này
khiến chuyển động của gân ngày càng khó khăn hơn. Các bài tập chữa ngón tay cò súng
được khuyến cáo nên duy trì thường xuyên để nâng cao hiệu quả của việc điều trị và phòng
ngừa bệnh ngón tay cò súng diễn tiến nặng hơn.
+ Bài tập 1: Kéo ngón tay
• Đặt úp bàn tay lên mặt phẳng bất kỳ.
• Dùng tay còn lại giữ ngón tay cò súng, nâng lên mức cao nhất có thể nhưng không
nên quá căng để tránh bị đau.
• Kéo từ từ ngón tay cò súng lên khỏi mặt phẳng trong khi các ngón còn lại giữ nguyên
vị trí.
• Giữ ngón tay cò súng trong vài giây rồi thả ra về vị trí cũ sau đó lặp lại 5 lần.
• Xong ngón tay này người bệnh có thể thực hiện cả những ngón tay khác. Mỗi ngày
tập ít nhất 3 lần.
+ Bài tập 2: Nắm khăn hoặc nắm giấy hoặc nắm bóng cao su: Người bệnh cần chuẩn
bị một chiếc khăn nhỏ hoặc một tờ giấy ăn. Cách thực hiện như sau:
• Đặt khăn giấy hoặc chiếc khăn nhỏ vào lòng bàn tay có ngón tay cò súng.
• Dùng tay vò và nắm để khăn hoặc giấy cuộn gọn trong lòng bàn tay, nắm chặt tay.
• Siết chặt bàn tay và giữ trong vài giây sau đó từ từ xòe bàn tay để nhả khăn giấy ra.
• Động tác này cần thực hiện ít nhất 15 lần. Mỗi ngày tập 3 - 5 lần.
+ Bài tập 3: Xòe bàn tay: Người bệnh cần chuẩn bị một dây chun cột tóc. Cách thực
hiện như sau:
• Chụm các đầu ngón tay vào nhau.
• Khép các đầu ngón tay vào nhau sau đó dùng 1 dây chun cột tóc vòng qua các đầu
ngón tay, không cần buộc chặt
• Từ từ mở các ngón tay cách xa nhau đến khi dây chun căng nhất, giữ trong 10 giây
có thể rồi khép các ngón tay lại về bị trí ban đầu.
• Thực hiện bài tập này ít nhất mỗi ngày 3 lần.
+ Bài tập 4: Duỗi thẳng ngón tay: Người bệnh dùng tay bình thường hỗ trợ tay có ngón
tay cò súng tập luyện.
• Đặt bàn tay có ngón tay cò súng nằm ngửa trên mặt bàn.
• Dùng tay khỏe mạnh duỗi thẳng các ngón tay ra.
• Gập lần lượt từng ngón tay của bàn tay có ngón tay cò súng vào lòng tay.
• Gập hết các ngón tay lại bắt đầu tập lại từ đầu.
21
• Mỗi lần người bệnh nên tập bài tập này ít nhất 5 lần, ngày tập 3 lần để cải thiện độ
linh hoạt của các ngón tay.
+ Bài tập 5: Uốn ngón tay: Người bệnh làm theo những bước sau đây:
• Duỗi thẳng cánh tay có ngón tay cò súng, điều khiển để bàn tay dựng lên vuông góc
với cánh tay.
• Dùng tay khỏe mạnh kéo giãn các ngón tay của bàn tay có ngón bị cò súng về phía
sau, giữ trong 10 giây rồi thả ra.
• Lặp lại động tác ít nhất 10 lần, mỗi ngày tập ít nhất 3 lần.
+ Bài tập 6: Xoa bóp ngón tay cò súng
• Ngoài các bài tập chữa ngón tay cò súng khá đơn giản trên đây, việc xoa bóp, massage
bàn tay có ngón tay cò súng cũng là việc người bệnh nên làm. Mỗi ngày người bệnh nên
dành vài phút để massage bàn tay, hãy cố gắng tận dụng bất cứ khoảng thời gian rảnh rỗi
nào để làm việc đó.
• Các động tác xoa bóp sẽ giúp tăng cường lưu thông máu đến các ngón tay, cải thiện
sự linh hoạt của ngón tay cò súng. Khi xoa bóp, người bệnh có thể chà xát ngón tay bị cò
súng theo chuyển động tròn đều nhẹ nhàng. Lực xoa bóp không cần quá mạnh. Người bệnh
có thể xoa bóp toàn bộ ngón tay bị ảnh hưởng, bao gồm cả các khớp.
- Chế độ dinh dưỡng: Chế độ ăn uống cân bằng, giàu chất dinh dưỡng có thể hỗ trợ
giảm viêm, tăng cường sức khỏe khớp và cải thiện quá trình phục hồi.
+ Nên:
• Ăn nhiều rau xanh, trái cây tươi.
• Uống đủ nước.
• Bổ sung các loại hạt, hạt giống.
• Ăn cá béo 2-3 lần/tuần.
• Sử dụng dầu oliu, dầu hạt cải.
• Uống sữa và các sản phẩm từ sữa.
+ Không nên:
• Hạn chế đồ ăn chế biến sẵn, đồ ăn nhanh.
• Giảm tiêu thụ đường, đồ uống có ga.
• Hạn chế rượu bia.
• Tránh các thực phẩm gây viêm như đồ chiên rán, thịt đỏ quá nhiều.
9.2. Phòng bệnh
- Hạn chế thực hiện những hoạt động nắm chặt hay véo lặp đi lặp lại ở những ngón
tay.
- Lót đệm những vật cứng và dụng cụ chuyên dụng quanh ngón tay nhằm tránh bị kẹp
chặt.
- Hạn chế dùng thiết bị, đồ vật rung lắc mạnh.
- Hạn chế tiếp xúc và làm việc trong thời gian dài với những công việc yêu cầu dùng
nhiều đến ngón tay, cần cân bằng giữa nghỉ ngơi và hoạt động cho tay.
- Thường xuyên thực hiện những bài tập giúp tay linh hoạt hơn.
- Giảm thiểu nguy cơ mắc chấn thương ở tay.
22
Câu hỏi thảo luận
1. Anh, chị hãy cho biết nguyên nhân dẫn đến ngón tay cò súng?
2. Anh, chị hãy cho biết cách phòng ngừa để tránh bị ngón tay cò súng?
3. Anh, chị hãy cho biết một số bài tập cơ bản khi bị ngón tay cò súng?
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Y tế (2014), Hướng dẫn quy trình kỹ thuật chuyên ngành Phục hồi chức năng.
2. Bộ Y tế (2014), Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị chuyên ngành phục hồi chức năng.
23
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH HỘI CHỨNG ỐNG CỔ TAY
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh nhận biết được:
1. Khái niệm, nguyên nhân, triệu chứng hội chứng ống cổ tay
2. Điều trị và biến chứng bệnh hội chứng ống cổ tay
3. Tư vấn giáo dục sức khỏe cho người bệnh hội chứng ống cổ tay
II. Nội dung
1. Đại cương
Ống cổ tay là một khoang kín có dây thần kinh giữa và 9 gân gấp đi qua. Thành ống cổ
tay cứng, thành của ống cổ tay đựơc tạo nên từ xương cổ tay phía sau và phía trước bởi dây
chằng ngang ống cổ tay khá dày. Thể tích của ống cổ tay chỉ vừa đủ chứa các thành phần
nằm bên trong nó nên chỉ cần sự thu hẹp của ống cổ tay hoặc tăng thêm một phần nào đó
trong ống cổ tay sẽ tăng áp lực trong ống cổ tay.
Hội chứng ống cổ tay là tình trạng gây đau, tê bì tay và bàn tay ở một hay cả hai bên.
Là tình trạng dây thần kinh giữa bị chèn ép khi đi ngang qua ống cổ tay, hội chứng này có
thể điều trị được nếu phát hiện và can thiệp kịp thời.
2. Nguyên nhân
Hầu hết Hội chứng ống cổ tay không tìm thấy được nguyên nhân, một số ít có nguyên
nhân:
2.1. Tăng sức chứa trong ống cổ tay, có thể do
- Phù hoặc dày của bao hoạt dịch gân gấp như: viêm bao gân gấp (viêm thấp, chấn
thương, lao…) u sụn
- Phù do chấn thương, nhiễm trùng, rối loạn chuyển hóa…
- Tổn thương ở khoảng trống: hạch, tạo u xương, chỗ phình ra bất thường trong hay
ngoài cơ (cơ giun II, gấp nong II, gan tay sâu)
- Tophy của bệnh gout
- Bệnh ưa chảy máu, bệnh bạch cầu
2.2. Giảm kích thước của ống cổ trong cơ thể là
- Viêm xương khớp, trật xương bán nguyệt, gãy colles…)
- Gãy trật xương cổ tay
- Gãy đầu dưới xương quay, xương bị lệch ra trước, hoặc bị bất động bột tư thế cổ tay
nghiêng trụ có thể gây chèn ép thần kinh giữa.
- Áp lực trực tiếp do đi nạng hoặc gậy
- Dây chằng giữ gân gấp do: thoái hóa xương, to đầu chi
- Bẩm sinh hẹp ống cổ tay
3. Triệu chứng
- Người bệnh thường có cảm giác tê, đau, châm chích hoặc như kiến bò ở bàn tay, chủ
yếu ở ngón cái, ngón trỏ, ngón giữa và một phần ngón áp út.
24
- Cơn tê đau hay xuất hiện về ban đêm, có thể làm người bệnh tỉnh giấc, phải lắc tay,
đưa tay lên cao hoặc xoa bóp bàn tay thì mới dễ chịu hơn.
- Cảm giác tê đau đôi khi lan lên cẳng tay, khuỷu tay hoặc vai.
- Nếu bệnh kéo dài và không được điều trị, người bệnh có thể thấy tay yếu dần, cầm
nắm đồ vật không chắc, dễ làm rơi đồ, gặp khó khăn khi làm các công việc cần sự khéo léo
như may vá, thêu thùa, cài nút áo, cầm lái xe máy.
- Ở giai đoạn muộn, có thể thấy phần cơ ở gốc ngón cái bị teo nhỏ, khiến lực cầm nắm
giảm rõ rệt. Khi đã xuất hiện teo cơ, việc điều trị sẽ khó hồi phục hoàn toàn.
4. Cận lâm sàng
- Đo dẫn truyền thần kinh (NCS) và điện cơ (EMG):
+ Mục đích: Đánh giá tốc độ dẫn truyền xung động điện dọc theo dây thần kinh giữa,
xác định mức độ tổn thương và chèn ép thần kinh.
+ Chỉ định: Giúp chẩn đoán chính xác bệnh, phân biệt hội chứng ống cổ tay với các
bệnh lý thần kinh khác.
- Siêu âm cổ tay: Cho thấy hình ảnh sưng phù của dây thần kinh giữa tại ống cổ tay,
giúp đánh giá mức độ và giai đoạn của bệnh.
- Chụp X-quang cổ tay: Loại trừ các nguyên nhân khác gây đau cổ tay như chấn
thương, gãy xương, viêm khớp.
5. Chẩn đoán
Dựa vào triệu chứng lâm sàng và một số nghiệm pháp:
- Nghiệm pháp Tinel: dùng búa phản xạ gõ trên ống cổ tay ở tư thế duỗi tối đa gây
cảm giác đau hay tê giật lên các ngón tay cái, ngón trỏ, ngón giữa và nửa ngón nhẫn =>
nghiệm pháp dương tính (+).
- Nghiệm pháp Phalen: gập cổ tay hết mức (90 độ) và giữ 60 giây. Nghiệm pháp dương
tính nếu bệnh nhân thấy tê bì hoặc đau vùng dây thần kinh giữa chi phối.
- Nghiệm pháp Durkan: Bác sỹ dùng ngón cái ấn vào vị trí giữa nếp gấp cổ tay bệnh
nhân. Nghiệm pháp dương tính khi bệnh nhân thấy tê bì, đau tăng theo vùng phân bố của
dây thần kinh giữa.
- Dựa vào cận lâm sàng:
+ Đo điện cơ đồ: giảm tốc độ dẫn truyền cảm giác và tăng độ tiềm vận động. Đến giai
đoạn nặng, không còn đáp ứng vận động cơ ô mô cái.
+ Siêu âm khớp cổ tay: Có thể phát hiện nguyên nhân của hội chứng ống cổ tay như
viêm tràn dịch các bao hoạt dịch gân gấp các ngón tay nông và sâu, các khối u, giả u vùng
ống cổ tay... hoặc có thể thấy dây thần kinh giữa phù nề do bị chèn ép.
6. Biến chứng
- Teo cơ mô cái: Phần cơ ở gốc ngón cái bị teo nhỏ, bàn tay yếu rõ rệt. Giảm khả năng
cầm nắm, kẹp, xoay vặn đồ vật. Khi đã teo cơ, khả năng hồi phục rất kém, kể cả sau phẫu
thuật.
- Giảm hoặc mất cảm giác bàn tay: Tê bì kéo dài, giảm cảm giác nóng – lạnh, đau –
chạm. Người bệnh dễ bị bỏng, trầy xước mà không nhận biết.
- Yếu bàn tay, giảm chức năng lao động: Khó thực hiện các động tác tinh tế như viết,
may vá, cài nút áo. Ảnh hưởng sinh hoạt và công việc hằng ngày.
25
- Đau mạn tính vùng cổ tay – bàn tay: Đau dai dẳng, tăng về đêm, gây mất ngủ, mệt
mỏi, giảm chất lượng cuộc sống.
7. Điều trị
7.1. Điều trị bảo tồn
- Vitamin B6 100-200 mg/ngày từ 10-12 tuần có thể làm giảm triệu chứng cơ năng
của hội chứng
- Hạn chế hoạt động của bàn tay: giới hạn những hoạt động gập cổ tay quá mức và
thường xuyên. Đôi khi bệnh nhân phải thay đổi nghề nghiệp
- Nẹp bột hoặc nẹp vải cẳng bàn tay: tư thế trung tính cổ tay duỗi nhẹ. Nẹp dùng ban
đêm, đôi khi cả ngày và đêm nếu bệnh nhân có triệu chứng đau tê cả ngày.
- Tiêm Corticoides: Tiêm Corticoides vào ống cổ tay khi có tình trạng viêm phù quanh
thần kinh giữa. Tiêm 1ml Corticoides phía trên cổ tay bờ trụ của gân gan tay dài, hướng
thuốc quanh gân gấp, cẩn thận tránh chính vào thần kinh. Sau tiêm cho bệnh nhân gập duỗi
các ngón để thuốc phân tán. Tiêm Corticoides làm giảm triệu chứng 70% trường hợp nhưng
nếu sau lần tiêm đầu không cải thiện thì không tiêm thêm.
7.2. Điều trị phẫu thuật khi
- Triệu chứng không giảm với điều trị bảo tồn đã nẹp bột 2-4 tuần, hạn chế vận động
một tháng
- Đau nhiều lần trong ngày
- Đã tiêm Corticoides 1 lần tái phát lại
- Teo một phần ngoài cơ gò cái
- Nghi ngờ có u chèn ép cổ tay: u mỡ hoặc u bao thần kinh
- Đo điện cơ mức độ nặng
8. Chăm sóc điều dưỡng
8.1 Chăm sóc trước mổ
- Trước khi phẫu thuật, điều dưỡng hướng dẫn bệnh nhân không được ăn hay uống
trước phẫu thuật từ 6 tới 12 tiếng. Nếu người bệnh được mổ vào buổi sáng, không được ăn
kể từ 12 giờ đêm trước phẫu thuật.
- Điều dưỡng hướng dẫn bệnh nhân vệ sinh cá nhân trước mổ
- Bên cạnh đó, điều dưỡng cũng hướng dẫn người bệnh cách thở sâu, ho, thư giãn, vận
động trước mổ để sau mổ họ hiểu biết và tự chăm sóc tốt hơn. Điều dưỡng giúp người bệnh
biết được những thông tin đặc biệt khi mổ. Điều dưỡng lắng nghe và quan sát người bệnh
thực hiện đúng chưa.
8.2 Chăm sóc sau mổ
- Điều dưỡng thực hiện thuốc, thay băng vết mổ hằng ngày theo y lệnh bác sĩ
- Điều dưỡng hướng dẫn bệnh nhân cần chú ý vấn đề dinh dưỡng, trong đó nhớ bổ
sung các thức ăn giàu protein, vitamin và có nhiệt năng cao. Vài ngày đầu sau mổ, người
bệnh nên ăn thức ăn mềm, loãng và chia thành nhiều bữa trong ngày. Dù là phẫu thuật mổ
nội soi hay mổ hở cổ tay đều không gây phản ứng cho cơ thể. Vì thế người nhà có thể cho
người bệnh ăn uống ngay sau mổ. Nên bổ sung vào bữa ăn các thực phẩm có chứa vitamin
B tốt cho hệ thần kinh và hỗ trợ phục hồi chức năng dây thần kinh ở cổ tay.
26
- Điều dưỡng hướng dẫn người bệnh tập phục hồi chức năng và vật lý trị liệu: Người
bệnh tập cho gân bàn tay, tập cơ sấp cẳng tay, tập cơ ngửa cẳng tay, với những bài tập cụ
thể và độ khó tăng dần theo hướng dẫn của bác sĩ.
- Hướng dẫn chế độ sinh hoạt hàng ngày cho người bệnh:
+ Tránh mang vác, nâng vật nặng, trường hợp công việc lái xe, nên hạn chế cử động
cổ tay, nghỉ ngơi ít nhất 6 tuần để tay có thể phục hồi hoàn toàn
+ Uống thuốc theo toa bác sĩ
+ Theo dõi và hướng dẫn người bệnh nếu có những dấu hiệu: sốt, sưng, đỏ, chảy máu
hay chảy dịch nơi vết mổ, đau tăng lên xung quanh vết mổ thì báo nhân viên y tế
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Giải thích cho bệnh nhân hiểu đây là bệnh lý do dây thần kinh giữa bị chèn ép, có
thể điều trị khỏi để giảm bớt lo lắng về việc mất cảm giác bàn tay.
+ Khuyên bệnh nhân kiên nhẫn vì quá trình phục hồi thần kinh thường chậm.
- Vệ sinh:
+ Giữ bàn tay và cổ tay sạch sẽ, khô ráo, đặc biệt là nếu bệnh nhân phải đeo nẹp (splint)
cố định.
+ Kiểm tra vùng da dưới nẹp thường xuyên để phát hiện sớm các dấu hiệu hăm đỏ hoặc
loét do tì đè.
+ Nếu có vết mổ giữ vết mổ khô, sạch, không để ướt. Theo dõi các dấu hiệu bất thường
như đỏ, sưng, đau, chảy dịch và báo nhân viên y tế.
+ Tránh đeo trang sức chật ở cổ tay gây chèn ép thêm.
- Vận động - Phục hồi chức năng:
+ Cố định: Cho bệnh nhân đeo nẹp cổ tay ở tư thế trung gian (không gấp, không ngửa
quá mức), đặc biệt là vào ban đêm để giảm chèn ép.
+ Đeo nẹp cổ tay đúng cách, đặc biệt vào ban đêm hoặc khi làm việc theo chỉ định.
+ Thực hiện các bài tập vận động nhẹ nhàng cho bàn tay và cổ tay theo hướng dẫn của
điều dưỡng/kỹ thuật viên phục hồi chức năng.
+ Nghỉ giải lao 10–15 phút sau mỗi 30–60 phút làm việc bằng tay.
+ Sau phẫu thuật: tập vận động các ngón tay sớm để tránh cứng khớp và teo cơ.
+ Ngày 1-2 bệnh nhân nằm viện treo tay cao cho đến khi hết đau và phù giảm bắt đầu
tập vận động các ngón
+ Tuần 1-2 nẹp cổ tay 2 tuần. Không được để tự do, khi treo tay mỏi có thể bỏ tay
nhiều lần trong ngày và tập vận động vai, khuỷu
+ Tuần 3-4 đặt một băng chắc ở cổ tay, chỉ cho phép những cử động nhẹ nhàng
+ Tuần 5-8 có thể làm những công việc nhẹ nhàng tránh cầm nắm vật nặng hoặc những
công việc nhắc đi nhắc lại cho đến 3 tháng.
+ Hạn chế: Tránh các động tác lặp đi lặp lại như đánh máy, vặn xoắn hoặc cầm nắm
vật nặng trong giai đoạn cấp.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Bổ sung thực phẩm giàu Vitamin B6, B12 (ngũ cốc, thịt, cá) để hỗ trợ phục hồi bao
dây thần kinh.
27
+ Tăng cường rau xanh, trái cây giàu chất chống oxy hóa để giảm viêm tự nhiên.
+ Uống đủ nước mỗi ngày.
+ Duy trì cân nặng hợp lý (béo phì là yếu tố nguy cơ làm hẹp ống cổ tay). Kiểm soát
tốt các bệnh nền như đái tháo đường, gout, viêm khớp vì có thể làm bệnh nặng hơn.
9.2. Phòng bệnh
+ Giữ tư thế cổ tay đúng khi làm việc: cổ tay thẳng, không gập quá mức.
+ Không nắm chặt dụng cụ hoặc chuột máy tính quá mạnh.
+ Sử dụng chuột, bàn phím, dụng cụ lao động phù hợp với bàn tay.
+ Thường xuyên duỗi, xoay cổ tay nhẹ nhàng 10–30 giây sau mỗi 15–30 phút làm việc.
+ Tránh để tay tì đè lâu, không gối đầu lên tay khi ngủ.
+ Giữ tay luôn ấm, tránh lạnh.
+ Vận động, nghỉ ngơi hợp lý, tránh làm việc quá sức.
+ Khi có các dấu hiệu như tê tay về đêm, đau, yếu tay, cần đến cơ sở y tế khám sớm,
không tự ý điều trị.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân gây hội chứng ống cổ tay là gì?
2. Các triệu chứng nhận biết hội chứng ống cổ tay?
Tài liệu tham khảo
1. Bệnh viện đa khoa tâm anh, bệnh Hội chứng ống cổ tay, https://tamanhhospital.vn/
benh/hoi-chung-ong-co-tay/, 2020
tay,
2. Vinmec, Biến chứng và cách phòng ngừa hội chứng ống cổ
https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/bien-chung-va-cach-phong-ngua-hoi-chung-ong-
co-tay-vi, 2024
28
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH TRẬT KHỚP
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh nhận biết được:
1. Khái niệm, nguyên nhân, triệu chứng trật khớp
2. Điều trị và biến chứng bệnh trật khớp
3. Cách chăm sóc và phòng bệnh cho người bệnh trật khớp
II. Nội dung
1. Đại cương
Trật khớp là sự di lệch đột ngột hoàn toàn hoặc không hoàn toàn các mặt khớp với
nhau.
2.Nguyên nhân
Nguyên nhân thường gặp là chấn thương do một tác nhân tác động gián tiếp trên
khớp hoặc do động tác sai tư thế của khớp. Trật khớp cũng có thể do bệnh lý nhưng rất
ít gặp.
3.Tổn thương giải phẩu của trật khớp
Tổn thương cơ bản của trật khớp là các dây chằng và bao khớp: bao khớp bị rách,
dây chằng bị đứt, mạch máu đứt gây nên tụ máu trong khớp, thần kinh bị tổn thương
gây đau, cơ gân thường không đứt và chính nó gây nên các triệu chứng biến dạng và
dấu lò xo. Mặt sụn khớp nếu được nắn lại sớm thường không bị tổn thương, nếu để trật
lâu ngày có thể gây nên hư sụn và gây ra hư khớp về sau.
4. Phân loại trật khớp: Phân loại trật khớp theo 4 phương diện sau đây:
4.1 Theo thời gian: có 3 loại
- Trật khớp cấp cứu: Người bệnh đến khám trước 48 giờ sau khi bị tai nạn.
- Trật khớp đến sớm: Người bệnh đến khám trước 3 tuần sau khi bị tai nạn.
- Trật khớp đến muộn: Người bệnh đến khám sau 3 tuần khi bị tai nạn.
4.2Theo giải phẫu và X-quang: có 3 loại:
- Trật khớp hoàn toàn: các mặt khớp không còn nhìn nhau, di lệch nhiều.
- Bán trật khớp: các mặt khớp di lệch không hoàn toàn.
- Gãy trật khớp: trật khớp kèm thêm gãy xương tại ổ trật khớp.
4.3Theo mức độ tái phát: có 3 loại
- Trật khớp lần đầu.
- Trật khớp tái diễn: trật lần thứ 2 trở lên, sau một thời gian lành nhưkhớp vai
- Trật khớp thường trực: khớp thường xuyên bị trật sau một động tác như trật xương
bánh chè do đứt dây chằng.
4.4Theo thể lâm sàng: Có 4 loại
- Trật khớp kín.
- Trật khớp hở: trật khớp có vết thương thông vào ổ khớp.
- Trật khớp kèm biến chứng thần kinh, mạch máu.
- Trật khớp khóa: do có mảnh xương nhỏ bị vỡ và kẹt vào giữa 2 mặt khớp
29
5.Triệu chứng
- Đau dữ dội: Cơn đau thường xuất hiện ngay lập tức sau khi bị chấn thương và có thể
tăng lên khi di chuyển khớp.
- Sưng và viêm: Vùng khớp bị ảnh hưởng thường sưng lên, nóng và đỏ.
- Biến dạng: Khớp bị trật có thể trông khác so với khớp bình thường, có thể bị lệch
hoặc biến dạng.
- Mất chức năng: Khớp bị trật khó hoặc không thể di chuyển bình thường.
- Bầm tím: Vùng xung quanh khớp có thể xuất hiện vết bầm tím.
- Cảm giác tê hoặc ngứa ran: Một số trường hợp có thể cảm thấy tê hoặc ngứa ran xung
quanh khớp bị ảnh hưởng
6.Cận lâm sàng
- X-quang thường quy cho thấy hình ảnh đầu xương bị trật ra khỏi ổ khớp. Thường bao
gồm ít nhất 2 tư thế chụp (thường là phim chụp trước-sau và phim nghiêng).
- MRI hoặc CT có thể giúp chẩn đoán các gãy xương kín đáo và trật khớp kèm theo.
- Các xét nghiệm khác được thực hiện để kiểm tra các thương tổn liên quan:
+ Chụp động mạch hoặc chụp CT mạch để kiểm tra các chấn thương động mạch nghi
ngờ (có thể có tổn thương động mạch ở bệnh nhân bị trật khớp gối)
+ Đo điện cơ và/hoặc nghiên cứu dẫn truyền thần kinh để kiểm tra các tổn thương thần
kinh nghi ngờ (thường được thực hiện như một thủ thuật ngoại trú và không được thực hiện
trong trường hợp cấp tính)
7. Chẩn đoán trật khớp
- Luôn dựa vào bệnh sử: cơ chế ngã, thường là chấn thương trực tiếp và ở người trẻ.
- Triệu chứng lâm sàng: sưng, đau, mất cơ năng, ngoài ra còn có 3 dấu hiệu của trật
khớp:
+ Biến dạng tuỳ vào vị trí trật mà có dạng đặc biệt.
+ Dấu ổ khớp rỗng.
+ Dấu lò xo: làm động tác thụ động ngược chiều biến dạng khi buông tay chi biến dạng
trở về vị trí biến dạng
- Chụp X-quang: hình ảnh biến dạng, di lệch khớp
8.Biến chứng
- Những biến chứng nghiêm trọng của trật khớp ít gặp nhưng có thể gây tàn phế, mất
chức năng chi vĩnh viễn, thậm chí đe dọa đến tính mạng người bệnh.
- Trật khớp, đặc biệt nếu không được nắn chỉnh kịp thời, có nguy cơ cao về tổn thương
mạch máu và thần kinh hơn là gãy xương. Trật hở (có thể dẫn đến nhiễm trùng) và trật
khớp gây tổn thương mạch máu làm giảm tưới máu mô và tổn thương thần kinh có nguy
cơ biến chứng cao nhất. Trật khớp kín không kèm theo tổn thương mạch máu hoặc thần
kinh, được nắn chỉnh sớm thì ít có khả năng dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng.
- Các biến chứng cấp tính thường gặp là:
+ Gãy xương: Gãy xương có thể đi kèm trật khớp (chẳng hạn, trật khớp vai thường đi
kèm gãy mấu chuyển lớn)
+ Chảy máu: Chảy máu đi kèm với cả các tổn thương mô mềm nghiêm trọng.
+ Tổn thương mạch máu: Một số trường hợp trật khớp kín, đặc biệt là trật khớp gối
hoặc khớp háng có thể gây thiếu máu cục bộ ở ngoại vi; tổn thương mạch máu có thể được
thể hiện trên lâm sàng vài giờ sau chấn thương.
30
+ Tổn thương thần kinh: Dây thần kinh có thể bị tổn thương do căng giãn khi trật khớp
hoặc có thể bị đứt trong trật khớp hở.
+ Nhiễm trùng: Bất kỳ tổn thương nào cũng tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng. Nguy cơ cao
thuộc về những người bệnh trật hở hoặc phải phẫu thuật. Nhiễm trùng cấp tính có thể dẫn
đến viêm xương, rất khó chữa khỏi.
- Các biến chứng xa bao gồm:
+ Mất vững: Trật khớp có thể dẫn đến sự mất vững khớp. Sự mất vững có thể làm mất
chức năng của khớp và tăng nguy cơ thoái hóa khớp.
+ Cứng khớp và hạn chế vận động: Nếu khớp bị bất động quá lâu thì tình trạng cứng
khớp sẽ xảy ra sớm hơn. Khớp gối, khuỷu tay, và khớp vai rất dễ bị cứng khớp sau chấn
thương, đặc biệt ở người cao tuổi.
+ Thoái hóa khớp: Thoái hóa khớp xuất hiện chủ yếu khi mạch máu nuôi khớp bị tổn
thương. Trật khớp háng bẩm sinh có thể dẫn đến hoại tử xương chỏm xương đùi. Trật khớp
còn làm phá vỡ bề mặt chịu lực của khớp, lệch trục và mất vững khớp dẫn đến thoái hóa
sụn khớp và thoái hóa khớp.
9.Điều trị
9.1 Nguyên tắc chung: NẮN – BẤT ĐỘNG - TẬP VẬN ĐỘNG.
- Nắn trật khớp ngược theo biến dạng, cần phải chú ý các vấn đề sau đây:
+ Khớp bị trật cần được nắn lại càng sớm càng tốt.
+ Khi nắn khớp không được gây đau, phải gây tê hoặc gây mê.
- Bất động khớp:
+ Thời gian bất động khớp sau nắn dựa vào 2 yếu tố:
* Thời gian lành bao khớp, xương gãy.
* Sự phục hồi chức năng của khớp.
+ Thời gian bất động khớp thay đổi tùy mỗi khớp và loại trật khớp, trong trật khớp
đơnthuần, nếu khớp không dễ dàng bị trật lại, saukhi nắn thì việc bất độnglâudài
sẽkhôngcần thiết. Không bất động lâu chờ cho bao khớplành hẳn màchỉbất độngtương
đốivà chongười bệnh tập vận động sớm.
+ Trong trật khớp đến muộn có 2 vấn đề: Bao khớp, gân cơ bị co rút và ổ khớp bị
lấp đầy bởi mô xơ. Cho nên việc nắn bảo tồn thường không kết quả, phải mổ để đặt lại
hoặc tạo hình khớp.
Khi can thiệp phẫu thuật vào ổ khớp sẽ có những bất lợi sau:
* Làm tổn thương thêm bao khớp và dây chằng.
* Gây dính khớp.
* Phải bất động lâu dễ bị dính khớp.
* Có thể bị nhiễm trùng và viêm khớp.
- Tập vận động
9.2 Bất động và vật lý trị liệu:
- Khớp vai:
+ Áp cánh tay vào thân, xoay trong cánh tay và cố định bằng băng bột hoặc băng
thunDesault, thời gian 2-3 tuần. Tập nhẹ nhàng khớp vai trong 2-3 tuần tiếp theo.
+ Tránh vận động nặng trong 2-3 tháng đầu. Khi tập vận động lại khớp vai thì cử
31
động dạng và gập được thực hiện trước, xoay ngoài và đưa ra sau chậm rãi hơn.
- Khớp khuỷu:
+ Bất động khuỷu ở tư thế 90°, băng bột cánh bàn tay 2-3 tuần.
+ Chỉ cho phép lao động nặng sau 3 tháng kể từ ngày bó bột.
- Khớp háng: Khớp háng được bất động tư thế duỗi hoàn toàn, xoay trong 15°, hơi
dạng, bó bột chậu -lưng - chân hoặc nằm yên trên giường 2-4 tuần. Tập vận động nhẹ
nhàng sau 4-8 tuần, cho tì xuống chân đau tăng dần. Cứ 6-12 tháng phải chụp lại X-
quang kiểm tra khớp háng để phát hiện biến chứng thoái hóa khớp, tiêu chỏm.
10. Chăm sóc điều dưỡng
- Thực hiện công tác tư tưởng giúp người bệnh giảm lo lắng, hướng dẫn người bệnh
cụ thể các thủ thuật nắn khớp để người bệnh hợp tác tốt, ở bên người bệnh trong thời
gian phụ giúp bác sĩ thực hiện thủ thuật.
- Thực hiện thuốc giảm đau, an thần trong và sau khi nắn. Chuẩn bị và phụ giúp bác
sĩ trong việc nắn khớp.
- Theo dõi đau sau nắn và trấn an người bệnh, cho người bệnh nằm nghỉ ngơi.
- Giải thích để người bệnh bất động trong thời gian ngắn. Cho người bệnh bất động
hoàn toàn vùng trật khớp. Gồng cơ nhẹ nhàng vùng bất động. Không xoa bóp hay xoa
thuốc. Giải thích cho người bệnh phương pháp điều trị để người bệnh hợp tác.
- Điều dưỡng hướng dẫn người bệnh tập phục hồi chức năng và vật lý trị liệu:
- Tập gồng cơ trong bột, tập các khớp không bị bất động. Tránh xoa bóp các khớp vì dễ
gây biến chứng viêm cơ cốt hóa.
+ Khớp vai: bó bột 1 – 3 tuần, sau đó tập vận động như xoay vòng vai, bò tường, lau
lưng.
+ Khớp khuỷu: tập nhẹ nhàng sau 2 – 3 tuần bất động, sau đó tập duỗi khớp khuỷu.
+ Khớp háng: không bất động lâu, sau 6 tuần người bệnh mới được đi chống chân đau.
- Trường hợp người bệnh có chỉ định phẫu thuật cố định khớp: Điều dưỡng thực hiện
thuốc, thay băng vết mổ hàng ngày theo y lệnh bác sĩ.Hướng dẫn người bệnh chú ý vấn đề
dinh dưỡng, trong đó nhớ bổ sung các thức ăn giàu protein, vitamin
- Hướng dẫn chế độ sinh hoạt hàng ngày cho người bệnh: Giải thích cho người bệnh
biết ổ khớp suy yếu chức năng sau chấn thương và có nguy cơ tái trật khớp. Giải thích cho
người bệnh biết cần đến bệnh viện ngay khi có trật khớp. Tránh các động tác có thể gây
trật khớp lại. Không làm nặng hay có tư thế gập tay quá hẹp cũng có nguy cơ trật khớp lại.
Không xoa bóp các khớp với tất cả các loại thuốc.
11. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
11.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần: Động viên tinh thần giúp người bệnh giảm lo lắng, hướng dẫn người
- Vệ sinh:
+ Đảm bảo vệ sinh cá nhân, đặc biệt là vệ sinh vùng cố định trật khớp, tránh chà xát
bệnh cụ thể các thủ thuật nắn khớp để người bệnh hợp tác tốt.
mạnh vì có thể gây đau và kích ứng. Giữ vùng da nơi cố định khớp luôn khô ráo, sạch sẽ.
+ Nếu có vết thương hở, băng lại bằng gạc sạch và băng dính y tế. Thay băng thường
32
xuyên.
- Vận động và phục hồi chức năng:
+ Ngay sau khi vừa tháo băng hoặc mới hồi phục, người bệnh không nên vận động
mạnh mà phải vận động nhẹ nhàng trong thời gian quy định của bác sĩ. Vì khi đó các khớp
mới lành lại và chân còn yếu, nên rất dễ bị tái phát trở nếu bị va chạm.
+ Khi các tổn thương đã lành lại người bệnh nên áp dụng các bài tập phục hồi chức
năng dể trở lại vận động bình thường.
+ Tránh tối đa các lực tác động mạnh lên khớp chân bằng cách giảm hoạt động thường
ngày, tránh đạp xe hoặc va chạm phải các đồ vật trong nhà…
+ Tập thể dục nhẹ nhàng: Bắt đầu với các bài tập nhẹ nhàng hoặc các bài tập giãn cơ để
giúp phục hồi chức năng của khớp, đồng thời giảm đau và sưng.
+ Tập thể dục chậm và thận trọng: Tránh các bài tập có tác động mạnh lên khớp hoặc
các bài tập có tác động nặng lên cơ và xương khớp. Chú ý đến cảm giác đau hoặc khó chịu
trong quá trình tập thể dục.
+ Tập thể dục thường xuyên: Tập thể dục thường xuyên và đều đặn để giảm thiểu sự
suy giảm chức năng của khớp và tăng cường sức khỏe.
+ Tập thể dục dưới sự hướng dẫn của chuyên gia: Người bệnh mới bị trật khớp hoặc
không quen với các bài tập thể dục, nên tìm sự hướng dẫn của một chuyên gia y tế hoặc
người huấn luyện để đảm bảo thực hiện đúng cách và đủ an toàn.
- Chế độ dinh dưỡng: Kết hợp với chế độ ăn uống lành mạnh: Ăn uống lành mạnh và
cân đối cũng rất quan trọng trong quá trình phục hồi sau trật khớp. Nên bổ sung đủ các chất
dinh dưỡng cần thiết để giúp tăng cường sức khỏe và phục hồi chức năng của khớp.
11.2. Phòng bệnh
Có thế phòng tránh trật khớp bằng cách tập các thói quen đảm bảo an toàn khi sinh hoạt,
luyện tập và làm việc:
- Sử dụng tay vịn khi lên xuống cầu thang.
- Sử dụng thảm chống trơn ở khu vực trơn trượt, ẩm ướt như phòng tắm, nhà vệ sinh.
- Mặc đồ, quần áo bảo hộ khi tham gia các hoạt động thể chất.
- Đảm bảo quy trình an toàn lao động.
- Chấp hành các quy định an toàn giao thông.
- Tránh đứng trên các vật dụng không chắc chắn.
Câu hỏi thảo luận
1. Làm thế nào để biết mình bị trật khớp?
2. Cách chăm sóc và tập luyện phục hồi chức năng người bệnh trật khớp
Tài liệu tham khảo
Bộ y tế (2015), Điều dưỡng ngoại 2, Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam.
33
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM XƯƠNG
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh nhận biết được:
1. Khái niệm, nguyên nhân, triệu chứng viêm xương
2. Điều trị và biến chứng bệnh viêm xương
3. Tư Vấn giáo dục sức khỏe cho người bệnh viêm xương
II. Nội dung
1. Đại cương
Viêm xương là một tình trạng viêm nhiễm xảy ra ở xương. Khi bị viêm, xương sẽ
sưng, đỏ, nóng và gây đau nhức. Tình trạng này có thể ảnh hưởng đến một hoặc nhiều
xương trong cơ thể
2. Nguyên nhân
- Chấn thương: Là nguyên nhân chủ yếu, vi khuẩn đi từ bên ngoài qua vết thương vào
đến xương gây ra tình trạng viêm. Các vi khuẩn thường gặp: Tụ cầu, liên cầu, vi khuẩn
gram âm...
- Do ổ viêm ở gần đó lan vào (sâu răng hay viêm màng xương hàm, viêm tủy xương lan
ra màng xương).
- Đường máu: Viêm đi theo đường máu vi khuẩn có thể từ một ổ nhiễm khuẩn nào đó
trong cơ thể như viêm bể thận, lao, viêm màng xương trong bệnh thương hàn.
- Một số nguyên nhân gây ra bệnh viêm xương bao gồm: Loạn sản sợi đa xương; Loạn
sản sợi đơn xương Jaffe-Lichtenstein; Hội chứng SAPHO; Bệnh Paget xương; Viêm xương
xơ nang; Viêm xương lắng đọng. Nguyên nhân gây viêm xương khớp chủ yếu do thoái hóa
gặp ở người cao tuổi, nữ gặp nhiều hơn nam
3. Triệu chứng: Tùy tình trạng cấp tính hay mạn tính mà có các biểu hiện khác nhau
- Viêm xương cấp: Bệnh khởi phát rất rầm rộ do một phản ứng toàn thân mạnh mẽ, do
sự tăng dị ứng tối đa trên một cơ thể bị mẫn cảm. Thường biểu hiện với bệnh cảnh sau:
+ Sốt cao 39-40oC, sốt kéo dài, rét run, mạch nhanh nhỏ, có thể 120-140 lần/phút, bệnh
lờ đờ có thể có co giật.
+ Đau tự nhiên tại vùng gần khớp gia tăng dần lên, dữ dội đau xiên chéo, xuyên thấu
và gia tăng khi ấn mạnh.
+ Giảm hoặc mất cơ năng của chi bị viêm
+ Sưng toàn bộ chi viêm, da nhợt nhạt hoặc tím đỏ, tĩnh mạch dưới da nổi rõ, lúc đầu
da còn căng sau mềm và có thể lùng nhùng.
+ Khớp sưng to do phản ứng giao cảm, tuy nhiên đối với trẻ nhũ nhi, viêm có thể lan
sang khớp thực sự và gây một viêm khớp mủ.
- Viêm xương mạn: Biểu hiện dấu hiệu âm ỉ tại chỗ, có giai đoạn hết đau rồi đau tái lại,
phần mềm sưng nhẹ, ấn hơi đau. Tại chỗ vùng xương viêm to phình, xù xì, da hơi xám, có
một vài lỗ dò hình phễu dính sát xương, có thể tái phát các đợt cấp.
4.Cận lâm sàng
34
- Các dấu hiệu điển hình qua chụp X quang: Đặc xương, phản ứng màng xương, xương
tù, hẹp khe khớp, biến dạng xương.
- Chụp cắt lớp vi tính: Cho thấy hình ảnh viêm xương, biến dạng xương,...
- Chụp cộng hưởng từ kết hợp với ưu điểm chẩn đoán của chụp cắt lớp vi tính và siêu
âm cũng cho thấy phù tủy xương và có ưu điểm là không sử dụng bức xạ (như tia X và tia
chụp cắt lớp). Như vậy, MRI là phương thức thích hợp để đánh giá, chẩn đoán và lập kế
hoạch điều trị.
5. Chẩn đoán
Dựa vào lâm sàng và cận lâm sàng:
- Khám lâm sàng: Sốt, đau nhức, vùng xương bị viêm thường sưng lên, nóng và đỏ,
hạn chế vận động
- Cận lâm sàng:
+ Bạch cầu tăng, tốc độ lắng máu (VS) tăng.
+ X quang thấy vùng xương bị tàn phá, mô xương hư.
+ Cấy vi trùng, thử kháng sinh đồ để tìm kháng sinh thích hợp.
6. Biến chứng
- Chết xương (hoại tử xương): Nhiễm trùng trong xương gây cản trở lưu thông máu
trong xương, dẫn đến xương chết. Những khu vực xương đã chết cần được phẫu thuật cắt
bỏ để kháng sinh phát huy tác dụng.
- Viêm khớp xương nhiễm trùng: Đôi khi, nhiễm trùng trong xương có thể lan sang
khớp gần đó.
- Suy giảm khả năng tăng trưởng: Sự phát triển bình thường của xương hoặc khớp ở trẻ
em có thể bị ảnh hưởng nếu viêm tuỷ xương xảy ra ở những vùng mềm hơn, được gọi là
mảng tăng trưởng, ở một trong hai đầu của xương dài của cánh tay và chân.
- Ung thư da: Nếu tình trạng viêm xương dẫn đến loét hở chảy mủ, thì vùng da xung
quanh có nguy cơ cao bị ung thư tế bào vảy.
7. Điều trị
- Tùy từng thể lâm sàng mà có phương thức điều trị khác nhau. Nếu viêm xương là do
nhiễm trùng triệu chứng sẽ tiếp tục xảy ra cho đến khi loại bỏ nhiễm trùng. Nếu bệnh gây
tổn thương vĩnh viễn cho các khớp xương thì người bệnh có thể áp dụng bài tập toàn diện
và chương trình tăng cường giúp làm giảm bớt các triệu chứng đau đớn cũng như hỗ trợ
khôi phục phạm vi vận động. Trong trường hợp nặng, người bệnh sẽ cần phẫu thuật chỉnh
xương.
- Việc điều trị bệnh viêm xương tập trung vào việc ngăn chặn bệnh diễn tiến thành mạn
tính. Bệnh viêm xương không dễ dàng điều trị và thường kéo dài từ sáu tháng đến hai năm.
Một số phương pháp điều trị bao gồm:
+ Phẫu thuật cắt lọc mô chết, nạo sạch đường dò, lấy xương chết, dẫn lưu, mở rộng vết
thương. Ghép xương cũng được yêu cầu theo điều trị.
+ Nghỉ ngơi: Giúp giảm áp lực lên xương. Nghỉ ngơi sẽ giúp tránh gây thêm hư hại
hoặc làm nặng thêm tình trạng viêm xương. Thời gian nghỉ phụ thuộc vào mức độ nghiêm
trọng của bệnh. Thời gian phục hồi cho giai đoạn bán cấp có thể từ ba ngày đến ba tuần và
giai đoạn mạn tính có thể từ ba tuần đến hai năm. Tránh các hoạt động nặng, gánh sức,...
35
+ Trị liệu bằng nước đá: Có thể dùng nước đá vào vùng bị ảnh hưởng trong khoảng 10
đến 15 phút mỗi hai đến ba giờ trong ngày.
+ Nhiệt trị liệu: Thường được thực hiện trong giai đoạn bán cấp, người bệnh có thể tắm
nước nóng từ ba ngày đến ba tuần tùy thuộc vào nhu cầu.
+ Thuốc: Các thuốc giảm đau như paracetamol hay chống viêm không steroid
như: Ibuprofen, diclofenac, aspirin, naproxen có thể giúp giảm đau và khó chịu. Tốt nhất
sử dụng kháng sinh sau khi cấy mủ làm kháng sinh đồ
+ Nâng cao thể trạng
+ Bất động: Để tránh nhiễm khuẩn lan rộng và giúp giảm đau. Nên dùng bột để bất
động và bất động liên tục cho đến khi khỏi
+ Khi có áp-xe dưới màng xương hoặc phần mềm phải xẻ dẫn lưu mủ.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Nhận định mức độ trầm trọng của cơn đau, vị trí và các phương pháp giảm đau thích
hợp. Tránh những hoạt động làm gia tăng tuần hoàn. Nâng đỡ nhẹ nhàng khi cử động chi
người bệnh để giúp người bệnh giảm đau và ngăn ngừa gãy xương bệnh lý. Duy trì người
bệnh ở tư thế chi thẳng đứng, ngăn ngừa tư thế bất thường hay căng cơ dẫn đến đau tăng.
Hạn chế di chuyển, hướng dẫn người bệnh sử dụng dụng cụ hỗ trợ khi di chuyển (nạng...)
ngăn ngừa gãy xương bệnh lý, đau tăng. Tránh đụng chạm vào thành giường ngăn ngừa
người bệnh đau. Thực hiện thuốc giảm đau.
- Người bệnh có sốt điều dưỡng giúp người bệnh giảm sốt, giảm lạnh run, bù nước đủ,
thực hiện thuốc kháng sinh. Theo dõi nhiệt độ 4 giờ/lần, ghi thành biểu đồ, theo dõi đáp
ứng của điều trị. Cho người bệnh nằm phòng thoáng mát, nới lỏng quần áo, lau mát. Cho
người bệnh uống nhiều nước và uống thuốc hạ sốt. Quan sát da, lau khô sạch mồ hôi. Thực
hiện thuốc kháng sinh theo kháng sinh đồ.
- Điều dưỡng theo dõi các vết thương hở, vết thương dẫn lưu không bảo đảm tình trạng
vô khuẩn. Điều dưỡng chăm sóc vết thương giúp giảm yếu tố nguy cơ nhiễm trùng. Áp
dụng các biện pháp cách ly để ngăn cản sự lây nhiễm chéo từ vết thương này sang vết
thương khác, từ vết thương người bệnh này sang vết thương người bệnh khác. Rửa sạch
vết thương, chăm sóc da trước khi chuyển người bệnh đến phòng mổ.
- Điều dưỡng đánh giá mức độ phù nề. Nâng chi cao lên giúp máu hồi lưu. Theo dõi
mạch chi mỗi khi nâng cao chi bởi vì mạch sẽ giảm xuống do giảm lượng máu tại chi cũng
dễ làm tình trạng phù nề gia tăng. Gồng cơ chi bệnh giúp máu lưu thông tốt. Tập vận động
các ngón để giúp máu luân lưu tốt hơn
- Điều dưỡng giúp người bệnh tập vận động chi lành và chi bệnh giúp tăng cường sức
cơ. Tập vật lý trị liệu giúp người bệnh đi lại không bị biến chứng khác. Nếu khi tập người
bệnh đau nên dừng lại. Khuyến khích người bệnh tham gia tập luyện nhất là tập luyện chi
lành để chi đủ sức cơ mạnh và hỗ trợ chi đau.
- Thực hiện công tác tư tưởng cho người bệnh. Thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng,
các thủ thuật chẩn đoán.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần: Động viên người bệnh yên tâm điều trị. Hướng dẫn người bệnh không
nên đắp hay bôi các loại lá không rõ nguồn gốc. Giải thích cho người bệnh thời gian quá
trình điều trị viêm xương
36
- Vệ sinh: Phối hợp với điêu dưỡng chăm sóc vết thương, cách giữ vết thương sạch, vệ
sinh thân thể sạch sẽ.
- Vận động và phục hồi chức năng:
+ Hướng dẫn người bệnh: thực hiện kháng sinh đầy đủ, uống thuốc đúng liều, đúng thời
gian tại nhà. Tập vận động chi tăng cường sức cơ giúp người bệnh đi lại tránh té ngã. Nếu
người bệnh đang trong tình trạng đau cho người bệnh nghỉ ngơi tại giường, phơi nắng,
hướng dẫn cách đi lại tránh té ngã, không làm việc gắng sức trên chi bệnh tránh nguy cơ
gãy xương bệnh lý.
+ Ngay sau khi vừa tháo băng hoặc mới hồi phục, người bệnh không nên vận động
mạnh mà phải vận động nhẹ nhàng trong thời gian quy định của bác sĩ.
+ Khi các tổn thương đã lành lại người bệnh nên áp dụng các bài tập phục hồi chức
năng để trở lại vận động bình thường.
+ Tập thể dục thường xuyên: Tập thể dục thường xuyên và đều đặn để giảm thiểu sự
suy giảm chức năng của khớp và tăng cường sức khỏe.
+ Tập thể dục dưới sự hướng dẫn của chuyên gia: người bệnh bị viêm xương nên tìm
sự hướng dẫn của một chuyên gia y tế để đảm bảo rằng người bệnh đang thực hiện đúng
cách và đủ an toàn.
- Dinh dưỡng: cung cấp đầy đủ protide, vitamin A, D, C, E, calci. Người bệnh do viêm
xương điều trị lâu ngày nên thể trạng thường suy kiệt nhiều.
9.2 Phòng bệnh
- Khởi động đúng cách trước khi tập thể dục
- Dành thời gian nghỉ ngơi và hồi phục
- Điều trị các viêm nhiễm triệt để
- Tái khám đúng hẹn theo chỉ định của bác sĩ sau mổ gãy xương
Câu hỏi thảo luận:
1. Nêu cách điều trị và biến chứng của viêm xương
2. Cách chăm sóc và phòng bệnh viêm xương
Tài liệu tham khảo:
Bộ y tế (2015), Điều dưỡng ngoại 2, Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam.
37
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH GÃY XƯƠNG
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân và phân loại gãy xương.
2. Phương pháp điều trị gãy xương.
3. Cách sơ cứu ban đầu cho người bệnh gãy xương.
4. Cách chăm sóc, phòng bệnh gãy xương.
II. Nội dung
1. Đại cương
Gãy xương là tình trạng tổn thương làm mất tính liên tục của cấu trúc xương do chấn
thương hoặc do yếu tố bệnh lý, khiến xương không còn nguyên vẹn và gây đau, sưng,
biến dạng vùng tổn thương.
2. Nguyên nhân
2.1 Gãy xương do chấn thương: gãy xương xảy ra sau tác động của một lực chấn
thương đủ lớn như ngã, tai nạn giao thông, tai nạn sinh hoạt hoặc chơi thể thao.
2.2 Gãy xương do bệnh lý: xương gãy tự nhiên hoặc sau một chấn thương nhẹ trên
xương bị phá hủy do bệnh lý. Một trong những bệnh lý hàng đầu gây gãy xương là loãng
xương. Ngoài ra, xương có thể bị gãy do các bệnh lý khác như: u xương, ung thư xương,
viêm xương, lao xương….
2.3 Gãy xương do mỏi: do xương giảm sức chịu đựng, do stress liên tục nên dù có
chấn thương nhẹ nhưng được nhắc đi nhắc lại nhiều lần tại một vị trí trong thời gian dài
làm yếu xương dẫn đếng gãy xương.
Lực gãy xương phụ thuộc vào độ cứng của xương, cường độ lực tác động, tuổi thường
gặp ở gãy xương là trẻ em hay người già.
3. Phân loại
3.1. Gãy xương kín: Là gãy xương không có vết thương thông với ổ gãy, da bên
ngoài vẫn còn nguyên vẹn.
- Gãy xương kín độ 0: gãy xương không tổn thương mô mềm, thường là gãy xương
gián tiếp, không di lệch hoặc di lệch ít
- Gãy xương kín độ 1: có xây xát da nông. Gãy xương mức độ đơn giản hay trung
bình
- Gãy xương kín độ 2: gãy xương do chấn thương trực tiếp mức độ trung bình hay
nặng. Gãy xương có xây xát da sâu và tổn thương cơ khu trú do chấn thương. Nếu có
chèn ép khoang cũng xếp vào giai đoạn này.
- Gãy xương kín độ 3: gãy xương do chấn thương trực tiếp mức độ trung bình hay
nặng. Gãy xương có chạm thương da rộng, giập nát cơ, có hội chứng chèn ép khoang
thực sự hay đứt mạch máu chính.
3.2. Gãy xương hở: Là gãy xương có vết thương thông với ổ gãy, nguy cơ nhiễm
trùng cao.
38
- Gãy xương hở độ 1: da bị thủng do đoạn xương gãy chọc thủng từ trong ra. Xương
gãy đơn giản, ít bị nhiễm trùng.
- Gãy xương hở độ 2: rách da, chạm thương da khu trú do chính chấn thương trực
tiếp gây ra, nguy cơ nhiễm trùng mức độ trung bình.
- Gãy xương hở độ 3: rách da, tổn thương phần mềm rộng lớn kèm theo tổn thương
thần kinh, mạch máu. Gãy xương có kèm theo tổn thương động mạch chính, có nguy cơ
nhiễm trùng lớn.
- Gãy xương hở độ 4: đứt lìa chi hay gần lìa chi, tình trạng nạn nhân rất trầm trọng
do mất máu.
4. Triệu chứng
- Đau nhói tại chỗ gãy, tăng lên khi cử động hay khi sờ vào.
- Hạn chế vận động: không thể vận động được chi bị tổn thương hoặc vận động rất
khó khăn.
- Biến dạng chi thể (nếu có di lệch): thấy cong, lệch trục, chi ngắn hơn bình thường
nếu xương bị di lệch nặng.
- Sưng nề tại vùng gãy: do chảy máu và phản ứng viêm.
- Bầm tím quanh vùng tổn thương: xuất hiện sau vài giờ đến vài ngày.
- Cử động bất thường tại vị trí gãy: cử động tại nơi không có khớp – dấu hiệu chắc
chắn của gãy xương.
- Tiếng lạo xạo xương khi sờ nắn hoặc khi di chuyển (chỉ nên khám bởi bác sĩ, tránh
tự kiểm tra gây thêm tổn thương).
- Sốc chấn thương: trong các trường hợp gãy nhiều xương, gãy xương lớn (xương
đùi, chậu…): da lạnh, mạch nhanh, huyết áp tụt.
- Sốt: trong gãy xương hở nhiễm trùng.
- Trong gãy xương hở: thấy vết thương rách da, có thể lòi xương, chảy máu, nguy
cơ nhiễm trùng cao.
5. Cận lâm sàng
- Trên phim X quang thường quy thấy đường gãy xương.
- Một số trường hợp gãy xương kín đáo (gãy rạn, gãy lún không hoàn toàn) hoặc gãy
xương bệnh lý có chỉ định chụp cắt lớp vi tính hoặc cộng hưởng từ để khẳng định.
- Siêu âm doppler mạch chi nếu gãy xương có nghi ngờ tổn thương mạch.
6. Chẩn đoán
6.1. Chẩn đoán xác định
- Chẩn đoán dựa vào lâm sàng:
+ Đau chói tại vị trí gãy
+ Biến dạng chi thể (gấp góc bất thường, ngắn chi, xoay chi…)
+ Cử động bất thường tại ổ gãy
+ Tiếng lạo xạo xương khi di động chi thể
+ Mất hoặc hạn chế vận động ở vùng tổn thương
+ Sưng nề, bầm tím xuất hiện sớm sau chấn thương
- Chẩn đoán dựa vào cận lâm sàng:
+ X-quang xương: là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán xác định gãy xương. Hình ảnh cho
39
+ CT scan: dùng trong các trường hợp khó thấy trên X-quang, hoặc tổn thương phức
thấy: đường gãy, vị trí gãy, kiểu gãy, mức độ di lệch, mảnh rời…
tạp như xương chậu, cột sống, khớp…
+ MRI: nếu nghi tổn thương sụn, dây chằng, tủy sống, phần mềm quanh ổ gãy.
6.2. Chẩn đoán phân biệt
- Bong gân
+ Bong gân không gây biến dạng xương, không có cảm giác lạo xạo.
+ X-quang không thấy đường gãy.
- Trật khớp
+ Trật khớp gây biến dạng tại khớp, không phải đoạn xương.
+ X-quang thấy xương lệch khỏi ổ khớp, không có đường gãy (trừ khi kèm gãy).
- Tổn thương phần mềm
+ Tổn thương phần mềm không gây biến dạng, không có cảm giác lạo xạo.
+ X-quang không thấy đường gãy.
- Viêm khớp
+ Viêm khớp không liên quan đến chấn thương cấp, không có biến dạng cấp tính.
+ X-quang không thấy đường gãy, có thể thấy dấu hiệu viêm khớp.
7. Biến chứng
- Biến chứng sớm
+ Sốc
+ Hội chứng chèn ép khoang
+ Tổn thương mạch máu
+ Tổn thương thần kin
+ Nhiễm trùng hoại thư sinh hơi (gãy hở)
+ Rối loạn dinh dưỡng
+ Tắc mạch mỡ
- Biến chứng muộn
+ Chậm liền xương
+ Không liền xương
+ Tiêu xương
+ Teo cơ, cứng khớp
+ Thoái hóa khớp
+ Chèn ép thần kinh
8. Điều trị
8.1. Sơ cứu ban đầu khi gãy xương
Bước Hành động Lưu ý
Đảm bảo an
toàn Kiểm tra môi trường, di chuyển nạn
nhân khỏi nơi nguy hiểm (nếu cần). Chỉ di chuyển nếu thực sự cần thiết,
tránh làm tổn thương thêm.
Kiểm soát
chảy máu Dùng gạc sạch đè lên vết thương (gãy
hở), không đẩy xương trở lại. Đeo găng tay (nếu có), không rửa vết
thương nếu chảy máu nặng.
40
Bước Hành động Lưu ý
Bất động
vùng gãy Dùng nẹp cố định (bao gồm khớp trên
và dưới), không nắn chỉnh xương. Nếu không có nẹp, cố định chi gãy
vào cơ thể hoặc chi lành.
Giảm đau và
sưng Chườm lạnh 10-15 phút, nâng cao chi
(nếu không nghi ngờ gãy hở). Không đặt đá trực tiếp lên da, không
nâng chi nếu gây đau thêm.
Phòng sốc Nếu ngừng thở, thực hiện CPR ngay. Nằm ngửa, nâng chân 30 cm (nếu
không gãy cột sống), giữ ấm, trấn an.
Chuyển viện Gọi cấp cứu (115), chuyển bằng cáng,
giữ vùng gãy bất động. Không để nạn nhân tự đi lại, cố định
cổ/nằm yên nếu nghi gãy cột sống.
+ Nguyên tắc là phải dùng 3 nẹp đặt quanh trục xương và dài hơn các khớp phía trên
- Lưu ý khi bất động xương gãy:
+ Nếu gãy xương chi có thể dùng nẹp tự tạo để bất động. Thông thường có thể dùng
các miếng gỗ, cành cây dài thẳng bọc vải, sau đó đặt dọc theo chiều dài của chi, cuốn băng
lại bên ngoài trước khi đưa lên cáng, vận chuyển nạn nhân.
+ Trường hợp chi bị đứt rời thì cần đặt phần Chi bị đứt rời vào gạc và cho tất cả vào túi
nilon hay túi chất dẻo không thấm nước hoặc hộp kín, sau đó làm lạnh bằng đá phủ bên
ngoài. Không được để phần đứt rời trực tiếp vào nước đá. Nếu bảo quản đúng nguyên tắc
thì chi bị đứt rời sau 8-20h đồng hồ vẫn có thể nối lại được.
và phía dưới xương bị gãy.
8.2. Các phương pháp điều trị
- Điều trị bảo tồn kinh điển: bó bột
- Điều trị bảo tồn cải tiến: sự bất động có tính chất tương đối (đặt nẹp, mang đai)
- Cố định ngoài: dùng khung cố định bên ngoài để cố định xương gãy
- Phẫu thuật: mổ kết hợp xương, đóng đinh nội tủy, bắt nẹp, cắt lọc trong gãy xương
hở
- Kéo tạ: chỉ là giai đoạn đầu áp dụng cho một số gãy xương không vững trước khi
bó bột hay mổ kết hợp xương.
9. Chăm sóc điều dưỡng
- Đặt người bệnh nằm thoải mái, vùng gãy bất động (bó bột, nẹp), nâng cao chi gãy
để giảm sưng (trừ khi gây đau thêm). Nên đặt gối chêm lót dọc theo chiều dài chi, tránh
đặt gối ngay các khớp vì dễ gây chèn ép chi. Nếu nghi gãy cột sống, giữ người bệnh nằm
ngửa trên bề mặt cứng, không di chuyển cổ/lưng.
- Giúp người bệnh duy trì tư thế chức năng tối đa mà không gây đau đớn cho người
bệnh, chêm lót tốt những vùng cố định, thường xuyên thăm hỏi người bệnh, hỗ trợ người
bệnh thay đổi tư thế mỗi 2 giờ/lần.
- Cho người bệnh nghỉ ngơi, giúp người bệnh giảm căng thẳng, giúp phục hồi sau
chấn thương, giải thích cho người bệnh ích lợi của sự nghỉ ngơi. Động viên tinh thần
người bệnh.
- Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm.
- Phụ bác sĩ thực hiện các thủ thuật (nếu có).
41
- Theo dõi tình trạng dấu hiệu sinh tồn, đau, nhiễm trùng (sưng, đỏ, nóng), chèn ép
(tê, tím tái), loét tỳ đè, huyết khối (sưng, đau chi).
- Điều dưỡng cần nhận định dấu hiệu đe dọa của chèn ép khoang: đau dữ dội ngày
càng tăng, đau kéo dài, khi sờ lên mặt da cứng và căng bóng. Đau là dấu hiệu phát hiện
sớm nhất của chèn ép khoang. Đây là dấu hiệu sớm giúp điều dưỡng can thiệp ngay để
tránh dẫn đến chèn ép khoang. Những dấu hiệu chèn ép khoang rõ rệt là đau có kèm các
biểu hiện thần kinh như cảm giác tê bì như kiến bò, giảm cảm giác, rối loạn vận động
(cơ yếu đi).
- Điều dưỡng giúp người bệnh tự vệ sinh cá nhân, tự chăm sóc mình ở mức độ cho
phép. Hướng dẫn người bệnh lau người hàng ngày, giữ vùng bó bột/nẹp khô ráo. Giúp
người bệnh tự nâng người khi xoay trở, vệ sinh... Hướng dẫn người bệnh tập vận động
chi lành và qua chi lành tập vận động cho chi đau. Hướng dẫn người bệnh tập vận động
sớm (khi được phép), tập tăng dần sau tháo bột, dùng nạng/khung tập đi nếu cần.
- Chăm sóc vết thương, điều dưỡng cần áp dụng nguyên tắc vô khuẩn khi chăm sóc
vết thương, che chở vùng xương lộ ra, cắt lọc mô cơ hoại tử, chăm sóc dẫn lưu. Thực
hiện thuốc kháng sinh theo y lệnh. Theo dõi nhiệt độ, đánh giá đau. Hướng dẫn người
bệnh cách vệ sinh thân thể sạch sẽ, giữ môi trường xung quanh an toàn, sạch sẽ, nâng
cao chi phù nề giúp máu hồi lưu tốt, vận động thụ động, gồng cơ kích thích tuần hoàn
và cung cấp máu tốt.
- Cho người bệnh phơi nắng giúp da chuyển hóa vitamin D trong quá trình lành
xương.
- Về dinh dưỡng: hướng dẫn người bệnh ăn đủ chất, uống nhiều nước.
10.Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
10.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Người bệnh nên giữ tinh thần lạc quan, tránh lo lắng, căng thẳng.
+ Người nhà nên động viên, hỗ trợ người bệnh trong quá trình điều trị và phục hồi.
- Vệ sinh:
+ Giữ cơ thể sạch sẽ, lau rửa vùng da xung quanh nẹp hoặc vùng bó bột.
+ Người bệnh không nên đắp hay bôi các loại lá không rõ nguồn gốc.
+ Tránh để vùng xương gãy bị ẩm ướt, nhiễm khuẩn.
+ Nếu nằm lâu, cần thay đổi tư thế thường xuyên để phòng loét.
- Vận động – Phục hồi chức năng:
+ Tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ về vận động phù hợp với từng giai đoạn.
• Giai đoạn đầu: Bất động chi gãy theo đúng chỉ định (nẹp, bột, cố định ngoài…). Vận
• Giai đoạn phục hồi: Tập phục hồi chức năng theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Tăng
động nhẹ các khớp không bị ảnh hưởng để tránh teo cơ, cứng khớp.
+ Tập cử động nhẹ nhàng các khớp không bị tổn thương.
+ Tập vận động chi tăng cường sức cơ giúp người bệnh đi lại tránh té ngã. Nếu người
bệnh đang trong tình trạng đau thì nên nghỉ ngơi tại giường, phơi nắng, không làm việc
gắng sức trên chi bệnh tránh nguy cơ gãy xương bệnh lý.
dần mức độ vận động, tránh vận động sớm gây lệch xương hoặc gãy lại.
+ Người bệnh không mang nặng trên chi tổn thương. Ngay sau khi vừa tháo băng hoặc
mới hồi phục, người bệnh không nên vận động mạnh mà phải vận động nhẹ nhàng trong
thời gian quy định của bác sĩ.
+ Sau khi xương liền, tập vận động dần dần để tránh cứng khớp, teo cơ.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Ăn đủ chất giàu đạm (thịt, cá, trứng, sữa), khoáng chất, tăng cường thực phẩm giàu
canxi (sữa, tôm, cua, cá, trứng...) không kiêng khem quá mức dẫn đến thiếu chất, làm giảm
khả năng phục hồi
42
+ Bổ sung vitamin D, protein giúp xương nhanh lành.
+ Uống nhiều nước, ăn nhiều rau xanh, trái cây để phòng táo bón do ít vận động.
+ Hạn chế rượu bia, cà phê, thuốc lá vì làm chậm quá trình liền xương.
10.2. Phòng bệnh
- Tránh các hoạt động có nguy cơ té ngã, tai nạn.
- Sử dụng dụng cụ bảo hộ khi lao động, chơi thể thao.
- Kiểm tra loãng xương định kỳ, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc phụ nữ sau mãn kinh.
- Dự phòng gãy xương bằng cách:
+ Tập luyện thể dục đều đặn giúp xương chắc khỏe.
+ Bổ sung canxi – vitamin D đúng cách, đặc biệt ở người già, phụ nữ sau mãn kinh.
- Phòng tránh té ngã: Giữ sàn nhà khô ráo, lắp tay vịn, đèn chiếu sáng đủ, đặc biệt
trong phòng người cao tuổi.
- Tuân thủ điều trị bệnh lý nền như loãng xương, tiểu đường, viêm khớp…
- Sau gãy xương:
+ Không vận động mạnh sớm nếu chưa được cho phép.
+ Tái khám định kỳ theo lịch hẹn để đánh giá tiến trình lành xương, để lấy đinh, nẹp,
vít hoặc tháo khung cố định ngoài khi xương đã lành. Hoặc tái khám khi có dấu hiệu bất
thường như vết thương chảy dịch mủ, đau sưng vùng gãy xương nhiều hơn NB sốt cao...
Hướng dẫn NB tái khám
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân gãy xương
2. Triệu chứng nhận biết NB gãy xương
3. Cách sơ cứu ban đầu người bệnh gãy xương
Tài liệu tham khảo
1. Bộ y tế (2015), Điều dưỡng ngoại 2, Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam.
2. Trọn bộ tư vấn giáo dục sức khỏe của bệnh viện Trung Ương Huế.
43
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH ĐA CHẤN THƯƠNG VÀ VẾT THƯƠNG PHẦN MỀM
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân, triệu chứng lâm sàng thường gặp khi bị chấn thương phần mềm,
phương pháp điều trị, biến chứng của chấn thương và vết thương phần mềm
2. Cách chăm sóc người bệnh chấn thương và vết thương phần mềm
3. Giáo dục sức khỏe cho người bệnh chấn thương và vết thương phần mềm
II. Bệnh học
1. Đại cương
Đa chấn thương và vết thương mô mềm là một thương tổn phối hợp, bao gồm các tổn
thương liên quan đến da, dây chằng, gân, cơ, bao hoạt dịch trên khắp cơ thể, gây ảnh hưởng
đến khả năng vận động và sinh hoạt hằng ngày.
2. Sinh lý bệnh các chấn thương mô mềm thường gặp
2.1. Chấn thương da
Da là một cơ quan phức tạp, bao phủ toàn bộ cơ thể giúp bảo vệ cơ thể và cho phép có
sự tương tác với môi trường xung quanh. Da bị chấn thương thường gặp các vết bầm tím,
là một dạng tụ máu của mô, xuất hiện khi mao mạch bị tổn thương dẫn đến chảy máu cục
bộ, thoát máu vào các mô kế xung quanh. Tình trạng bầm tím sẽ chuyển sang màu xanh,
vàng và biến mất khi máu được hấp thụ dần bởi các mô hoặc loại bỏ bởi hoạt động của hệ
thống miễn dịch.
2.2. Chấn thương dây chằng
Dây chằng là một dải tổ chức kết hợp các sợi collagen, cứng và dai, liên kết xương với
nhau và có khả năng hồi cao. Dây chằng có nhiệm vụ kết nối và giữ cho khớp ổn định khi
vận động. Dây chằng căng quá mức gây ra tổn thương, rách.
2.3. Chấn thương gân
Gân là dạng dài mô xơ dày, có đặc điểm là độ dẻo dai cao do hình thành từ những sợi
collagen nhỏ. Gân kết nối các cơ với xương giúp cho xương khớp vận động dễ dàng hơn.
Ngoài ra, gân bao bọc quanh xương cũng có nhiệm vụ giữ đúng vị trí của xương trong vận
động hằng ngày. Chấn thương gân thường do căng quá mức, gây tình trạng viêm gân.
2.4. Chấn thương cơ
Cơ được tạo nên bởi các tế bào cơ (sợi cơ) có khả năng co, duỗi. Căng cơ là tình trạng
các cơ bắp bị kéo dãn quá mức, vượt ngưỡng chịu đựng, đau buốt, cử động khó khăn, một
số chấn thương cơ nặng có thể gây rách cơ. Các chấn thương căng cơ thường gặp là các cơ
ở chân, tay, thắt lưng.
2.5. Chấn thương bao hoạt dịch
Bao hoạt dịch là những túi nhỏ chứa đầy chất lỏng, nằm giữa các mô mềm, phân bố
khắp cơ thể như: quanh vai, hông, khuỷu tay, đầu gối, gót chân… với chức năng chính là
giúp giảm ma sát, duy trì hoạt động nhịp nhàng của các khớp, xương. Việc có thói quen
thực hiện các động tác sai tư thế lặp đi lặp lại hoặc chấn thương sẽ khiến bao hoạt dịch bị
viêm, gây nên tình trạng sưng, đau và khó cử động các khớp.
44
2.6. Hồi phục sau chấn thương mô mềm
Thời gian hồi phục phụ thuộc vào độ tuổi, sức khỏe tổng quát, mức độ nghiêm trọng của
các chấn thương, phương pháp điều trị phù hợp và chăm sóc tích cực.
Trong những chấn thương nặng, mặc dù không có tổn thương xương nhưng vẫn được
đề nghị thực hiện một số phương pháp bất động vùng bị chấn thương như sử dụng bó bột,
nẹp thạch cao, nẹp chuyên dụng.
3. Nguyên nhân
Nguyên nhân gây chấn thương mô mềm được chia làm hai nhóm chính, bao gồm:
- Nguyên nhân cấp tính: do chấn thương đột ngột (ngã, trượt, xoay vặn mình…),
thường dẫn đến vết bầm tím da, bong gân, căng cơ, rách cơ
- Nguyên nhân mạn tính: khớp hoặc cơ phải hoạt động liên tục, thiếu thời gian nghỉ
ngơi, thường dẫn đến viêm gân, viêm bao hoạt dịch, rách cơ.
4.Triệu chứng
- Triệu chứng toàn thân (đa chấn thương)
+ Đau nhiều, rối loạn ý thức
+ Dấu hiệu sốc: mạch nhanh, huyết áp tụt, da lạnh
+ Khó thở, thở nhanh hoặc suy hô hấp
+ Chảy máu nhiều
- Triệu chứng tại chỗ (vết thương mô mềm)
+ Đau, sưng nề, bầm tím
+ Vết thương hở, chảy máu
+ Biến dạng chi
+ Giảm hoặc mất vận động
+ Rối loạn cảm giác nếu tổn thương thần kinh
5. Cận lâm sàng
Tùy thuộc vào cơ chế chấn thương, kết quả đánh giá quyết định chụp X quang để loại
trừ gãy xương, trật khớp.
Chụp X quang nên gồm ít nhất 2 hướng được chụp ở hai mặt phẳng khác nhau (thường
là hướng trước sau và hướng bên). Chụp X quang không cho thấy hình ảnh trực tiếp về các
tổn thương mô mềm nhưng sẽ giúp bác sĩ thu thập một số thông tin liên quan để hỗ trợ đưa
ra kết quả chính xác. Chụp X quang thường quy, thấy được chủ yếu là xương (và gián tiếp
thấy tràn dịch khớp do chảy máu hoặc có vỡ xương nhưng bị khuất), được thực hiện để
kiểm tra trật khớp và gãy xương; chụp X quang thường không thấy được các bằng chứng
trực tiếp của đứt dây chằng nhưng có thể thấy các tương quan giải phẫu bất thường gợi ý
đến đứt dây chằng hoặc tổn thương mô mềm khác.
Chụp X quang bổ sung (tư thế nghiêng hoặc chếch) có thể được thực hiện khi khám thấy
gãy xương và 2 kết quả chụp X quang không thấy gãy xương. Ngoài ra, X quang thêm tư
thế nghiêng là thường quy đối với việc đánh giá một số khớp hoặc có các bất thường khi
thăm khám. Lưu ý khi chụp tư thế nghiêng của các ngón tay, cần chụp cần được tách biệt
ra khỏi những ngón còn lại.
MRI có thể được thực hiện để xác định tổn thương mô mềm, bao gồm: dây chằng, gân,
sụn và các tổn thương cơ.
45
+ Tổn thương thần kinh: thần kinh bị tổn thương khi bị căng dãn hoặc tổn thương do
các chấn thương đi kèm như gãy xương hoặc trật khớp hoặc do tổn thương đụng dập hoặc
tổn thương dập nát. Khi các dây thần kinh bị đụng dập (gọi là neurapraxia), làm giảm dẫn
truyền thần kinh, nhưng dây thần kinh không bị đứt. Mất chức năng thần kinh tạm thời gây
ra mất vận động và/hoặc cảm giác tạm thời; chức năng thần kinh hồi phục hoàn toàn trong
khoảng 6-8 tuần. Khi dây thần kinh bị dập nát (gọi là đứt sợi trục thần kinh), sợi trục bị
thương, nhưng bao myelin thì không. Tổn thương này nghiêm trọng hơn so với chứng đè
ép phù nề. Tùy thuộc vào mức độ tổn thương, dây thần kinh có thể tái tạo trong nhiều tuần
đến nhiều năm. Thông thường, các dây thần kinh bị đứt rời (gọi là đứt thần kinh) trong các
vết thương hở. Các dây thần kinh bị đứt không tự hành và cần phải được phẫu thuật.
+ Hội chứng khoang: hiếm gặp trong chấn thương mô mềm mức độ trung bình và nhẹ,
việc sưng nề đủ để dẫn đến hội chứng khoang thường xảy ra trong các chấn thương phối
hợp mức độ nặng. Áp suất mô tăng lên trong không gian khép kín, làm gián đoạn việc cung
cấp máu và giảm tưới máu mô. Hội chứng khoang không được điều trị có thể dẫn tới tiêu
cơ vân, tăng kali máu và nhiễm trùng. Đồng thời có thể gây ra co cơ, giảm cảm giác, liệt,
nguy cơ cắt cụt và cả đe dọa mạng sống.
- Các biến chứng muộn bao gồm:
+ Sự mất vững: các tổn thương dây chằng khác nhau, đặc biệt là bong gân độ 3, có thể
dẫn đến mất vững khớp. Mất vững có thể làm mất chức năng và làm tăng nguy cơ thoái
hóa khớp.
+ Cứng khớp và giảm tầm vận động: cứng khớp dễ xảy ra nếu bất động khớp kéo dài.
Đầu gối, khuỷu tay và vai đặc biệt dễ bị cứng khớp sau chấn thương, đặc biệt là ở người
cao tuổi.
+ Thoái hóa khớp: các chấn thương làm mất vững khớp thường dẫn đến tăng lực tác
6. Biến chứng
- Các biến chứng cấp tính (tổn thương liên quan) bao gồm:
+ Sự chảy máu: chảy máu kèm theo tất cả các tổn thương mô mềm nhiều.
+ Tổn thương mạch máu: ít khi tổn thương dây chẳng gây ra tổn thương mạch máu tuy
nhiên trong một số tổn thương dây chằng nặng ví dụ gây trật gối gây tổn thương động mạch
có nguy cơ cắt cụt cao.
động lên khớp, hỏng sụn khớp và dẫn đến thoái hóa khớp.
7. Điều trị
- Cấp cứu ban đầu
+ Đảm bảo đường thở – hô hấp – tuần hoàn
+ Cầm máu, chống sốc
+ Bất động tạm thời vùng tổn thương
- Điều trị vết thương mô mềm
+ Làm sạch, cắt lọc vết thương
+ Khâu vết thương khi đủ điều kiện
+ Hạn chế di chuyển trong 1-3 ngày để giảm thiểu chảy máu, ngăn chặn sự sưng nề của
các mô sợi bị thương và giảm nguy cơ làm nặng thêm vết thương
46
+ Nâng chi cao để thúc đẩy giảm sưng nề
+ Băng ép
+ Kháng sinh được chỉ định khi có vết thương hở, nguy cơ nhiễm trùng
- Điều trị phối hợp
+ Giảm đau, truyền dịch
+ Phẫu thuật khi cần
+ Phục hồi chức năng sớm
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Đánh giá đau: mức độ, vị trí, thời gian, đặc điểm, chất lượng, cường độ, kiểu, các
biện pháp giảm đau, các triệu chứng góp phần, ảnh hưởng đến người bệnh và mức độ
nghiêm trọng trước khi dùng thuốc.
- Kiểm tra tiền sử dị ứng thuốc.
- Xác định phản ứng của người bệnh trước đây với thuốc giảm đau.
- Thực hiện thuốc giảm đau, paracetamol hoặc ibuprofen.
- Ghi nhận phản ứng của người bệnh đối với thuốc giảm đau và bất kỳ tác dụng không
mong muốn.
- Cho người nhà/người bệnh tham gia các biện pháp kiểm soát cơ đau không dùng
thuốc: âm nhạc, hương thơm, thư giãn, đọc sách...
- Đánh giá mức độ phù, vết thương tại các vị trí chấn thương.
+ Sau khi bị va đập, hướng dẫn người bệnh cần nghỉ ngơi, hạn chế tối đa việc di chuyển
hoặc vận động để làm giảm lượng máu chảy và giảm nhẹ triệu chứng đau. Đồng thời, người
bệnh nên hạn chế tác động lực đến vị trí bị chấn thương Nếu bị va đập ở chân thì nên hạn
chế đi lại, nếu bị ở tay thì nên treo hoặc nâng đỡ tay, để ngăn ngừa tổn thương lan rộng.
+ Với những vết thương phần mềm thi việc nâng chỉ cao hơn so với tim sẽ giúp máu
chảy về tim. Từ đó, việc này giúp giảm đau và giảm sưng nề hiệu quả Với trường hợp bị
va đập phần mềm ở chi dưới thì người bệnh nên kê chân lên cao. Còn nếu bị va đập ở tay
thì nên treo tay bằng đại
- Hướng dẫn NB tăng cường vitamin C trong thực đơn: tăng cường sử dụng những thực
phẩm giàu vitamin C như cam, bưởi, ổi, táo, lê, chuối, ớt chuông. Việc này giúp người
bệnh phục hồi sức khỏe tốt hơn, tan vết bầm nhanh hơn.
- Không sử dụng dầu nóng để xoa bóp vết thương bị sưng phù, bầm tím. Nguyên nhân
vì việc này sẽ làm tổn thương thêm các mao mạch, chảy máu trong nhiều hơn, khiến các
triệu chứng sưng nề, đau đớn càng nặng hơn. Do đó, cần tránh bóp nắn, xoa dầu, không
nên dùng thuốc tan máu bầm hoặc bôi mật gấu quá sớm (trong vòng 24 giờ đầu tiên sau
khi bị va đập) vì có thể gây chảy máu nhiều thêm, làm tăng hiện tượng sưng, bầm.
- Thực hiện thuốc giúp tan máu bầm theo y lệnh trong các trường hợp cần thiết.
- Phối hợp với vật lý trị liệu để hỗ trợ, hướng dẫn người bệnh và người nhà tập các bài
tập vận động thụ động, chủ động cải thiện phạm vi chuyển động và sức cơ.
- Thực hiện thuốc giảm đau trước khi tập luyện khoảng 30 phút.
- Hướng dẫn người nhà luôn bên cạnh người bệnh khi tập luyện sau chấn thương, tránh
nguy cơ té ngã.
- Thực hiện thuốc, cận lâm sàng
47
- Phụ bác sĩ thực hiện thủ thuật nếu có
* Theo dõi và đề phòng biến chứng
- Đánh giá tiến triển quá trình phục hồi sau chấn thương phần mềm của người bệnh.
- Hướng dẫn người bệnh các dấu hiệu nhận biết biến chứng:
+ Chảy máu kèm theo tất cả các tổn thương phần mềm nhiều.
+ Mất chức năng thần kinh tạm thời gây ra mất vận động và/hoặc cảm giác.
+ Tình trạng sưng nề ngày tăng, co cơ, giảm cảm giác, liệt, vùng da nhợt nhạt.
+ Sự mất vững: mất chức năng và làm tăng nguy cơ thoái hóa khớp.
+ Cứng khớp và giảm tầm vận động.
- Theo dõi nhiệt độ người bệnh, ghi biểu đồ nhiệt độ
- Theo dõi dịch tiết từ vết thương về màu sắc, tính chất dịch
- Theo dõi vết thương phát hiện sớm các biến chứng
- Tuân thủ điều trị, chăm sóc, tái khám sau khi chấn thương.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khoẻ
9.1 Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Người bệnh nên lạc quan, tránh lo lắng, căng thẳng
+ Người nhà nên động viên, hỗ trợ người bệnh trong quá trình điều trị và phục hồi
- Vệ sinh:
+ Giữ cơ thể sạch sẽ
+ Phối hợp với điều dưỡng chăm sóc vết thương, cách giữ vết thương sạch, vệ sinh thân
thể sạch sẽ.
- Vận động-phục hồi chức năng:
+ Cung cấp cho người bệnh và người nhà kiến thức cơ bản về chấn thương phần mềm
đặc biệt là các hoạt động chăm sóc, điều trị và nhận diện được các biến chứng nguy hiểm.
+ Kết hợp với kỹ thuật viên vật lý trị liệu để cung cấp và hướng dẫn các bài tập giúp
thúc đẩy quá trình phục hồi cũng như giảm nguy cơ chấn thương trong tương lai.
+ Người bệnh biết được các tư thế vận động nhẹ nhàng để dẫn bất nhịp lại với sinh hoạt
bình thường.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Người bệnh cần có chế độ dinh dưỡng phù hợp với tình trạng bệnh của người bệnh.
+ Tăng cường vitamin C trong thực đơn: tăng cường sử dụng những thực phẩm giàu
vitamin C như cam, bưởi, ổi, táo, lê…Việc này giúp NB phục hồi sức khỏe tốt hơn, tan vết
bầm nhanh hơn.
9.2. Phòng bệnh
- Phòng ngừa chấn thương phần mềm tái diễn: Chấn thương phần mềm gây đau, khó
chịu và ảnh hưởng rất lớn đến sinh hoạt, vận động hàng ngày. Vì vậy, việc chủ động phòng
ngừa ngay từ ban đầu là thực sự cần thiết. Một số giải pháp hữu ích có thể tham khảo gồm:
+ Mang giày dép, quần áo vừa vặn để giúp cơ thể vận động thoái mái, nhẹ nhàng, tránh
té ngã.
+ Tập thể dục thể thao đều đặn ít nhất 30 phút mỗi ngày để tăng cường sức bền và độ
dẻo dai cho gân, cơ...
48
+ Xây dựng chương trình tập luyện phù hợp, tránh hoạt động quá sức.
+ Luôn luôn khởi động kỹ trước khi bắt đầu mọi bài tập để làm giãn cơ, gân, dây chằng
và khớp tránh chấn thương không mong muốn.
- Uống đủ nước để ngăn tình trạng mất nước, kiệt sức và đột quỵ, tốt hơn hết là nên
uống 1 lít nước trước khi bắt đầu bài tập 15 phút.
- Đối với các động tác kéo căng, người tập không nên kéo mạnh hoặc đột ngột đến mức
bị đau, thay vào đó nên thực hiện từ từ và cẩn thận.
- Lên kế hoạch nghỉ ngơi phù hợp sau khi tập thể dục, không nên tập luyện khi cơ thể
đang mệt mỏi.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân chấn thương phần mềm
2. Cách phòng ngừa chấn thương phần mềm
3. Cách chăm sóc và tập luyện phục hồi chức năng người bệnh đa chấn thương và vết
thương phần mềm
Tài liệu tham khảo
Đại học y dược thành phố Hồ Chí Minh, giáo trình chăm sóc sức khỏe người bệnh hệ
cơ xương khớp, nhà xuất bản y học 2024.
49
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH BỎNG
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân gây bỏng
2. Triệu chứng bỏng
3. Sơ cứu ban đầu cho người bệnh bị bỏng
4. Cách chăm sóc cho người bệnh bị bỏng
II. Nội dung
1. Đại cương
Bỏng là tổn thương của da, tổ chức dưới da, phần mềm gây đau đớn do tác động của
nhiệt (kể cả nhiệt độ quá thấp), hóa chất, phóng xạ
Bỏng là một cấp cứu ngoại khoa. Bỏng nếu không được sơ cứu tốt, không được cấp cứu
kịp thời người bệnh có thể tử vong do sốc. Bỏng nếu không được chăm sóc đúng sẽ để lại
những di chứng sau này
2. Nguyên nhân
- Bỏng nhiệt: do lửa, hơi nước, các vật nóng hoặc các chất lỏng nóng gây ra
- Bỏng lạnh: do tiếp xúc với những điều kiện ướt, gió hoặc lạnh
- Bỏng điện: do tiếp xúc với nguồn điện hoặc sét đánh
- Bỏng hóa chất: do tiếp xúc với các hóa chất ở nhà hoặc hóa chất công nghiệp. Hóa
chất này có thể ở dạng rắn, lỏng hoặc khí. Thực phẩm tự nhiên như ớt chứa chất gây kích
ứng cho da, có thể gây ra cảm giác bỏng
- Bỏng bức xạ: gây ra bởi ánh nắng mặt trời, máy nhuộm da, tia cực tím, tia X hoặc xạ
trị trong điều trị ung thư
- Bỏng ma sát: do tiếp xúc với bất kỳ bề mặt cứng như đường, thảm hoặc các sàn phòng
tập thể dục
3. Triệu chứng
- Các triệu chứng phổ biến của bỏng bao gồm:
+ Bỏng cấp độ I: vết thương màu đỏ, ấn nhẹ có cảm giác đau. Không có bọng nước và
phồng rộp. Chỉ ảnh hưởng đến lớp ngoài của da (biểu bì).
+ Bỏng cấp độ II: sưng, da đỏ, trắng hoặc có đốm. Bóng nước phát triển và đau dữ dội.
Có thể để lại sẹo.
+ Bỏng độ III trở lên: vết bỏng chạm đến lớp mỡ bên dưới da. Vùng bị cháy có màu
đen, nâu hoặc trắng. Da sần sùi, lở hoặc lồi cơ. Bỏng từ cấp độ này trở lên có thể phá hủy
dây thần kinh gây tê liệt
+ Bỏng độ IV: bỏng toàn bộ lớp da. Bỏng đường kính dưới 5cm có thể tự lành. Trường
hợp lớn hơn phải phẫu thuật vì hoại tử nhiều.
+ Bỏng độ V: bỏng toàn bộ da. Các mô dưới da, gân, xương khớp, mạch máu,… đều
ảnh hưởng.
- Diễn biến của một bỏng nặng tiến triển qua 4 giai đoạn
50
+ Giai đoạn sốc: người bệnh hoảng hốt, kêu la, vật vã, mặt đỏ, mạch nhanh, huyết áp
hơi tăng (sốc cường). Dần dần người bệnh nằm lả đi, vẻ mặt thờ ơ, vã mồ hôi lạnh ở trán,
đầu mũi, các đầu chi lạnh ngắt (sốc nhược).
+ Giai đoạn nhiễm độc cấp tính: kéo dài từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 15. Nguyên nhân:
do hấp phụ chất độc của tổ chức do hoại tử và nhiễm khuẩn. Người bệnh trong tình trạng
kích thích, vật vã, mằm lơ mơ, tri giác hiểu biết sút kém. Dần dần có thể hôn mê. Sốt cao
dai dẳng đến 40-41 độ. Trái lại đầu mũi và chân tay lạnh ngắt, môi tím, da lạnh, nổi vân
tím, đôi khi ửng đỏ quanh các vết bỏng.
+ Giai đoạn nhiễm trùng: do hàng rào da bị mất rộng, giai đoạn này kéo dài từ ngày 11
đến khi toàn bộ chỗ mất da được vá xong.
+ Giai đoạn hồi phục hay suy mãn kéo dài: Nếu điều trị kém, muộn, người bệnh suy
mãn, thiếu nhiều protein thì sẽ lâm vào “vòng luẩn quẩn”. Gầy mòn, hốc hác, miếng vá da
không ăn loét nhiều chỗ, bàn chân bị nề do suy dinh dưỡng.
- Người bệnh cần gặp bác sĩ khi:
+ Diện tích bỏng lớn. Bỏng ở bàn tay, chân, mặt hoặc những khu vực nhạy cảm.
+ Bỏng sâu (vết bỏng ảnh hưởng đến tất cả các lớp da hoặc mô sâu hơn), có dấu hiệu
nhiễm trùng như: dịch chảy ra, vết thương đỏ, sưng, đau dữ dội.
+ Bỏng do hóa chất hoặc điện.
+ Khó thở hoặc bỏng đường hô hấp.
+ Vết bỏng có màu đen, nâu hoặc trắng.
+ Vết bỏng hoặc phồng rộp không lành trong 2 tuần.
+ Bỏng xảy ra ở trẻ dưới 5 tuổi, người già có hệ miễn dịch yếu hoặc mắc bệnh mạn tính
(tim mạch, đái tháo đường).
4. Cận lâm sàng
Được thực hiện nhằm đánh giá mức độ tổn thương và tiên lượng bệnh. Đặc biệt trong
trường hợp người bệnh bỏng nặng hoặc có nguy cơ bị biến chứng toàn thân.
- Xét nghiệm đánh giá chức năng cơ quan:
+ Công thức máu: Phát hiện nhiễm trùng, tình trạng cô đặc máu (Hct tăng do mất huyết
tương).
+ Cấy dịch: Phát hiện vi khuẩn bội nhiễm từ vết bỏng.
+ Xét nghiệm CRP, procalcitonin để đánh giá tình trạng viêm.
+ Sinh hóa máu: Kiểm tra điện giải đồ, ure, creatinin để đánh giá suy thận.
+ Xét nghiệm myoglobin trong nước tiểu: Phát hiện tan máu hoặc tiêu cơ vân.
+ Khí máu động mạch: Xác định toan chuyển hóa, suy hô hấp.
- Xét nghiệm đặc biệt để đánh giá độ sâu bỏng:
+ Xanh methylen tiêm tĩnh mạch: Xác định vi tuần hoàn ở vùng da bỏng.
+ Chất huỳnh quang Chlortetracycline: Đánh giá mức độ tổn thương mạch máu ở vùng
bỏng.
- Chẩn đoán hình ảnh:
+ X-quang phổi: Kiểm tra bỏng hô hấp hoặc viêm phổi do hít.
+ Siêu âm tim, điện tim: Đánh giá ảnh hưởng tim mạch.
5. Chẩn đoán
51
- Chẩn đoán xác định bỏng khi:
+ Có tiền sử tiếp xúc tác nhân gây bỏng
+ Có tổn thương da/mô điển hình
+ Xác định được độ sâu và diện tích bỏng theo quy tắc số 9 (đầu mặt cổ 9%, ngực 9%,
bụng 9%, toàn lưng 18%, tay 9%, chân 18%, bộ phận sinh dục 1%) hoặc bàn tay người
bệnh ≈ 1% diện tích cơ thể
6. Biến chứng
Tất cả các cấp độ của bỏng đều có thể gây nhiễm trùng, tuy nhiên, bỏng độ II và III có
khả năng gây biến chứng cao nhất. Một số biến chứng thường gặp:
- Nhiễm trùng: tất cả các vết bỏng đều có nguy cơ nhiễm trùng vì vi khuẩn có thể xâm
nhập vào vùng da bị tổn thương. Nhiễm trùng nặng có thể dẫn đến cắt cụt chi.
- Uốn ván (phong đòn gánh): xảy ra ở mọi cấp độ của bỏng, nhiễm trùng gây ra do trực
khuẩn uốn ván Clostridium tetani làm co cứng cơ, ảnh hưởng đến hệ thần kinh
- Bỏng cấp độ nặng có thể làm hạ thân nhiệt và giảm thể tích tuần hoàn.
- Rối loạn nhịp tim: thường do bỏng điện.
- Biến dạng vết sẹo và co rút.
- Phù nề (sưng bọng ở các vùng khác nhau trên cơ thể, thường xuất hiện ở da trên bàn
tay, mắt cá chân,…).
- Suy đa tạng (tình trạng rối loạn chức năng của ít nhất hai hoặc nhiều cơ quan trong
cơ thể).
7. Sơ cứu ban đầu cho người bệnh bị bỏng
- Loại trừ tác nhân gây bỏng: dập lửa, cắt nguồn điện.
- Đưa người bệnh ra khỏi vùng bỏng.
- Cho người bệnh nằm ở chỗ thoáng mát về mùa hè, ấm vào mùa đông
- Cắt bỏ quần áo vùng bỏng, chú ý chống lạnh, nhiệt độ xung quanh tốt nhất 22- 24 °C
- Đối với bỏng diện tích bé, nhất là ở hai bàn tay thì ngâm ngay phần chi bỏng trong
nước lạnh nhưng phải thay thường xuyên 3-4 phút một lần cho đến khi bệnh nhân thấy đỡ
đau rát. Hoặc có thể để cho nước từ vòi nước sạch chảy trực tiếp lên vùng bỏng
- Khi bị bỏng do axit hoặc bazơ (chất kiềm) cần phải rửa nhiều nước lạnh dội lên, hoặc
ngâm vùng bỏng vào nước lạnh để hòa loãng nồng độ sau đó dung các chất trung hòa.
- Nếu bỏng do nhựa đường dùng dầu tây loại trừ nhựa đường
- Băng ép vết bỏng để tránh thoát huyết tương
- Dùng thuốc giảm đau an thần cho người bệnh
- Cho người bệnh uống nước đường ấm
- Tại chỗ không nên bôi thuốc mỡ hoặc đắp lá, kem đánh răng…
- Dùng gạc sạch phủ lên vùng bỏng
- Nhanh chóng đưa người bệnh tới cơ sở y tế gần nhất.
8. Điều trị
Nguyên tắc điều trị bệnh bỏng tùy thuộc vào nguyên nhân gây ra bỏng và độ nặng của
bệnh:
- Hầu hết bỏng nhẹ có thể điều trị tại nhà bằng các thuốc không kê đơn hoặc sử dụng
cây lô hội và thường lành rất nhanh.
52
- Đối với các vết bỏng nghiêm trọng, sau khi sơ cứu ban đầu, người bệnh cần tiếp tục
điều trị với thuốc, băng vết thương, trị liệu và phẫu thuật nhằm làm giảm đau, loại bỏ các
mô chết, ngăn ngừa nhiễm trùng, giảm sẹo, phục hồi chức năng và liệu pháp tâm lý.
- Đối với bỏng nặng, thuốc và các sản phẩm khác có thể hỗ trợ trong việc điều trị bệnh
bao gồm:
+ Liệu pháp nước: gồm các kỹ thuật như liệu pháp sương, siêu âm kích thích và làm
sạch các mô tổn thương
+ Truyền dịch: để tránh mất nước và suy cơ quan
+ Thuốc giảm đau và lo lắng: như morphin và các thuốc chống lo âu vì việc điều trị
bỏng có thể gây đau
+ Kem và thuốc mỡ: giúp giữ vết thương ẩm, giảm đau, ngăn ngừa nhiễm trùng và làm
vết thương mau lành
+ Gạc: giúp tạo ra môi trường ẩm ướt, chống lại nhiễm trùng và giúp vết bỏng mau lành
+ Dùng thuốc chống nhiễm trùng: kháng sinh tiêm tĩnh mạch
+ Vắc xin uốn ván: nên chích ngừa uốn ván sau khi bị bỏng
+ Vật lý trị liệu và lao động trị liệu: nếu diện tích vùng bị bỏng lớn, đặc biệt là vết bỏng
đi qua khớp, các bài tập vật lý trị liệu sẽ giúp căng da và làm các khớp linh hoạt. Các bài
tập khác có thể cải thiện sức mạnh và sự dẻo dai của cơ. Nếu người bệnh gặp khó khăn với
các hoạt động sinh hoạt hàng ngày, bác sĩ sẽ đề nghị lao động trị liệu.
- Ngoài ra, đối với vết bỏng lớn, người bệnh sẽ cần các thủ thuật bổ sung khác sau phẫu
thuật, từ hỗ trợ thở, đặt ống nuôi ăn dạ dày cho đến phẫu thuật thẩm mỹ để đảm bảo việc
chữa lành vết thương, hồi phục chức năng đầy đủ của các cơ quan ảnh hưởng và tái cấu
trúc vùng bị ảnh hưởng.
- Các phương pháp phẫu thuật điều trị bỏng:
+ Phẫu thuật loại bỏ các tổ chức hoại tử bỏng
+ Cắt bỏ toàn bộ lớp hoại tử bỏng
+ Rạch hoại tử bỏng
+ Phẫu thuật lấy bỏ hoại tử xương
+ Cắt cụt chi bị hoại tử bỏng
+ Phẫu thuật ghép da điều trị vết thương bỏng
9. Chăm sóc điều dưỡng
- Đặt người bệnh ở tư thế nằm phù hợp
- Đánh giá tình trạng toàn thân: Dấu hiệu sinh tồn (mạch, huyết áp, nhiệt độ, nhịp thở),
mức độ tỉnh táo
- Phòng chống sốc, nhiễm trùng cho người bệnh
- Động viên, trấn an người bệnh
- Thực hiện y lệnh thuốc giảm đau, truyền dịch chống sốc, kháng sinh…
- Thực hiện thay băng vết bỏng đúng kỹ thuật vô khuẩn
- Thực hiện cận lâm sàng, thủ thuật theo y lệnh
- Đảm bảo chế độ ăn giàu năng lượng và đạm
- Hướng dẫn vận động sớm các chi không bị bỏng
- Tập vận động vùng khớp gần vùng bỏng (theo chỉ định)
53
- Chuẩn bị người bệnh trước phẫu thuật (nếu có)
- Phòng ngừa: Cứng khớp, teo cơ, co rút sẹo…
10. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
10.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Giữ tinh thần thoải mái, tránh lo lắng, sợ hãi
+ Tin tưởng và tuân thủ hướng dẫn của nhân viên y tế
+ Chia sẻ cảm xúc với gia đình, nhân viên y tế khi cảm thấy lo âu
+ Vết bỏng có thể lành tốt nếu được chăm sóc đúng
- Vệ sinh:
+ Giữ vết bỏng sạch, khô, thay băng đúng hướng dẫn
+ Không tự ý tháo băng, không bôi thuốc, lá cây, kem lạ lên vết bỏng
+ Rửa tay sạch trước và sau khi chạm vào vùng băng
+ Tắm rửa theo hướng dẫn của nhân viên y tế, tránh làm ướt băng
+ Không được bôi dầu mỡ, dung dịch cồn hay kem kháng sinh vào vết bỏng
+ Không được chọc phá các túi phỏng nước
+ Không được bóc da hoặc mảnh quần áo dính vào vết bỏng
+ Nếu có điều kiện thì phủ vết bỏng bằng gạc vô khuẩn nếu không thì dùng vải càng
sạch càng tốt. Chú ý băng lỏng vùng bỏng để đề phòng khi vết bỏng sưng nề gây chèn ép
+ Trong bất kì trường hợp nào cũng phải nâng cao chi bị bỏng để chống sưng nề các
ngón chân, ngón tay và phải khuyên người bệnh vận động sớm các ngón tay, ngón chân
nếu có thể được.
+ Nếu vết bỏng chảy nhiều máu thì phải xử trí như một vết thương chảy máu
+ Theo dõi vết bỏng: Đỏ, sưng nhiều, chảy dịch, mủ, đau tăng, sốt
cần báo ngay cho nhân viên y tế
- Vận động-Phục hồi chức năng:
+ Vận động sớm, nhẹ nhàng, theo hướng dẫn
+ Tập cử động các khớp gần vùng bỏng để: Tránh co rút, tránh cứng khớp
+ Tăng dần mức độ tập luyện theo khả năng
+ Không tự ý vận động mạnh khi còn đau nhiều
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Ăn đủ năng lượng và giàu dinh dưỡng để vết bỏng mau lành
+ Tăng cường: Chất đạm: thịt, cá, trứng, sữa, đậu, vitamin A, C, E, kẽm, sắt
+ Uống đủ nước
+ Chia nhỏ bữa ăn nếu ăn kém
+ Hạn chế: Rượu bia, chất kích thích, đồ ăn quá cay nóng
10.2. Phòng bệnh
Người bệnh có thể chủ động phòng ngừa bỏng theo những cách sau:
- Dùng kem chống nắng mỗi khi đi ra ngoài.
- Điều chỉnh máy nước nóng trong nhà phù hợp với nhiệt độ cơ thể.
- Trang bị dụng cụ bảo hộ khi tiếp xúc với hóa chất.
- Không để trẻ em, người lớn tuổi gần các vật dễ nóng.
54
- Trang bị bình chữa cháy tại nhà, cơ quan, trường học…
- Che chắn các ổ cắm điện.
- Kiểm tra nhiệt độ nước trước khi uống, tắm hoặc rửa tay…
- Loại bỏ những thiết bị điện hư hỏng.
- Thiết kế lối thoát hiểm cho nhà ở, trường học, văn phòng,… để kịp thời thoát nạn khi
có sự cố xảy ra.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân gây bỏng
2. Cách sơ cứ khi bị bỏng
3. Cách phòng bỏng
Tài liệu tham khảo
1. Bộ y tế (2015), Điều dưỡng ngoại 2, Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam.
2. Tâm Anh Hospital, Bỏng: Triệu chứng, nguyên nhân, chẩn đoán và phòng ngừa,
https://tamanhhospital.vn/bong/,2023
55
Chương III
Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
Thần kinh
56
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH CHẤN THƯƠNG PHẨN MỀM VÙNG ĐẦU
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Các nguyên nhân Chấn thương phần mềm vùng đầu
2. Triệu chứng của Chấn thương phần mềm vùng đầu
3. Cách chăm sóc bệnh nhân Chấn thương phần mềm vùng đầu
4. Biết được các biến chứng Chấn thương phần mềm vùng đầu
5. Phòng ngừa Chấn thương phần mềm vùng đầu
II. Nội dung
1. Đại cương
Chấn thương phần mềm vùng đầu bao gồm các tổn thương tại các mô mềm xung quanh
vùng đầu như da, cơ, dây chằng, và mạch máu mà không liên quan đến tổn thương hộp sọ
hoặc não. Chấn thương này thường gặp trong các tình huống va đập hoặc tai nạn, và mặc
dù nó không gây nguy hiểm ngay lập tức, nếu không được chú ý, có thể dẫn đến các biến
chứng về sau.
Các loại chấn thương phần mềm phổ biến:
- Bầm tím: Máu từ các mạch máu nhỏ bị vỡ chảy vào các mô xung quanh, gây ra bầm
tím.
- Sưng: Do mô mềm bị tổn thương hoặc nhiễm trùng, gây ra phản ứng viêm sưng.
- Tụ máu: Tình trạng máu tích tụ dưới da, gây ra cảm giác căng, đau và có thể gây
biếnchứng nếu không được giải quyết.
2. Nguyên nhân
2.1. Tai nạn giao thông
Tai nạn giao thông là nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến chấn thương phần mềm ở
đầu. Va đập mạnh vào vô lăng, cửa xe hoặc các vật cứng khác có thể gây ra chấn thương
phần mềm, kể cả khi nạn nhân đội mũ bảo hiểm.
57
2.2. Tai nạn lao động
Trong môi trường lao động, đặc biệt là trong các ngành nghề xây dựng, cơ khí hay nhà
máy, việc đầu bị va đập vào các vật cứng như máy móc, thiết bị làm việc có thể dẫn đến
chấn thương ở đầu.
2.3. Thể thao
Các môn thể thao có sự va chạm trực tiếp như bóng đá, bóng rổ, hoặc võ thuật cũng dễ
dàng dẫn đến chấn thương phần ở đầu. Những cú đụng mạnh hoặc sự va chạm với các vận
động viên khác đều là nguyên nhân tiềm tàng.
2.4. Tai nạn sinh hoạt
Ngay cả trong sinh hoạt hàng ngày, chúng ta cũng có thể gặp phải chấn thương ở đầu.
Các tình huống như té ngã, va chạm vào các đồ vật trong nhà, hoặc tai nạn nhỏ đều có thể
gây ra tình trạng này.
3. Triệu chứng
Các triệu chứng của chấn thương mềm ở đầu có thể xuất hiện ngay sau tai nạn hoặc sau
một khoảng thời gian nhất định. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu là rất cần thiết để có biện
pháp xử trí kịp thời.
3.1. Đau đầu khi bị chấn thương phần mềm ở đầu
Đây là triệu chứng phổ biến nhất. Cơn đau có thể xuất hiện ngay lập tức sau khi bị va
đập, hoặc có thể kéo dài trong một thời gian sau chấn thương. Đau đầu có thể do sưng tấy,
bầm tím hoặc tụ máu trong các mô mềm.
3.2. Sưng và bầm tím
Sưng và bầm tím xuất hiện do mạch máu nhỏ bị vỡ, khiến máu chảy ra ngoài và tích tụ
trong mô. Vùng đầu bị sưng có thể cảm thấy đau khi chạm vào, và vùng bầm tím có thể
chuyển từ màu đỏ sang tím rồi vàng theo thời gian.
3.3 Buồn nôn và chóng mặt
Mặc dù không phổ biến, một số người sau khi bị chấn thương phần mềm ở đầu có thể
gặp phải tình trạng buồn nôn hoặc chóng mặt. Đây là dấu hiệu cho thấy cơ thể đang phản
ứng với chấn thương và cần phải được theo dõi kỹ lưỡng.
3.4 Khó tập trung khi bị chấn thương phần mềm ở đầu
Sau chấn thương phần mềm, nhiều người cảm thấy khó tập trung, mất phương hướng
hoặc trí nhớ ngắn hạn bị ảnh hưởng. Có thể liên quan đến chấn động não nhẹ hoặc phản
ứng thần kinh sau chấn thương, cần theo dõi
4. Cận lâm sàng
Khi gặp một chấn thương vùng đầu, người bệnh đến khám thường được chỉ định các
xét nghiệm hình ảnh như chụp cắt lớp vi tính sọ não (CT-Scan), chụp cộng hưởng từ sọ
não (MRI)...
Các xét nghiệm này được thực hiện nhằm tìm kiếm các tổn thương ở sọ não hay ở
não như xuất huyết não. Nếu không phát hiện tổn thương sọ não hoặc xuất huyết nội sọ thì được
chẩn đoán là chấn thương phần mềm vùng đầu
5. Chẩn đoán
Sau một chấn thương vùng đầu khi có các biểu hiện như đau đầu, buồn nôn, chóng mặt,
sẽ được bác sĩ hỏi bệnh và thăm khám những dấu hiệu sau:
58
- Đánh giá tình trạng cần cấp cứu y tế bằng cách kiểm tra tri giác, nhịp thở, mạch, thân
nhiệt, huyết áp.
- Hỏi về hoàn cảnh xảy ra chấn thương, các vấn đề người bệnh đang gặp phải.
- Kiểm tra các tổn thương bên ngoài.
- Thăm khám các dấu thần kinh như phản xạ, trương lực cơ, tầm nhìn và chuyển động
của mắt, dấu thất điều, thính giác xem có bất thường hay không.
6. Biến chứng
Trong quá trình hồi phục, nếu có các dấu hiệu bất thường như đau đầu dữ dội, mất trí
nhớ, buồn nôn kéo dài, hoặc bất kỳ dấu hiệu thần kinh nào khác, người bệnh nên đến bệnh
viện để được kiểm tra kỹ lưỡng. Các triệu chứng này có thể là dấu hiệu của tổn thương
nghiêm trọng hơn, như chấn động não.
7. Điều trị
Chấn thương phần mềm ở đầu tuy không nguy hiểm ngay lập tức nhưng vẫn cần được
điều trị và theo dõi để tránh các biến chứng lâu dài.
7.1 Nghỉ ngơi
Sau khi gặp chấn thương, điều quan trọng nhất là để cơ thể nghỉ ngơi. Nghỉ ngơi giúp
giảm bớt áp lực lên vùng đầu bị tổn thương và cho phép mô mềm tự phục hồi. Hạn chế các
hoạt động mạnh hoặc căng thẳng đầu óc trong vài ngày đầu tiên sau chấn thương.
7.2 Chườm lạnh
Để giảm sưng và giảm đau, người bệnh nên chườm lạnh chứ không chườm nóng. Sử
dụng một túi đá hoặc khăn ướp lạnh đặt lên vùng bị chấn thương trong 15-20 phút mỗi lần,
lặp lại mỗi 2-3 giờ để giảm thiểu tình trạng sưng tấy và bầm tím.
7.3 Sử dụng thuốc giảm đau
Nếu cơn đau khó chịu nhiều thì có thể cân nhắc sử dụng thuốc giảm đau như
paracetamol. Tuy nhiên, chỉ nên sử dụng theo chỉ dẫn của bác sĩ với liều lượng được khuyến
cáo. Tuyệt đối không được sử dụng quá liều hoặc tùy tiện sử dụng vì có thể gây suy gan,
suy thận và các tác dụng phụ không mong muốn.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Kiểm tra dấu hiệu sinh tồn cho người bệnh
- Hướng dẫn NB nghỉ ngơi yên tĩnh cả ngày và tránh tiếp xúc với các tình huống căng
59
- Không để bệnh nhân ở một mình trong 24 giờ sau khi chấn thương.
- Hướng dẫn không dùng các thuốc an thần hay các loại thuốc khác trừ khi có hướng
thẳng
- Hướng dẫn chườm túi giữ lạnh lên các vùng bị sưng hoặc đau. Để thực hiện công
việc này, dùng một cái khăn để bọc các viên đá hoặc túi chườm đá thể thao. Không đặt đá
trực tiếp lên da.
- Dùng các loại thuốc giảm đau thông thường (như paracetamol) để điều trị chứng đau
dẫn.
- Chăm sóc vệ sinh:
+ Vệ sinh răng miệng 2 lần/ ngày hoặc nhiều hơn: Hướng dẫn bệnh nhân đánh răng,
đầu.
súc miệng bằng nước muối sau mỗi lần ăn uống.
+ Vệ sinh thân thể 1 lần/ngày
+ Gội đầu 2 lần /tuần hoặc khi bẩn.
- Đảm bảo dinh dưỡng:
+ Đảm bảo đủ năng lượng theo nhu cầu cơ thể (khoảng 1800–2000 kcal/ngày đối với
người trưởng thành)
+ Thức ăn lỏng, mềm, dễ tiêu hóa, đầy đủ thành phần dinh dưỡng.
+ Tránh các chất kích thích như thuốc lá, cà phê, bò húc, nước tăng lực, trà sữa…...
- Nếu bệnh nhân xuất viện vào buổi tối thì thân nhân hoặc người bệnh bè của bệnh
nhân phải đảm bảo bệnh nhân có thể đi vệ sinh hoặc thực hiện các hoạt động để giúp đánh
giá sự phối hợp của bệnh nhân – bệnh nhân có đi lại hoặc nói chuyện được không, khi về
nhà không chơi thể thao trở lại cho đến khi tất cả các triệu chứng nêu trên không còn.
Không chơi bất kỳ môn thể thao tiếp xúc nào trong ít nhất 3 tuần mà không trao đổi. Nguyên
nhân là do phản ứng và tư duy của bệnh nhân thường chậm chạp hơn, điều này làm cho
bệnh nhân có nguy cơ chấn thương nhiều hơn. Điều quan trọng là bệnh nhân phải tránh bị
thêm Chấn thương phần mềm vùng đầu trước khi hồi phục hoàn toàn sau lần Chấn thương
phần mềm vùng đầu tiên, vì lần chấn thương thứ hai có thể gây tổn thương nhiều hơn.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1 . Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+Việc nghỉ ngơi, thư giãn sau khi bị Chấn thương phần mềm vùng đầu là yếu tố quan
trọng giúp bệnh nhân hồi phục nhanh hơn. Hạn chế sử dụng điện thoại, xem tivi, laptop
quá lâu bởi vì ánh sáng từ các thiết bị này sẽ ảnh hưởng đến hệ thần kinh.
+ Ngủ đủ giấc để nạp lại năng lượng giúp cơ thể hồi phục tự nhiên và ổn định tinh thần
sau sang chấn. Nếu bệnh nhân rơi vào tình trạng mất ngủ sẽ khiến cơ thể mất sức đồng thời
tiết ra các nội tiết tố tiêu cực ảnh hưởng đến hệ thần kinh, từ đó khiến quá trình hồi phục
mất nhiều thời gian hơn.
- Vệ sinh:
+ Vệ sinh răng miệng 2 lần/ ngày hoặc nhiều hơn: Hướng dẫn bệnh nhân đánh răng,
súc miệng bằng nước muối sau mỗi lần ăn uống.
60
+ Vệ sinh thân thể 1 lần/ngày
+ Gội đầu 2 lần /tuần hoặc khi bẩn.
- Vận động, phục hồi chức năng:
+ Vận động đi lại nhẹ nhàng. Nếu đau đầu, chóng mặt hướng dẫn bệnh nhân lại giường
nghỉngơi.
+ Các bài tập vận động nhẹ như yoga, thiền hoặc tinh thần thư giãn giúp các triệu chứng
hồi phục nhanh hơn.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Nguyên tắc chung cho chế độ ăn uống trong quá trình phục hổi là: Ăn nhiều thực
phẩm có hàm lượng protein cao. Nguồn thực phẩm dồi dào protein bao gồm: thịt gà nạc,
cá, các loại đậu que, đậu đũa, đậu hà lan...
+ Nên đảm bảo đầy đủ chất trong các bữa ăn của người bệnh và bổ sung thêm chất xơ
như rau xanh hoặc nước ép giúp tăng cường sức đề kháng để cơ thể nhanh chóng trở lại
trạng thái tốt nhất. Một vài loại dưỡng chất vô cùng quan trọng cho chức năng của não như
choline vốn rất quan trọng cho việc hình thành các chất dẫn truyền thần kinh.
+ Không nên sử dụng rượu, bia, thuốc lá,... trong giai đoạn này bởi vì các chất kích
thích sẽ dễ tăng thêm tổn thương cho não và gây ra tình trạng rối loạn tâm thần.
9.2.Phòng bệnh
Phòng ngừa là cách tốt nhất để tránh các tổn thương không đáng có. Dưới đây là một số
biện pháp người bệnh có thể áp dụng để giảm thiểu nguy cơ chấn thương ở đầu:
9.2.1. Đội mũ bảo hiểm
Khi tham gia giao thông hoặc các môn thể thao mạo hiểm, việc đội mũ bảo hiểm đạt
chuẩn là điều vô cùng cần thiết để bảo vệ vùng đầu. Mũ bảo hiểm sẽ giúp giảm bớt tác
động khi có va chạm xảy ra.
9.2.2.Cẩn trọng trong công việc
Đối với những người làm việc trong môi trường nguy hiểm, hãy luôn tuân thủ các quy
định an toàn lao động, đeo thiết bị bảo hộ khi cần thiết và luôn cẩn trọng trong quá trình
làm việc.
9.2.3.Tập thể dục đều đặn
61
Duy trì sức khỏe cơ thể qua việc tập luyện thể thao giúp cải thiện sự linh hoạt và sức
mạnh của cơ, giúp người bệnh tránh được nguy cơ té ngã hoặc va chạm không đáng có.
9.2.4.Đảm bảo an toàn trong nhà
Tại nhà, hãy đảm bảo không gian sống của người bệnh an toàn bằng cách loại bỏ các
vật cản, đặt đồ đạc hợp lý và tránh để các vật sắc nhọn, cứng ở những nơi dễ va chạm.
Câu hỏi thảo luận
4. Nguyên nhân Chấn thương phần mềm vùng đầu
5. Triệu chứng nhận biết Chấn thương phần mềm vùng đầu
6. Cách phòng bệnh Chấn thương phần mềm vùng đầu
Tài liệu tham khảo
1. FV HOSPITAL, phần mềm thương Chấn vùng đầu Nhẹ,
https://www.fvhospital.com/ban-canbiet/chan-thuong-dau-nhe, 2022.
2. Nhà thuốc Long Châu, Chấn thương phần mềm vùng đầu là gì? Các dạng Chấn
thương phần mềm vùng đầu người bệnh nên biết, https://www.fvhospital.com/ban-can-
biet/chan-thuong-dau-nhe/, 2024.
3. Hellobacsi, Chấn thương phần mềm vùng đầu có nguy hiểm không? Theo dõi và điều
trị?, https://hellobacsi.com/benh-nao-he-than-kinh/van-de-nao-cot-song/chan-thuong-dau,
2023.
4. BV Nguyễn Tri Phương, Những loại chấn thương đầu, http://bvnguyentriphuong
.com.vn/noi-tam-than-kinh/nhung-loai-chan-thuong-dau, 2022.
62
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH CHẤN ĐỘNG NÃO
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Các nguyên nhân Chấn động não.
2. Triệu chứng của Chấn động não.
3. Cách chăm sóc bệnh nhân Chấn động não.
4. Cách phòng ngừa Chấn động não.
II. Nội dung
1. Đại cương
Não là phần nhu mô mềm nằm trong hộp sọ được bao quanh bởi dịch não tủy có tác
dụng bảo vệ não bộ trước những tác nhân bên ngoài.
Chấn động não là một chấn thương sọ não nhẹ, xảy ra khi não bộ va chạm với thành
trong của màng não, làm thay đổi tức thời và thoáng qua chức năng của não bộ với các
biểu hiện hay gặp như đau đầu, chóng mặt, buồn nôn.
Chấn động não thường không nguy hiểm hay để lại di chứng và phần lớn sẽ phục hồi
Chấn động não là một chấn thương sọ não nhẹ và thường không gây nguy hiểm
sau 1 - 2 tuần bằng các phương pháp chăm sóc, nghỉ ngơi tại nhà.
2. Nguyên nhân
Chấn động não có thể gây ra bởi những tác động như té ngã, va đập ở vùng đầu, chẳng
hạn như: tai nạn xe, té ngã, một cú đánh mạnh vào đầu, va chạm vùng đầu trong các môn
thể thao…
63
3. Triệu chứng
₋ Triệu chứng của chấn động não thường không xuất hiện ngay lập tức sau chấn thương,
đôi khi mơ hồ và khó phát hiện. Các triệu chứng này cũng thường biến mất sau vài ngày
hoặc vài tuần.
₋ Các triệu chứng thường gặp của chấn động não là:
+ Đau đầu, chóng mặt.
+ Buồn nôn và nôn.
+ Nhìn đôi, nhìn mờ.
+ Ù tai.
+ Mệt mỏi, buồn ngủ.
+ Nhạy cảm với âm thanh và ánh sáng.
+ Lú lẫn, mất ý thức tạm thời, hay quên.
4. Cận lâm sàng
Khi gặp một chấn thương vùng đầu, người bệnh đến khám thường được chỉ định các xét
nghiệm hình ảnh như chụp cắt lớp vi tính sọ não (CT-Scan), chụp cộng hưởng từ sọ não
(MRI)...
Các xét nghiệm này được thực hiện nhằm tìm kiếm các tổn thương ở sọ não hay ở
não như xuất huyết não. Nếu không tìm thấy tổn thương nhưng người bệnh vẫn có các biểu
hiện bất thường chức năng não bộ thì được chẩn đoán là chấn động não.
Chụp CT-Scan sọ não giúp đánh giá tổn thương cấu trúc của não bộ
5. Chẩn đoán
₋ Dựa vào lâm sàng: Chấn động não được chẩn đoán chủ yếu dựa vào biểu hiện lâm
sàng sau chấn thương đầu, bao gồm:
+ Mất ý thức thoáng qua (thường < 30 phút), có thể không nhớ sự việc xảy ra (mất trí
nhớ ngược dòng).
+ Nhức đầu, chóng mặt, choáng váng.
+ Buồn nôn hoặc nôn.
+ Rối loạn tri giác nhẹ: lơ mơ, chậm chạp, lú lẫn nhưng không kéo dài.
+ Không có dấu hiệu thần kinh khu trú.
+ Thường tỉnh táo trở lại nhanh chóng sau tai nạn.
₋ Dựa vào cận lâm sàng:
64
+ CT-Scan sọ não: bình thường, không có tổn thương thực thể (không có tụ máu, không
dập não).
+ MRI sọ não: thường cũng không phát hiện tổn thương rõ ràng, được chỉ định khi nghi
ngờ tổn thương sâu hoặc triệu chứng kéo dài.
6. Biến chứng
Một chấn động não đơn thuần thường không gây ra những biến chứng nguy hiểm. Tuy
nhiên, ở một số người bệnh bị chấn động não có thể xuất hiện các biến chứng như:
₋ Hội chứng sau chấn động là tập hợp các biểu hiện xảy ra do chấn động não kéo dài
dai dẳng từ vài tuần đến vài tháng. Điều này thường làm cho người bệnh có xu hướng né
tránh các hoạt động có nguy cơ khiến họ chịu một chấn động tương tự.
₋ Hội chứng va chạm lần 2 có thể gây nguy hiểm hoặc tử vong đối với người bệnh. Hội
chứng va chạm lần 2 xuất hiện khi người bệnh tiếp tục chịu thêm 1 va chạm mới khi não
bộ chưa có thời gian phục hồi sau lần va chạm đầu tiên.
7. Điều trị
7.1. Nguyên tắc chung
₋ Chấn động não là một tổn thương nhẹ, chức năng, không có tổn thương thực thể, nên
điều trị chủ yếu là nghỉ ngơi, theo dõi và chăm sóc hỗ trợ.
₋ Mục tiêu là giảm các triệu chứng, ngăn ngừa biến chứng và giúp não phục hồi hoàn
toàn.
7.2. Điều trị cụ thể
a. Theo dõi tại bệnh viện (ít nhất 24–48 giờ đầu)
₋ Theo dõi dấu hiệu sinh tồn, ý thức (thang điểm Glasgow).
₋ Phát hiện sớm các dấu hiệu xấu: nôn nhiều, đau đầu tăng, lơ mơ, co giật, yếu liệt tay
chân…
₋ Ghi nhận và theo dõi biểu hiện thần kinh mỗi 2–4 giờ trong 24 giờ đầu.
b. Nghỉ ngơi tuyệt đối
₋ Nghỉ ngơi cả thể chất và tinh thần trong 1–2 ngày đầu.
₋ Tránh xem TV, điện thoại, máy tính, học hành hoặc làm việc trí óc.
₋ Hạn chế các kích thích mạnh như ánh sáng, âm thanh lớn.
c. Điều trị triệu chứng
₋ Giảm đau đầu: paracetamol (không dùng aspirin, thuốc chống viêm không steroid
trong 24 giờ đầu để tránh nguy cơ chảy máu nội sọ tiềm ẩn).
₋ Buồn nôn, chóng mặt: có thể dùng thuốc chống nôn (metoclopramide) nếu cần.
₋ Lo âu, mất ngủ nhẹ: thuốc an thần nhẹ (theo chỉ định bác sĩ).
8. Chăm sóc điều dưỡng
₋ Theo dõi tri giác bằng thang điểm Glasgow mỗi 2–4 giờ.
₋ Đo dấu hiệu sinh tồn thường xuyên: mạch, huyết áp, nhịp thở, nhiệt độ.
₋ Theo dõi và phát hiện sớm chuyển biến nặng
₋ Hướng dẫn người bệnh nằm nghỉ tuyệt đối tại giường ít nhất 24–48 giờ đầu. Đặt thanh
chắn giường, phòng tránh té ngã.
₋ Hạn chế ánh sáng mạnh, tiếng ồn – tạo môi trường yên tĩnh.
65
₋ Thực hiện thuốc theo y lệnh. Theo dõi tác dụng phụ của thuốc (nhất là nếu có dùng
thuốc chống viêm không steroid).
₋ Hướng dẫn ăn nhẹ, dễ tiêu, uống đủ nước, tránh đồ uống kích thích (cà phê, rượu).
₋ Hỗ trợ vệ sinh cá nhân nếu người bệnh mệt, chóng mặt.
₋ Động viên, an ủi, giải thích cho người bệnh.
₋ Ghi nhận tri giác, sinh hiệu, tình trạng dùng thuốc, các thay đổi bất thường.
₋ Báo bác sĩ khi có bất kỳ dấu hiệu nặng nào xuất hiện.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
₋ Tinh thần:
+ Việc nghỉ ngơi, thư giãn sau khi bị chấn động não là yếu tố quan trong giúp bệnh
nhân hồi phục nhanh hơn. Hạn chế sử dụng điện thoại, xem tivi, laptop quá lâu bởi vì ánh
sáng từ các thiết bị này sẽ ảnh hưởng đến hệ thần kinh.
+ Ngủ đủ giấc, đúng giờ để nạp lại năng lượng giúp cơ thể hồi phục tự nhiên và ổn định
tinh thần sau sang chấn. Nếu bệnh nhân rơi vào tình trạng mất ngủ sẽ khiến cơ thể mất sức
đồng thời tiết ra các nội tiết tố tiêu cực ảnh hưởng đến hệ thần kinh, từ đó khiến quá trình
hồi phục mất nhiều thời gian hơn. Đêm nên ngủ khoảng 8h/ngày, ngủ trưa tầm 30 phút – 1
giờ (Không nên để bệnh nhân ngủ ban ngày nhiều đến đêm sẽ khó ngủ).
₋ Vệ sinh:
+ Vệ sinh răng miệng 2 lần/ngày hoặc nhiều hơn: Hướng dẫn bệnh nhân đánh răng, súc
miệng bằng nước muối sau mỗi lần ăn uống.
+ Vệ sinh thân thể 1 lần/ngày.
+ Gội đầu 2 lần /tuần hoặc khi bẩn.
₋ Vận động, phục hồi chức năng:
+ Tập ngồi dậy và đi lại khi đỡ hoa mắt, chóng mặt. Khi thấy hoa mắt, chóng mặt cần
nằm yên tại giường. Phòng té ngã, có người hỗ trợ nếu cần.
+ Vận động đi lại nhẹ nhàng.
+ Các bài tập vận động nhẹ như yoga, thiền hoặc tinh thần thư giãn giúp các triệu chứng
hồi phục nhanh hơn.
₋ Chế độ dinh dưỡng:
+ Nguyên tắc chung cho chế độ ăn uống trong quá trình phục hồi chấn động não là: Ăn
nhiều thực phẩm giàu đạm: thịt gà nạc, cá, các loại đậu que, đậu đũa, đậu hà lan...
+ Nên đảm bảo đầy đủ chất trong các bữa ăn của người bệnh và bổ sung thêm chất xơ
như rau xanh hoặc nước ép giúp tăng cường sức đề kháng để cơ thể nhanh chóng trở lại
trạng thái tốt nhất. Một số dưỡng chất hỗ trợ não truyền tín hiệu, giúp cải thiện trí nhớ và
tư duy, điển hình là chất có trong trứng, gan, cá, đậu…
+ Không nên sử dụng rượu, bia, thuốc lá,...trong giai đoạn này bởi vì các chất kích thích
sẽ dễ tăng thêm tổn thương cho não và gây ra tình trạng rối loạn tâm thần.
9.2. Phòng bệnh
Biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất cho chấn động não là giảm thiểu tối đa các nguy
cơ có thể dẫn tới những chấn thương ở vùng đầu:
₋ Mặc đồ bảo hộ khi chơi thể thao và các hoạt động thường xảy ra va chạm.
66
₋ Thắt dây an toàn.
₋ Sử dụng các thảm chống trơn hoặc lắp đặt thêm các tay vịn ở những nơi dễ bị té ngã
như nhà vệ sinh, nhất là khi trong gia đình người bệnh có người già hoặc trẻ em.
₋ Chú ý quan sát và bảo vệ trẻ khỏi những chấn thương.
₋ Tập thể dục thường xuyên, cải thiện kỹ năng giữ thăng bằng.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân chấn động não.
2. Triệu chứng nhận biết chấn động não.
3. Cách phòng bệnh chấn động não.
Tài liệu tham khảo
1. Youmed, Chấn động não: Nguyên nhân, chẩn đoán và điều trị, https://youmed.vn/tin-
tuc/chan-dong-nao-nguyen-nhan-chan-doan-va-dieu-tri, 2021.
2. MEDLATEC, Chấn động não là gì? Dấu hiệu nhận biết và cách điều trị,
https://medlatec.vn/tin-tuc/chan-dong-nao-la-gi-dau-hieu-nhan-biet-va-cach-dieu-tri-s65-
n33390, 2023.
3. Nhà thuốc An Khang, Chấn động não: Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị,
https://www.nhathuocankhang.com/benh/chan-dong-nao, 2023.
4. VINMEC, Ảnh hưởng của chấn động não, https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/anh-
huong-cua-chan-dong-nao-vi, 2024.
67
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH VẾT THƯƠNG SỌ NÃO HỞ
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân gây vết thương sọ não hở
2. Biểu hiện vết thương sọ não hở
3. Nguyên tắc điều trị vết thương sọ não hở
4. Biết cách chăm sóc, phòng tránh vết thương sọ não hở
II. Nội dung
1. Đại cương
Vết thương sọ não hở là tình trạng tổn thương có sự xuyên thấu qua da đầu, xương sọ,
màng não, và/hoặc nhu mô não, làm thông thương giữa môi trường bên ngoài và khoang
nội sọ thường kèm theo rò dịch não tủy (DNT), máu, hoặc mô não. Đây là tình trạng cấp
cứu ngoại thần kinh, tiềm ẩn nguy cơ cao về nhiễm trùng, tổn thương não nặng, và tử vong
nếu không được xử trí kịp thời.
2. Nguyên nhân
- Chấn thương do tác động mạnh:
+ Tai nạn giao thông (xe máy, ô tô).
+ Va đập mạnh vào đầu do ngã từ độ cao (té cầu thang, công trình xây dựng).
+ Vật nặng rơi trúng đầu (gạch, đá, vật liệu xây dựng).
- Vết thương do vũ khí:
+ Vết thương do súng bắn (đạn xuyên qua sọ).
+ Vết thương do dao, kiếm hoặc các vật sắc nhọn đâm vào đầu.
+ Vật nổ hoặc mảnh vỡ từ vụ nổ (bom, mìn).
- Tai nạn lao động hoặc sinh hoạt:
+ Sử dụng công cụ sắc nhọn hoặc máy móc không an toàn (máy khoan, máy cắt).
+ Tai nạn trong các môn thể thao mạo hiểm (đua xe, leo núi).
3. Triệu chứng: Tùy theo mức độ nặng nhẹ có thể có các triệu chứng sau:
- Tại chỗ:
+ Vết thương da đầu rách, lộ xương sọ hoặc mô não, có khi có một ít tổ chức não dính
+ Rò dịch não tủy qua tai, mũi (dịch trong hoặc lẫn máu).
+ Máu chảy từ vết thương hoặc tai/mũi.
+ Màng não bị thủng mép lỗ thủng có thể nham nhở hoặc sắc gọn tùy theo tác nhân.
+ Tổ chức não bên trong bị giập nát, phù nề, nếu vết thương đến muộn có thể có những
vào tóc trông như bã đậu, chung quanh có thể thấy máu hoặc dịch não tủy chảy ra.
ngách mủ ở bên trong hoặc tổ chức não giập nát xen kẽ với máu tụ rải rác.
- Toàn thân:
+ Mất ý thức (tùy mức độ, từ lơ mơ đến hôn mê kéo dài).
+ Đau đầu, buồn nôn, nôn (do tăng áp lực nội sọ).
- Thần kinh:
+ Dấu hiệu thần kinh khu trú: Yếu liệt chi, rối loạn ngôn ngữ, co giật, mất cảm giác.
+ Đồng tử không đều, mất phản xạ ánh sáng (nếu tổn thương nặng).
+ Dấu hiệu tăng áp lực nội sọ: Nôn, rối loạn tri giác, rối loạn hô hấp.
- Nhiễm trùng: Sốt, dấu hiệu viêm tại vết thương, hoặc dấu hiệu viêm màng não (cứng
68
cổ, sợ ánh sáng).
4. Cận lâm sàng
4.1. Chụp cắt lớp vi tính (CT-Scanner): Phương pháp ưu tiên, cho thấy hình ảnh vỡ
xương sọ, lún sọ, hình ảnh dị vật trong sọ nếu có, hình ảnh dập não chảy máu, phù não
xung quanh ổ dập não, hình ảnh áp xe não khi đến muộn: vùng giảm tỷ trọng có vỏ bắt
thuốc cản quang và phù não xung quanh.
4.2. Chụp cộng hưởng từ (MRI): Ít sử dụng trong cấp cứu, nhưng hữu ích để đánh giá
tổn thương nhu mô não hoặc tổn thương muộn. Chỉ chụp khi có biểu hiện của áp xe não,
hình ảnh áp xe não là vùng giảm tín hiệu trên T1 và tăng tín hiệu trên T2, hình tròn, có vỏ
bắt thuốc đối quang từ, xung quanh khối này là vùng phù não rộng.
4.3. X-quang: Tư thế thẳng, nghiêng, tiếp tuyến: vỡ xương sọ, lún sọ, khí trong sọ, hình
ảnh dị vật cản quang.
4.4. Xét nghiệm máu: Bình thường hoặc có dấu hiệu thiếu máu như hồng cầu giảm,
hematocrit giảm nếu có mất máu nhiều; Vết thương sọ não hở đến muộn: có biểu hiện
nhiễm trùng như bạch cầu tăng, tốc độ lắng máu tang.
4.5. Xét nghiệm dịch não tủy: Chỉ chọc dò khi có triệu chứng viêm màng não, chọc dò
vừa để chẩn đoán vừa để điều trị: Dịch não tủy đục, áp lực tăng, cấy có thể có vi khuẩn,
bạch cầu đa nhân trung tính thoái hóa, protein tăng, đường giảm.
5. Chẩn đoán: Chẩn đoán xác định đựa vào cơ chế chấn thương, triệu chứng lâm sàng
- Tiền sử – cơ chế chấn thương: Bệnh nhân có tiền sử chấn thương đầu mạnh, có khả
năng làm tổn thương hộp sọ và mô não do tai nạn giao thông, tai nạn lao động, té ngã, vật
nhọn đâm vào đầu, v.v.
- Triệu chứng lâm sàng:
+ Có vết thương vùng đầu, rách da đầu:
và cận lâm sàng:
• Xương sọ vỡ, lõm, di động bất thường
• Mô não hoặc màng não lòi ra ngoài
+ Chảy máu nhiều hoặc dịch trong suốt (nghi ngờ dịch não tủy) chảy ra từ vết thương,
69
+ Triệu chứng thần kinh: rối loạn ý thức, lơ mơ, hôn mê, co giật, liệt khu trú, đồng tử
mũi hoặc tai.
+ Dấu hiệu nhiễm trùng (nếu đến muộn): sốt, cứng gáy, rối loạn tri giác tăng dần.
- Cận lâm sàng:
+ Chụp CT scan sọ não không cản quang: là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán:
• Xác định vị trí vỡ xương sọ, lún xương.
• Tổn thương não (dập não, xuất huyết não, tụ máu ngoài màng cứng, dưới màng
giãn, phản xạ ánh sáng kém...
• Có khí trong sọ – dấu hiệu chắc chắn sọ não bị hở.
+ Xét nghiệm dịch não tủy (trong một số trường hợp nghi ngờ nhiễm trùng, chỉ thực
cứng…).
+ X-quang sọ não: ít được dùng hơn CT, nhưng có thể thấy đường nứt, mảnh xương vỡ
hiện khi không có tăng áp lực nội sọ).
nếu chưa có CT.
6. Biến chứng
- Biến chứng sớm (xảy ra ngay hoặc vài giờ – vài ngày sau chấn thương):
+ Mất máu – sốc mất máu: Vết thương đầu thường chảy máu nhiều do hệ thống mạch
+ Tụ máu nội sọ: Tụ máu ngoài màng cứng, dưới màng cứng trong não… gây chèn ép
não, tăng áp lực nội sọ. Dẫn đến hôn mê, đồng tử giãn, thậm chí tử vong nếu không mổ
kịp.
+ Phù não – thoát vị não: Do chấn thương trực tiếp hoặc do tụ máu thứ phát. Gây tăng
máu phong phú. Nếu không cầm máu kịp thời dễ dẫn đến tụt huyết áp, sốc.
+ Rò dịch não tủy: Dịch não tủy chảy qua mũi, tai hoặc qua vết thương da đầu. Là nguy
áp lực nội sọ → thoát vị não → đe dọa tính mạng.
cơ lớn gây viêm màng não.
₋ Biến chứng muộn (sau vài ngày – vài tuần):
+ Nhiễm trùng nội sọ: Thường xảy ra nếu vết thương không được làm sạch đúng cách
hoặc rò dịch não tủy kéo dài.
• Viêm màng não mủ
• Áp xe não
• Viêm não
+ Động kinh sau chấn thương: Do sẹo não, ổ dập não để lại sau tổn thương. Có thể xuất
+ Di chứng thần kinh vĩnh viễn: Liệt chi, mất cảm giác, rối loạn ngôn ngữ, rối loạn tâm
hiện sớm (trong 1 tuần) hoặc muộn (sau vài tháng – vài năm).
thần, giảm trí nhớ...Tùy mức độ tổn thương não và thời gian cấp cứu – điều trị ban đầu.
+ Di chứng sọ não
• Lún sọ, dị dạng sọ nếu không được mổ chỉnh hình.
• Suy giảm chức năng vận động – nhận thức lâu dài.
7. Điều trị
70
₋ Cấp cứu tại hiện trường:
+ Đảm bảo đường thở, tuần hoàn, hô hấp.
+ Cố định cột sống cổ (nghi ngờ kèm tổn thương cột sống).
+ Băng ép nhẹ vết thương, tránh đè ép quá mạnh nếu nghi ngờ có dị vật hoặc gãy xương
+ Không tự ý rút dị vật (nếu có) tại hiện trường.
₋ Chuyển viện: Chuyển nhanh đến cơ sở có khả năng phẫu thuật thần kinh. Theo dõi ý
sọ.
thức, dấu hiệu sinh tồn và dấu hiệu thần kinh.
₋ Nguyên tắc chung:
+ Phòng ngừa nhiễm trùng: Kháng sinh dự phòng.
+ Phòng co giật.
+ Điều trị tăng áp lực nội sọ: Mannitol.
₋ Phẫu thuật:
+ Mở sọ cấp cứu để loại bỏ dị vật, lấy máu tụ, sửa chữa màng não.
+ Vá sọ nếu cần (trong trường hợp gãy xương sọ lớn).
₋ Nội khoa:
+ Kháng sinh điều trị nhiễm trùng.
+ Thuốc giảm phù não (mannitol, corticosteroid trong một số trường hợp).
+ Theo dõi và điều trị triệu chứng (đau, co giật, rối loạn ý thức).
8. Chăm sóc điều dưỡng
8.1 Chăm sóc trước mổ
₋ Theo dõi sát tri giác người bệnh theo thang điểm Glasgow, dấu hiệu sinh tồn, toàn
trạng bệnh nhân.
₋ Gắn monitoring hoặc SpO2 theo dõi.
₋ Đảm bảo hô hấp, tuần hoàn:
+ Cho bệnh nhân nằm tư thế thoải mái: đầu cao khoảng 30 độ, cổ thẳng.
+ Khai thông đường thở, hút đờm nhớt.
+ Cho bệnh nhân thở oxy.
₋ Thực hiện thuốc theo y lệnh.
₋ Rửa sạch vết thương và băng vô trùng: tránh dùng dung dịch sát khuẩn trực tiếp lên
trên vết thương, không thăm dò, không băng ép vết thương quá chặt.
₋ Cho bệnh nhân nhịn ăn.
₋ Trấn an người bệnh và người nhà, giải thích tình trạng hiện tại, tiên lượng và phương
pháp điều trị.
₋ Chuyển mổ an toàn.
8.2 Chăm sóc sau mổ
₋ Theo dõi đánh giá tri giác theo thang điểm Glasgow, dấu hiệu sinh tồn của người
bệnh.
₋ Để người bệnh nằm tư thế thở thoải mái: đầu cao 30 độ, cổ thẳng.
₋ Vỗ rung lồng ngực. Hút đờm, cho người bệnh thở oxy nếu có y lệnh.
₋ Đánh giá mức độ đau đầu, đau vết mổ.
₋ Chăm sóc vết mổ, dẫn lưu.
71
+ Tạo môi trường chăm sóc tích cực: Hạn chế tiếng ồn, ánh sáng chói, đông người khi
chăm sóc. Nếu có thể, người bệnh nên nghe nhạc nhẹ, âm thanh dễ chịu để thư giãn. Đảm
bảo thời gian nghỉ ngơi hợp lý.
+ Người bệnh cần giữ tinh thần lạc quan, tin tưởng vào khả năng hồi phục của bản thân
và sự chăm sóc của nhân viên y tế. Người bệnh cần hợp tác tốt với nhân viên y tế trong
điều trị; bình tĩnh, kiên trì. Giao tiếp tích cực với người thân và nhân viên y tế.
₋ Thực hiện thuốc theo y lệnh.
₋ Đảm bảo đủ dinh dưỡng cho người bệnh, cung cấp đủ vitamin và khoáng chất.
₋ Vệ sinh răng miệng, thân thể sạch sẽ.
₋ Tập vận động sớm để tránh teo cơ, cứng khớp.
₋ Tập vật lý trị liệu phục hồi chức năng.
₋ Xoay trở tư thế 2 giờ lần, phòng tránh loét.
₋ Phụ bác sỹ thực hiện thủ thật nếu có.
₋ Động viên, an ủi về tinh thần cho người bệnh.
9.Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1 Chăm sóc cơ bản
₋ Tinh thần:
+ Bệnh nhân vết thương sọ não hở thường có thể gặp một loạt vấn đề tâm lý và cảm
xúc. Điều này bao gồm lo lắng, trầm cảm, stress và khó khăn trong việc thích nghi với tình
trạng mới. Người nhà cần trò chuyện động viên, trấn an bệnh nhân.
+ Vệ sinh thân thể1 lần/ngày.
+ Gội đầu 2 lần /tuần.
- Vận động-Phục hồi chức năng:
+ Tập vận động sớm để tránh phòng teo cơ, cứng khớp. Tập ngồi dậy và đi lại khi đỡ
- Vệ sinh:
+ Vệ sinh răng miệng 2 lần/ngày hoặc nhiều hơn: nếu bệnh nhân đánh răng được cho
bệnh nhân đánh răng, súc miệng bằng nước muối sau mỗi lần ăn uống; nếu bệnh nhân
không đánh răng được hoặc hôn mê hướng dẫn người nhà rơ lưỡi cho người bệnh.
+ Đối với trường hợp bệnh nhân nặng không đi lại được hướng dẫn người nhà xoay trở
phòng chống loét 2h/lần, tập vận động tại giường, phối hợp với khoa PHCN tập luyện cho
người bệnh.
hoa mắt, chóng mặt. Khi thấy hoa mắt, chóng mặt cần nằm yên tại giường.
- Chế độ dinh dưỡng: Đảm bảo dinh dưỡng:
+ Cung cấp tối thiểu 1800-2000Kcal/ngày.
+ Thức ăn lỏng, mềm, dễ tiêu hóa, đầy đủ thành phần dinh dưỡng.
+ Tránh các chất kích thích như rượu, bia, thuốc lá, cà phê, bò húc, nước tăng lực, trà
sữa…...
+ Người bệnh nên ăn nhiều lần trong ngày, không ăn quá nhiều trong 1 lần.
9.2 Phòng bệnh
Để phòng ngừa vết thương sọ não hở, cần thực hiện các biện pháp giảm thiểu nguy cơ
chấn thương đầu. Dưới đây là các biện pháp phòng ngừa vết thương sọ não hở:
₋ Đảm bảo an toàn khi tham gia giao thông:
+ Luôn đội mũ bảo hiểm đạt chuẩn khi đi xe máy, xe đạp hoặc tham gia các hoạt động
72
+ Tuân thủ luật giao thông, không chạy quá tốc độ, không lái xe khi say rượu bia.
+ Sử dụng dây an toàn khi ngồi trên ô tô.
₋ Bảo vệ đầu trong các hoạt động nguy cơ cao:
+ Đội mũ bảo hộ khi làm việc tại công trường, nhà máy hoặc môi trường có nguy cơ
giao thông.
+ Sử dụng thiết bị bảo hộ (mũ, kính) khi chơi các môn thể thao mạo hiểm như leo núi,
vật nặng rơi.
đua xe hoặc quyền anh.
₋ Tạo môi trường sống an toàn:
+ Loại bỏ các nguy cơ gây ngã trong nhà (sàn trơn, cầu thang không có tay vịn, đồ vật
+ Lắp đặt lan can, rào chắn ở những khu vực cao như ban công, sân thượng.
+ Đảm bảo ánh sáng đầy đủ để tránh vấp ngã, đặc biệt với người lớn tuổi.
₋ Sử dụng công cụ và thiết bị an toàn:
+ Cẩn thận khi sử dụng các công cụ sắc nhọn hoặc máy móc (máy khoan, máy cắt).
+ Kiểm tra thiết bị trước khi sử dụng và tuân thủ hướng dẫn an toàn lao động.
₋ Giáo dục và nâng cao nhận thức:
+ Tìm hiểu về nguy cơ chấn thương đầu và cách sơ cứu cơ bản.
+ Tránh các tình huống bạo lực hoặc xung đột có thể dẫn đến chấn thương.
₋ Duy trì sức khỏe tổng thể:
+ Tránh lạm dụng rượu bia hoặc chất kích thích, vì chúng làm giảm khả năng phản xạ
lộn xộn).
+ Kiểm tra sức khỏe định kỳ để phát hiện các vấn đề có thể gây ngã (huyết áp thấp,
và tăng nguy cơ tai nạn.
chóng mặt).
Câu hỏi lượng giá
1. Các nguyên nhân gây vết thương sọ não hở.
2. Nhận biết và sơ cứu một trường hợp vết thương sọ não hở.
3. Những biện pháp phòng tránh vết thương sọ não hở.
4. Cách chăm sóc bệnh nhân vết thương sọ não hở.
Tài liệu tham khảo
1. Bệnh viện đa khoa tỉnh Quảng Ninh, PHẪU THUẬT VẾT THƯƠNG SỌ HỞ,
https://www.benhviendakhoatinhquangninh.vn/quytrinhkythuatthankinhcotsong/phau-
thuat-vet-thuong-so-ho.4897.html, 2022.
2. MEDLATEC, Triệu chứng chấn thương sọ não kín và hở, https://medlatec.vn/tin-
tuc/trieu-chung-chan-thuong-so-nao-kin-va-ho-s68-n31780. 2023.
3. VINMEC, Những điều cần biết về cấp cứu chấn thương sọ não,
www.vinmec.com/vie/bai-viet/nhung-dieu-can-biet-ve-cap-cuu-chan-thuong-so-nao-vi,
2024.
73
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH CHẤN THƯƠNG SỌ NÃO
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Các nguyên nhân chấn thương sọ não.
2. Triệu chứng của chấn thương sọ não.
3. Cách chăm sóc bệnh nhân chấn thương sọ não.
4. Biết được các biến chứng chấn thương sọ não.
5. Phòng ngừa chấn thương sọ não.
6. Sự nguy hiểm của việc sử dụng rượu, bia khi tham gia giao thông.
II. Nội dung
1. Đại cương
Chấn thương sọ não là tình trạng bị vật cứng tác động mạnh vào đầu hoặc đầu va mạnh
vào một vật thể cứng nào đó. Các vết thương xuyên qua sọ như vết thương do súng bắn
hoặc vết thương không xuyên thấu như bị đập vào đầu trong một vụ tai nạn xe hơi,… thì
đều có thể dẫn đến chấn thương sọ não.
Chấn thương sọ não nhẹ có thể ảnh hưởng tạm thời đến các tế bào não. Trường hợp
nghiêm trọng hơn có thể dẫn đến bầm tím, rách các mô, chảy máu và các tổn thương thực
thể khác cho não. Trường hợp bị chấn thương sọ não nặng có thể dẫn đến các biến chứng
lâu dài hoặc tử vong.
2.Nguyên nhân
Chấn thương sọ não thường là do một cú đánh hoặc va đập mạnh ở phần đầu. Lực tác
động càng lớn thì tình trạng chấn thương càng nghiêm trọng.
Những nguyên nhân gây chấn thương sọ não phổ biến có thể kể đến như:
- Tẽ ngã: Ngã (ngã cầu thang, ngã từ trên giường xuống, ngã trong bồn tắm,…) là
nguyên nhân phổ biến nhất gây chấn thương sọ não. Cả người lớn hoặc trẻ nhỏ đều có nguy
cơ té ngã cao.
74
- Tai nạn giao thông: Các vụ tai nạn giao thông liên quan đến ô tô, xe máy hoặc xe đạp
và cả người đi bộ cũng đều có thể dẫn đến chấn thương sọ não.
- Bạo lực: Các vết thương do súng bắn, bạo lực gia đình, bạo hành trẻ em và các vụ hành
hung khác là những nguyên nhân phổ biến.
- Hội chứng rung lắc: Rung lắc dữ dội có thể khiến trẻ sơ sinh bị chấn thương sọ não,
thậm chí dẫn đến tử vong.
- Các chấn thương trong thể thao: Nguyên nhân chấn thương sọ não có thể do chấn
thương từ việc chơi các môn thể thao có tác động mạnh như bóng đá, bóng chày, bóng
ném, khúc côn cầu,…
- Các vụ nổ: Trong thời chiến, quân nhân thường bị chấn thương sọ não do các vụ nổ.
Các nhà nghiên cứu tin rằng sóng áp lực đi qua não làm gián đoạn đáng kể chức năng của
não.
Ngoài ra, chấn thương sọ não có thể xảy ra sau khi một vụ cháy nổ, các mảnh vỡ ghim
trực tiếp vào đầu,…
3.Triệu chứng
Các triệu chứng hay dấu hiệu chấn thương sọ não rất khác nhau tùy thuộc vào mức độ
chấn thương có nghiêm trọng hay không. Một người bị chấn thương sọ não có thể gặp
những dấu hiệu sau đây:
- Chấn thương sọ não nhẹ:
+ Đau đầu.
+ Buồn nôn hoặc nôn mửa.
+ Mệt mỏi hoặc buồn ngủ.
+ Khó khăn về giao tiếp (nói ngọng, không thể hiểu và/hoặc nói rõ các từ)
+ Chóng mặt hoặc mất thăng bằng.
+ Các vấn đề về giác quan, chẳng hạn như mờ mắt, ù tai, có mùi vị khó chịu trong
miệng hoặc thay đổi khả năng ngửi.
+ Nhạy cảm với ánh sáng hoặc âm thanh.
+ Mất ý thức trong vài giây đến vài phút.
+ Cảm thấy choáng váng, mất phương hướng.
+ Gặp các vấn đề về trí nhớ hoặc khả năng tập trung.
+ Thay đổi tâm trạng.
+ Cảm thấy chán nản hoặc lo lắng.
+ Khó ngủ hoặc ngủ nhiều hơn bình thường.
- Chấn thương sọ não từ trung bình đến nặng: Chấn thương sọ não trung bình đến nặng
có thể bao gồm các triệu chứng của chấn thương sọ não nhẹ. Ngoài ra, chấn thương sọ não
nghiêm trọng có thể phát sinh thêm các dấu hiệu sau:
+ Mất ý thức từ vài phút đến hàng giờ liền.
+ Đau đầu dai dẳng, cơn đau ngày một dữ dội hơn.
+ Nôn hoặc buồn nôn lặp đi lặp lại.
+ Co giật hoặc động kinh.
+ Một hoặc cả hai mắt giãn to.
+ Chảy dịch mũi hoặc tai.
75
+ Hôn mê sau khi ngủ.
+ Yếu hoặc tê tay, chân.
+ Lú lẫn, nhận thức kém.
+ Dễ kích động, nổi giận.
+ Nói lắp.
+ Có các rối loạn ý thức khác.
- Các triệu chứng chấn thương sọ não của trẻ em: Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ chưa biết nói
khi bị chấn thương não thường khó phát hiện do trẻ không thể tự nói về tình trạng của
mình. Người lớn cũng không thể giao tiếp với trẻ để biết con có gặp tình trạng nói lắp hay
các khó chịu trong cơ thể hay không. Tuy nhiên, với một đứa trẻ bị chấn thương sọ não, có
thể quan sát thấy một số biểu hiện bất thường như:
+ Thay đổi thói quen ăn uống, chán ăn, ăn ít, bỏ ăn.
+ Dễ cáu kỉnh, quấy khóc, khóc dai dẳng không dỗ được.
+ Ngủ li bì.
+ Co giật.
+ Mất hứng thú với đồ chơi hoặc các hoạt động yêu thích khác.
4.Cận lâm sàng
Chụp CT (cắt lớp vi tính) hoặc MRI (cộng hưởng từ) để kiểm tra xem có bị chảy máu
não và phù (sưng) não hay không. Chụp CT thường được ứng dụng để chẩn đoán chấn
thương sọ não. Trong khi đó, chụp cộng hưởng từ (MRI) không thường được sử dụng cho
chấn thương đầu cấp tính vì việc thực hiện chụp MRI mất nhiều thời gian hơn so với chụp
CT, rất khó vận chuyển một bệnh nhân bị thương nặng từ phòng cấp cứu đến máy chụp
MRI.Tuy nhiên, khi bệnh nhân đã ổn định, chụp MRI có thể hỗ trợ phát hiện các tổn thương
không được phát hiện khi chụp CT.
Máu tụ ngoài màng cứng hố sau và trên lều bên phải Máu tụ ngoài màng cứng ở trán và đính bên phải
Máu tụ ngoài màng cứng thái dương bên trái
76
5.Chẩn đoán
Chẩn đoán xác định chấn thương sọ não dựa vào lâm sàng, cận lâm sàng:
- Lâm sàng:
+ Tiền sử chấn thương: Va đập vùng đầu, tai nạn giao thông, ngã từ độ cao, bị hành
hung...
+ Triệu chứng thần kinh: Rối loạn ý thức (Glasgow < 15 điểm), đau đầu dữ dội, buồn
nôn, nôn, co giật, liệt nửa người, yếu chi, đồng tử giãn, không đều, mất phản xạ ánh sáng,
chảy máu tai, mũi, chảy dịch trong (nghi dịch não tủy)…
- Cận lâm sàng:
+ Chụp CT sọ não không cản quang (ưu tiên hàng đầu): Phát hiện máu tụ (ngoài màng
cứng, dưới màng cứng, trong não). Dập não, phù não. Tổn thương xương sọ (vỡ sọ, di
lệch...)
+ MRI sọ não: đánh giá tổn thương mô mềm, tổn thương lan rộng, phát hiện tổn thương
nhỏ không thấy trên CT (ít dùng cấp cứu).
6.Biến chứng
Chấn thương sọ não có thể để lại nhiều biến chứng nguy hiểm. Một số biến chứng có
thể xảy ra ngay lập tức hoặc chỉ trong vài giờ sau chấn thương sọ não. Đặc biệt, tình trạng
chấn thương càng nặng càng làm tăng nguy cơ xảy ra các biến chứng nghiêm trọng.
Một số biến chứng chấn thương sọ não có thể kể đến như:
- Hôn mê bất tỉnh, không nhận thức được bất cứ điều gì và không thể phản ứng với bất
kỳ kích thích nào.
- Rơi vào trạng thái sống thực vật, không còn khả năng nhận thức trong khi vẫn duy trì
được huyết áp, nhịp thở và các chức năng tim mạch.
- Trạng thái có ý thức tối thiểu, ý thức bị thay đổi nghiêm trọng nhưng vẫn có một số
dấu hiệu nhận thức về bản thân hoặc môi trường.
- Chết não, mất chức năng của não và thân não. Chết não được coi là biến chứng chấn
thương sọ não không thể phục hồi.
- Co giật cũng là một biến chứng của chấn thương ở vùng sọ não. Các cơn co giật có
thể chỉ xảy ra trong giai đoạn đầu, hoặc nhiều năm sau chấn thương.
- Não úng thủy, có tích tụ dịch não tủy trong não gây sưng trong não.
- Nhiễm trùng màng não (viêm màng não) do gãy xương sọ hoặc vết thương xuyên qua
làm rách màng não bao quanh não, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập vào não và gây
nhiễm trùng.
- Đau đầu thường xuyên, thường bắt đầu trong vòng một tuần sau chấn thương và có
thể kéo dài đến vài tháng.
- Chóng mặt, choáng váng, ù tai cũng là biến chứng sau chấn thương sọ não.
- Tê liệt cơ mặt hoặc mất cảm giác ở mặt.
- Mất hoặc thay đổi khứu giác hoặc vị giác.
- Mất thị lực hoặc nhìn đôi, suy giảm thị lực.
- Ù tai, mất thính lực.
- Thay đổi trong kỹ năng tư duy (nhận thức), khó tập trung hơn và mất nhiều thời gian
hơn để xử lý suy nghĩ trong đầu như đưa ra lập luận, quan điểm, quyết định,…
77
- Gặp vấn đề về ngôn ngữ và giao tiếp (không có khả năng sắp xếp các suy nghĩ và ý
tưởng, nói hoặc viết khó khăn, không hiểu được người xung quanh đang nói gì,…); gây ra
sự thất vọng, xung đột và hiểu lầm cho chính người bị chấn thương sọ não, cũng như các
thành viên trong gia đình, người bệnh bè và người chăm sóc.
- Thay đổi hành vi, cảm xúc, dễ cáu gắt tức giận, nguy cơ trầm cảm cao.
- Bệnh thoái hóa não do chấn thương sọ não lặp đi lặp lại hoặc chấn thương nghiêm
trọng. Bệnh thoái hóa não có thể dẫn đến sa sút trí tuệ, bệnh Alzheimer, bệnh Parkinson,…
7.Điều trị
Các phương pháp điều trị chấn thương sọ não phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm mức
độ nghiêm trọng và vị trí chấn thương như thế nào.
- Đối với trường hợp chấn thương sọ não nhẹ: Phương pháp điều trị chính là nghỉ ngơi
và bác sĩ có thể kê thêm thuốc giảm đau nếu người bệnh cảm thấy đau đầu. Tiếp tục theo
dõi tình trạng sức khỏe xem có biểu hiện bất thường hay không.
- Đối với trường hợp chấn thương sọ não trung bình và nặng: Đối với các trường hợp
chấn thương sọ não được đánh giá mức độ trung bình đến nặng, trước tiên bác sĩ sẽ can
thiệp để ngăn chặn các tổn thương lan rộng, cầm máu, đảm bảo có đủ máu và oxy đến não,
chống phù não.
+ Phẫu thuật loại bỏ dị vật trong trường hợp có vết thương hở.
+ Phẫu thuật lấy máu tụ lấy đi các phần mô bị tổn thương hoặc hoại tử, máu bầm,…
+ Phẫu thuật tạo hình xương sọ.
+ Phẫu thuật giảm áp.
+ Sử dụng thuốc để điều trị các triệu chứng của chấn thương sọ não cũng như giảm
thiểu các rủi ro có thể xảy ra, chẳng hạn như thuốc chống co giật, thuốc chống lo âu, thuốc
chống đông máu, thuốc giãn cơ,…
+ Thực hiện các liệu pháp phục hồi chức năng, chẳng hạn như vật lý trị liệu.
+ Một số người bị chấn thương sọ não có thể bị tàn tật vĩnh viễn. Bên cạnh đó, chấn
thương sọ não cũng có thể gây ra các vấn đề sức khỏe khác như lo lắng, trầm cảm và rối
loạn căng thẳng sau sang chấn. Tùy theo tình trạng tổn thương và các dấu hiệu mà xác định
phương pháp điều trị, phối hợp với các khoa khác nhau.
8.Chăm sóc điều dưỡng
- Theo dõi sát tri giác, dấu hiệu sinh tồn, toàn trạng bệnh nhân: Gắn monitoring, hoặc
SPO2 theo dõi.
- Đảm bảo hô hấp, tuần hoàn:
+ Cho bệnh nhân nằm đầu cao khoảng 30 độ nghiêng về một bên
+ Khai thông đường thở, hút đờm nhớt
+ Cho bênh nhân thở oxy qua mũi hoặc qua mask
+ Dịch truyền theo y lệnh
- Chăm sóc vệ sinh:
+ Vệ sinh răng miệng 2 lần/ngày hoặc nhiều hơn: nếu bệnh nhân đánh răng được cho
bệnh nhân đánh răng, súc miệng bằng nước muối sau mỗi lần ăn uống; nếu bệnh nhân
không đánh răng được, hôn mê thì dung rơ lưỡi và nước muối để vệ sinh răng miệng cho
người bệnh.
78
+ Vệ sinh thân thể 1 lần/ngày
+ Gội đầu 2 lần /tuần.
- Thực hiện thuốc theo y lệnh.
- Chăm sóc vết thương. Thay băng rửa vết thương hàng ngày (nếu có).
- Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật (nếu có).
- Đảm bảo dinh dưỡng:
+ Cung cấp tối thiểu 1800-2000Kcal/ngày.
+ Thức ăn lỏng, mềm, dễ tiêu hóa, đầy đủ thành phần dinh dưỡng.
+ Tránh các chất kích thích như rượu, bia, thuốc lá, cà phê, bò húc, nước tăng lực, trà
sữa…...
+ Cho ăn chia nhiều lần trong ngày, không ăn quá nhiều trong 1 lần.
- Giấc ngủ, nghỉ ngơi:
+ Bệnh nhân cần được nghỉ ngơi hoàn toàn và tránh các hoạt động tác động mạnh tới
đầu và não, giảm tác động âm thanh và ánh sáng mạnh.
+ Nên ngủ đêm khoảng 8h/ ngày, ban ngày hạn chế ngủ nhiều tầm 30 phút – 1 giờ mỗi
trưa. Không nên để bệnh nhân ngủ ban ngày nhiều đến đêm sẽ khó ngủ
+ Tập ngồi dậy và đi lại khi đỡ hoa mắt, chóng mặt. Khi thấy hoa mắt, chóng mặt cần
nằm yên tại giường.
- Tập vật lý trị liệu phục hồi chức năng:
+ Tập vận động sớm để tránh phòng teo cơ, cứng khớp.
+ Xoay trở tư thế 2 giờ lần, phòng tránh loét.
+ Vỗ rung lồng ngực
- Động viên, trấn an tinh thần người bệnh và người nhà
9.Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Bệnh nhân chấn thương sọ não thường có thể gặp một loạt vấn đề tâm lý và cảm xúc.
Điều này bao gồm lo lắng, trầm cảm, stress và khó khăn trong việc thích nghi với tình trạng
mới. Người nhà cần động viên, lắng nghe, trấn an, đồng cảm và chia sẻ với người bệnh.
+ Tạo môi trường tích cực: Giữ không gian yên tĩnh, tránh tiếng ồn hoặc tin tức tiêu
cực. Khuyến khích người bệnh tham gia các hoạt động nhẹ nhàng phù hợp với khả năng.
+ Người bệnh cần nghỉ ngơi và thư giãn:
• Tránh các hoạt động gây căng thẳng tinh thần như xem TV quá lâu, chơi game, hoặc
sử dụng điện thoại liên tục.
• Thử các bài tập hít thở sâu (hít vào 4 giây, giữ 4 giây, thở ra 6 giây) hoặc nghe nhạc
nhẹ nhàng.
• Tập trung vào các hoạt động đơn giản như tự mặc quần áo, ăn uống, hoặc đi bộ ngắn
để xây dựng sự tự tin.
• Chia sẻ cảm giác với người thân hoặc nhân viên y tế để giảm cảm giác cô đơn.
• Kết hợp các bài tập vật lý trị liệu với hoạt động thư giãn tinh thần (như vẽ tranh, viết
nhật ký) để cải thiện tâm trạng.
79
- Vệ sinh:
+ Vệ sinh răng miệng 2 lần/ngày hoặc nhiều hơn: nếu bệnh nhân đánh răng được cho
bệnh nhân đánh răng, súc miệng bằng nước muối sau mỗi lần ăn uống; nếu bệnh nhân
không đánh răng được, hôn mê thì dung rơ lưỡi và nước muối để vệ sinh răng miệng cho
người bệnh.
+ Vệ sinh thân thể 1 lần/ngày
+ Gội đầu 2 lần /tuần.
- Vận động-Phục hồi chức năng:
+ Tập vận động sớm để tránh phòng teo cơ, cứng khớp. Tập ngồi dậy và đi lại khi đỡ
hoa mắt, chóng mặt. Khi thấy hoa mắt, chóng mặt cần nằm yên tại giường.
+ Xoay trở tư thế 2 giờ lần, phòng tránh loét.
+ Vỗ rung lồng ngực.
- Chế độ dinh dưỡng: Đảm bảo dinh dưỡng:
+ Cung cấp tối thiểu 1800-2000Kcal/ngày.
+ Thức ăn lỏng, mềm, dễ tiêu hóa, đầy đủ thành phần dinh dưỡng.
+ Tránh các chất kích thích như rượu, bia, thuốc lá, cà phê, bò húc, nước tăng lực, trà
sữa…...
+ Cho ăn chia nhiều lần trong ngày, không ăn quá nhiều trong 1 lần.
9.2.Phòng bệnh
Nhiều trường hợp chấn thương sọ não không thể phòng ngừa được do tai nạn xảy ra bất
ngờ. Tuy nhiên, chúng ta vẫn có thể cẩn thận để tránh các sự cố té ngã có thể dẫn đến chấn
thương sọ não, chẳng hạn như:
- Không sử dụng rượu, bia khi tham gia giao thông
- Đội mũ bảo hiểm bảo vệ đầu của người bệnh khi người bệnh chơi các môn thể thao
như khúc côn cầu hoặc khi đi xe máy, xe máy điện, xe đạp điện.
- Nằm hoặc ngồi yên một chỗ, không di chuyển khi cảm thấy đau đầu, hoa mắt chóng
mặt.
- Tìm hiểu về tác dụng phụ của các loại thuốc đang dùng, chắc chắn biết rằng liệu các
loại thuốc có gây chóng mặt, buồn ngủ và tăng nguy cơ té ngã hay không. Nếu có, nên
tham khảo ý kiến bác sĩ để thay thế thành một loại thuốc khác.
- Kiểm tra thị lực thường xuyên, đảm bảo thị lực luôn đủ tốt để nhìn đường.
- Đảm bảo ánh sáng ở các khu vực trong nhà, đặc biệt là ở cầu thang và nhà vệ sinh.
- Dọn dẹp nhà cửa ngăn nắp, tránh để đồ vật lung tung làm tăng nguy cơ trượt chân dẫn
đến té ngã. Trang bị thảm chống trượt, lắp đặt tay vịn cầu thang và tay vịn bồn tắm, tấm
chắn cửa sổ, tấm chắn lan can,…
Chấn thương sọ não dù nhẹ hay nặng thì cũng có thể dẫn đến các biến chứng lâu dài,
thậm chí vĩnh viễn, có thể gây nguy hiểm cho sức khỏe và dẫn đến tử vong. Do đó, khi bị
va đập ở vùng đầu, không nên chủ quan mà nên chủ động đến bệnh viện để được thăm
khám, kiểm tra.
10. Sự nguy hiểm của việc sử dụng rượu bia khi tham gia giao thông:
Điều khiển phương tiện sau khi uống rượu bia là hành vi nguy hiểm và là yếu tố ảnh
hưởng nghiêm trọng đối với an toàn giao thông đường bộ. Rượu làm suy giảm khả năng
80
phán đoán của người lái xe. Khi tình trạng say rượu càng tăng thì thị lực cũng như phản
xạ của người lái xe càng giảm. Một nghiên cứu bệnh chứng đã tính toán rằng những người
điều khiển xe mô tô có nồng độ cồn trong máu (BAC) trên 50 mg/dL, tương đương với
hai ly bia hơi đã uống, có nguy cơ va chạm cao gấp 40 lần so với những người hoàn toàn
không uống rượu. BAC là 50 mg/dL đối với người đi xe máy và 0 mg/dL đối với lái xe ô
tô là giới hạn pháp lý do luật pháp Việt Nam quy định. Người bệnh sẽ bị tước giấy phép
lái xe khi vi phạm quy định này.
Khi rượu có trong cơ thể người bệnh, nó sẽ ảnh hưởng đến tốc độ người bệnh có thể
phản ứng với các tình huống khác nhau. Uống rượu làm chậm thời gian phản ứng của
người bệnh, điều này có thể làm tăng khả năng xảy ra tai nạn. Do đó, nếu chiếc xe phía
trước người bệnh phanh gấp hoặc có người đi bộ băng qua đường, não của người bệnh sẽ
mất nhiều thời gian hơn để xử lý tình huống và ngăn ngừa tai nạn.
Uống nhiều rượu ảnh hưởng đến các kỹ năng vận động của người bệnh như phối hợp
mắt, tay và chân. Nếu không có những kỹ năng phối hợp quan trọng, người bệnh có thể
không tránh khỏi một tình huống có hại sắp xảy ra. Một số dấu hiệu nhận biết về sự phối
hợp kém bao gồm đi lại khó khăn, lắc lư và không thể đứng thẳng.
Rượu, dù nhiều hay ít, đều có thể ảnh hưởng đến sự tập trung của người bệnh. Với việc
lái xe, có nhiều việc đòi hỏi sự tập trung cao độ của người bệnh chẳng hạn như đi đúng
làn đường, tốc độ của người bệnh, những xe khác trên đường và tín hiệu giao thông. Khả
năng chú ý của người bệnh giảm đi đáng kể khi uống rượu, điều này làm tăng đáng kể khả
năng xảy ra tai nạn.
Uống quá nhiều rượu có thể tác động tiêu cực đến tầm nhìn của người bệnh. Sau khi
uống rượu, người bệnh có thể nhận thấy tầm nhìn của mình bị mờ hoặc không thể kiểm
soát chuyển động của mắt. Tầm nhìn bị suy giảm có thể ảnh hưởng đến cách người bệnh
đánh giá khoảng cách giữa ô tô của mình và các phương tiện khác trên đường. Ngoài ra,
có thể nhìn thấy ít vật thể hơn trong tầm nhìn ngoại vi của người bệnh hoặc những gì
người bệnh có thể nhìn thấy ở hai bên khi nhìn thẳng về phía trước.
Một nghiên cứu được thực hiện vào năm 2021 tại Việt Nam cho thấy gần 30% người
lái xe máy liên quan đến va chạm có nồng độ cồn vượt quá giới hạn cho phép. Một kết
quả gây sốc hơn là hơn 60% tài xế ô tô liên quan đến va chạm trên đường có nồng độ cồn
vượt quá giới hạn cho phép.
Điều 8 VBHN 15/VBHN-VPQH về Luật Giao thông đường bộ, điều khiển phương tiện
tham gia giao thông đường bộ mà trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn là hành vi bị
nghiêm cấm.
Như vậy chỉ cần có nồng độ cồn trong máu (BAC) được coi là vi phạm pháp luật. Bất
kể hoàn cảnh nào, người bệnh không bao giờ nên uống rượu và lái xe. Không đáng để
mạo hiểm đặt bản thân và những người khác vào tình thế nguy hiểm.
Dưới đây là ví dụ về mức độnồng độ cồn trong máu (BAC) ảnh hưởng đến việc lái xe
của người bệnh như thế nào:
- BAC là 0,02: Thiếu phán đoán, tăng thư giãn, nhiệt độ cơ thể tăng nhẹ, thay đổi tâm
trạng, giảm chức năng thị giác, không có khả năng đa tác vụ
81
- BAC là 0,05: Tăng khả năng phán đoán, hành vi phóng đại, thiếu phối hợp, giảm khả
năng phát hiện các vật thể chuyển động, thiếu tỉnh táo, thiếu ức chế, giảm kiểm soát cơ
nhỏ, giảm tốc độ phản ứng
- BAC là 0,08: Giảm khả năng phối hợp cơ bắp, thiếu phán đoán, thiếu lý luận, thiếu
tự chủ, mất trí nhớ ngắn hạn, giảm khả năng tập trung, thiếu kiểm soát tốc độ, giảm khả
năng xử lý thông tin
- BAC là 0,10: Khả năng phối hợp kém, thời gian phản ứng chậm, giảm khả năng điều
khiển phương tiện, giảm khả năng giữ xe trong làn đường và phanh đúng lúc, nói ngọng
- BAC là 0,15: Mất thăng bằng nghiêm trọng, gần như không kiểm soát cơ bắp, nôn
mửa, suy giảm khả năng xử lý thông tin thị giác và thính giác, giảm đáng kể khả năng tập
trung vào các nhiệm vụ lái xe
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân chấn thương sọ não
2. Triệu chứng chấn thương sọ não
3. Cách phòng bệnh chấn thương sọ não
4. Cách chăm sóc người bệnh chấn thương sọ não
5. Tác hại của việc uống rượu bia khi tham gia giao thông
Tài liệu tham khảo
1. Luật Dương Gia, Bài tuyên truyền về không uống rượu, bia khi tham gia giao thông,
https://luatduonggia.vn/bai-tuyen-truyen-ve-khong-uong-ruou-bia-khi-tham-gia-giao-
thong, 2022.
2. Bệnh viện đa khoa tỉnh thái bình, Chấn thương sọ não: nhận biết và điều trị thế nào?,
https://bvdktinhthaibinh.vn/chan-thuong-so-nao-nhan-biet-va-dieu-tri-the-nao/, 2022.
3. Bệnh viện chuyên khoa ngoại thần kinh quốc tế, Một số vấn đề cần biết về cấp cứu
chấn thương sọ não, https://bvngoaithankinhqt.org.vn/tin-tuc/mot-so-van-de-can-biet-ve-
cap-cuu-chan-thuong-so-nao, 2023.
82
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH KHUYẾT SỌ
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Các nguyên nhân của khuyết sọ.
2. Triệu chứng của khuyết sọ.
3. Các phương pháp điều trị khuyết sọ.
4. Biết được cách chăm sóc khi bị khuyết sọ.
II. Nội dung
1. Đại cương
Khuyết sọ là tình trạng thiếu hụt một phần xương sọ, để lộ mô não hoặc màng não bên
dưới. Vùng khuyết có thể được che phủ tạm thời bằng da đầu hoặc các vật liệu y tế, nhưng
không có xương bảo vệ.
Khuyết sọ có thể là kết quả của phẫu thuật (như mở sọ giảm áp) hoặc do chấn thương
(vỡ xương sọ không thể phục hồi) hoặc có thể do bẩm sinh hoặc do mắc phải tình trạng
viêm và tiêu xương hộp sọ.
Tình trạng khuyết xương sọ không những gây mất thẩm mỹ, khiến người bệnh không tự
tin khi tiếp xúc với mọi người mà còn ảnh hưởng đến một số vấn đề liên quan đến sức khỏe
như não bộ sẽ không được bảo vệ an toàn như trước, giảm áp lực nội sọ khiến bệnh nhân
chóng mặt, đau nhức đầu, có thể dẫn đến liệt, ý thức bị suy giảm, rối loạn cơ vòng... Một
số trường trường hợp xương sọ bị lõm còn gây nên tình trạng thần kinh chậm phát triển và
chứng động kinh ở người bệnh. Vì vậy, ngay khi phát hiện bệnh nhân bị khuyết xương sọ
thì cần can thiệp xử lý bằng biện pháp phù hợp để tránh những biến chứng không mong
muốn trong tương lai.
2. Nguyên nhân: Khuyết sọ thường xuất hiện do:
- Phẫu thuật thần kinh:
+ Mở sọ giảm áp để giảm áp lực nội sọ trong các trường hợp phù não, xuất huyết não,
hoặc chấn thương sọ não nặng.
+ Cắt bỏ xương sọ bị nhiễm trùng (viêm xương sọ) hoặc khối u.
- Chấn thương sọ não hở:
+ Vỡ xương sọ do tai nạn giao thông, ngã từ độ cao, hoặc vết thương do vũ khí.
+ Mảnh xương vỡ không thể tái tạo hoặc bị loại bỏ do nhiễm trùng.
₋ Bệnh lý khác:
+ Nhiễm trùng (viêm màng não, áp xe não) làm hủy hoại xương sọ.
+ Dị tật bẩm sinh hoặc bệnh lý gây mất xương sọ (hiếm gặp).
83
3. Triệu chứng
Triệu chứng của khuyết sọ phụ thuộc vào kích thước, vị trí khuyết sọ, và mức độ tổn
₋ Dấu hiệu tại chỗ:
+ Vùng khuyết sọ mềm, lõm xuống hoặc phồng lên (do áp lực nội sọ thay đổi).
+ Da đầu che phủ có thể mỏng, dễ tổn thương.
₋ Triệu chứng thần kinh:
+ Đau đầu, chóng mặt, hoặc cảm giác khó chịu ở vùng khuyết.
+ Yếu hoặc liệt chi, rối loạn ngôn ngữ, hoặc mất trí nhớ (nếu có tổn thương não kèm
thương não đi kèm:
theo).
+ Co giật hoặc động kinh (do kích thích mô não).
₋ Tâm lý và nhận thức: Lo âu, trầm cảm, hoặc thay đổi hành vi do tác động tâm lý hoặc
tổn thương não.
4. Cận lâm sàng
4.1. Xquang: Giúp phát hiện các bất thường hộp sọ kèm bất thường hàm mặt khác, chủ
yếu trên bệnh nhân bẩm sinh.
4.2. CT-scan: Phương pháp chủ yếu giúp đánh giá hộp sọ với các tính năng như dựng
hình 3D, hỗ trợ các bác sĩ, phẫu thuật viên đánh giá trước và sau phẫu thuật.
4.1. CT scan sọ não: Cận lâm sàng quan trọng nhất để:
₋ Đánh giá vị trí, kích thước và hình dạng vùng khuyết sọ.
₋ Xác định tổn thương não kèm theo: phù não, tụ máu, não thất...
₋ Theo dõi tiến triển trước và sau mổ tạo hình sọ (nếu có).
4.2. MRI sọ não
₋ Dùng khi cần đánh giá chi tiết mô não và tổn thương nhu mô.
₋ Ưu điểm: không bức xạ, hình ảnh rõ nét hơn CT.
₋ Tuy nhiên, không phải trường hợp nào cũng cần thiết.
4.3. X-quang sọ: Đôi khi dùng để xác định hình thái khuyết xương sọ hoặc kiểm tra vật
liệu tạo hình sọ. Ít dùng hơn CT/MRI.
4.5. Xét nghiệm máu: Không đặc hiệu cho khuyết sọ, nhưng cần thiết để đánh giá trước
phẫu thuật tạo hình sọ (nếu có):
₋ Công thức máu: thiếu máu, nhiễm trùng?
₋ Đông máu: chuẩn bị phẫu thuật.
₋ Sinh hóa máu: chức năng gan thận, điện giải.
5. Chẩn đoán
Chẩn đoán xác định dựa vào:
₋ Lâm sàng: vùng lõm mất xương sọ rõ rệt, sau chấn thương hoặc phẫu thuật. Một số
trường hợp có hội chứng lõm sọ sau mở sọ: đau đầu, chóng mặt, suy giảm trí nhớ, yếu liệt,
thay đổi tâm thần, giảm chức năng thần kinh khi đứng và cải thiện khi nằm.
₋ Cận lâm sàng: CT - Scanner: xác định chính xác vị trí, kích thước khuyết xương.
6. Biến chứng
₋ Hội chứng lõm sọ sau mở sọ (Hội chứng khuyết sọ): Thường xảy ra sau vài tuần –
vài tháng sau mổ mở sọ giải áp. Triệu chứng:
84
+ Đau đầu tăng khi ngồi/đứng, giảm khi nằm.
+ Chóng mặt, buồn nôn.
+ Yếu chi, thay đổi hành vi, giảm trí nhớ.
+ Rối loạn ngôn ngữ, cảm giác chán ăn, mệt mỏi kéo dài.
₋ Tổn thương mô não dưới vùng khuyết: Mô não không được bảo vệ bởi xương, dễ tổn
thương do va chạm nhẹ, thậm chí chỉ cần tỳ tay lên. Tăng nguy cơ tụ máu ngoài màng cứng
hoặc dưới da nếu bị va chạm.
₋ Biến chứng thần kinh lâu dài:
+ Co giật, động kinh.
+ Yếu liệt, rối loạn cảm giác do tổn thương vỏ não bên dưới vùng khuyết.
+ Rối loạn trí nhớ, tư duy, hành vi (đặc biệt nếu khuyết sọ vùng trán hoặc đỉnh).
₋ Biến chứng tại chỗ:
+ Viêm da, loét da vùng khuyết sọ nếu da mỏng, không được chăm sóc đúng cách.
+ Tăng nguy cơ nhiễm trùng nếu vùng khuyết rộng và tiếp xúc lâu dài.
7. Điều trị
7.1. Nguyên tắc điều trị
₋ Điều trị khuyết sọ = Tạo hình sọ + Điều trị hỗ trợ
₋ Mục tiêu: bảo vệ não, cải thiện chức năng và thẩm mỹ.
₋ Theo dõi sát biến chứng và phục hồi chức năng lâu dài.
7.2. Phương pháp điều trị chính
a. Thời điểm tạo hình sọ
₋ Thường thực hiện sau 3–6 tháng kể từ khi mở sọ giải áp, khi:
+ Mô não đã ổn định, không còn phù não, nhiễm trùng.
+ Da và mô mềm vùng mổ lành tốt.
₋ Có thể sớm hơn trong một số trường hợp cần cải thiện nhanh thần kinh.
b. Vật liệu dùng để tạo hình sọ
Vật liệu Ưu điểm Nhược điểm
Xương tự thân (thường
được bảo quản sau mổ mở sọ) Tương thích sinh học cao, ít
thải loại Có thể tiêu xương theo thời gian,
nhiễm trùng
Xương nhân tạo (nhựa,
titan, PMMA) Bền, thẩm mỹ, không tiêu
xương Đắt tiền, nguy cơ nhiễm trùng
cao hơn nếu không vô khuẩn tốt
Phẫu thuật tạo hình khuyết sọ miếng ghép nhân tạo bằng titan
c. Phẫu thuật tạo hình sọ
85
₋ Là một phẫu thuật chuyên sâu, do bác sĩ ngoại thần kinh thực hiện.
₋ Cần chuẩn bị kỹ trước mổ.
₋ Sau mổ: theo dõi sát dấu hiệu nhiễm trùng, chảy máu, thần kinh.
7.3. Điều trị hỗ trợ
₋ Chăm sóc vết mổ và vùng khuyết sọ trước và sau khi tạo hình.
₋ Phục hồi chức năng: vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu nếu có yếu liệt, rối loạn vận
động.
₋ Điều trị triệu chứng: giảm đau, an thần, thuốc chống co giật nếu có chỉ định.
₋ Theo dõi thần kinh định kỳ, phát hiện sớm biến chứng hoặc hội chứng lõm sọ.
8. Chăm sóc điều dưỡng
₋ Chăm sóc trước mổ:
+ Kiểm tra tình trạng tri giác, dấu hiệu sinh tồn của người bệnh.
+ Thực hiện các y lệnh cận lâm sàng trước phẫu thuật: Lấy máu xét nghiệm, chụp CT
Scanner...
+ Làm vệ sinh vùng phẫu thuật: Cạo sạch tóc người bệnh, tránh rách da gây nhiễm
trùng.
+ Buổi tối trước mổ dặn bệnh nhân nhịn ăn.
+ Làm công tác tư tưởng cho người bệnh và gia đình người bệnh: Cung cấp những
thông tin về cuộc mổ, những tiên lượng sau mổ.
+ Đăng ký máu (nếu có)
+ Chuẩn bị hồ sơ.
+ Chuẩn bị người bệnh trước mổ.
+ Chuyển mổ an toàn.
₋ Chăm sóc sau mổ:
+ Theo dõi đánh giá tri giác theo thang điểm Glasgow, dấu hiệu sinh tồn của người
bệnh.
+ Để người bệnh nằm tư thế thở thoải mái: đầu cao 30 độ, cổ thẳng.
+ Đánh giá mức độ đau đầu, đau vết mổ.
+ Chăm sóc vết mổ, dẫn lưu.
+ Thực hiện thuốc theo y lệnh.
+ Đảm bảo đủ dinh dưỡng cho người bệnh, cung cấp đủ vitamin và khoáng chất.
+ Vệ sinh răng miệng, thân thể sạch sẽ.
+ Tập vận động sớm để tránh teo cơ, cứng khớp.
+ Động viên, an ủi về tinh thần cho người bệnh.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1 Chăm sóc cơ bản
₋ Tinh thần:
+ Bệnh nhân sau vá khuyết sọ thường có thể gặp một loạt vấn đề tâm lý và cảm xúc.
Điều này bao gồm lo lắng, trầm cảm, stress và khó khăn trong việc thích nghi với tình trạng
mới. Người nhà cần động viên, trấn an bệnh nhân.
+ Người bệnh cần giữ tinh thần lạc quan, không quá lo lắng về ngoại hình tạm thời.
Làm những việc nhẹ nhàng yêu thích như: nghe nhạc, đọc sách, viết nhật ký, tham gia hoạt
động nhẹ: Đi lại, vận động nhẹ nhàng; Giao tiếp với người bệnh bè, người thân – tránh cô
lập; Hạn chế nằm một chỗ quá lâu sẽ khiến tinh thần trì trệ.
86
₋ Vệ sinh:
+ Vệ sinh răng miệng 2 lần/ ngày hoặc nhiều hơn: nếu bệnh nhân đánh răng được cho
bệnh nhân đánh răng, súc miệng bằng nước muối sau mỗi lần ăn uống; nếu bệnh nhân
không đánh răng được hoặc hôn mê hướng dẫn người nhà rơ lưỡi cho người bệnh.
+ Vệ sinh thân thể 1 lần/ngày.
+ Gội đầu 2 lần /tuần.
₋ Vận động-Phục hồi chức năng
+ Tập vận động sớm để tránh phòng teo cơ, cứng khớp. Tập ngồi dậy và đi lại khi đỡ
hoa mắt, chóng mặt. Khi thấy hoa mắt, chóng mặt cần nằm yên tại giường.
+ Đối với trường hợp bệnh nhân nặng không đi lại được hướng dẫn người nhà xoay trở
phòng chống loét 2h/lần, tập vận động tại giường, phối hợp với khoa PHCN tập luyện cho
người bệnh.
₋ Chế độ dinh dưỡng: Đảm bảo dinh dưỡng:
+ Cung cấp tối thiểu 1800-2000 Kcal/ngày.
+ Thức ăn lỏng, mềm, dễ tiêu hóa, đầy đủ thành phần dinh dưỡng.
+ Tránh các chất kích thích như rượu, bia, thuốc lá, cà phê, bò húc, nước tăng lực, trà
sữa…...
+ Cho ăn chia nhiều lần trong ngày, không ăn quá nhiều trong 1 lần.
9.2 Phòng bệnh
Khuyết sọ không phải là một bệnh lý nguyên phát, mà là hậu quả của các chấn thương
sọ não nặng hoặc sau phẫu thuật mở sọ giải áp. Vì vậy, cách phòng bệnh khuyết sọ chính
là phòng ngừa các nguyên nhân dẫn đến tình trạng phải cắt bỏ một phần xương sọ.
Dưới đây là các biện pháp phòng ngừa khuyết sọ hiệu quả:
₋ Phòng tránh chấn thương sọ não
+ Đội mũ bảo hiểm đúng cách khi đi xe máy, xe đạp điện.
+ Thắt dây an toàn khi ngồi trên ô tô.
+ Không lái xe khi uống rượu, bia, chất kích thích.
+ Chú ý an toàn lao động trong môi trường công trường, công nghiệp nặng:
• Đội mũ bảo hộ.
• Làm đúng quy trình an toàn.
+ Chống té ngã cho người cao tuổi:
• Nhà có tay vịn, nền không trơn trượt.
• Ánh sáng đầy đủ trong nhà.
₋ Phòng bệnh lý cấp tính phải mở sọ: Một số bệnh lý nội khoa nặng như: xuất huyết
não, viêm não, tăng áp lực nội sọ… có thể phải phẫu thuật mở sọ giải áp gây khuyết sọ. Vì
vậy cần:
+ Khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm bệnh lý thần kinh.
+ Kiểm soát tốt tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu – vì đây là nguyên nhân
gây đột quỵ.
87
+ Khi có dấu hiệu đau đầu dữ dội, nôn, yếu liệt người, rối loạn ý thức → đi cấp cứu
sớm.
₋ Sau phẫu thuật sọ não – chăm sóc đúng cách: Nếu đã từng mổ sọ:
+ Tuân thủ tái khám đúng lịch.
+ Bảo vệ vùng sọ mổ tránh chấn thương lại.
+ Phẫu thuật tạo hình sọ đúng thời điểm, không trì hoãn.
₋ Giáo dục sức khỏe cộng đồng
+ Truyền thông về tầm quan trọng của đội mũ bảo hiểm, phòng đột quỵ.
+ Tăng cường hiểu biết cho người dân về các dấu hiệu sớm của chấn thương sọ não –
để đi khám kịp thời.
Câu hỏi lượng giá
1. Các nguyên nhân gây khuyết sọ
2. Những triệu chứng có thể có trên bệnh nhân khuyết sọ sau chấn thương
3. Kể tên các vật liệu dùng để vá sọ cho bệnh nhân sau chấn thương sọ não
Tài liệu tham khảo
1. Bệnh viện Nguyễn Tri Phương, Dị tật dính khớp sọ sớm và các dị tật về hộp sọ ở trẻ
em,https://bvnguyentriphuong.com.vn/ngoai-than-kinh/di-tat-dinh-khop-so-va-cac-di-tat-
ve-hop-so-o-tre-em, 2020.
2. Buon Me Thuot Medical University Hospital, phẫu thuật ghép khuyết sọ trong chấn
thương sọ não, https://benhvienbmt.com/phau-thuat-ghep-khuyet-so-trong-chan-thuong-
so-nao, 2023.
3. VINMEC, Phẫu thuật tạo hình khuyết hổng xương sọ,
https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/phau-thuat-tao-hinh-khuyet-hong-xuong-so-vi,
2023.
88
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH TĂNG ÁP LỰC NỘI SỌ
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh và người nhà biết được:
1. Nguyên nhân gây tăng áp lực nội sọ.
2. Triệu chứng của bệnh tăng áp lực nội sọ.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh tăng áp lực nội sọ.
II. Nội dung
1. Đại cương
Tăng áp lực nội sọ là tình trạng áp lực bên trong hộp sọ gia tăng do sự tích tụ của dịch
não tủy, máu hoặc mô não sưng lên. Đây là một tình trạng y tế khẩn cấp có thể gây phù
não, thiếu máu não, tổn thương não không hồi phục, thậm chí tử vong.
2. Nguyên nhân
Nguyên nhân tăng áp lực nội sọ có thể là do tăng thể tích dịch não tủy trong não như do
kém hấp thu dịch não tủy, tắc nghẽn lưu thông dịch não tủy. Tăng áp lực nội sọ cũng có
thể xảy ra khi thể tích nhu mô não gia tăng như do khối u não, phù não. Hoặc do các xuất
huyết gây máu tụ trong hộp sọ như do chấn thương sọ não, tai biến xuất huyết não…Một
số nguyên nhân phổ biến gây tăng áp lực nội sọ, bao gồm:
– Vỡ phình động mạch, xuất huyết dưới nhện.
– Viêm não (sưng tấy, kích thích, viêm…).
– U não.
– Não úng thủy (tăng lượng chất lỏng bên trong não).
– Chấn thương sọ não.
– Xuất huyết não do tăng huyết áp.
– Viêm màng não.
– Xuất huyết não thất (chảy máu vào vùng chứa dịch bên trong não).
– Tụ máu ngoài màng cứng (chảy máu giữa vỏ ngoài của não và bên trong hộp sọ).
– Tụ máu dưới màng cứng (chảy máu giữa bề mặt não và vỏ não).
– Co giật, động kinh.
– Tổn thương não sau ngừng tim.
– Đột quỵ nhồi máu não.
– Cục máu đông bên trong tĩnh mạch não.
Ngoài các loại bệnh lý kể trên, một vài loại thuốc cũng có thể làm gia tăng áp lực nội
sọ, ví dụ: Amiodaron, Cyclosporine, Chlordecone, Hormone tăng trưởng tái tổ hợp,
Levothyroxine, Leuprolide, Isotretinoin, Axit nalidixic, kháng sinh sulfonamide, kháng
sinh tetracycline (như minocycline, doxycycline), một vài loại thuốc tránh thai đường
uống, bổ sung axit retinoic và vitamin A.
3. Triệu chứng
– Ðau đầu:
89
+ Gặp trong 80% với đặc tính đau đầu ngày càng tăng nhất là nửa đêm về sáng, lúc đầu
đau không thường xuyên sau trở nên liên tục cả ngày.
+ Vị trí rất thay đổi tùy vị trí tổn thương, tùy nguyên nhân, nhưng thường toàn đầu có
thể ở vùng trán, thái dương, chẩm, ở mắt...
+ Ðau xuyên, nghiến nổ tung đầu, cảm giác như nhịp đập, tăng từng đợt.
+ Ðau tăng khi vận động, gắng sức, ho hắt hơi do tăng áp lực tĩnh mạch; giảm khi
đứng, ngồi.
+ Dùng thuốc giảm đau chỉ bớt tạm thời còn chống phù não thì giảm kéo dài hơn.
+ Phản ứng và tư thế người bệnh như đầu quay sang bên bệnh thì giảm đau, nhưng quay
về bên lành thì đau tăng (u có cuống ở não thất 4), hoặc cúi đầu xuống (não thất 4).
– Có thể tìm những dấu hiệu đặc biệt bằng cách gõ vào hộp sọ, xương mặt gây đau (u
gần hộp sọ, tụ máu...), nôn (68%):
+ Có thể gặp hiện tượng buồn nôn do kích thích dây X, nôn thường đi sau cơn đau đầu,
nôn dễ dàng (gọi là nôn vọt) thường vào buổi sáng, sau nôn có thể đỡ đau đầu, dùng thuốc
chóng nôn ít hiệu quả. Nếu nôn nhiều gây suy kiệt.
– Chóng mặt: có thể do chèn ép thường xuyên vào vùng tiền đình hoặc do tổn thương
trung tâm tiền đình ở thân não hoặc ở vùng thái dương, trán. Chú ý hiện tượng chóng mặt
theo tư thế đầu của u hố sau vùng não thất IV.
– Rối loạn thị giác:
+ Giảm thị lực do thay đổi đáy mắt (nhìn mờ).
+ Ngoài ra có nhìn đôi hay khó nhìn do liệt dây VI. Lúc đầu nhìn mờ chốc lát nhất về
sáng rồi giảm về trưa chiều.
+ Phù gai thị là triệu chứng khách quan nhất, thường là phù hai bên.
+ Tổn thương hố sau phù nhanh hơn.
– Ngoài ra có vài triệu chứng khác như:
+ Ù tai.
+ Mạch chậm, huyết áp thay đổi có xu hướng tăng.
+ Nhịp thở: bình thường, đến giai đoạn sau nhịp nhanh, Cheyne - Stokes (nhất là u hay
áp xe hố sau).
– Rối loạn thực vật: toát mồ hôi, lạnh đầu chi có khi đau bụng dữ dội tưởng như cơn
đau bụng cấp, táo bón, nhiệt độ có khi tăng, nôn ra chất màu đen (giai đoạn cuối).
– Rối loạn tâm thần thường chậm chạp, vô cảm, thờ ơ, rối loạn trí nhớ, thường quên
ngược chiều nhiều hơn, ý thức từ u ám, lẫn lộn, ngủ gà hoặc hôn mê. Có khi mất định
hướng về không gian, thời gian. Có khi như tâm thần phân liệt nhất là u thái dương.
– Có thể có các dấu hiệu thần kinh khi trú: tùy nguyên nhân nhưng có thể liệt các dây
thần kinh sọ não, có hội chứng giao bên, liệt nữa người, hội chứng tiểu não, màng não,
động kinh toàn bộ hoặc cục bộ.
– Chú ý ở trẻ dưới 5 tuổi tăng áp lực nội sọ gây giãn khớp sọ biểu hiện bằng sự tăng
kích thước vòng đầu. Hộp sọ trẻ có hiện tượng giãn tĩnh mạch da đầu, hai mắt to, lồi, gõ
có thể nghe tiếng "bình vỡ" là dấu hiệu Macewen.
– Có thể nghe tiếng thổi trên sọ hoặc ở mắt trong những trường hợp u mạch hoặc dị
dạng mạch.
90
4. Cận lâm sàng
– Soi đáy mắt: phù gai thị là triệu chứng khách quan và có giá trị nhất trong hội chứng
tăng áp lực nội sọ nhưng không phải trường hợp nào cũng có và thường xuất hiện muộn
khi các triệu chứng khác đã rõ ràng. Tùy mức độ của tăng áp lực nội sọ mà gai thị diễn
biến theo các giai đoạn khác nhau từ nhẹ đến nặng.
– Chụp phim sọ thẳng nghiêng có thể thấy giãn khớp sọ nhất là trán đỉnh ở trẻ em, dấu
ấn ngón tay chú ý vùng đỉnh thái dương, hố yên rộng nhưng thường muộn thấy gian tĩnh
mạch trên sọ (bình thường không có), xương vòm sọ có thể mỏng.
– Ðiện não đồ: không đặc hiệu, nhưng gợi ý khu trú (giai đoạn sớm) và đánh giá độ
trầm trọng của TALN, sóng chậm ít hoặc nhiều, có thể cả hai bên bán cầu nhất là giai đoạn
muộn.
– Chụp động mạch khi nghi ngờ có dấu khu trú (choán chỗ), trong trường hợp tăng áp
sọ nặng thì động mạch mất sự mềm mại (mất nếp uốn cong).
– Chụp cắt lớp tỷ trọng là xét nghiệm cơ bản cho biết định khu và hình thái như giãn
não thất trong úng não thủy, hoặc ngược lại não thất bị dẹt do phù não; khối choán chỗ (u
/máu tụ) và hiệu ứng đè ép tổ chức não làm biến mất các nếp nhăn của vỏ não. Cho hình
tăng tỷ trọng trong máu tụ, phù (giảm tỉ trọng).
– Doppler xuyên sọ: tốc độ dòng máu trên 150 mm/giây là có co mạch.
– Xét nghiệm dịch não tủy là chống chỉ định trong TALNS, khi trên hai diop chỉ trừ
khi nghi ngờ viêm màng não lúc này cần phải chọc dò tư thế nằm, kim nhỏ, lưu nòng, lấy
ít dịch để xét nghiệm.
5. Chẩn đoán
– Chẩn đoán xác định tăng áp lực nội sọ dựa vào lâm sàng + hình ảnh học (CT/MRI),
có hoặc không có đo áp lực nội sọ xâm lấn.
+ Đau đầu với mức độ ngày một tăng.
+ Buồn nôn hoặc nôn.
+ Người bệnh có thể kèm theo rối loạn ý thức.
+ Soi đáy mắt có phù gai thị.
+ Chụp CT scanner sọ não hoặc cộng hưởng từ sọ não có thể xác định được nguyên
nhân dẫn đến tăng áp lực nội sọ.
– Chẩn đoán tăng áp lực nội sọ phân biệt: cần phân biệt tăng áp lực nội sọ với các tình
trạng bệnh lý sau:
+ Hôn mê: toan xeton, hôn mê gan, hôn mê tăng thẩm thấu, hạ đường máu…
+ Nhìn mờ gặp trong trường hợp bệnh lý thực thể ở mắt.
+ Đau đầu: các nguyên nhân liên quan đến rối loạn vận mạch và thần kinh ngoại biên.
6. Biến chứng
– Giảm tưới máu não – Thiếu oxy não: khi áp lực nội sọ tăng cao, máu khó lưu thông
lên não. Gây giảm oxy, hoại tử mô não → dẫn đến rối loạn tri giác, liệt, hôn mê. Nếu kéo
dài sẽ gây tổn thương não không hồi phục.
– Rối loạn hô hấp – tuần hoàn:
+ TALNS có thể kích thích trung tâm điều hòa hô hấp và tuần hoàn ở hành não.
+ Gây thở chậm, ngừng thở, rối loạn nhịp tim, mạch chậm, huyết áp tăng.
91
+ Có thể dẫn đến ngừng tim – ngừng thở đột ngột.
– Tụt kẹt não (Herniation não) – biến chứng nguy hiểm nhất.
+ Xảy ra khi áp lực trong sọ quá cao, mô não bị đẩy lệch vị trí, chèn ép thân não.
+ Dấu hiệu: hôn mê sâu, đồng tử giãn, mất phản xạ ánh sáng, rối loạn hô hấp – tuần
hoà nặng.
+ Nếu không can thiệp ngay → tử vong nhanh chóng.
– Di chứng thần kinh lâu dài: sau khi vượt qua giai đoạn cấp tính, nhiều người bệnh có
thể để lại:
+ Liệt nửa người hoặc tứ chi.
+ Rối loạn ngôn ngữ, trí nhớ, thị giác.
+ Thay đổi tính cách, rối loạn cảm xúc.
+ Giảm khả năng tự chăm sóc → ảnh hưởng chất lượng cuộc sống.
– Biến chứng do bất động kéo dài
+ Loét do tỳ đè.
+ Viêm phổi ứ đọng.
+ Nhiễm khuẩn tiết niệu do đặt sonde tiểu lâu.
+ Huyết khối tĩnh mạch sâu, cứng khớp.
– Tử vong:
+ Tăng áp lực nôi sọ không kiểm soát, đặc biệt khi xảy ra tụt kẹt não, có thể gây tử
vong nhanh.
+ Tỷ lệ tử vong cao nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.
7. Điều trị
– Nguyên tắc xử trí:
+ Cần theo dõi áp lực nội sọ liên tục để duy trì đủ áp lực tưới máu não.
+ Áp dụng các biện pháp làm giảm áp lực nội sọ.
+ Duy trì huyết áp của người bệnh cao hơn mức bình thường hoặc huyết áp nền để đảm
bảo áp lực tưới máu não (Cranial Perfusion Pressure - CPP) từ 65-75 mmHg.
+ Duy trì áp lực thẩm thấu máu 295 to 305 mOsm/L.
+ Hạn chế tối đa các biến chứng do tăng áp lực nội sọ gây ra.
+ Loại bỏ nguyên nhân gây tăng áp lực sọ não.
– Xử trí ban đầu và vận chuyển cấp cứu:
+ Cho người bệnh nằm yên tĩnh nếu người bệnh tỉnh.
+ Đầu cao 30 – 45 nếu không có hạ huyết áp.
+ Cung cấp đủ oxy cho người bệnh: thở oxy kính.
+ Duy trì huyết áp cao hơn huyết áp nền của người bệnh.
• Hạ huyết áp: truyền dịch NaCl 0,9 %.
• Tăng huyết áp: dùng thuốc hạ huyết áp (chẹn kênh canxi, ức chế men chuyển).
+ Chống phù não:
• Glucocorticoid khi có u não. Không dùng trong: Chấn thương sọ não, xuất huyết
não, đột quỵ nhồi máu não
• Methylprednisolon: 40 - 120 mg tiêm tĩnh mạch, duy trì 40mg/6giờ.
92
• Dexamethasone: 8 mg tiêm bắp hoặc tĩnh mạch, duy trì 4 mg/6giờ.
+ Xử trí tăng thân nhiêt: paracetamol 0,5gram bơm qua xông hoặc 1gram truyền tĩnh
mạch.
+ Vận chuyển khi huyết áp và hô hấp được đảm bảo.
– Xử trí tại bệnh viện:
+ Hồi sức đảm bảo hô hấp: cung cấp đủ oxy cho người bệnh.
• Người bệnh tỉnh: thở oxy kính.
• Người bệnh hôn mê, rối loạn hô hấp cần phải đặt nội khí quản và thở máy (tránh sử
dụng PEEP hoặc dùng PEEP thấp 5 cm H2O), duy trì PaCO2 từ 35 - 45 mmHg.
+ Hồi sức tuần hoàn:
• Cần chú ý: duy trì huyết áp cao hơn bình thường hoặc huyết áp nền (huyết áp tâm
thu 140-180 mmHg, huyết áp tâm trương <120 mmHg) để đảm bảo áp lực tưới máu não
• Truyền đủ dịch: dựa vào áp lực tĩnh mạch trung tâm, không truyền glucose 5% và
NaCl 0,45% vì làm tăng áp lực nội sọ do phù não tăng lên.
• Điều trị tăng huyết áp khi: huyết áp tâm thu >180 mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương
>120 mmHg kèm theo suy thận...
+ Chống phù não: Manitol chỉ dùng khi có phù não: 0,5-1g/kg/6giờ truyền tĩnh mạch
trong 30 phút; không dùng quá 3 ngày.
• Dung dịch muối ưu trương 7,5 - 10% 100 ml/lần có tác dụng giảm nhanh áp lực nội
sọ, thời gian tái phát tăng áp lực nội sọ muộn hơn so với manitol 20%, cho kết quả tốt ở
người bệnh bị chấn thương sọ não. Thời gian dùng không quá 3 ngày.
• Thuốc an thần truyền tĩnh mạch
• Thuốc: phenobacbital hoặc thiopental (100mg/giờ), propofol (5 - 80 μg/kg/phút).
+ Glucocorticoid: chỉ định trong u não, áp xe não. Không dùng khi có tăng huyết áp.
Thuốc: Synacthen 1mg tiêm bắp/ngày (tác dụng tốt trong u não). Methylprednisolon: 40-
120 mg tiêm tĩnh mạch, duy trì 40mg/6giờ.Dexamethasone: 8 mg tiêm bắp hoặc tĩnh mạch,
duy trì 4 mg/6giờ.
+ Nội khoa:
• Cho người bệnh nằm yên tĩnh nếu tỉnh.
• Đầu cao
• Điều chỉnh rối loạn nước điện giải.
• Điều trị tăng thân nhiệt: paracetamol 0,5gram bơm qua ống thông dạ dày hoặc 1
gram truyền tĩnh mạch.
• Kháng sinh: khi có dấu hiệu nhiễm khuẩn thần kinh cần phải sử dụng kháng sinh
càng sớm càng tốt, lựa chọn kháng sinh dễ thấm màng não, phải đủ liều lượng, vi khuẩn
còn nhạy cảm với kháng sinh đó, thường dùng 2 loại kháng sinh kết hợp, thuốc truyền tĩnh
mạch, điều chỉnh liều theo mức lọc cầu thận.
+ Ngoại khoa: khi biết rõ nguyên nhân, điều trị nội khoa không kết quả.
• Não úng thuỷ: mổ dẫn lưu não thất.
• Khối máu tụ lớn: lấy khối máu tụ, giải quyết chảy máu do vỡ dị dạng.
• U não:
93
✓ Áp xe não: sau khi đã điều trị nội khoa ổn định, áp xe khu trú lại.
✓ Chấn thương sọ não có đụng dập não nhiều: mổ bỏ một phần xương sọ vùng đập
dập ra ngoài để giảm áp lực nội sọ.
8. Chăm sóc điều dưỡng
– Thực hiện các y lệnh thuốc cho người bệnh.
– Theo dõi sát dấu hiệu sinh tồn.
– Thực hiện y lệnh cận lâm sàng cho người bệnh.
– Đánh giá mức độ đau, tri giác của người bệnh thường xuyên trong giai đoạn cấp.
– Thực hiện y lệnh chuẩn bị phẫu thuật nếu có chỉ định.
– Tạo cho người bệnh không gian yên tĩnh sạch sẽ, thoáng mát.
– Theo dõi dịch vào ra.
– Đảm bảo thông khí, thở oxy theo y lệnh.
– Theo dõi các dấu hiệu tăng áp lực nội sọ: đau đầu, nôn vọt, nhịp tim nhanh…
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
– Tinh thần:
+ Hướng dẫn người nhà giữ phòng bệnh yên tĩnh, thoáng mát.
+ Tạo cho người bệnh tinh thần thoải mái, tránh căng thẳng, suy nghĩ, lo lắng.
+ Hướng dẫn sắp xếp giờ sinh hoạt hợp lí, tránh mất ngủ.
– Vệ sinh:
+ Vệ sinh cơ thể sạch sẽ.
+ Giữ phòng bệnh sạch sẽ.
– Vận động - Phục hồi chức năng:
+ Đặt đầu giường cao khoảng 30°, giữ đầu cổ thẳng.
+ Tránh gập cổ, xoay cổ hoặc nằm đầu thấp.
+ Hạn chế di chuyển, tránh kích thích mạnh (tiếng ồn, ánh sáng chói).
+ Thực hiện vận động thụ động nhẹ nhàng để phòng loét, cứng khớp (theo hướng dẫn
của điều dưỡng).
– Chế độ dinh dưỡng:
+ Nuôi dưỡng qua sonde hoặc đường miệng theo chỉ định của bác sĩ.
+ Ăn đủ năng lượng, dễ tiêu, chia nhỏ bữa.
+ Uống đủ nước theo hướng dẫn.
+ Tránh gắng sức, ho nhiều, táo bón (vì làm tăng áp lực nội sọ).
9.2.Phòng bệnh
– Phòng ngừa chấn thương sọ não:
+ Đội mũ bảo hiểm đạt chuẩn khi tham gia giao thông.
+ Thắt dây an toàn khi lái xe ô tô.
+ Cẩn trọng khi lao động trên cao, tập thể thao, xây dựng.
+ Giữ an toàn trong sinh hoạt người cao tuổi (phòng té ngã).
– Quản lý tốt các bệnh lý nền:
+ Kiểm soát tốt tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch để giảm nguy cơ đột
quỵ.
94
+ Khám sức khỏe định kỳ, điều trị u não hoặc bệnh lý thần kinh nếu có.
– Chăm sóc sức khỏe tổng quát:
+ Hạn chế rượu bia, thuốc lá, chất kích thích.
+ Tập thể dục thường xuyên, ăn uống lành mạnh.
+ Giữ môi trường sống an toàn, tránh va đập đầu.
+ Tiêm chủng đầy đủ phòng ngừa viêm màng não (ở trẻ em và người có nguy cơ).
– Khi chăm sóc người có nguy cơ cao:
+ Theo dõi sát tình trạng tri giác, dấu hiệu sinh tồn.
+ Tránh để người bệnh gắng sức, ho nhiều, táo bón (có thể làm tăng áp lực nội sọ).
+ Giữ đầu cao 30°, đầu cổ thẳng, tránh kích thích mạnh.
+ Báo nhân viên y tế ngay nếu có dấu hiệu bất thường.
– Khi nào cần đến bệnh viện?
+ Xuất hiện đau đầu dữ dội, nôn vọt.
+ Thay đổi ý thức hoặc có cơn co giật.
+ Sau chấn thương đầu dù nhẹ nhưng có dấu hiệu bất thường.
+ Có bệnh nền kèm triệu chứng thần kinh.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân tăng áp lực nội sọ.
2. Triệu chứng nhận biết tăng áp lực nội sọ.
3. Cách phòng bệnh tăng áp lực nội sọ.
Tài liệu tham khảo
Bệnh viện Nguyễn Tri Phương, Hội chứng tăng áp sọ,
lực nội
https://bvnguyentriphuong.com.vn/noi-tam-than-kinh/hoi-chung-tang-ap-luc-noi-so.
95
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH NÃO ÚNG THỦY
I.Mục tiêu
Giúp bệnh nhân và người nhà nắm được:
1. Nguyên nhân gây bệnh não úng thủy
2. Triệu chứng bệnh não úng thủy
3. Cách chăm sóc và phòng bệnh não úng thủy
II. Nội dung
1. Đại cương
Não úng thủy là tình trạng các não thất to hơn bình thường do tăng tiết nhiều hay do hấp
thụ ít hay do tắc nghẽn lưu thông của chất dịch. Sự dư thừa này làm cho đầu ngày càng to
dần và khiến nhu mô não bị tổn thương.
Người lớn ở độ tuổi trung bình sản xuất khoảng 500ml dịch não tủy hàng ngày. Khi chấn
thương hay bệnh tật làm thay đổi lưu thông của dịch não tủy, một hoặc nhiều não thất bị
phình to khi dịch não tủy tích tụ. Ở người lớn, hộp sọ rắn và không thể mở rộng, do đó áp
suất trong não có thể tăng lên nghiêm trọng. Nếu không được chữa trị, bệnh não úng thủy
sẽ tạo ra sự tăng áp lực trong đầu và có thể dẫn đến tổn thương não hoặc tử vong.
Không giao tiếp (nghẽn). Ví dụ: xuất huyết hoặc khối u ở bên ngoài các não thất, do
bẩm sinh
2. Nguyên nhân
Các nguyên nhân khác có thể bao gồm các biến chứng do sinh non như xuất huyết trong
não thất, các bệnh như viêm màng não, khối u, chấn thương đầu làm nghẽn lối thoát của
dịch não tủy từ các não thất đến các bể dịch hoặc làm mất đường dẫn dịch não tủy vào các
bể dịch.
3. Triệu chứng
Biểu hiện lâm sàng của não úng thủy thay đổi rất khác nhau tùy từng trường hợp và phụ
thuộc vào rất nhiều yếu tố như: tuổi mắc bệnh, bản chất của thương tổn gây nên sự tắc
nghẽn lưu thông dịch não-tủy, thời gian mắc bệnh và tốc độ tăng áp lực trong sọ.
Bình thường vòng đầu của bé trai lúc sinh là 37-38 cm, lúc 6 tháng tuổi là 42-45 cm; bé
gái lúc sinh là 35-38 cm, lúc 6 tháng là 41-44cm. Trung bình mỗi tháng, vòng đầu của trẻ
to ra chừng 1cm, nếu thấy to ra 2-3 cm là não úng thủy. Đầu to làm biến dạng, không cân
đối với thân, trán dô ra, thóp rộng, các khe khớp của xương sọ giãn ra, mắt nhìn xuống.
Sẽ nghi ngờ não úng thủy khi đầu vòng đầu to nhanh, các thóp giãn rộng, đôi khi mắt
hơi lồi nhẹ và trợn ngược.
Não úng thủy có thể gây tổn thương não vĩnh viễn nhưng nếu phát hiện sớm và hiện nay
phẫu thuật tốt và có hiệu quả, vì vậy điều quan trọng là phải nhận biết sớm các triệu chứng
của bệnh để kịp thời điều trị đúng cách. Bệnh tuy phổ biến hơn ở trẻ em, nhưng cũng có
thể ảnh hưởng đến nhiều đối tượng ở mọi lứa tuổi. Tùy theo từng độ tuổi và từng người mà
bệnh có những biểu hiện khác nhau:
Các dấu hiệu ban đầu của não úng thủy ở trẻ sơ sinh bao gồm:
- Co giật, dễ kích động, giật mình thậm chí khi nghe một tiếng động hoặc âm thanh rất
96
- Khó chịu và động kinh: trẻ trở nên tức giận và thường xuyên bị động kinh.
- Chán ăn và nôn mửa: trẻ không chịu ăn uống, nôn mửa thường xuyên.
- Trẻ bú kém, rất hay bị sặc sữa hoặc nôn vọt
- Trẻ khó ngủ, rất hay khóc.
- Hai chân có thể mềm nhũn, kém linh hoạt. Vận động ngày càng chậm dần, tay trẻ
nhỏ.
- Sức mạnh và trương lực cơ thấp, khi nằm đầu ngoẹo sang một bên.
Triệu chứng ảnh hưởng đến trẻ mới biết đi và trẻ lớn
- Ở trẻ lớn hơn, khi các khớp sọ đã đóng kín một phần, dấu hiệu đầu to khó nhận biết
hơn. Tuy nhiên ở những trẻ đến khám muộn thường mang theo một cái đầu to kỳ quái. Các
triệu chứng thường là:
- Thay đổi cấu trúc khuôn mặt, đầu lớn hơn bình thường. Vòng đầu tăng trên 2 độ lệch
thường nắm chặt.
- Tính cách thay đổi, hay cáu gắt, dễ kích thích, khó chịu, mệt mỏi, chán ăn, nôn mửa
chuẩn có thể thấy dấu hiệu vỏ bình vỡ (Macewen sign)
- Dấu hiệu nhức đầu là dấu hiệu nổi bật trẻ thường đau đầu nhiều vào buổi sáng kèm
nhiều vào buổi sáng.
- Đau cổ có thể do thoát vị hạnh nhân tiểu não.
- Thay đổi tri giác: buồn ngủ cực độ, ngủ gà, lú lẫn và hôn mê khi bệnh kéo dài.
- Mờ mắt có thể có hội chứng não giữa (Parinaud syndrome), phù gai thị có thể teo gai
nôn.
thị, nhìn đôi do liệt dây thần kinh số VI (do tăng áp lực trong sọ nghiêm trọng).
- Thay đổi dáng đi, rối loạn điều phối.
- Co thắt cơ bắp, co giật, thoái lui hoặc chậm phát triển tâm lý – vận động.
- Tăng phản xạ gân xương, tăng trưởng lực cơ do ảnh hưởng của hệ tháp.
- Rối loạn phát triển thể chất: béo phì, dậy thì sớm hoặc chậm dậy thì
- Có tiếng kêu ngắn, the thé.
- Mất kiểm soát bàng quang.
Các triệu chứng ở thanh niên và người lớn tuổi bao gồm:
- Đau đầu kinh niên.
- Đi lại khó khăn, mất phối hợp.
- Xáo trộn dáng đi.
- Gặp các vấn đề về bàng quang và thị lực (nhìn mờ hoặc nhìn đôi).
- Trí nhớ kém.
- Khó tập trung.
- Mất kiểm soát bàng quang, rối loạn đại tiểu tiện.
4. Cận lâm sàng
- Chụp cắt lớp vi tính hoặc cộng hưởng từ: Tiêu chuẩn chính để chẩn đoán bệnh não
úng thủy trên phim chụp cắt lớp vi tính hoặc chụp cộng hưởng từ sọ não, đánh giá kích
thước não thất và các tổn thương cấu trúc khác.
+ Chụp cộng hưởng từ (MRI): được sử dụng để tìm các dấu hiệu của dịch não tủy dư
97
+ Chụp cắt lớp vi tính (CT): giúp chẩn đoán não úng thủy ở trẻ em và người lớn. Chụp
CT sử dụng nhiều tia X-quang khác nhau để tạo thành hình ảnh cắt ngang của não. Những
hình ảnh quét này có thể cho thấy não thất bị phình to do dịch não tủy quá nhiều.
- Siêu âm: sử dụng sóng âm tần số cao để tạo ra hình ảnh của não. Loại siêu âm này
thừa. MRI sử dụng từ trường và sóng vô tuyến để tạo ra hình ảnh cắt ngang của não.
- Xét nghiệm:
+ Xét nghiệm dịch não-tuỷ: có ý nghĩa quan trọng trong chẩn đoán, điều trị và tiên
chỉ có thể được thực hiện ở những trẻ mà thóp (điểm mềm) vẫn còn mở.
+ Xét nghiệm di truyền: có thể được khuyến cáo khi nghi ngờ não úng thủy liên kết với
lượng các bệnh của hệ thần kinh trung ương.
giới tính (hội chứng Bickers-Adams).
5. Chẩn đoán
Ở trẻ em, các bác sĩ kiểm tra mắt bị trũng sâu, phản xạ chậm, thóp phồng và vòng đầu
lớn hơn bình thường so với tuổi của trẻ.
Ở người lớn, tăng áp lực nội sọ, đau đầu, kích thích, nôn mửa, động kinh, hôn mê.
6. Biến chứng
Não úng thủy ở trẻ em nếu không được can thiệp điều trị kịp thời sẽ gây tử vong và tàn
phế.
Não úng thủy làm tổn thương trực tiếp đến hệ thần kinh trung ương nên sẽ để lại nhiều
biến chứng trầm trọng nếu không điều trị sớm và đúng cách. Các di chứng thường gặp nhất
là viêm màng não mủ, mù, điếc, liệt, chậm phát triển và động kinh.
Hiện nay, bệnh có thể được phát hiện ngay khi trẻ còn trong bụng mẹ với trợ giúp của
siêu âm, và sau khi ra đời siêu âm não là phương tiện rất hữu hiệu giúp tầm soát bệnh lý
này
- Lựa chọn điều trị Não úng thủy không thể chữa khỏi, nhưng có thể được kiểm soát
bằng một số cách. Khu vực có vấn đề có thể được xử lý trực tiếp (bằng cách loại bỏ các
nguyên nhân gây tắc nghẽn dịch não tủy, ví dụ như khối u), hoặc gián tiếp (bằng cách
chuyển chất dịch sang nơi khác). Đôi khi, nếu áp suất trong não là cao, và / hoặc dịch não
tủy bị trộn lẫn với máu (ví dụ như sau khi xuất huyết não), một đường dẫn tạm thời – hệ
thống đường thoát ngoại thất (EVD) có thể được chèn vào để làm giảm áp lực gia tăng bên
trong não. Ngoài ra khi não được làm sạch máu, một shunt cố định sẽ được chèn vào.
- Shunt cố định: Phương pháp điều trị não úng thủy phổ biến nhất là giải phẫu đặt
shunt. Shunt là một ống dẻo đặt vào hệ thống não thất giúp chuyển hướng dòng chảy của
7. Điều trị
- Chọc dò tủy sống: Dưới sự gây tê tại chỗ, một kim nhỏ được đưa vào vùng dịch tủy
ở lưng dưới. 50cc của dịch não tủy được rút ra để tạm thời làm giảm các triệu chứng. Xét
nghiệm này được sử dụng để đo áp lực dịch não tủy và phân tích chất lỏng. Thủ thuật này
có thể giúp xác định liệu phương pháp đặt shunt (ống dẫn) có thích hợp không. Nếu phương
pháp chọc thắt lưng giúp cải thiện các triệu chứng dù là tạm thời, điều này có thể là dấu
hiệu cho thấy đặt shunt có thể thành công. Tuy nhiên, cũng có bệnh nhân không thấy có
cải thiện nhưng khi tiếp tục vẫn thực hiện đặt shunt thành công.
98
dịch não tủy sang một vùng khác của cơ thể, nơi nó có thể được hấp thụ. Dịch não tuỷ được
vận chuyển qua một ống dưới da; một van trong hệ thống ống giúp điều chỉnh dòng chảy
của dịch não tủy. Sự điều khiển này đạt được thông qua sự khác nhau về áp suất hoặc tốc
độ dòng chảy (tức là do quy định-áp suất hoặc quy định-dòng chảy). Đặt shunt não thất-ổ
bụng (ventriculoperitoneal-VP)
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Theo dõi dấu hiệu sống 1-4h/ lần
- Theo dõi tri giác, đồng tử, chức năng nhận thức
- Nuôi dưỡng bằng nhiều đường bú, ăn qua miệng, qua sonde, tĩnh mạch…
- Xoay trở 2h/ lần, giữ da sạch khô, nằm niện nước
- Chăm sóc và tập luyện bàng quang
- Cho kháng sinh theo y lệnh (nếu có)
- Thực hiện cận lâm sàng
- Chăm sóc shunt dẫn lưu (nếu có)
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Sau phẫu thuật: Theo dõi chặt chẽ các biến chứng và di chứng thần kinh sau phẫu
thuật dẫn lưu như nhiễm trùng ống thông, tắc hệ thống dẫn lưu, chảy máu não là biến chứng
hay gặp ảnh hưởng xấu đến sự phát triển tâm-vận động của trẻ và có thể dẫn đến tử vong
+ Tinh thần: bệnh nhân được nghỉ ngơi phòng yên tĩnh, tránh tiếng ồn, tránh suy nghĩ
căng thẳng, hạn chế tối đa các kích thích của môi trường xung quanh.
+ Vệ sinh: theo dõi tình trạng đi tiểu, kiểm tra thương xuyên tình trạng da
+ Vận động - phục hồi chức năng: xoay trở thường xuyên, nếu bệnh nhân liệt cho nằm
nệm nước
+ Chế độ dinh dưỡng: ăn thức ăn lỏng, dễ tiêu, giàu protein, theo dõi tình trạng sặc,
theo dõi tính chất phân tránh táo bón
- Sau khi ra viện: Nếu có các triệu chứng sau nên đi khám ngay lập tức
+ Khó khăn trong việc thức dậy hoặc giữ tỉnh táo
+ Đau đầu, buồn nôn, nôn mửa, động kinh, mờ mắt hoặc nhìn đôi
+ Rối loạn thăng bằng; tính cách thay đổi
+ Dễ bị kích thích, buồn ngủ, đi bộ hoặc nói chuyện chậm chạp
+ Phối hợp kém, thay đổi tính cách,mất khả năng phối hợp hoặc thăng bằng
+ Không có khả năng tập trung. Mất chức năng vận động, cảm giác
+ Co giật, hoặc chán ăn
+ Trẻ lớn hơn có thể khó tỉnh táo hoặc khó thức dậy
9.2.Phòng bệnh
Hiện nay chưa có một biện pháp rõ ràng nào được chứng minh là có khả năng phòng
ngừa được bệnh lý não úng thủy. Một số điều cần lưu ý để giảm thiểu nguy cơ như sau:
- Khám thai định kỳ theo đúng hạn, tiến hành tầm soát đầy đủ theo sự hướng dẫn của
bác sĩ để phát hiện sớm một tình trạng não úng thủy. Trẻ được chẩn đoán não úng thủy
ngay từ khi còn trong bụng mẹ sẽ được theo dõi và can thiệp sớm, giảm thiểu tối đa các
biến chứng của bệnh.
99
- Đến gặp bác sĩ để được tư vấn các loại vắc xin cần tiêm phòng trước khi mang thai,
đặc biệt ở những người có cơ địa miễn dịch suy giảm.
- Chăm sóc bé cẩn thận, luôn quan sát bé, không lơ là để hạn chế chấn thương lên vùng
đầu, tránh gây ra những thương tổn đáng tiếc.
- Không chơi đùa với trẻ bằng cách tung trẻ lên cao trong không trung, đặc biệt với trẻ
sơ sinh
- Tiêm chủng đầy đủ cho trẻ
- Cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay nếu phát hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như
đầu to lên, mắt nhìn xuống dưới, …
- Ở người lớn, nếu không may mắc phải các bệnh lý thần kinh cần đi khám sớm và điều
trị triệt để.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân gây bệnh não úng thủy
2. Dấu hiệu nhận biết về bệnh
3. Cách chăm sóc và phòng bệnh
Tài liệu tham khảo
1. Sách điều dưỡng ngoại, nhà xuất bản y học Hà Nội năm 2012
2. Khám chữa bệnh, Hướng dẫn chăm sóc bệnh nhân não úng thủy, https://KCB.vn
100
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH U NÃO
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Khi nào bệnh u não cần phẫu thuật, các phương pháp phẫu thuật u não thường gặp,
hiệu quả mà phẫu thuật u não đem lại.
2. Các triệu chứng, biến chứng có thể xảy ra sau phẫu thuật u não.
3. Cách chăm sóc, chế độ vận động cho người bệnh sau phẫu thuật u não.
II. Nội dung
1. Đại cương
U não là sự phát triển bất thường của các tế bào trong não hoặc xung quanh não (màng
não, dây thần kinh sọ, tuyến yên...).
Phân loại theo nguồn gốc phát sinh:
₋ U nguyên phát: Phát triển từ các tế bào của não hoặc các cấu trúc xung quanh não
(màng não, dây thần kinh sọ, tuyến yên, v.v.).
₋ U thứ phát (di căn não): Các khối u ung thư bắt nguồn từ các bộ phận khác của cơ thể
và di căn đến não. Đây là loại u não ác tính phổ biến nhất ở người lớn.
Phân loại theo tính chất, đặc tính sinh học:
₋ Lành tính: Phát triển chậm, có ranh giới rõ ràng, ít xâm lấn các mô xung quanh và ít
tái phát sau điều trị. Tuy nhiên, chúng vẫn có thể gây ra các vấn đề nghiêm trọng do tăng
áp lực nội sọ hoặc chèn ép các cấu trúc quan trọng.
₋ Ác tính: Phát triển nhanh, xâm lấn các mô xung quanh, có thể di căn và dễ tái phát
sau điều trị.
Một số loại u não thường gặp:
₋ U màng não: Thường lành tính, xuất phát từ màng bao quanh não.
₋ U tuyến yên: Đa số lành tính, ảnh hưởng đến nội tiết.
₋ U dây thần kinh thính giác (u dây số VIII): Gây giảm thính lực, chóng mặt, thường
lành tính.
₋ U tế bào thần kinh đệm:
+ U sao bào: có thể lành tính hoặc ác tính.
+ U nguyên bào thần kinh đệm: ác tính cao, tiến triển nhanh.
+ U ít nhánh đệm và u màng ống nội tủy: phát triển từ tế bào thần kinh đệm, thường
tiến triển chậm hơn.
₋ U nguyên bào tủy: U ác tính thường gặp ở trẻ em, phát triển ở tiểu não.
₋ U nang lành tính: như u nang màng nhện, u nang keo…
2. Khi nào cần phẫu thuật u não: Phẫu thuật thường được chỉ định khi:
₋ U não gây triệu chứng nghiêm trọng như đau đầu dai dẳng, nôn ói, co giật, yếu liệt
tay chân, thay đổi hành vi, giảm trí nhớ, mất ngôn ngữ, thị lực giảm, mất thăng bằng, chóng
mặt…
₋ U có kích thước lớn hoặc phát triển nhanh.
101
₋ U nằm ở vị trí có thể phẫu thuật an toàn.
₋ U nghi ngờ ác tính hoặc cần sinh thiết để chẩn đoán.
₋ U không đáp ứng với các điều trị khác (như thuốc, xạ trị).
3. Các phương pháp phẫu thuật u não thường gặp
₋ Mở sọ: Đây là phương pháp phẫu thuật phổ biến nhất, bác sĩ phẫu thuật sẽ mở một
phần hộp sọ để tiếp cận và loại bỏ khối u.
₋ Phẫu thuật nội soi qua mũi: Thường được sử dụng cho các u vùng tuyến yên và nền
sọ, bác sĩ phẫu thuật đưa dụng cụ qua đường mũi để tiếp cận u mà không cần mở sọ lớn.
₋ Phẫu thuật nội soi thần kinh: Sử dụng một ống nhỏ có gắn camera để quan sát và loại
bỏ u trong các não thất hoặc các vị trí khó tiếp cận.
₋ Phẫu thuật định vị bằng khung định vị không gian: Sử dụng hệ thống định vị 3D để
xác định chính xác vị trí khối u và hướng dẫn phẫu thuật hoặc sinh thiết.
₋ Phẫu thuật tỉnh: Trong một số trường hợp u nằm gần các vùng chức năng quan trọng
của não (ví dụ như vùng ngôn ngữ, vận động), bệnh nhân có thể được đánh thức trong một
phần của ca phẫu thuật để bác sĩ có thể kiểm tra chức năng não trong quá trình loại bỏ u,
giảm nguy cơ tổn thương vĩnh viễn.
₋ Liệu pháp nhiệt laser nội mô: Là phương pháp xâm lấn tối thiểu sử dụng laser để đốt
và phá hủy khối u dưới hướng dẫn của MRI.
Khả năng phẫu thuật và mức độ loại bỏ u phụ thuộc rất nhiều vào vị trí, kích thước, loại
u và sự xâm lấn vào các cấu trúc não xung quanh. Một số u nằm ở vị trí sâu hoặc gần các
cấu trúc quan trọng của não có thể không thể phẫu thuật hoặc chỉ có thể phẫu thuật một
phần. Trong nhiều trường hợp u não ác tính, phẫu thuật chỉ là một phần trong kế hoạch
điều trị toàn diện, kết hợp với xạ trị, hóa trị và các liệu pháp khác.
4. Hiệu quả của phẫu thuật u não
₋ Loại bỏ hoặc giảm kích thước khối u:
+ Cắt bỏ hoàn toàn: Với các u lành tính hoặc u ác tính nằm ở vị trí thuận lợi, bác sĩ có
thể lấy hết khối u, giúp bệnh nhân khỏi bệnh hoặc kéo dài thời gian không tái phát.
+ Giảm kích thước: Khi không thể lấy hết u (do u nằm gần vùng chức năng quan trọng),
phẫu thuật vẫn giúp làm nhỏ khối u, giảm triệu chứng và tạo điều kiện cho xạ trị, hóa trị
hiệu quả hơn.
₋ Giảm áp lực nội sọ: Khối u phát triển có thể gây tăng áp lực bên trong hộp sọ, dẫn
đến đau đầu dữ dội, buồn nôn, nôn mửa, rối loạn thị giác và các triệu chứng thần kinh khác.
Phẫu thuật giúp giảm áp lực này nhanh chóng, cải thiện đáng kể tình trạng bệnh.
₋ Cải thiện triệu chứng thần kinh: Sau phẫu thuật, các triệu chứng như co giật, yếu liệt,
mất thăng bằng, nói khó…có thể giảm hoặc mất hẳn nếu khối u được lấy bỏ khỏi vùng não
bị chèn ép.
₋ Chẩn đoán xác định loại u: Mô u lấy ra trong phẫu thuật được đem đi xét nghiệm để
xác định rõ loại u, mức độ ác tính và giúp bác sĩ lên kế hoạch điều trị tiếp theo phù hợp.
₋ Tạo điều kiện cho các phương pháp điều trị khác: Việc lấy bớt u giúp xạ trị, hóa trị
hiệu quả hơn do giảm số lượng tế bào u và giúp thuốc tiếp cận dễ dàng hơn.
₋ Kéo dài tuổi thọ: Đặc biệt ở những người bệnh được phát hiện và điều trị sớm, phẫu
thuật có thể giúp kéo dài tuổi thọ và cải thiện chất lượng sống.
102
Lưu ý hiệu quả của phẫu thuật còn phụ thuộc vào:
₋ Loại u và độ ác tính: U lành tính thường có tiên lượng tốt hơn sau phẫu thuật so với
u ác tính.
₋ Vị trí và kích thước u: U ở vị trí dễ tiếp cận và có kích thước nhỏ thường dễ dàng loại
bỏ hơn.
₋ Mức độ xâm lấn: U xâm lấn vào các cấu trúc não quan trọng có thể khó loại bỏ hoàn
toàn và có nguy cơ gây tổn thương thần kinh cao hơn.
₋ Tình trạng sức khỏe chung: Người bệnh có sức khỏe tốt thường phục hồi nhanh và ít
biến chứng hơn.
5.Triệu chứng sau phẫu thuật u não
₋ Các triệu chứng thường gặp:
+ Đau đầu: Đây là triệu chứng rất phổ biến do tác động của cuộc phẫu thuật và vết
mổ. Mức độ đau có thể khác nhau ở mỗi người và thường được kiểm soát bằng thuốc giảm
đau.
+ Buồn nôn và nôn: Thuốc gây mê và các yếu tố khác liên quan đến phẫu thuật có thể
gây buồn nôn và nôn.
+ Mệt mỏi: Cảm giác mệt mỏi, uể oải là điều dễ hiểu sau một cuộc phẫu thuật lớn.
Nguyên nhân có thể do mất máu, ảnh hưởng của thuốc mê, đau và quá trình hồi phục của
cơ thể.
+ Lú lẫn hoặc mất phương hướng: Hơi lú lẫn hoặc không tỉnh táo hoàn toàn do tác dụng
của thuốc mê.
+ Sưng vùng mổ: Vùng da đầu quanh vết mổ có thể bị sưng và bầm tím.
+ Đau họng: Nếu người bệnh được đặt ống thở trong lúc mổ, có thể cảm thấy đau họng
sau khi tỉnh dậy. Đây là hiện tượng bình thường và sẽ hết sau vài ngày.
+ Sốt nhẹ: Sốt nhẹ (dưới 38oC) có thể xuất hiện trong vài ngày đầu sau phẫu thuật u
não. Đây có thể là phản ứng của cơ thể với phẫu thuật hoặc do nhiễm trùng nhẹ.
₋ Các triệu chứng bất thường:
+ Thay đổi tri giác nghiêm trọng: Lú lẫn nhiều hơn, kích động, vật vã, li bì, khó đánh
thức hoặc hôn mê.
+ Dấu hiệu thần kinh mới xuất hiện hoặc nặng lên:
• Liệt nửa người, liệt một chi).
• Mất cảm giác ở một vùng cơ thể.
• Khó nói, nói ngọng hoặc mất ngôn ngữ.
• Khó nuốt hoặc nghẹn sặc.
• Thay đổi thị lực đột ngột (nhìn đôi, mờ mắt, mất thị lực).
• Co giật toàn thân hoặc cục bộ.
+ Tăng áp lực nội sọ:
• Đau đầu dữ dội và tăng dần, không đáp ứng với thuốc giảm đau thông thường.
• Nôn vọt nhiều lần.
• Thay đổi nhịp tim và huyết áp bất thường.
+ Chảy máu:
103
• Chảy máu nhiều từ vết mổ, thấm ướt băng gạc nhanh chóng, dẫn lưu vết mổ ra nhiều
bất thường.
• Sưng nề vùng mổ lan rộng và bầm tím nhiều.
+ Sưng chân: Sưng chân, đặc biệt là ở một bên chân, có thể là dấu hiệu của huyết khối
tĩnh mạch sâu. Đây là một biến chứng nguy hiểm và cần được điều trị kịp thời.
+ Các dấu hiệu khác:
• Sốt cao đột ngột trên 38.5°C.
• Khó thở hoặc thở bất thường.
• Đau ngực.
6. Cận lâm sàng thực hiện sau phẫu thuật u não
₋ Chụp CT hoặc MRI sọ não để kiểm tra.
₋ Các xét nghiệm sinh hóa máu, công thức máu, đông máu, đường huyết, điện giải đồ,
đo khí máu động mạch, sinh hóa nước tiểu...
₋ Tùy tình trạng sức khỏe của bệnh nhân có thể có những xét nghiệm cận lâm sàng
khác.
7. Biến chứng sau phẫu thuật u não
- Biến chứng sớm (trong vài ngày đầu sau phẫu thuật)
+ Suy hô hấp: nguyên nhân có thể tắc đường thở do đờm, co thắt thanh quản, phù nề
thanh quản, xẹp phổi, tràn khí màng phổi, nhiễm trùng hoặc các vấn đề khác.
+ Chảy máu nội sọ hoặc tụ máu: là một biến chứng nguy hiểm, có thể xảy ra trong quá
trình phẫu thuật hoặc sau khi phẫu thuật kết thúc. Nếu chảy máu nhiều, người bệnh có thể
cần truyền máu hoặc phẫu thuật lại để cầm máu.
+ Phù não và tăng áp lực nội sọ: Do tổn thương mô não, rối loạn hàng rào máu não hoặc
chảy máu. Bệnh nhân thấy đau đầu dữ dội, buồn nôn, nôn, giảm ý thức, co giật.
+ Co giật sau mổ: Do tổn thương mô não hoặc thay đổi điện sinh lý sau mổ. Tổn thương
vỏ não, máu tụ, phù não hoặc sẹo mổ. Co giật toàn thể hoặc cục bộ, mất ý thức.
+ Rối loạn tri giác hoặc thần kinh khu trú: Có thể là hậu quả của tổn thương vùng chức
năng hoặc phù nề sau mổ. Bệnh nhân có thể cảm thấy lú lẫn, mất phương hướng, yếu/liệt
tay chân, nói khó.
+ Rò dịch não tủy: Tổn thương màng cứng không được đóng kín khiến dịch não tủy
thoát ra ngoài (qua mũi, tai, hoặc vết mổ). Khi đó dịch trong chảy qua mũi/tai/vết mổ, nguy
cơ viêm màng não.
+ Nhiễm trùng nội sọ và vết mổ: Viêm màng não, áp xe não, viêm xương sọ, nhiễm
trùng vết mổ. Do vi khuẩn xâm nhập trong lúc mổ hoặc sau mổ do vệ sinh kém hoặc rò
dịch não tủy.
+ Rối loạn chức năng chuyên biệt
• Ngôn ngữ: Khó phát âm, khó hiểu lời nói nếu vùng ngôn ngữ bị ảnh hưởng.
• Thị giác: Mờ mắt, nhìn đôi hoặc mất thị lực từng phần.
• Nuốt: Khó nuốt, dễ bị sặc nếu tổn thương dây thần kinh liên quan.
- Biến chứng muộn (sau vài tuần hoặc vài tháng sau phẫu thuật):
104
+ Động kinh: Đây là một trong những biến chứng muộn thường gặp nhất. Sẹo hình
thành trong quá trình hồi phục của não có thể gây ra các ổ kích thích dẫn đến co giật.
+ Suy giảm chức năng thần kinh khu trú: Tùy thuộc vào vị trí phẫu thuật và vùng não
bị ảnh hưởng, các triệu chứng như yếu liệt tay chân, rối loạn nhận thức mất thăng bằng có
thể kéo dài hoặc trở nên rõ ràng hơn theo thời gian do quá trình phục hồi không hoàn toàn
hoặc do các thay đổi thứ phát trong não.
+ Rối loạn tâm lý và cảm xúc: Trầm cảm, lo âu, thay đổi tính cách, dễ cáu gắt hoặc các
vấn đề về kiểm soát cảm xúc có thể phát triển muộn.
+ Não úng thủy: Rối loạn lưu thông dịch não tủy sau mổ (thường gặp sau mổ u hố sau).
Sự tắc nghẽn lưu thông dịch não tủy do sẹo hoặc các thay đổi sau phẫu thuật có thể dẫn
đến tình trạng não úng thủy muộn.
+ Hình thành sẹo lồi: Sẹo bên ngoài có thể trở nên dày và lồi lên theo thời gian.
+ Tái phát u: Đây là một nguy cơ tiềm ẩn, đặc biệt đối với các khối u ác tính hoặc các
trường hợp không thể loại bỏ hoàn toàn khối u trong phẫu thuật ban đầu.
+ Rối loạn nội tiết: Nếu phẫu thuật ảnh hưởng đến vùng tuyến yên hoặc các vùng não
liên quan đến chức năng nội tiết, các vấn đề như rối loạn kinh nguyệt, suy giáp, hoặc các
rối loạn hormone khác có thể phát triển muộn.
+ Đau mạn tính: Đau đầu dai dẳng hoặc đau ở vùng phẫu thuật có thể trở thành mạn
tính
8. Điều trị sau phẫu thuật u não
Sau quá trình phẫu thuật tại phòng mổ thì bệnh nhân sẽ được chuyển ra phòng hồi sức
sau mổ, tại đây bệnh nhân sẽ được hồi sức, điều trị các triệu chứng xuất hiện sau mổ, được
chăm sóc theo dõi phát hiện phòng ngừa các biến chứng sau mổ.
- Hồi sức – ổn định hô hấp và tuần hoàn:
+ Thở oxy hoặc thở máy (nếu có chỉ định): hỗ trợ hô hấp sau gây mê hoặc khi bệnh
nhân có nguy cơ suy hô hấp.
+ Theo dõi và điều chỉnh huyết áp, nhịp tim: đảm bảo huyết động ổn định, tránh tụt
huyết áp làm giảm tưới máu não.
+ Truyền dịch: bù dịch, duy trì thể tích tuần hoàn.
+ Sử dụng thuốc vận mạch: khi huyết áp thấp kéo dài.
- Kiểm soát phù não và áp lực nội sọ
+ Giảm phù não, hạ áp lực nội sọ.
+ Chống viêm, giảm phù quanh khối u (đặc biệt nếu là u thần kinh đệm hoặc u não di
căn).
+ Đặt dẫn lưu dịch não tủy (nếu có chỉ định): trong các trường hợp nguy cơ tăng áp nội
sọ cao.
- Kiểm soát cơn co giật: Thuốc chống động kinh: dùng dự phòng hoặc điều trị khi có
dấu hiệu co giật.
- Kiểm soát đau: Thuốc giảm đau đường tĩnh mạch giúp bệnh nhân ổn định sau mổ,
hạn chế stress nội sọ.
- Kháng sinh dự phòng nhiễm trùng: nhằm giảm nguy cơ viêm màng não, áp xe não,
nhiễm trùng vết mổ.
105
9. Chăm sóc điều dưỡng sau phẫu thuật u não
- Đảm bảo hô hấp: Cho người bệnh nằm đầu cao 30-45o, đầu thẳng trục để dẫn lưu tĩnh
mạch não tốt, thở oxy, hút đờm nhớt và chất nôn ói. Theo dõi sát hô hấp của người bệnh.
- Theo dõi tri giác theo thang điểm Glasgow (GCS) mỗi 15–30 phút trong vài giờ đầu.
Kiểm tra đồng tử: kích thước, phản xạ ánh sáng 2 bên.
- Theo dõi sát các dấu hiệu sinh tồn mạch, huyết áp, nhịp thở, nhiệt độ liên tục, phát
hiện xử trí khi bệnh nhân bị tụt/tăng huyết áp.
- Theo dõi vết mổ, phát hiện chảy máu vết mổ và chăm sóc vết mổ, phòng ngừa nhiễm
khuẩn vết mổ.
- Theo dõi ống dẫn lưu (nếu có): lượng dịch, màu sắc, vị trí cố định để phát hiện những
dấu hiệu bất thường.
- Ủ ấm cho người bệnh.
- Quan sát các dấu hiệu thần kinh khu trú: liệt chi, co giật, mất ngôn ngữ...
- Thực hiện các y lệnh thuốc và y lệnh lâm sàng kịp thời và đầy đủ. Theo dõi và phát
hiện kịp thời các tác dụng phụ của thuốc.
- Đánh giá mức độ đau của người bệnh, thực hiện các y lệnh thuốc giảm đau.
- Người bệnh nhịn ăn những giờ đầu sau mổ, được nuôi dưỡng bằng đường tĩnh mạch.
- Theo dõi lượng nước tiểu, màu sắc nước tiểu. Theo dõi dịch ra vào trong 24h đầu.
- Động viên, trấn an tinh thần người bệnh.
- Theo dõi và báo bác sĩ khi có diễn tiến xấu sau phẫu thuật: Chảy máu vết mổ, đau
đầu dữ dội, không giảm khi dùng thuốc giảm đau, nôn mửa nhiều, co giật, đồng tử giãn
không đều, li bì, lơ mơ, khó đánh thức, yếu liệt tay chân mới xuất hiện hoặc tăng lên, khó
thở, tuột tắc xoắn ống dẫn lưu.
- Theo dõi, đánh giá, phòng ngừa nguy cơ té ngã.
10. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
10.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Tạo môi trường yên tĩnh thoải mái, giảm thiểu tiếng ồn, ánh sáng dịu nhẹ, nhiệt dộ
phòng thích hợp.
+ Sau mổ, người bệnh có thể cảm thấy lơ mơ, lú lẫn nhẹ, mệt mỏi hoặc lo lắng, do ảnh
hưởng của thuốc mê và quá trình phẫu thuật. Những biểu hiện này thường là tạm thời và
sẽ dần cải thiện trong vòng 1-2 ngày. Người bệnh cần giữ tinh thần bình tĩnh và thư giãn.
Căng thẳng sẽ làm chậm quá trình hồi phục.
+ Người bệnh không đơn độc, luôn có đội ngũ y tế túc trực theo dõi, chăm sóc. Hãy tin
tưởng vào phác đồ điều trị và sự hỗ trợ của y bác sĩ. Thực hiện đúng theo hướng dẫn của
bác sĩ và điều dưỡng trong quá trình điều trị và chăm sóc.
+ Người bệnh nên hít thở sâu, thả lỏng cơ thể, giữ tinh thần thoải mái.
+ Người nhà nên giữ thái độ bình tĩnh, nhẹ nhàng, động viên tích cực. Tránh nói chuyện
quá nhiều hoặc đưa thông tin gây lo lắng cho người bệnh khi họ còn đang hồi phục sau mổ.
Có thể nắm tay, xoa dịu người bệnh để tạo cảm giác an toàn, yên tâm.
- Vệ sinh:
106
+ Trong những giờ đầu sau mổ, nhân viên y tế sẽ hỗ trợ lau mình bằng khăn ấm cho
người bệnh để giữ sạch da và tránh loét tì đè.
+ Tuyệt đối không tự ý tháo băng hoặc sờ tay vào vết mổ, tránh nhiễm trùng.
+ Nếu thấy băng bị ướt, chảy dịch, đau rát nhiều – hãy báo ngay cho điều dưỡng.
+ Sau khi tỉnh táo, người bệnh có thể súc miệng nhẹ bằng nước muối sinh lý, giúp
miệng sạch sẽ, tránh khô và nhiễm khuẩn.
- Vận động: Tuyệt đối tuân thủ chỉ định của bác sĩ và hướng dẫn của điều dưỡng, kỹ
thuật viên vật lý trị liệu. Mỗi bệnh nhân có tình trạng sức khỏe và mức độ phẫu thuật khác
nhau, do đó kế hoạch vận động sẽ khác nhau. Thông thường 24 giờ đầu sau mổ, người
bệnh sẽ nằm tại giường nghỉ ngơi cần sự chăm sóc của điều dưỡng và người nhà.
• Vận động nhẹ nhàng, thụ động là chủ yếu trong những giờ đầu. Có thể nghiêng người
nhẹ nhàng sang trái, sang phải (nếu không có chống chỉ định).
• Cử động nhẹ nhàng các chi: Gập duỗi các ngón tay, ngón chân, xoay nhẹ cổ tay, cổ
chân, gập duỗi nhẹ nhàng khuỷu tay, đầu gối (với sự hỗ trợ).
• Tránh mọi tác động mạnh, đột ngột lên đầu và cổ.
• Tập thở sâu và ho có kiểm soát: Điều này giúp phổi nở tốt và phòng ngừa các biến
chứng hô hấp.
- Dinh dưỡng:
+ Những giờ đầu sau mổ bệnh nhân sẽ nhịn ăn, được nuôi dưỡng bằng dịch truyền.
+ Khi bệnh nhân tỉnh táo, sinh hiệu ổn định, có chỉ định cho ăn đường miệng thì bệnh
nhân cần một chế độ ăn uống cân bằng và hợp lý giúp bổ sung năng lượng và hỗ trợ quá
trình lành vết thương, tăng cường hệ miễn dịch và cải thiện chức năng não bộ.
+ Chế độ ăn cần:
• Ăn đủ năng lượng: Giúp cơ thể có đủ sức để phục hồi và mau khỏe.
• Tăng cường thực phẩm giàu đạm: Đạm giúp tái tạo tế bào, làm lành vết thương và
giữ cho cơ thể không bị yếu cơ. Nguồn đạm tốt gồm: thịt nạc, cá, trứng, sữa, đậu hũ, các
loại đậu…
• Bổ sung chất béo tốt cho não: Nên ăn các loại chất béo lành mạnh có trong cá (như
cá hồi, cá thu), dầu thực vật (dầu ô liu, dầu mè), quả bơ, các loại hạt... giúp não phục hồi
và hấp thu vitamin tốt hơn.
• Ăn nhiều rau xanh, trái cây tươi: Cung cấp vitamin và khoáng chất giúp tăng sức đề
kháng, hỗ trợ hệ thần kinh và tiêu hóa.
• Đủ chất xơ: giúp duy trì hệ tiêu hóa khỏe mạnh và ngăn ngừa táo bón, một vấn đề
thường gặp ở bệnh nhân sau phẫu thuật.
• Uống đủ nước: Duy trì đủ nước giúp cơ thể hoạt động bình thường, hỗ trợ chức năng
não bộ và tiêu hóa.
• Chia nhỏ bữa ăn: Ăn thành nhiều bữa nhỏ trong ngày (5-6 bữa) thay vì 3 bữa lớn có
thể giúp bệnh nhân dễ tiêu hóa và hấp thu hơn, đặc biệt nếu có cảm giác buồn nôn hoặc
khó tiêu. Nếu gặp khó khăn trong việc nhai nuốt: Cần chế biến thức ăn mềm, lỏng, dễ tiêu
hóa như súp, cháo, sinh tố, tránh các thực phẩm có mùi tanh, dầu mỡ. Gừng có thể giúp
giảm cảm giác buồn nôn.
107
10.2.Phòng bệnh
- Hạn chế tiếp xúc với yếu tố nguy cơ:
+ Tránh phơi nhiễm bức xạ ion hóa không cần thiết (chụp CT, X-quang không có chỉ
định).
+ Thận trọng khi làm việc trong môi trường độc hại (tiếp xúc lâu dài với hóa chất công
nghiệp, thuốc trừ sâu, dung môi hữu cơ…).
+ Tránh tiếp xúc với bức xạ từ trường mạnh (trạm phát sóng, anten 5G, radar, lò vi
sóng, điện thoại di động, bộ định tuyến Wi-Fi) trong thời gian dài.
- Bảo vệ sức khỏe tổng thể:
+ Ăn uống lành mạnh: Tăng cường rau xanh, trái cây, thực phẩm giàu chất chống oxy
hóa; hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, chiên rán nhiều dầu mỡ.
+ Tập thể dục đều đặn: Giúp tăng tuần hoàn máu, giảm viêm và nâng cao miễn dịch.
+ Ngủ đủ giấc: Ngủ sâu giúp não loại bỏ các chất cặn bã và tế bào lão hóa.
+ Hạn chế rượu bia, thuốc lá: Đây là các yếu tố nguy cơ của nhiều loại ung thư, bao
gồm cả u não.
- Kiểm soát bệnh nền:
+ Kiểm soát tốt tăng huyết áp, tiểu đường, rối loạn lipid máu giúp hạn chế tổn thương
mạch máu và mô não.
+ Theo dõi các bệnh lý di truyền hoặc nội tiết nếu có tiền sử gia đình có người mắc u
não.
- Tầm soát và phát hiện sớm:
+ Nếu có tiền sử gia đình bị u não, hoặc đã từng phơi nhiễm yếu tố nguy cơ (bức xạ,
hóa chất...), nên khám định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.
+ Lưu ý các triệu chứng bất thường như đau đầu kéo dài, rối loạn thị giác, yếu liệt, động
kinh mới xuất hiện – cần đi khám sớm để phát hiện sớm tổn thương thần kinh.
Câu hỏi thảo luận
1. Bệnh nhân u não khi nào cần phẫu thuật?
2. Hiệu quả mà phẫu thuật u não đem lại?
3. Các triệu chứng sau phẫu thuật u não có thể gặp?
4. Các biến chứng có thể gặp sau phẫu thuật u não?
5. Cách chăm sóc người bệnh sau phẫu thuật u não?
Tài liệu tham khảo
1. Trường Đại học y Hà Nội (2024), Bệnh học ngoại khoa thần kinh, Nhà xuất bản Y
học Hà Nội.
2. Trường Đại học Y Hà Nội (2020), Điều dưỡng ngoại khoa, Nhà xuất bản Y học Hà
Nội.
108
TƯ VẤN GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH DỊ DẠNG MẠCH MÁU NÃO
I. Mục tiêu
Giúp bệnh nhân và người nhà nắm được:
1. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng bệnh dị dạng mạch máu não
2. Cách chăm sóc bệnh nhân sau phẫu thuật dị dạng mạch máu não
II. Nội dung
1. Đại cương
Dị dạng mạch máu não là hiện tượng các mạch máu bất thường và rối loạn trong não,
thường gặp với tỷ lệ 0,1-4% dân số, các dị dạng này thường nối thông động mạch và tĩnh
mạch não mà không đi qua các mao mạch, không cung cấp máu cho nhu mô não. Đây là
một căn bệnh với những bất thường bẩm sinh xuất hiện từ tuần thứ tư đến tuần thứ tám của
thai kỳ, nguyên nhân của hiện tượng này vẫn còn được nghiên cứu. Đa phần các dị dạng
mạch não tồn tại lâu trong cơ thể mà không được phát hiện và không có triệu chứng gì.
Chúng chỉ được phát hiện chủ yếu ở độ tuổi dưới 45 trong ba tình huống: chảy máu não
(chiếm 50-60%), đau đầu, động kinh (chiếm 40-45%) hoặc tình cờ (chiếm 5-10%)
Dị dạng mạch máu rất nguy hiểm, chúng có thể gây ảnh hưởng trực tiếp đến sự chi phối
của não bộ lên những hoạt động của cơ thể, nếu phát hiện và điều trị quá muộn có thể dẫn
đến tử vong.
2. Nguyên nhân
Hầu hết các trường hợp bị bệnh đều xuất hiện trong quá trình phát triển của thai nhi.
Trường hợp này được gọi là dị dạng mạch máu não bẩm sinh.
Bên cạnh đó, một số trường hợp bệnh tự xuất hiện trong quá trình phát triển của cơ thể
hoặc di truyền. Sự hình thành của những mạch máu mới từ những mạch máu sẵn cũng rất
có khả năng là nguyên nhân dẫn tới tình trạng mạch máu bị dị dạng.
Tuy nhiên, đôi khi không thể xác định được rõ ràng nguyên nhân gây bệnh.
3. Triệu chứng lâm sàng
- Chóng mặt, đau đầu, thường là đau đầu mạn tính điều trị nội khoa không khỏi
- Co giật, yếu cơ, liệt cơ, giảm thị lực
- Tê, ngứa ran ở một phần hoặc một bên cơ thể
- Khó khăn khi thực hiện những động tác phức tạp
- Liệt nửa người, thất ngôn
- Lơ mơ, hôn mê
4. Cận lâm sàng
- Chụp mạch máu não số hóa nền: xét nghiệm này sẽ sử dụng một ống thông nhỏ đưa
vào động mạch ở háng. Thuốc cản quang sẽ được chảy qua ống thông này vào động mạch.
Từ đó di chuyển đến mạch máu não. Nó sẽ cung cấp hình ảnh rõ ràng của mạch máu não
giúp bác sĩ có thể nhận diện được điểm bất thường.
- Chụp cắt lớp vi tính CT: Sử dụng tia X để tạo ra hình ảnh mặt cắt ngang của não bộ.
Phương pháp này có thể dùng với thuốc cản quang hoặc không.
109
- Chụp cộng hưởng từ MRI: Dùng nam châm mạnh và sóng vô tuyến để tạo ra hình
ảnh chính xác của não và các mạch máu não. Nó chỉ ra chính xác vị trí dị tật mạch máu
não và những vùng ảnh hưởng.
5. Chẩn đoán
Để chẩn đoán dị dạng mạch máu não, bác sĩ chuyên khoa thần kinh sẽ xem xét các triệu
chứng hiện tại và tiến hành khám thực thể. Kết hợp với các cận lâm sàng
6. Biến chứng
- Tăng áp lực nội sọ gây động kinh
- Xuất huyết não dẫn tới đột quỵ
- Não úng thủy
- Tàn phế
- Tử vong: Nguy cơ tử vong do xuất huyết não lần đầu là 10%, lần thứ 2 là 13% và lần
thứ 3 là 20%.
7. Điều trị
a. Điều trị nội
- Ngăn ngừa xuất huyết, nhưng điều trị để kiểm soát các cơn động kinh hoặc các biến
chứng thần kinh khác cũng có thể được xem xét.
- Thuốc cũng có thể được sử dụng để điều trị các triệu chứng do dị dạng mạch máu não
gây ra, chẳng hạn như đau đầu hoặc co giật.
Bác sĩ sẽ xác định phương pháp điều trị dị dạng mạch máu não phù hợp nhất cho tình
trạng của người bệnh, tùy thuộc vào độ tuổi, tình trạng sức khỏe, kích thước và vị trí của
các mạch máu bất thường.
b. Phẫu thuật
Phẫu thuật là phương pháp điều trị phổ biến nhất cho dị dạng mạch máu não. Có ba lựa
chọn phẫu thuật khác nhau để điều trị dị dạng mạch máu não:
- Phẫu thuật cắt bỏ. Nếu dị dạng mạch máu não bị chảy máu hoặc nằm trong khu vực
có thể dễ dàng tiếp cận, phẫu thuật cắt bỏ mạch máu bị dị dạng thông qua phẫu thuật não
thông thường.
- Gây tắc nội mạch để chặn động mạch và giảm lưu lượng máu vào mạch máu bị dị
dạng. Gây tắc nội mạch ít xâm lấn hơn so với phẫu thuật truyền thống. Nó có thể được thực
hiện một mình, nhưng thường được sử dụng trước các phương pháp điều trị phẫu thuật
khác để làm cho thủ thuật an toàn hơn bằng cách giảm kích thước của mạch máu bị dị dạng
hoặc giảm khả năng chảy máu.
- Kỹ thuật xạ phẫu não. Điều trị này sử dụng bức xạ tập trung chính xác để phá hủy các
mạch máu bị dị dạng. Kỹ thuật này không có vết mổ, thay vào đó, SRS bắn nhiều chùm
bức xạ được nhắm chính xác vào các mạch máu bị dị dạng để làm hỏng các mạch máu và
gây ra sẹo. Các mạch máu dị dạng bị sẹo sau đó từ từ đông lại sau một đến ba năm sau điều
trị. Phương pháp điều trị này phù hợp nhất với các mạch máu dị dạng nhỏ khó loại bỏ bằng
phẫu thuật thông thường và cho những trường hợp không gây xuất huyết đe dọa tính mạng.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Theo dõi dấu hiệu sống, theo dõi mạch, nhiệt độ, huyết áp, Spo2 mỗi 15 phút đến 2
giờ
110
- Theo dõi tri giác, đồng tử, chức năng nhận thức
- Nuôi dưỡng bằng nhiều đường bú, ăn qua miệng, qua sonde, tĩnh mạch…
- Xoay trở 2h/ lần, giữ da sạch khô, nằm niệm nước
- Chăm sóc và tập luyện bàng quang
- Thực hiện kháng sinh theo y lệnh (nếu có)
- Thực hiện cận lâm sàng
- Chăm sóc, vết mổ, shunt dẫn lưu (nếu có)
9.Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1 Chăm sóc cơ bản
- Trong thời gian nằm viện:
+ Đảm bảo vô khuẩn cho vết mổ, không sờ vào vết mổ, giữ gìn ra gường, quần áo sạch
sẽ, hạn chế người nhà vào thăm.
+ -Tăng cường chế độ dinh dưỡng nhiều protein (thịt, cá, trứng, sữa…) uống nhiều nước
trái cây
+ -Trường hợp ăn qua sonde điều dưỡng bơm theo giờ (cháo, suop, sữa. nước trái cây…)
+ Chăm sóc vệ sinh răng miệng ngày 2 lần, chăm sóc da, xoay trở, tránh ẩm ướt
+ Vỗ rung, tập vận động nhẹ nhàng
- Sau khi ra viện
+ Nếu thấy vết mổ chảy dịch, chảy máu, sốt đau đầu, lơ mơ, co giật phải đến ngay cơ
sở y tế gần nhất
+ Sinh hoạt khoa học, cân đối giữa thời gian làm việc và nghỉ ngơi.
+ Giữ tinh thần thoải mái, tránh căng thẳng, lo âu kéo dài.Tập thể dục thể thao đều đặn.
+ Duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý, kiểm soát cân nặng. Không uống rượu bia, không
hút thuốc lá.
- Theo dõi và xử trí cơ động kinh
+ Cho người bệnh nằm nghiêng sang bên trái, lau sạch nước bọt, các chất nôn, ói (nếu
có)…
+ Yêu cầu mọi người xung quanh lùi ra xa tạo không gian thoáng khí.
+ Giúp bệnh nhân không bị chấn thương trong lúc đang co giật bằng cách di dời những
đồ vật có thể gây sang chấn cho bệnh nhân: bàn ghế, đồ vật sắc nhọn…
+ Đặt một chiếc gối mỏng, mềm dưới đầu bệnh nhân.Nới lỏng cổ áo, thắt lưng, khăn
quàng cổ… để không gây nghẹt thở.
+ Ghi nhận thời gian co giật từ lúc bắt đầu đến kết thúc, theo dõi tình hình người bệnh
bị co giật.
9.2 Phòng bệnh
Bệnh không có khả năng phòng tránh đối với các trường hợp bẩm sinh. Tuy nhiên, có
thể chủ động phòng ngừa các nguy cơ và biến chứng của bệnh bằng cách:
- Tích cực điều trị các bệnh ảnh hưởng tới sự trầm trọng của bệnh dị dạng mạch máu
não như: Huyết áp cao, tiểu đường, mỡ máu…
- Khám sức khỏe định kỳ. Khi có bất kỳ triệu chứng nào hãy đến ngay các cơ sở y tế
để được chẩn đoán và điều trị.
Câu hỏi thảo luận
111
1. Dấu hiệu nhận biết bệnh nhân phình mạch não
2. Cách chăm sóc bệnh nhân sau phẫu thuật dị dạng phình mạch não tại nhà và cách
phòng bệnh
Tài liệu tham khảo
Bộ Y tế (2012), Sách điều dưỡng ngoại, nhà xuất bản Y học Hà Nội
112
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM TỦY CẮT NGANG
I. Mục tiêu
1. Giúp người nhà và người bệnh biết được:
2. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của bệnh viêm tủy cắt ngang
II. Nội dung
1. Đại cương
Viêm tủy cắt ngang là tình trạng viêm cả hai bên của một đoạn tủy sống. Rối loạn thần
kinh này thường làm tổn thương lớp bao bọc các sợi tế bào thần kinh (myelin).
Viêm tủy cắt ngang làm gián đoạn các tín hiệu thần kinh từ tủy sống gửi đi khắp cơ thể.
Điều này có thể gây đau, yếu cơ, tê liệt, các vấn đề về cảm giác hoặc rối loạn chức năng
bàng quang và ruột.
2. Nguyên nhân
Có nhiều nguyên nhân khác nhau gây ra bệnh, nguyên nhân chính xác vẫn chưa được
biết rõ, đôi khi không xác định được nguyên nhân. Có thể kể đến như nhiễm trùng và rối
loạn hệ thống miễn dịch tấn công mô của cơ thể. Nó cũng có thể được gây ra bởi các bệnh
lý do thoái hóa myelin khác, chẳng hạn như bệnh đa xơ cứng.
Nhiễm vi rút, vi khuẩn và nấm có thể gây ra viêm tủy cắt ngang. Trong hầu hết các
trường hợp, bệnh xuất hiện sau khi phục hồi từ nhiễm trùng.
- Các loại Virus liên quan đến viêm tủy cắt ngang là:
+ Vi-rút herpes, vi-rút gây bệnh zona và thủy đậu (zoster).
+ Virus cytomegalo (Cytomegalovirus).
+ Epstein-Barr.
+ HIV.
+ Enterovirus: poliovirus và coxsackievirus.
+ Echovirus.
+ Zika.
+ Cúm.
+ Virus siêu vi B.
+ Quai bị, sởi và rubella.
Các vi rút khác vẫn có thể kích hoạt phản ứng tự miễn dịch mà không tác động trực tiếp
vào tủy sống.
- Nhiễm trùng do vi khuẩn có liên quan đến bệnh bao gồm:
+ Bệnh Lyme.
+ Giang mai.
+ Bệnh lao.
+ Actinomyces.
+ Ho gà.
+ Uốn ván.
+ Bệnh bạch hầu.
113
+ Nhiễm trùng da do vi khuẩn, viêm dạ dày ruột và một số loại viêm phổi do vi khuẩn
cũng có thể gây ra viêm tủy cắt ngang.
+ Hiếm khi, ký sinh trùng và nhiễm nấm có thể lây nhiễm sang tủy sống.
- Một số tình trạng khác cũng có thể gây ra viêm tủy cắt ngang:
+ Bệnh đa xơ cứng: Đây là một bệnh lý trong đó hệ thống miễn dịch phá hủy các dây
thần kinh bao quanh myelin trong tủy sống và não. Viêm tủy cắt ngang có thể là dấu hiệu
đầu tiên của bệnh đa xơ cứng hoặc biểu hiện của sự tái phát. Và thường chỉ gây ra các triệu
chứng ở một bên của cơ thể.
+ Viêm tủy - thần kinh thị (còn gọi là bệnh Neuromyelitis optica hay bệnh Devic): Là
một tình trạng gây viêm và mất myelin xung quanh tủy sống và dây thần kinh mắt. Thần
kinh mắt có nhiệm vụ dẫn truyền thông tin giữa não và mắt. Bệnh liên quan đến viêm tủy
thần kinh mắt thường ảnh hưởng đến cả hai bên cơ thể của người bệnh. Ngoài viêm tủy cắt
ngang, người bệnh có thể gặp các triệu chứng tổn thương myelin của dây thần kinh thị giác.
Các triệu chứng bao gồm đau mắt khi cử động và mất thị lực tạm thời. Điều này có thể xảy
ra cùng với hoặc riêng biệt với các triệu chứng bệnh. Tuy nhiên, một số người bị viêm tủy
thần kinh mắt không gặp các vấn đề liên quan đến mắt và có thể chỉ bị viêm tủy cắt ngang
tái phát.
+ Bệnh lý tự miễn: Các bệnh liên quan đến tự miễn có thể góp phần gây ra viêm tủy cắt
ngang ở một số người: bệnh lupus ban đỏ hệ thống, Hội chứng Sjogren gây khô miệng và
mắt nghiêm trọng. Viêm tủy liên quan đến bệnh lý tự miễn có thể là một dấu hiệu cảnh báo
của bệnh viêm tủy thần kinh mắt. Viêm dây thần kinh mắt xảy ra thường xuyên hơn ở
những người mắc các bệnh tự miễn dịch khác.
+ Chủng ngừa: Việc chủng ngừa các bệnh truyền nhiễm đôi khi được cho là một nguyên
nhân có thể gây ra. Tuy nhiên, tại thời điểm này các hiệp hội không đủ mạnh để đảm bảo
hạn chế bất kỳ loại vắc xin nào.
+ Sarcoidosis: Là một tình trạng dẫn đến viêm ở nhiều khu vực của cơ thể, bao gồm tủy
sống và dây thần kinh thị giác. Nó có thể giống với bệnh viêm thần kinh tủy, nhưng các
triệu chứng điển hình của bệnh sarcoidosis phát triển chậm hơn. Nguyên nhân của bệnh
sarcoidosis chưa được hiểu rõ.
3. Triệu chứng
Các dấu hiệu và triệu chứng của bệnh thường diễn tiến trong vài giờ đến vài ngày. Và
trong số ít trường hợp có thể tiến triển dần dần trong vài tuần.
Viêm tủy ngang thường ảnh hưởng đến cả hai bên của cơ thể bên dưới vùng bị ảnh
hưởng của tủy sống. Nhưng đôi khi có các triệu chứng chỉ ở một bên của cơ thể.
Các dấu hiệu và triệu chứng điển hình bao gồm:
- Đau: Cơn đau do viêm tủy cắt ngang có thể bắt đầu đột ngột ở vùng lưng dưới. Cơn
đau buốt có thể lan dọc xuống chân, tay hoặc xung quanh ngực, bụng của người bệnh. Các
triệu chứng đau khác nhau tùy thuộc vào phần tủy sống của người bệnh bị ảnh hưởng.
- Rối loạn cảm giác: Một số người mắc bệnh này cho biết họ có cảm giác tê, ngứa ran,
lạnh hoặc bỏng rát. Một số khác đặc biệt nhạy cảm với sự tiếp xúc nhẹ giữa da và quần áo.
Các trường hợp khác lại nhạy cảm với nhiệt độ quá cao hoặc quá lạnh. Người bệnh có thể
cảm thấy như thể có vật gì đó quấn chặt vào da ngực, bụng hoặc chân.
114
- Yếu tay hoặc chân: Một số người nhận thấy chân nặng nề hoặc họ dễ bị vấp ngã hoặc
lê một chân. Những người khác có thể bị yếu nghiêm trọng hoặc thậm chí liệt toàn bộ.
- Các vấn đề về bàng quang và ruột: Điều này có thể bao gồm nhu cầu đi tiểu thường
xuyên hơn, tiểu không tự chủ, khó tiểu và táo bón.
4. Cận lâm sàng
- Chụp cộng hưởng từ (MRI): Chụp MRI có thể cho thấy tình trạng viêm tủy sống. Và
có thể phát hiện các nguyên nhân tiềm ẩn khác gây nên triệu chứng. Có thể kể đến như các
bất thường tại tủy sống hoặc mạch máu. MRI cột sống giúp chẩn đoán bệnh và loại trừ
những nguyên nhân khác.
- Chọc dò tủy sống thắt lưng: Bác sĩ sẽ sử dụng kim để hút một lượng nhỏ dịch não tủy,
chất lỏng bảo vệ bao quanh tủy sống và não. Ở một số người bị viêm tủy cắt ngang, dịch
não tủy có thể có số lượng tế bào bạch cầu hoặc protein hệ miễn dịch cao bất thường báo
hiệu tình trạng viêm. Dịch tủy sống cũng có thể được xét nghiệm để tìm nhiễm virus hoặc
một số bệnh ung thư.
- Xét nghiệm máu: Một số xét nghiệm giúp kiểm tra các kháng thể liên quan đến viêm
dây thần kinh mắt, một tình trạng viêm xảy ra cả trong tủy sống và dây thần kinh trong mắt
của người bệnh. Những người có xét nghiệm kháng thể dương tính có nhiều nguy cơ bị
viêm tủy cắt ngang và cần điều trị để ngăn ngừa các đợt tấn công trong tương lai. Các xét
nghiệm máu khác có thể xác định nhiễm trùng, góp phần tìm ra nguyên nhân gây viêm tủy
cắt ngang hoặc loại trừ các nguyên nhân khác gây ra bệnh.
5. Chẩn đoán
Chẩn đoán viêm tủy cắt ngang dựa trên các triệu chứng lâm sàng, tiền sử bệnh, đánh giá
lâm sàng về chức năng thần kinh và kết quả xét nghiệm.
6. Biến chứng
- Liệt: Đây là biến chứng phổ biến nhất của viêm tủy cắt ngang. Tùy thuộc vào vị trí
tổn thương, người bệnh có thể bị liệt hoàn toàn hoặc một phần ở các chi dưới, thân mình
hoặc thậm chí cả các chi trên.
+ Liệt hoàn toàn: Người bệnh mất hoàn toàn khả năng vận động.
+ Liệt một phần: Người bệnh vẫn còn một phần khả năng vận động nhưng bị hạn chế.
+ Mất cảm giác: Cùng với liệt, người bệnh cũng thường mất cảm giác ở vùng dưới mức
tổn thương. Điều này có thể bao gồm mất cảm giác đau, nóng, lạnh, xúc giác.
+ Rối loạn chức năng bàng quang và ruột: Người bệnh có thể gặp khó khăn trong việc
kiểm soát tiểu tiện và đại tiện, dẫn đến tiểu không tự chủ, bí tiểu hoặc táo bón.
+ Rối loạn chức năng tình dục: Viêm tủy cắt ngang có thể ảnh hưởng đến khả năng
cương cứng và xuất tinh ở nam giới và ham muốn tình dục ở cả nam và nữ.
+ Đau mãn tính: Nhiều người bệnh bị viêm tủy cắt ngang phải đối mặt với tình trạng
đau mãn tính ở các vùng bị tổn thương.
+ Loét tỳ vết: Do mất cảm giác và giảm khả năng vận động, người bệnh dễ bị loét tỳ
vết, đặc biệt là ở những vùng tiếp xúc với bề mặt cứng như xương cụt, gót chân.
+ Rối loạn hô hấp: Trong trường hợp tổn thương tủy sống ở vị trí cao, người bệnh có
thể gặp khó khăn trong việc thở do các cơ hô hấp bị yếu.
115
+ Nhiễm trùng: Người bệnh liệt dễ bị nhiễm trùng đường hô hấp dưới, nhiễm trùng tiết
niệu do khả năng đề kháng giảm và khó khăn trong việc vệ sinh cá nhân.
- Các biến chứng khác:
+ Rối loạn giấc ngủ.
+ Trầm cảm, lo âu.
+ Mất tự tin, cô lập.
+ Ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống.
7. Điều trị
Điều trị viêm tủy cắt ngang bao gồm điều trị nội khoa và điều trị phục hồi chức năng.
Tiên lượng bệnh thường có khả năng phục hồi một phần, tuy nhiên ở mức độ nghiêm trọng
thì có thể dẫn đến khiếm khuyết suốt đời.
- Phương thức điều trị thường dùng:
+ Cortisteroid đường tĩnh mạch ở cánh tay trong vài ngày. Cortisteroid giúp giảm tình
trạng viêm trong cột sống.
+ Thuốc kháng vi rút: Một số người bị nhiễm vi rút gây viêm tủy sống cắt ngang có thể
được điều trị bằng thuốc kháng vi rút.
+ Thuốc giảm đau. Đau mãn tính là một biến chứng phổ biến của viêm tủy cắt ngang.
Các loại thuốc có thể làm giảm đau cơ bao gồm thuốc giảm đau thông thường, chẳng hạn
như acetaminophen, ibuprofen và naproxen sodium. Đau dây thần kinh có thể được điều
trị bằng các nhóm thuốc khác. Như thuốc chống trầm cảm, chẳng hạn như sertraline
(Zoloft). Hay thuốc chống co giật, chẳng hạn như gabapentin (Neurontin, Gralise) hoặc
pregabalin (Lyrica).
+ Thuốc để điều trị các biến chứng khác để điều trị các vấn đề như co cứng cơ, rối loạn
chức năng tiết niệu hoặc ruột, trầm cảm hoặc các biến chứng khác liên quan đến viêm tủy
cắt ngang.
+ Thuốc để ngăn ngừa các đợt tái phát của viêm tủy cắt ngang. Những người có kháng
thể liên quan đến viêm tủy thần kinh mắt cần dùng thuốc liên tục. Chẳng hạn như
corticosteroid và/hoặc thuốc ức chế miễn dịch, để giảm nguy cơ bị viêm tủy cắt ngang hoặc
phát triển viêm dây thần kinh thị giác.
+ Liệu pháp thay huyết tương. Những người không đáp ứng với steroid tiêm tĩnh mạch
có thể cần liệu pháp thay huyết tương. Điều này có nghĩa là huyết tương trong máu sẽ được
lọc và thay thế nhằm cải thiện các triệu chứng. Không rõ liệu pháp này giúp những người
bị viêm tủy cắt ngang như thế nào, nhưng có thể là quá trình trao đổi huyết tương loại bỏ
các kháng thể gây viêm.
- Các phương pháp điều trị khác:
+ Vật lý trị liệu: Tập vật lý trị liệu giúp người bệnh cải thiện sức mạnh dưới sự hướng
dẫn của kỹ thuật viên vật lý trị liệu thông qua các thiết bị hỗ trợ như xe lăn, gậy, nẹp.
+ Vật lý trị liệu nâng cao: Người bệnh nên học cách vận động thông qua những hoạt
động hằng ngày tại nhà như dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị bữa ăn.
+ Trị liệu về tâm lý: Các chuyên gia tâm lý có thể dùng cách trò chuyện với người bệnh
để giải tỏ nỗi lo âu, căng thẳng hoặc các vấn đề trong hoạt động tình dục gây ra các rối loạn
cảm xúc, hành vi.
116
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Phòng bệnh cần yên tĩnh, thoáng mát.
- Thực hiện thuốc, cận lâm sàng theo y lệnh.
- Thực hiện giảm đau cho người bệnh.
- Tập luyện phục hồi chức năng, chống teo cơ, cứng khớp.
- Xoay trở, vỗ rung chống loét và viêm phổi do tình trạng yếu liệt, giữ da sạch khô,
nằm niệm nước.
- Đặt sonde tiểu theo y lệnh. Chăm sóc người bệnh có chỉ định đặt sonde tiểu, tập phản
xạ bàng quang.
- Đảm bảo dinh dưỡng, uống nhiều nước tránh táo bón.
- Chăm sóc tâm lý cho người bệnh để ngăn ngừa nguy cơ trầm cảm.
- Theo dõi thường xuyên tri giác, dấu hiệu sinh tồn.
- Theo dõi tình trạng tri giác, vận động, cảm giác, tinh thần. Hỗ trợ người bệnh khi
không tự thực hiện được các hoạt động chăm sóc hằng ngày: vệ sinh cá nhân, đi lại…
- Theo dõi tình trạng ăn uống, vệ sinh, đại tiện.
- Theo dõi đánh giá nguy cơ loét, nguy cơ té ngã, các biện pháp phòng chống loét.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Khi nằm viện:
+ Tinh thần:
• Người bệnh có cảm giác lo âu, tự ti do những thay đổi đáng kể trong lối sống, căng
thẳng của chứng đau mãn tính hoặc tàn tật, và tác động của rối loạn chức năng tình dục đối
với các mối quan hệ. Vì vậy, người nhà cần bên cạnh an ủi, động viên người bệnh an tâm
điều trị, tránh suy nghĩ căng thẳng.
• Tuân thủ y lệnh điều trị của bác sĩ
+ Vệ sinh: Vệ sinh răng miệng tối thiểu 2 lần/ngà, vệ sinh cơ thể hàng ngày. Với người
bệnh yếu liệt thì người nhà hỗ trợ người bệnh vệ sinh, theo dõi tình trạng đi tiểu, kiểm tra
thường xuyên tình trạng da đảm bảo khô ráo, sạch sẽ.
+ Vận động - phục hồi chức năng: Người nhà xoay trở, vỗ rung cho người bệnh 2h/lần,
nếu người bệnh liệt cho nằm nước phòng loét tì đè. Người nhà giúp người bệnh đi lại, vận
động trong giới hạn cho phép, phối hợp tốt với kỹ thuật viên trong việc tập vật lý trị liệu.
+ Chế độ dinh dưỡng: uống nhiều nước, ăn thức ăn lỏng, dễ tiêu, giàu chất xơ để phòng
ngừa táo bón, sặc.
- Khi ra viện cần đảm bảo chế độ sinh hoạt:
+ Tập thể dục đều đặn, nhất là các bài tập tăng cường cơ lưng và bụng. Khi nâng các
vật nặng chú ý tư thế và kỹ thuật tránh tổn thương cột sống.
+ Tránh làm việc quá sức, giành thời gian để cơ thể được nghỉ ngơi.
+ Tập thư giãn, hạn chế stress: có thể áp dụng các phương pháp như: yoga, thiền.
+ Duy trì tư thế đúng: ngồi, đứng, nằm đúng giúp giảm áp lực lên cột sống.
+ Ngủ đủ giấc giúp tăng cường sức đề kháng và hệ miễn dịch.
+ Vệ sinh cá nhân và răng miệng sạch sẽ.
117
+ Chế độ ăn uống: đầy đủ dinh dưỡng, tăng cường thực phẩm giàu chất xơ, uống nhiều
nước.
+ Tham gia các liệu pháp bổ sung tập trung vào việc phục hồi và chăm sóc lâu dài.
+ Sử dụng các dụng cụ hỗ trợ khi có hạn chế vận động như: xe lăn, nạng.
+ Tự thực hiện các hoạt động hàng ngày nhằm cải thiện chức năng vận động như: tắm
rửa, chuẩn bị bữa ăn và dọn dẹp nhà cửa.
+ Tâm lý trị liệu, trò chuyện để điều trị lo âu, trầm cảm, rối loạn chức năng tình dục và
các vấn đề cảm xúc hoặc hành vi khác do đối phó với bệnh viêm tủy cắt ngang.
9.2. Phòng bệnh
Viêm tủy cắt ngang không thể ngăn ngừa được, bệnh xảy ra ở mọi lứa tuổi và đột ngột,
thường nguyên nhân không rõ. Tuy nhiên để giảm thiểu các nguy cơ mắc bệnh và hạn chế
các biến chứng xảy ra cần thực hiện các biện pháp sau:
- Khám sức khỏe định kỳ.
- Tiêm phòng các vắc xin phòng bệnh đầy đủ.
- Khám sức khỏe định kỳ giúp phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường và điều trị kịp
thời.
- Khi mắc các bệnh lý nhiễm trùng cần khám và điều trị triệt để.
- Đi khám ngay khi có các dấu hiệu như: đau lưng, tê bì tay chân, đi lại khó…
- Nâng cao sức đề kháng, tập luyện thể dục thể thao, ăn uống đầy đủ chất dinh dưỡng.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân gây bệnh viêm tủy cắt ngang?
2. Triệu chứng nhận biết Viêm tủy cắt ngang?
3. Cách chăm sóc cơ bản cho người bệnh viêm tủy cắt ngang?
4. Cách phòng ngừa bệnh viêm tủy cắt ngang?
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Y tế (2012), Sách điều dưỡng ngoại, nhà xuất bản Y học Hà Nội.
2. Bệnh
Tri Phương, Nguyễn ngang Viêm viện tủy cấp, https://bvnguyentriphuong.com.vn/phac-do-dieu-tri/viem-tuy-ngang-cap, 2022.
118
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM XƯƠNG TỦY THÂN ĐỐT SỐNG
I . Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân gây bệnh viêm xương tủy thân đốt sống.
2. Triệu chứng của bệnh viêm xương tủy thân đốt sống.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh viêm xương tủy thân đốt sống.
II.Nội dung
1. Đại cương
Viêm xương tủy thân đốt sống (hay còn gọi là viêm tủy xương đốt sống) là tình trạng
nhiễm trùng xảy ra tại phần thân của một hoặc nhiều đốt sống trong cột sống, làm xương
bị viêm, đau, yếu đi, có thể ảnh hưởng đến tủy sống và dây thần kinh, gây đau lưng, sốt,
yếu liệt nếu không được điều trị sớm.
Bệnh thường do vi khuẩn (chủ yếu là Staphylococcus aureus) gây ra, vi khuẩn này xâm
nhập vào xương qua đường máu, từ một ổ nhiễm trùng khác trong cơ thể (như da, phổi,
đường tiết niệu, răng miệng…). Trong một số trường hợp, nhiễm trùng có thể xảy ra trực
tiếp sau phẫu thuật cột sống, chấn thương, hoặc lan từ ổ nhiễm kế cận.
Bệnh thường gặp ở nam giới hơn nữ giới. Mặc dù nhiễm khuẩn cột sống có thể ảnh
hưởng đến mọi lứa tuổi nhưng nó thường gặp nhất ở người lớn đặc biệt ở các người bệnh:
>50 tuổi, sử dụng ma túy đường tĩnh mạch, suy giảm miễn dịch…
Trong các đoạn của cột sống, cột sống thắt lung có tỷ lệ nhiễm trùng cao nhất (58%),
tiếp theo là cột sống ngực (30%) rồi đến cột sống cổ (11%).
Nhiễm khuẩn tại xương cùng rất ít, chủ yếu nguyên nhân do loét tì đè, chấn thương hoặc
phẫu thuật. Nhiễm khuẩn cột sống có thể lan rộng ra sau gây áp xe ngoài màng cứng, dưới
màng cứng, thậm chí gây viêm màng não. Nếu nhiễm khuẩn lan sang bên hoặc phía trước
sẽ dẫn đến viêm phúc mạc, viêm sau phúc mạc, nhiễm khuẩn hầu họng và áp xe trung thất.
2. Nguyên nhân
- Do vi khuẩn là chủ yếu, thường gặp nhất là tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus).
- Vi khuẩn có thể đi theo đường máu từ những ổ nhiễm trùng khác trong cơ thể như:
+ Nhiễm trùng da, mụn nhọt,
+ Viêm phổi, viêm đường tiết niệu,
+ Nhiễm trùng răng miệng,
+ Sau phẫu thuật cột sống hoặc chấn thương vùng lưng.
- Một số ít trường hợp do lao cột sống (do vi khuẩn lao Mycobacterium tuberculosis)
- Yếu tố nguy cơ (dễ mắc bệnh hơn khi có):
+ Tuổi cao (đặc biệt trên 50 tuổi).
+ Suy giảm miễn dịch: người mắc bệnh mạn tính như tiểu đường, ung thư, HIV/AIDS,
hoặc nấm, nhưng ít gặp hơn.
+ Sử dụng ma túy tiêm tĩnh mạch.
suy thận mạn, hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch lâu dài.
119
+ Sau phẫu thuật cột sống, đặc biệt nếu chăm sóc vết mổ không tốt.
+ Chấn thương vùng cột sống hoặc loét tì đè lâu ngày.
+ Nhiễm trùng tại các cơ quan khác trong cơ thể mà không được điều trị dứt điểm.
3. Triệu chứng
- Triệu chứng toàn thân:
+ Sốt (có thể nhẹ hoặc sốt cao, đôi khi chỉ âm ỉ).
+ Mệt mỏi, chán ăn, gầy sút cân.
+ Một số trường hợp, đặc biệt ở người cao tuổi, sốt không rõ ràng hoặc không sốt.
- Triệu chứng tại chỗ (vùng cột sống bị viêm):
+ Đau lưng là triệu chứng phổ biến nhất: Đau âm ỉ, kéo dài, tăng khi cử động, ho, hắt
hơi. Đau khu trú rõ ràng ở một vùng cột sống (cổ, ngực, thắt lưng). Có thể lan ra vùng xung
quanh hoặc xuống chân, giống đau thần kinh tọa.
+ Cứng cột sống, hạn chế vận động: Người bệnh thường giữ tư thế bất động để giảm
+ Sưng hoặc đau khi sờ vào vùng cột sống tổn thương.
+ Nếu nhiễm trùng lan rộng, có thể gặp: Đau tăng nhiều, sốt cao, rét run. Yếu hoặc tê
tay/chân, do viêm chèn ép tủy sống hoặc rễ thần kinh. Rối loạn cảm giác, tiểu tiện khó hoặc
không kiểm soát. Áp xe ngoài màng cứng, viêm màng não, nhiễm trùng huyết đây là biến
chứng nặng, cần cấp cứu ngay.
đau. Cột sống có thể co cứng nhẹ ở đoạn bị tổn thương.
Khi bị đau lưng kéo dài, đau tăng khi cử động, kèm sốt hoặc mệt mỏi, người bệnh không
nên tự xoa bóp hay kéo nắn, mà cần đi khám sớm để phát hiện và điều trị kịp thời, tránh
biến chứng nguy hiểm cho cột sống và tủy sống.
4. Cận lâm sàng
- Xét nghiệm máu: thấy bạch cầu tăng, máu lắng tăng.
- Cấy máu, xét nghiệm tế bào vùng tổn thương cho phép xác định được vi khuẩn gây
- Hình ảnh Xquang thường xuất hiện sớm: khe đĩa đệm bị hẹp lại, bờ nham nhở, giai
bệnh.
- MRI: Hình ảnh tổn thương thường gặp là giảm tín hiệu trên T1 và tăng tín hiệu trên
đoạn muộn có hủy xương 1-2 đốt sống kế tiếp.
- Sinh thiết hoặc chọc hút ổ tổn thương: Giúp xác định chính xác loại vi khuẩn, để lựa
T2.
chọn kháng sinh phù hợp.
5. Chẩn đoán
5.1. Chẩn đoán xác định
- Triệu chứng: đau cột sống khu trú, kèm hoặc không kèm sốt.
- Dấu hiệu viêm trong xét nghiệm máu: tăng bạch cầu, tăng ESR, CRP.
- Hình ảnh viêm đặc trưng trên MRI hoặc CT.
- Bằng chứng vi sinh (cấy máu hoặc sinh thiết dương tính): giúp khẳng định nguyên
nhân.
5.2. Chẩn đoán phân biệt
- Lao cột sống (Bệnh Pott): Tiến triển chậm, mạn tính, ít khi sốt cao. Trên X-
quang/MRI thấy tổn thương nhiều thân đốt sống liên tiếp, đĩa đệm ít bị tổn thương giai
đoạn đầu. Cấy vi khuẩn lao hoặc PCR lao dương tính.
- Thoát vị đĩa đệm cột sống: Không sốt, không có dấu hiệu nhiễm trùng. Xét nghiệm
máu bình thường (ESR, CRP không tăng). MRI cho thấy thoát vị đĩa đệm, không có ổ viêm
hay phá hủy xương.
- Ung thư di căn xương (hoặc u nguyên phát cột sống): Không sốt, không có dấu hiệu
nhiễm trùng. Thường có tiền sử ung thư (phổi, vú, tuyến tiền liệt…). MRI/CT: thấy phá
hủy xương dạng u, không có ổ mủ, đĩa đệm còn nguyên. Sinh thiết: có tế bào ung thư.
- Viêm khớp cột sống hoặc viêm cột sống dính khớp: Đau kiểu viêm mạn tính, không
có ổ nhiễm trùng. Không sốt, không tăng bạch cầu. X-quang cho thấy dính khớp, cầu
xương, không có phá hủy thân đốt sống
- Áp xe ngoài màng cứng tủy sống không do viêm xương tủy: MRI cho thấy ổ áp xe
trong khoang ngoài màng cứng, xương còn nguyên. Có thể do nhiễm trùng lan từ mô mềm
hoặc từ máu mà chưa xâm nhập vào xương.
120
6. Biến chứng
- Xẹp thân đốt sống: Phần xương bị viêm yếu đi, dẫn đến xẹp đốt sống, gây biến dạng
- Gù hoặc vẹo cột sống: Khi nhiều đốt sống bị tổn thương, cột sống có thể cong bất
cột sống.
- Áp xe cạnh cột sống hoặc áp xe ngoài màng cứng: Nhiễm trùng có thể lan ra mô mềm
thường, làm thay đổi tư thế và dáng đi.
- Lan rộng sang các đốt sống khác: Vi khuẩn có thể lan sang đốt sống liền kề hoặc đĩa
xung quanh, tạo ổ mủ, chèn ép tủy sống hoặc rễ thần kinh.
- Chèn ép tủy sống hoặc rễ thần kinh: Khi mủ hoặc xương viêm chèn vào ống sống,
đau dữ dội, lan theo rễ thần kinh. Tê bì, yếu liệt tay chân (tùy vị trí tổn thương). Mất kiểm
soát đại tiểu tiện (trong trường hợp nặng).
- Nhiễm trùng huyết (nhiễm khuẩn máu): Vi khuẩn từ ổ viêm có thể vào máu, gây sốt
đệm.
- Suy kiệt, thiếu máu, suy dinh dưỡng: Do bệnh kéo dài, đau đớn và ăn uống kém.
- Tái phát hoặc mạn tính hóa: Nếu điều trị không triệt để, bệnh có thể tái phát nhiều
cao, rét run, nguy hiểm đến tính mạng.
lần.
7. Điều trị
Mục tiêu điều trị là loại bỏ nhiễm trùng, giảm đau, bảo vệ cột sống, và phòng ngừa biến
- Điều trị nội khoa (không phẫu thuật):
+ Kháng sinh: là phương pháp chính, thường kéo dài từ 6–12 tuần tùy mức độ bệnh và
chứng thần kinh.
+ Nghỉ ngơi, bất động vùng cột sống: có thể dùng nẹp lưng hoặc nẹp cổ để giảm đau và
đáp ứng điều trị.
+ Thuốc giảm đau, hạ sốt theo chỉ định của bác sĩ.
bảo vệ cột sống.
+ Điều trị bệnh nền (nếu có): kiểm soát đường huyết, cai rượu, ngưng tiêm chích ma
121
- Điều trị phẫu thuật (khi cần thiết):
+ Áp dụng khi có áp xe chèn ép tủy, mất vững cột sống, hoặc điều trị nội khoa không
túy...
+ Mục đích: làm sạch ổ nhiễm trùng, giải ép tủy, cố định cột sống để phục hồi vận động.
Viêm xương tủy thân đốt sống là bệnh có thể điều trị khỏi nếu được phát hiện sớm và
điều trị đúng cách. Người bệnh cần tuân thủ chỉ định của bác sĩ, không tự ý ngưng thuốc
hoặc vận động mạnh, để tránh biến chứng ảnh hưởng đến tủy sống và thần kinh.
hiệu quả.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Theo dõi dấu hiệu sinh tồn đặc biệt nhiệt độ.
- Đánh giá mức độ đau lưng, vị trí đau, lan tỏa và hiệu quả của thuốc giảm đau.
- Quan sát vận động, cảm giác tay chân, phát hiện sớm dấu hiệu chèn ép tủy sống.
- Chăm sóc giảm đau và bất động cột sống cho người bệnh.
- Thực hiện y lệnh cận lâm sàng: lấy máu xét nghiệm, cấy máu, chụp XQ, MRI, CT-
- Thực hiện thuốc theo y lệnh.
- Chuẩn bị hồ sơ, thủ tục phẫu thuật, phụ Bác sỹ thực hiện thủ thuật (nếu có).
- Chăm sóc vết mổ (nếu có phẫu thuật).
- Hướng dẫn người bệnh ăn đầy đủ dinh dưỡng, đặc biệt là đạm, canxi, vitamin D, sắt
Scanner…
- Chăm sóc vận động và phục hồi chức năng cho người bệnh.
- Phòng ngừa loét tỳ đè, phòng nhiễm trùng tiết niệu, hô hấp, Phòng co rút, teo cơ cho
giúp phục hồi xương.
người bệnh.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
❖ Khi nằm viện
Tinh thần
-
+ Tạo môi trường tích cực: Hãy cố gắng tạo ra một không gian sống thoải mái, yên tĩnh.
+ Nói chuyện với người thân hoặc người bệnh bè về cảm xúc. Chia sẻ sẽ giúp giảm bớt
Điều này giúp bệnh nhân cảm thấy an tâm hơn.
+ Tham gia vào các hoạt động giải trí như đọc sách, nghe nhạc hoặc xem phim để giúp
lo lắng và căng thẳng.
- Vệ sinh
+ Giữ vệ sinh cá nhân: Hãy tắm rửa thường xuyên và giữ gìn cơ thể sạch sẽ để tránh
tinh thần thoải mái hơn.
+ Chăm sóc da: Kiểm tra da thường xuyên để phát hiện sớm bất kỳ dấu hiệu kích ứng
nhiễm trùng.
+ Thay đổi tư thế nằm hoặc ngồi thường xuyên để giảm áp lực lên các vùng cơ thể, giúp
nào, nhất là ở những vùng da tiếp xúc nhiều với bề mặt nằm.
- Vận động - Phục hồi chức năng
tránh đau và tổn thương.
+ Trong giai đoạn cấp: bệnh nhân nghỉ ngơi tại giường tránh vận động mạnh, đeo nẹo
122
+ Khi giai đoạn cấp qua đi, người bệnh cần tập vận động nhẹ, phù hợp với tình trạng
cố định, xoay trở nhẹ nhàng. Tập co duỗi các chi nhẹ nhàng thường xuyên.
+ Tập thở sâu, xoay trở nhẹ để phòng viêm phổi, loét ép.
+ Phối hợp với kỹ thuật viên phục hồi chức năng để xây dựng bài tập phù hợp.
- Chế độ dinh dưỡng
+ Ăn uống đầy đủ dinh dưỡng với các loại thực phẩm như trái cây, rau xanh, thịt, cá và
ngũ cốc. Những thực phẩm này sẽ cung cấp vitamin và khoáng chất cần thiết cho cơ thể.
+ Uống đủ nước mỗi ngày để cơ thể luôn được cung cấp độ ẩm và hỗ trợ các chức năng
bệnh.
+ Tránh xa các món ăn nhanh, thực phẩm chứa nhiều đường và chất béo không lành
hoạt động.
mạnh.
❖ Khi ra viện:
- Nếu có các triệu chứng sau nên tái khám ngay:
+ Sốt, mệt mỏi.
+ Sưng đau vùng cột sống, tê bì vùng cột sống các chi.
+ Có dấu hiệu chảy dịch vết mổ, sưng hở vết mổ.
- Tuân thủ dùng thuốc theo đơn của bác sĩ.
- Người bệnh tránh mang vác nặng, tránh té ngã, không tự ý ngừng thuốc.
- Tái khán đúng hẹn.
9.2. Phòng bệnh
Phòng ngừa tập trung vào việc kiểm soát yếu tố nguy cơ, ngăn vi khuẩn xâm nhập và
- Điều trị sớm và triệt để các ổ nhiễm trùng toàn thân: Bất kỳ nhiễm trùng nào (viêm
họng, viêm phổi, nhiễm trùng da, tiết niệu, tai mũi họng) đều cần điều trị kháng sinh đúng
phác đồ để tránh vi khuẩn lan qua máu đến cột sống.
- Kiểm soát tốt các bệnh lý nền:
+ Người bị tiểu đường: Giữ đường huyết ổn định, khám định kỳ để tránh loét chân hoặc
duy trì sức khỏe xương khớp.
+ Bệnh mạch máu ngoại biên, suy giảm miễn dịch (HIV, ung thư, dùng thuốc ức chế
nhiễm trùng mãn tính.
- Vệ sinh và chăm sóc vết thương đúng cách.
- Lối sống lành mạnh để tăng cường sức đề kháng:
+ Chế độ ăn giàu protein, vitamin D, C, canxi (sữa, cá, rau củ) để xương chắc khỏe.
+ Tập thể dục nhẹ nhàng (bơi lội, yoga) để cải thiện tuần hoàn máu, tránh béo phì (giảm
miễn dịch): Khám sức khỏe định kỳ, tránh chấn thương.
+ Tránh hút thuốc, rượu bia; giữ cân nặng hợp lý.
- Người cao tuổi hoặc nhóm có nguy cơ: Tiêm chủng phòng cúm, phế cầu để giảm
áp lực lên cột sống).
nhiễm trùng hô hấp dẫn đến lan tỏa.
- Theo dõi định kỳ nếu thuộc nhóm nguy cơ cao: Người trên 50 tuổi, tiểu đường, suy
thận, nghiện rượu/ma túy: Khám xương khớp định kỳ nếu đau lưng kéo dài không rõ
nguyên nhân.
123
Phòng ngừa hiệu quả có thể giảm đến 70-80% nguy cơ mắc bệnh nếu tuân thủ tốt. Nếu
có dấu hiệu nghi ngờ (đau lưng dữ dội, sốt, tê chân), cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa
để chẩn đoán sớm.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân của bệnh viêm xương tủy thân đốt sống?
2. Triệu chứng nhận biết bệnh viêm xương tủy thân đốt sống?
3. Cách phòng bệnh viêm xương tủy thân đốt sống?
Tài Liệu tham khảo
1. Cleveland xương clinic, tủy sống,
đốt
Viêm
https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/22276-vertebral-osteomyelitis.
2. Bệnh viện đa khoa melatec, Viêm xương tủy xương, https://medlatec.vn/tu-dien-
benh-ly/benh-viem-xuong-tuy-xuong-sdegk.
124
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH THOÁT VỊ ĐĨA ĐỆM CỘT SỐNG CỔ
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân gây nên bệnh thoát vị đĩa đệm cột sống cổ
2. Triệu chứng của bệnh thoát vị đĩa đệm cột sống cổ
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh thoát vị đĩa đệm cột sống cổ
II. Nội dung
1. Định nghĩa
Thoát vị đĩa đệm cột sống cổ là tình trạng nhân nhầy đĩa đệm lệch ra khỏi vị trí bình
thường, có thể kèm hoặc không kèm rách vòng sợi, gây chèn ép rễ thần kinh hoặc tủy sống
cổ, dẫn đến đau cổ vai gáy và các rối loạn thần kinh liên quan.
Thoát vị đĩa đệm là bệnh mãn tính, khá phổ biến, diễn tiến chậm, thường gặp ở người
lớn tuổi, liên quan với tư thế vận động.
2. Nguyên nhân
- Tuổi tác: Theo thời gian, đĩa đệm dễ bị thoát vị hơn do hao mòn. Khi trẻ, đĩa đệm có
rất nhiều nhân nhầy. Tuy nhiên, khi càng lớn tuổi, lượng nhân nhầy trong đĩa đệm giảm
dần. Tình trạng này khiến đĩa đệm kém linh hoạt hơn. Lúc này, khi người bệnh di chuyển
hay vặn cổ, đĩa đệm có nguy cơ bị rách hoặc thoát vị rất cao. (3)
- Di truyền: Di truyền cũng là yếu tố làm tăng nguy cơ gặp phải tình trạng này. Nếu
trong gia đình người bệnh có người bị thoát vị đĩa đệm cổ, người bệnh có khả năng cao bị
mắc bệnh.
- Lối sống thiếu lành mạnh: Các thói quen xấu như hút thuốc lá, lười vận động và dinh
dưỡng không đủ có thể góp phần khiến sức khỏe của đĩa đệm suy yếu. Do đó cần tránh xa
hay thay đổi các thói quen xấu này.
- Mắc chấn thương hoặc tai nạn: Chấn thương tác động mạnh vào cột sống, khiến các
chất nhầy trong đĩa đệm bị thoát ra ngoài, gây chèn ép lên tủy sống hoặc rễ thần kinh xung
quanh.
- Tư thế sai: Tư thế sai kết hợp vận động không chính xác có thể gây áp lực lớn lên cột
sống cổ. Ngoài ra, những người lao động bốc vác hoặc phải thường xuyên chịu lực lớn lên
cột sống cổ cũng là nhóm đối tượng có nguy cơ gặp các vấn đề ở đĩa đệm rất cao.
3. Triệu chứng
- Cảm giác đau, mỏi, nhức khó vận động vùng cổ. đau buốt khó chịu, xuất hiện ngay
cả khi nghỉ ngơi, mọi cử động đều gây nên đau đớn
- Đau kéo dài từ gáy lan ra tai, cổ, ảnh hưởng tới tư thế đầu cổ, gây ra "tư thế vẹo cổ",
tư thế sái cổ
- Đau thường lan lên đầu, có thể nhức đầu ở vùng chẩm, vùng trán, đau từ gáy lan
xuống bả vai, cánh tay ở một bên hay ở cả hai bên.
- Mất cảm giác sâu của tay, đôi khi cánh tay và bàn tay có thể bị yếu cơ hoặc giảm vận
động.
125
- Rối loạn thần kinh thực vật (đau đầu, hoa mắt chóng mặt, suy giảm trí nhớ, mất ngủ,
tăng tiết mồ hôi...)
- Cảm giác khó chịu đột ngột như có luồng điện đi từ cổ xuống xương sống, thậm chí
cả tay, chân, ngón tay và ngón chân. Biểu hiện này mạnh hơn khi người bệnh cúi cổ về
trước, nó có thể kết thúc nhanh hoặc kéo dài.
- Đau có thể kèm co cứng cơ cạnh sống, đau tăng khi vận động, thay đổi thời tiết, chèn
ép rễ thần kinh, đau lan có thể kèm cảm giác kiến bò, tê rần...
4. Cận lâm sàng
- XQuang cột sống cổ thường qui các tư thế, thẳng nghiêng, chếch ¾ có mất đường
cong sinh lý, gai xương thân đốt, đặc xương dưới sụn, hẹp lỗ liên hợp…
- Chụp cộng hưởng từ (MRI): Đĩa đệm nằm sai vị trí, có thể chèn ra trước, sau hay vào
thân đốt sống. Khối nhân nhầy bị thoát ra khỏi vị trí thông thường. Rễ dây thần kinh hay
tủy sống bị chèn ép.
- CT scan cột sống cổ: Đánh giá cấu trúc xương, gai xương (khi không có MRI)
5. Chẩn đoán
a. Chẩn đoán xác định thoát vị đĩa đệm cột sống cổ khi:
- Có triệu chứng lâm sàng điển hình đau cổ vai gáy kèm dấu hiệu chèn ép thần kinh
- MRI cột sống cổ xác định thoát vị đĩa đệm tương ứng với triệu chứng
b. Chẩn đoán phân biệt:
- Thoái hóa cột sống cổ: Thoái hóa cột sống cổ là quá trình lão hóa tự nhiên của cột
sống, có thể gây đau, cứng khớp và hạn chế vận động ở vùng cổ, tương tự như thoát vị đĩa
đệm. Tuy nhiên, thoát vị đĩa đệm thường gây ra các triệu chứng chèn ép thần kinh như tê
bì, đau lan xuống tay, trong khi thoái hóa cột sống có thể gây ra các triệu chứng khác như
gai xương, hẹp ống sống.
- Đau thần kinh tọa: Thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng có thể gây đau thần kinh tọa,
nhưng thoát vị đĩa đệm cột sống cổ cũng có thể gây đau lan xuống cánh tay, giống như đau
thần kinh tọa. Tuy nhiên, đau thần kinh tọa thường lan dọc theo đường đi của dây thần kinh
tọa, từ vùng thắt lưng xuống chân, còn thoát vị đĩa đệm cổ gây đau lan xuống cánh tay, bàn
tay, ngón tay.
- Các bệnh lý thần kinh cơ khác: Một số bệnh lý như hội chứng đường hầm cổ tay, hội
chứng ống cổ tay, viêm đa dây thần kinh cũng có thể gây ra các triệu chứng tương tự như
tê bì, đau và yếu cơ ở tay, khiến người bệnh dễ nhầm lẫn với thoát vị đĩa đệm cổ.
6. Biến chứng
- Tàn phế suốt đời: Biến chứng này có thể xảy ra do người bệnh bị liệt khi tình trạng
thoát vị đĩa đệm chèn ép lên tủy sống cổ.
- Hẹp ống sống: Biến chứng hẹp ống sống cổ làm xuất hiện những triệu chứng từ nhẹ
tới nặng như đau đốt sống cổ trầm trọng, đau hay tê tại vai, bả vai, cánh tay, có thể gây yếu
cơ. Những triệu chứng này tương tự đau thần kinh tọa. Cơn đau sẽ thuyên giảm khi vùng
cổ vai gáy được giảm áp lực như khi nằm, cúi gập thả lỏng người. Tuy nhiên, cơn đau sẽ
trở lại nếu người bệnh duy trì tư thế lưng thẳng.
126
- Thiếu máu não, thiểu năng tuần hoàn não: Đĩa đệm khi bị thoát ra khỏi vị trí bình
thường sẽ gây chèn ép lên hệ thống động mạch đốt sống thân, dẫn tới tình trạng thiếu máu
não.
- Chèn ép rối thần kinh cánh tay: Những rễ thần kinh này xuất phát từ tuỷ cổ đi qua lỗ
liên hợp. Vì thế, khi đĩa đệm bị lệch khỏi vị trí sẽ gây chèn ép lên tuỷ sống hoặc chèn lên
những lỗ liên hợp, dẫn đến tình trạng chèn ép các dây thần kinh nơi đây. Người bệnh sẽ có
các biểu hiện như đau mỏi vai gáy, co cơ lan truyền xuống một hay cả hai cánh tay, đau
kèm theo tê bì hay teo cơ cánh tay.
- Hội chứng chèn ép tuỷ: Thoát vị đĩa đệm cổ là một trong những nguyên nhân phổ
biến của hội chứng chèn ép tủy. Nếu trì hoãn điều trị, người bệnh có nguy cơ tàn tật vĩnh
viễn, thậm chí là tử vong.
- Hội chứng rối loạn thần kinh thực vật: Biến chứng này khiến người bệnh chóng mặt,
ù tai và mất thăng bằng. Một số trường hợp có thể bị đau ở phần hốc mắt, mắt mờ từng
cơn. Người bệnh bị đỏ mặt đột ngột, vã mồ hôi, hạ huyết áp, đau ngực từng cơn, tăng nhu
động ruột, thực quản bị chèn ép, gây khó nuốt.
- Đau lan rộng: Các cơn đau nặng có thể lan dọc cột sống xuống toàn bộ lưng đến
mông, đùi và cẳng chân, làm suy yếu các bộ phận này.
7. Điều trị
- Điều trị nội khoa
+ Dùng thuốc giảm đau, chống viêm, làm mềm cơ và giảm đau thần kinh.
+ Với các trường hợp thoát vị đĩa đệm cổ nặng, bác sĩ có thể chỉ định điều trị bằng
+ Vật lý trị liệu sẽ bao gồm các phương pháp như sóng ngắn, sóng dài, siêu âm, xoa
bóp và kéo giãn cột sống cổ. Để điều trị bệnh hiệu quả và tránh chấn thương, người bệnh
không tự ý kéo giãn tại nhà, không thực hiện tại các nơi không có giấy phép về tập phục
hồi chức năng.
corticoid kết hợp vật lý trị liệu.
- Điều trị ngoại khoa: Sau khoảng 6 – 8 tuần điều trị nội khoa không hiệu quả, bác sĩ
sẽ cân nhắc chuyển sang điều trị ngoại khoa.
+ Phẫu thuật lấy đĩa đệm lối trước và hàn xương
+ Lấy bỏ các chồi xương an toàn.
+ Lấy được thoát vị đĩa đệm trung tâm.
+ Vật liệu ghép: xương tự thân, đồng loại hay vật liệu thay thế.
- Điều trị không dùng thuốc
+ Điện châm.
+ Điện nhĩ châm.
+ Điện mãng châm.
+ Cấy chỉ.
+ Giác hơi.
+ Cứu.
+ Xoa bóp bấm huyệt.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Thực hiện y lệnh: Thuốc, điện châm, thuỷ châm, giác hơi, cận lâm sàng...
127
- Phục hồi chức năng: Giúp người bệnh thực hiện các bài tập lưng dành riêng cho người
bệnh đau lưng, xoa bóp, bấm huyệt, massage, yoga…
- Hướng dẫn vệ sinh cá nhân.
- Hướng dẫn chế độ dinh dưỡng.
- Động viên tinh thần người bệnh.
- Cho người bệnh nghỉ ngơi.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khoẻ
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Giữ tinh thần thoải mái, tránh lo lắng, căng thẳng kéo dài
+ Hiểu rằng bệnh có thể kiểm soát tốt nếu điều trị và sinh hoạt đúng
+ Tuân thủ điều trị, tái khám đúng hẹn
+ Tránh tự ý ngưng thuốc hoặc thay đổi phương pháp điều trị
- Vệ sinh:
+ Giữ ấm vùng cổ vai gáy, đặc biệt khi trời lạnh
+ Tránh: Gối quá cao hoặc quá thấp. Tư thế cúi cổ lâu (xem điện thoại, máy tính)
+ Ngủ đủ giấc, nghỉ ngơi xen kẽ trong ngày
+ Sắp xếp tư thế làm việc đúng: màn hình ngang tầm mắt, ghế có tựa cổ
- Vận động – Phục hồi chức năng:
+ Vận động nhẹ nhàng, đều đặn, tránh đột ngột
+ Thực hiện các bài tập cổ vai gáy theo hướng dẫn của nhân viên y tế
+ Tránh: Mang vác nặng, xoay vặn cổ mạnh
+ Không tự ý kéo giãn cột sống cổ khi chưa có chỉ định
+ Có thể kết hợp: Vật lý trị liệu, xoa bóp, chườm ấm (khi không đau cấp)
• Xoay đầu: Ngồi thẳng lưng, từ từ xoay đầu sang trái rồi sang phải, giữ mỗi bên 10
giây, thực hiện 5 lần mỗi bên.
• Cúi ngửa đầu: Ngồi thẳng lưng, từ từ cúi đầu xuống và ngửa lên, giữ mỗi tư thế 10
giây, thực hiện 5 lần.
• Kéo giãn cột sống: Treo người lên xà đơn, giữ khoảng 45 giây, thả lỏng và thực hiện
3 lần/tuần.
• Bơi lội: Bơi lội nhẹ nhàng, đặc biệt là kiểu bơi ếch, giúp giảm áp lực lên cột sống
và tăng cường sức khỏe tổng thể.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Chế độ dinh dưỡng cho người thoát vị đĩa đệm cột sống cổ cần tập trung vào việc
giảm viêm, tăng cường sức khỏe xương khớp và hỗ trợ quá trình phục hồi. Nên bổ sung
các thực phẩm giàu omega-3, canxi, vitamin D, C, và các loại rau xanh đậm. Đồng thời,
cần hạn chế thực phẩm chứa nhiều đường, purin, và fructose.
+ Uống đủ nước
+ Hạn chế: Rượu bia, chất kích thích
+ Giữ cân nặng hợp lý để giảm tải cho cột sống
9.2. Phòng bệnh
128
- Thường xuyên rèn luyện thể chất với cường độ vừa phải
- Duy trì trọng lượng cơ thể khỏe mạnh
- Cẩn thận tư thế ngồi, nằm cũng như đi lại
- Giữ tư thế đúng trong quá trình sinh hoạt, làm việc
- Tập luyện các bài tập phù hợp
- Xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh, đầy đủ dưỡng chất
- Bỏ thuốc lá và hạn chế dùng thức uống chứa cồn như bia, rượu…
- Đừng quên các buổi khám sức khỏe định kỳ
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân thoát vị đĩa đệm cột sống cổ.
2. Chế độ ăn cho bệnh nhân thoát vị đĩa đệm cổ.
3. Cách nhận biết các biến chứng và cách phòng bệnh
Tài liệu tham khảo:
1. Bộ Y tế (2013), Quy trình kỹ thuật khám bệnh, chữa bệnh chuyên ngành Châm cứu.
2. Bộ Y tế (2016), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh cơ xương khớp.
3. Bộ Y tế (2014), Hướng dẫn quy trình kỹ thuật chuyên ngành Phục hồi chức năng
129
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH DI CHỨNG CHẤN THƯƠNG CỘT SỐNG CỔ
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh và người nhà biết được:
1. Nguyên nhân chấn thương cột sống cổ.
2. Triệu chứng của di chứng chấn thương cột sống cổ.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh di chứng chấn thương cột sống cổ.
II. Nội dung
1. Đại cương
Chấn thương cột sống cổ là những tổn thương xuất hiện tại vùng ống sống cổ và thường
được phân loại thành chấn thương cột sống cổ có tổn thương tủy và không tổn thương tủy.
Di chứng của chấn thương cột sống cổ có thể rất nghiêm trọng, bao gồm liệt tứ chi, rối
loạn chức năng hô hấp, tiêu hóa, và cảm giác, thậm chí có thể dẫn đến tử vong nếu không
được xử lý kịp thời. Các di chứng này phụ thuộc vào mức độ và vị trí tổn thương tủy sống
cổ.
Các di chứng thường gặp:
– Liệt: Liệt hoàn toàn hoặc một phần tứ chi, tùy thuộc vào vị trí và mức độ tổn thương
của tủy sống cổ. Liệt có thể là liệt mềm (ban đầu) sau đó chuyển sang liệt cứng.
– Rối loạn cảm giác: Giảm hoặc mất cảm giác ở các vùng cơ thể bên dưới vị trí tổn
thương, có thể kèm theo cảm giác tê, ngứa ran.
– Rối loạn chức năng hô hấp: Khó thở, thậm chí mất khả năng tự thở, cần sử dụng máy
thở.
– Rối loạn chức năng tiêu hóa: Rối loạn chức năng bàng quang, đại tràng, gây bí tiểu,
táo bón hoặc tiêu chảy.
– Biến chứng khác: Loét do tì đè, viêm phổi, nhiễm trùng đường tiểu, rối loạn tuần
hoàn và huyết áp, co cứng cơ, và các biến chứng khác do nằm bất động lâu ngày.
2. Nguyên nhân
– Nguyên nhân chấn thương cột sống cổ:
+ Tai nạn giao thông: Va chạm mạnh hoặc các tác động đột ngột có thể gây gãy, trật
đốt sống cổ, chèn ép tủy sống, gây tổn thương thần kinh.
+ Tai nạn lao động: Ngã từ trên cao, va đập mạnh vào vật cứng, hoặc các tai nạn trong
môi trường làm việc có thể gây ra các tổn thương tương tự như tai nạn giao thông.
+ Chấn thương thể thao: Các môn thể thao đối kháng, thể thao mạo hiểm, hoặc các hoạt
động có tính va chạm mạnh có thể gây ra chấn thương cổ, đặc biệt là khi có các động tác
xoay cổ đột ngột hoặc quá mức.
– Cơ chế di chứng:
+ Tổn thương tủy sống: Tủy sống là trung tâm điều khiển các hoạt động vận động, cảm
giác của cơ thể. Tổn thương tủy sống do chấn thương cổ có thể gây ra các mức độ liệt khác
nhau, mất cảm giác, rối loạn chức năng bàng quang, ruột, và các vấn đề khác.
130
+ Tổn thương đốt sống: Gãy, trật đốt sống có thể gây ra đau, biến dạng cột sống, chèn
ép rễ thần kinh, và các vấn đề về vận động.
+ Tổn thương dây chằng, đĩa đệm: Các tổn thương này có thể gây ra đau mạn tính, hạn
chế vận động, và các vấn đề khác liên quan đến cột sống cổ.
– Yếu tố nguy cơ:
+ Người lớn tuổi: Xương khớp yếu, thoái hóa, dễ bị tổn thương hơn.
+ Bệnh lý nền: Thoái hóa cột sống, loãng xương, viêm khớp dạng thấp, các bệnh lý
khác có thể làm tăng nguy cơ chấn thương và di chứng.
3. Triệu chứng
– Về vận động:
+ Liệt tứ chi: Đây là một trong những di chứng nghiêm trọng nhất, có thể là liệt mềm
(mất hoàn toàn khả năng vận động) hoặc liệt cứng (cơ bắp bị co cứng). Mức độ liệt phụ
thuộc vào vị trí và mức độ tổn thương tủy sống.
+ Yếu cơ: Người bệnh có thể bị yếu các cơ ở tay, chân, cổ và vai, gây khó khăn trong
việc cầm nắm, đi lại và các hoạt động sinh hoạt hàng ngày.
– Rối loạn cảm giác: Chấn thương cột sống cổ có thể gây ra các rối loạn cảm giác như
tê bì, mất cảm giác ở các vùng cơ thể khác nhau.
– Rối loạn cơ vòng: Mất kiểm soát bàng quang và ruột, gây ra các vấn đề về tiểu tiện
và đại tiện.
– Về hô hấp: Khó thở. Tổn thương tủy sống cổ có thể ảnh hưởng đến các cơ tham gia
vào quá trình hô hấp, gây khó thở, thậm chí suy hô hấp.
– Viêm phổi: Nguy cơ viêm phổi cao do khả năng tống xuất đờm bị suy giảm, tạo điều
kiện cho vi khuẩn phát triển.
– Di chứng loét do tì đè.
– Các biến chứng khác:
+ Đau mạn tính: Đau cổ, vai, lưng có thể kéo dài sau chấn thương.
+ Rối loạn thần kinh thực vật: Chấn thương tủy sống cổ có thể gây ra các rối loạn thần
kinh thực vật như rối loạn nhịp tim, hạ huyết áp.
+ Rối loạn giấc ngủ: Khó ngủ, mất ngủ.
+ Rối loạn dinh dưỡng: Khó khăn trong việc ăn uống, hấp thụ dinh dưỡng.
+ Ảnh hưởng tâm lý: Trầm cảm, lo âu, mất tự tin.
4. Cận lâm sàng
– Chụp MRI cột sống cổ giúp phát hiện các tổn thương cột sống cổ: Chèn ép rễ thần
kinh hoặc tủy sống, cong vẹo cột sống, hẹp ống sống, phù nề, tổn thương tủy sống.
– Chụp CT-Scanner: Thường được sử dụng để đánh giá các tổn thương xương như gãy
xương, trật khớp, hoặc các bất thường khác của đốt sống.
– Đánh giá các chứng năng hô hấp: chụp X-quang phổi, đo thông khí phổi…
5. Chẩn đoán
Chẩn đoán xác định di chứng chấn thương cột sống cổ khi người bệnh có tiền sử chấn
thương cột sống cổ, hiện còn rối loạn vận động, cảm giác, cơ tròn hoặc hô hấp kéo dài,
kèm bằng chứng tổn thương tồn dư trên MRI/CT, và không còn trong giai đoạn cấp tính.
6. Biến chứng
131
– Biến chứng về vận động và cảm giác:
+ Liệt: Có thể là liệt hoàn toàn hoặc một phần tứ chi, kèm theo mất cảm giác ở vùng bị
tổn thương.
+ Giảm phạm vi chuyển động: Cứng cổ, vai, hoặc cánh tay vĩnh viễn.
+ Tăng hoặc giảm trương lực cơ: Cơ co cứng không kiểm soát được cử động hoặc cơ bị
mềm nhẽo.
– Đau mãn tính: Đau cổ, đau đầu, đau thần kinh hoặc đau ở các vùng khác do ảnh
hưởng của chấn thương.
– Biến chứng về hệ thần kinh tự chủ:
+ Rối loạn huyết áp: Hạ huyết áp thế đứng hoặc huyết áp không ổn định.
+ Rối loạn nhịp tim: Nhịp tim chậm hoặc loạn nhịp tim.
+ Rối loạn phản xạ tự động: Các chức năng như hơi thở, huyết áp, nhịp tim bị rối loạn
và không kiểm soát được.
– Biến chứng về hô hấp: Suy hô hấp: Ảnh hưởng đến các cơ kiểm soát hô hấp, đặc biệt
khi tổn thương ở các đốt sống cổ cao (ví dụ, C3 trở lên).
– Biến chứng về chức năng đại tiểu tiện và đường ruột: Mất khả năng kiểm soát: Bí
tiểu, đại tiểu tiện không tự chủ.
– Các biến chứng khác:
+ Rối loạn giấc ngủ: Do đau mãn tính và khó chịu.
+ Tác động tâm lý: Lo lắng, trầm cảm do đau đớn và hạn chế khả năng vận động.
– Vấn đề sức khỏe khác:
+ Loét do tì đè, đặc biệt ở những người bị mất cảm giác.
+ Loãng xương và gãy xương tăng nguy cơ.
+ Teo cơ và hội chứng mệt mỏi mãn tính.
+ Rối loạn chức năng tình dục.
7. Điều trị
– Rối loạn vận động, cảm giác:
+ Tập phục hồi chức năng.
+ Tập các động tác chủ động và thụ động để tránh cứng khớp.
+ Điện cơ để kích thích thần kinh cơ.
+ Tập duy trì trương lực cơ.
+ Thuốc giãn cơ, thuốc hỗ trợ thần kinh.
– Rối loạn tiêu tiểu:
+ Tập đi tiểu, kích thích đi tiểu bằng xoa bóp.
+ Đặt sonde tiểu.
+ Thuốc táo bón.
– Đau:
+ Giảm đau.
+ Giãn cơ.
– Hô hấp:
+ Tập ho, tập thở.
+ Dùng kháng sinh hỗ trợ nếu viêm phổi.
132
+ Mở nội khí quản nếu suy hô hấp lâu ngày, thở oxy, thở máy tùy tình trạng.
– Loét: Thay băng, xoay trở, nằm nệm nước nệm hơi.
– Điều trị phẫu thuật nếu có các biến chứng hẹp ống sống, chèn ép nặng để giải phóng
chèn ép.
8. Chăm sóc điều dưỡng
– Buồng bệnh vệ sinh sạch sẽ, yên tĩnh thoáng mát.
– Sau mổ hướng dẫn vệ sinh cơ thể hàng ngày bằng nước ấm, tránh làm bẩn ướt vết
mổ.
– Động viên tinh thần, trấn an người bệnh.
– Y lệnh thuốc: giảm đau, kháng viêm, kháng sinh, bù dịch…
– Y lệnh thở oxy, hút đờm, phụ làm các thủ thuật như đặt nội khí quản, thở máy.
– Y lệnh đặt sonde tiểu, rửa bàng quang.
– Y lệnh chuẩn bị người bệnh trước mổ: dặn nhịn ăn, vệ sinh vùng mổ, cắt tóc, đăng
kí máu, đóng tiền tạm ứng…
– Y lệnh chuyển mổ.
– Y lệnh thay băng vết mổ.
– Mời hội chẩn phục hồi chức năng.
– Theo dõi sát dấu hiệu sinh tồn, phát hiện kịp thời các dấu hiệu suy hô hấp, sốc: huyết
áp tụt kẹt, mạch nhanh, SpO2 giảm, nhịp thở tăng…
– Sau phẫu thuật có thể xoay trở vỗ rung, thay đổi tư thế thường xuyên.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1.Chăm sóc cơ bản
– Tinh thần:
+ Hướng dẫn người nhà tạo người bệnh tinh thần thoải mái, tránh căng thẳng, suy nghĩ
tiêu cực.
+ Động viên tinh thần người bệnh an tâm điều trị theo phác đồ.
+ Cho người bệnh ngủ đủ giấc, tránh thức khuya.
+ Tránh khách thăm đông vào giai đoạn người bệnh không khỏe.
– Vệ sinh:
+ Vệ sinh cơ thể hàng ngày bằng nước ấm.
+ Chú ý những vùng tì đè, tránh ẩm ướt.
+ Nếu có sonde tiểu vệ sinh bộ phận sinh dục hàng ngày, vùng xung quanh sonde tiểu
+ Súc miệng nước muối, vệ sinh răng miệng hàng ngày để tránh bội nhiễm.
– Vận động - Phục hồi chức năng:
+ Hướng dẫn các động tác phục hồi chức năng cơ bản tại giường trong giới hạn cho
phép của người bệnh.
+ Hướng dẫn các động tác tập co duỗi chân tay tránh teo cơ cứng khớp ở người bệnh
liệt.
+ Người bệnh bị liệt cần xoay trở thường xuyên, xoa bóp tránh huyết khối và loét tì đè.
+ Hướng dẫn người nhà mua nệm nước, nệm hơi.
+ Tập các động tác co giãn cơ, nhẹ nhàng.
– Chế độ dinh dưỡng:
133
+ Tăng cường nước rau xanh và chất xơ
+ Ăn mềm lỏng dễ tiêu, chia nhỏ bữa ăn ra ăn nhiều bữa.
+ Dinh dưỡng đầy đủ các nhóm chất.
+ Trong thời gian thở máy cần bổ sung đủ dinh dưỡng đặt biệt là đạm.
9.2.Phòng bệnh
– An toàn lao động.
– Khi bị chấn thương cần bất động cột sống khi di chuyển.
– Tư thế vận động phù hợp, tránh giữ cổ một tư thế quá lâu, sai tư thế.
– Tập thể dục nhẹ nhàng tăng co giãn cơ, sức bền cơ thể.
– Người bệnh đã bị chấn thương cần tuân thủ chế độ điều trị của bác sĩ, tuân thủ việc
cố định cột sống, vận động.
– Sử dụng gối phù hợp tránh gập cột sống.
– Kiểm soát cân nặng, tăng sức bền cột sống.
Câu hỏi thảo luận
7. Nguyên nhân di chứng chấn thương cột sống cổ.
8. Triệu chứng nhận biết di chứng chấn thương cột sống cổ.
9. Cách phòng bệnh di chứng chấn thương cột sống cổ.
Tài liệu tham khảo
1. FV Thomson, Chấn thương cột sống cổ - Triệu chứng lâm sàng thường gặp,
https://www.fvhospital.com/tin-suc-khoe/chan-thuong-cot-song-co-trieu-chung-lam-
sang-thuong-gap/.
2. Tâm Anh Hospital, https://tamanhhospital.vn/benh/chan-thuong-cot-song.
134
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH ĐĨA ĐỆM CỘT SỐNG THẮT LƯNG CHÈN ÉP TỦY
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân của bệnh đĩa đệm cột sống thắt lưng chèn ép tủy.
2. Triệu chứng của bệnh đĩa đệm cột sống thắt lưng chèn ép tủy.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh đĩa đệm cột sống thắt lưng chèn ép tủy.
II. Nội dung
1. Đại cương
- Hội chứng chèn ép tủy là do bất kỳ tình trạng nào gây áp lực lên tủy sống. Tủy sống
là một bó dây thần kinh chạy xuống giữa lưng, có chức năng gửi các tín hiệu thần kinh qua
lại từ não đến các cơ và mô mềm. Khi di chuyển xuống phía sau, tủy sống được bảo vệ bởi
cột sống, là nhiều đốt xương giữ cấu trúc tủy luôn thẳng đứng. Các dây thần kinh của tủy
sống chạy qua các khe hở khác nhau giữa các đốt sống và sau đó đến các cơ xung quanh.
- Tùy thuộc vào nguyên nhân gây bệnh, các triệu chứng trong hội chứng chèn ép tủy
có thể phát triển chậm hoặc nhanh chóng. Một số chấn thương tại chỗ có thể gây ra các
triệu chứng ngay lập tức. Ngược lại, một số tình trạng sức khỏe khác - chẳng hạn như
nhiễm trùng hay khối u chèn ép tủy sống - có thể gây ra các triệu chứng dần dần xuất hiện
trong nhiều ngày hoặc thậm chí vài tuần.
- Đĩa đệm cột sống thắt lưng chèn ép tủy là tình trạng đĩa đệm giữa các đốt sống thắt
lưng bị tổn thương, thoát vị hoặc phình ra, gây áp lực lên tủy sống và các rễ thần kinh. Điều
này có thể gây ra các triệu chứng như đau lưng, đau lan xuống chân, tê bì, yếu cơ, thậm chí
có thể dẫn đến mất khả năng vận động.
2. Nguyên nhân
- Tình trạng thoái hóa: Bệnh thoái hóa đĩa đệm là một phần bình thường của quá trình
lão hóa. Điều này xảy ra khi các đĩa đệm của đốt sống ở cổ hoặc lưng bị mòn dần đi.
- Viêm khớp dạng thấp: Viêm khớp dạng thấp là một căn bệnh mà hệ thống miễn dịch
tấn công các mô khỏe mạnh của chính nó. Trong đó, các tế bào miễn dịch tấn công màng
hoạt dịch, lớp màng mỏng lót các khớp. Khi bao hoạt dịch bị viêm, người bệnh sẽ cảm thấy
đau và cứng khớp. Tình trạng viêm nhiễm ở cột sống lâu ngày có thể phá hủy các khớp
xương. Khi điều này xảy ra tại đốt sống, cấu trúc này có thể gây chèn ép.
- Thoát vị đĩa đệm: Một đĩa đệm thoát vị khi phần trung tâm - được gọi là nhân tủy -
đẩy ra vòng ngoài. Nếu đĩa đệm bị mòn hoặc bị thương nặng, phần nhân có thể chèn ép hết
ra ngoài. Khi đĩa đệm thoát vị phình ra về phía tủy sống sẽ gây áp lực lên tủy sống, gây
chèn ép. Thoát vị đĩa đệm cũng có thể xảy ra với các động tác nâng, kéo, cúi và vặn người.
- Chấn thương: Bất kỳ chấn thương nào đối với cột sống - chẳng hạn như tai nạn xe
hơi, chấn thương thể thao hoặc ngã - có thể dẫn đến chèn ép tủy sống.
- Gai xương: Khi càng lớn tuổi, các đĩa đệm trong cột sống sẽ bắt đầu giảm chiều cao
và phình ra. Hơn nữa, chúng cũng bị mất nước, khô và trở nên cứng. Kết quả là các đốt
sống sẽ di chuyển gần nhau hơn và cơ thể phản ứng với tình trạng đĩa đệm bị xẹp bằng
cách hình thành các gai xương nhằm tăng cường sức mạnh cho đĩa đệm. Các gai xương
gây ra cứng và thu hẹp ống sống và bắt đầu chèn ép tủy sống.
135
- Khối u: Các khối u ung thư và lành tính (không phải ung thư) đôi khi phát triển trong
không gian gần tủy sống. Lúc này, khi thấy khối u chèn ép tủy sống từ bên ngoài vào, người
bệnh nên cần xem xét phẫu thuật chèn ép tủy.
- Nhiễm trùng, viêm tủy, áp xe
3. Triệu chứng
- Có vấn đề cân bằng
- Đau và cứng ở lưng trên hoặc lưng dưới
- Đau rát lan xuống mông hoặc xuống chân, được gọi là đau thần kinh tọa
- Tê, yếu hoặc chuột rút ở chân, tê bì, kiến bò ở chân, bàn chân
- Mất cảm giác ở bàn chân
- Yếu một bàn chân hoặc cả hai chân dẫn đến đi khập khiễng
- Rối loạn chức năng bàng quang, ruột (trong trường hợp nặng).
- Đau tăng khi vận động, ho, hắt hơi.
4. Cận lâm sàng
- Chụp X-quang có thể thấy các gai xương đẩy vào dây thần kinh cột sống. Công cụ
này cũng có thể cho thấy sự liên kết bất thường của cột sống.
- Chụp cắt lớp vi tính (CT) hoặc chụp cộng hưởng từ (MRI) có thể cho phép quan sát
chi tiết hơn về tủy sống và các mô xung quanh.
- Điện cơ (EMG): đánh giá mức độ tổn thương rễ thần kinh
- Các công cụ khác: Bác sĩ cũng có thể đề nghị thực hiện chụp tủy đồ, chụp CT đặc
biệt bao gồm tiêm thuốc nhuộm vào cột sống hoặc đo điện cơ và dẫn truyền thần kinh để
đo hoạt động của cơ để tìm bằng chứng của hội chứng chèn ép tủy
5. Chẩn đoán
Dựa vào các dấu hiệu chèn ép tủy kết hợp MRI cột sống như:
- Đau lưng: Đau có thể bắt đầu đột ngột hoặc âm ỉ, có thể lan xuống mông, đùi, cẳng
chân, thậm chí xuống bàn chân.
- Đau thần kinh tọa: Cơn đau có thể lan dọc theo đường đi của dây thần kinh tọa (từ
mông xuống chân).
- Tê bì, yếu cơ: Có thể cảm thấy tê bì, kiến bò, hoặc yếu cơ ở một hoặc cả hai chân.
- Rối loạn chức năng: Trong trường hợp nặng, có thể bị rối loạn chức năng ruột (táo
bón, tiêu chảy) hoặc bàng quang (bí tiểu, tiểu không tự chủ).
- Hạn chế vận động: Khó khăn trong việc cúi, ngửa, hoặc xoay người.
- Dáng đi bất thường: Có thể đi lại khó khăn, dáng đi xiêu vẹo.
6. Biến chứng
- Chèn ép rễ thần kinh: Gây đau, tê, yếu cơ.
- Chèn ép tủy sống: Gây rối loạn cảm giác, vận động, thậm chí có thể dẫn đến liệt.
- Hội chứng đuôi ngựa: Chèn ép các rễ thần kinh vùng đuôi ngựa, gây mất kiểm soát
tiểu tiện, đại tiện và yếu chân.
- Biến dạng, teo cơ
7. Điều trị
136
- Nghỉ ngơi: Hạn chế vận động mạnh và các hoạt động gây áp lực lên cột sống.
- Vật lý trị liệu: Các bài tập và kỹ thuật vật lý trị liệu giúp giảm đau, tăng cường sức
mạnh cơ bắp và cải thiện khả năng vận động.
- Thuốc: Giảm đau, chống viêm, giãn cơ theo chỉ định của bác sĩ.
- Phẫu thuật: Trong trường hợp thoát vị đĩa đệm gây chèn ép tủy sống nghiêm trọng,
phẫu thuật có thể cần thiết để giải phóng áp lực lên tủy sống.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Đánh giá mức độ đau của bệnh nhân
- Đánh giá vận động của bệnh nhân để có kế hoạch hướng dẫn các động tác phục hồi
chức năng cơ bản.
- Thực hiện các y lệnh thuốc, cận lâm sàng.
- Nghỉ ngơi tuyệt đối trên giường trong giai đoạn cấp, đặc biệt khi có triệu chứng chèn
ép tủy rõ ràng.
- Đặt bệnh nhân nằm ngửa trên nệm cứng, có thể kê gối dưới khoeo chân để giảm áp
lực vùng thắt lưng.
- Theo dõi cảm giác chi, tê bì, yếu cơ có tăng lên bất thường không
- Theo dõi tình trạng bí tiểu, tiểu không tự chủ, táo bón – những dấu hiệu của chèn ép
tủy
- Hỗ trợ đặt sonde tiểu nếu cần thiết và theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng.
- Động viên người bệnh và người nhà an tâm hợp tác điều trị.
- Với bệnh nhân yếu hoặc liệt hoàn toàn hướng dẫn người nhà xoay trở thường xuyên,
vệ sinh sạch sẽ để ngừa loét
- Chuẩn bị bệnh nhân trước mổ: chuẩn bị hồ sơ, dặn nhịn ăn, đăng ký máu,…
- Chuyển mổ theo y lệnh
- Chăm sóc vết mổ.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Phòng bệnh vệ sinh sạch sẽ, thoáng mát, yên tình giúp người bệnh thoải mái.
+ Động viên tinh thần người bệnh và người nhà trong cơn đau cấp tính.
+ Hỗ trợ người bệnh và người nhà những việc có thể,
+ Giải đáp các thắc mắc của người bệnh trong phạm vi chuyên môn.
+ Tư vấn về phương pháp điều trị của bệnh cần thời gian lâu dài và sự hợp tác của người
bệnh.
+ Bệnh nhân có phẫu thuật: động viên người bệnh an tâm phẫu thuật, tránh lo lắng.
- Vệ sinh:
+ Hướng dẫn vệ sinh cơ thể hàng ngày sạch sẽ
+ Người bện liệt, vận động khó khăn cần được vệ sinh xoay trở thường xuyên để phòng
ngừa loét
+ Vệ sinh bộ phận sinh dục hàng ngày khi bệnh nhân có sonde tiểu.
137
+ Người bệnh có chỉ định phẫu thuật cần tắm vệ sinh cơ thể trước phẫu thuật sạch sẽ, sau
phẫu thuật cần vệ sinh cơ thể hàng ngày bằng nước ấm, tránh làm ướt vết thương
- Vận động-Phục hồi chức năng:
+ Hướng dẫn tư thế thích hợp giúp giảm đau và chèn ép lên cột sống:
Nằm ngửa, kê gối dưới chân giúp giảm áp lực lên cột sống thắt lưng: nằm ngửa trên nệm
cứng, kê gối dưới đầu gối tùy mức độ thấy thoải mái nhất
Nằm nghiêng và kê gối giữa hai chân: Người bệnh nằm nghiêng người, sau đó đặt một
chiếc gối nhỏ ở giữa 2 đầu gối và không nên gập hẳn 2 chân. Bên cạnh đó, người bệnh cũng có
thể đặt thêm một chiếc gối nhỏ ở vùng thắt lưng. Đây là mẹo nhỏ nhưng rất hiệu quả. Tác dụng
của nó là duy trì đường cong tự nhiên của cột sống, từ đó giảm áp lực cho cột sống, giúp bệnh
nhân cảm thấy thoải mái, dễ chịu hơn.
Nằm sấp và kê gối dưới bụng: Khi người bệnh nằm sấp, vùng cổ và vùng lưng trên sẽ
cảm thấy dễ chịu hơn rất nhiều. Hơn nữa, với tư thế này, vùng thắt lưng của bệnh nhân cũng
không bị uốn cong quá mức.
+ Hướng dẫn các động tác phục hồi chức năng cơ bản, vận động nhẹ nhàng tại giường trong
giai đoạn cấp: Người bệnh nên nằm nghỉ ngơi tại chỗ, trên đệm cứng. Tập các bài tập nhẹ nhàng
thụ động chủ động, có kháng và co cơ đẳng trương.
+ Qua giai đoạn cấp, sau phẫu thuật 1-7 ngày: Người bệnh cần tập thở, ho, gồng cơ tứ đầu
và các cơ chi dưới. Sau 2 tuần ngồi nẹp thắt lưng và sau 3 tuần có thể ngồi thẳng nhưng người
bệnh phải mặc áo nẹp trong vòng 3 tháng và tập các bài tập tại nhà để giữ cột sống, tư thế lao
động tốt.
+ Khi ra viện cần tập thể dục nhẹ nhàng tránh các bài tập nặng ảnh hưởng cột sống, tránh
thay đổi tư thế đột ngột, khiêng vác nặng.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Người bệnh cân được uống đủ nước.
+ Thức ăn mềm lỏng dễ tiêu.
+ Ăn đầy đủ dinh dưỡng tránh các chất kích thích, tăng cường rau xanh, trái cây.
9.2. Phòng bệnh
- Duy trì tư thế đúng:
+ Tránh ngồi cong lưng, cúi gập người lâu.
+ Khi ngồi làm việc, nên ngồi thẳng lưng, lưng tựa vào ghế, chân đặt thẳng trên sàn.
+ Khi mang vác vật nặng, nên khuỵu gối và nâng vật bằng sức chân thay vì cong lưng.
- Tập thể dục thường xuyên
+ Chọn các môn thể thao tốt cho cột sống như: đi bộ, bơi lội, yoga, đạp xe nhẹ nhàng.
+ Tập các bài tăng cường cơ lưng, cơ bụng để hỗ trợ cột sống.
+ Tránh các động tác mạnh, vặn xoắn lưng đột ngột.
- Kiểm soát cân nặng
+ Thừa cân làm tăng áp lực lên cột sống, dễ gây tổn thương đĩa đệm.
+ Thực hiện chế độ ăn uống lành mạnh: ít tinh bột xấu, nhiều rau xanh, trái cây, giàu canxi
và vitamin D.
138
- Tránh mang vác nặng thường xuyên: Nếu công việc bắt buộc phải mang vác, nên sử
dụng đai hỗ trợ cột sống hoặc thay đổi tư thế làm việc hợp lý.
- Nghỉ ngơi hợp lý
+ Không làm việc quá sức, nên nghỉ giữa giờ để cơ thể được thư giãn.
+ Tránh ngồi hoặc đứng quá lâu một tư thế, nên thay đổi tư thế mỗi 30 phút.
- Khám sức khỏe định kỳ
+ Phát hiện sớm các dấu hiệu thoái hóa, thoát vị đĩa đệm để có biện pháp can thiệp sớm.
+ Nếu có đau lưng kéo dài, tê chân hoặc yếu chi dưới cần đến cơ sở y tế sớm để chẩn
đoán.
Câu hỏi thảo luận:
1. Nguyên nhân của bệnh đĩa đệm cột sống thắt lưng chèn ép tủy
2. Triệu chứng nhận biết bệnh đĩa đệm cột sống thắt lưng chèn ép
3. Cách phòng bệnh bệnh đĩa đệm cột sống thắt lưng chèn ép tủy
Tài liệu tham khảo
1. Bệnh viện Nguyễn Tri Phương- chăm sóc người bệnh thoát vị đĩa đệm cột sống thắt
https://bvnguyentriphuong.com.vn/co-xuong-khop/phuong-phap-cham-soc-nguoi-
lưng
benh-thoat-vi-dia-dem-cot-song-that-lung
2. Bệnh viện đa khoa Vinmec https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/tim-hieu-hoi-
chung-chen-ep-tuy-vi
139
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH PHẪU THUẬT CỘT SỐNG
I.Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Các bệnh lý cột sống cần phẫu thuật,các phương pháp phẫu thuật cột sống thường
gặp, hiệu quả mà phẫu thuật cột sống đem lại.
2. Các triệu chứng, biến chứng có thể xảy ra sau phẫu thuật cột sống.
3. Cách chăm sóc,chế độ vận động cho người bệnh sau phẫu thuật cột sống.
II.Nội dung
1.Đại cương
Cột sống là trụ cột chính của cơ thể, có chức năng nâng đỡ trọng lương cơ thể, bảo vệt
tủy sống và giúp cơ thể vận động linh hoạt.
- Cột sống cấu tạo gồm: Đốt sống, đĩa đệm, tủy sống và dây thần kinh, các mô mềm.
+ Cột sống được cấu tạo từ 33-35 đốt sống chồng lên nhau,được chia làm 5 đoạn chính:
• Cột sống cổ: 7 đốt sống ( C1-C7)
• Cột sống ngực: 12 đốt sống (T1-T12)
• Cột sống thắt lưng : 5 đốt sống (L1-L5)
• Xương cùng : 5 đốt sống dính liền thành 1 khối
• Xương cụt : 4-6 đốt dính liền nhau.
+ Đĩa đệm: Nằm giữa các đốt sống,có cấu tạo như một bộ giảm xóc,giúp cột sống chịu
được các lực tác động và di chuyển linh hoạt.
+ Tủy sống và dây thần kinh: Tủy sống nằm trong ống sống được tạo bởi các đốt sống,có
nhiệm vụ truyền tín hiệu từ não đến các bộ phận khác của cơ thể. Các dây thần kinh phân
nhánh từ tủy sống đi ra ngoài qua các lỗ gian đốt sống.
+ Mô mềm: Bao gồm các cơ, gân và dây chằng giúp giữ các đốt sống lại với nhau và
tạo ra các chuyển động.
- Chức năng của cột sống:
+ Nâng đỡ: Đỡ trọng lượng cơ thể
+ Bảo vệ: Bảo vệ tủy sống và rễ thần kinh.
+ Vận động: Cho phép cử động linh hoạt ở các vùng khác nhau.
+ Tạo hình cơ thể: Giúp cơ thể có hình dáng thẳng đứng.
2.Các bệnh lý về cột sống thường có chỉ định phẫu thuật
- Biến dạng cột sống: Gù vẹo cột sống bẩm sinh, thoái hóa hoặc do chấn thương.
- Thoát vị đĩa đệm: Khi đĩa đệm bị thoát vị gây chèn ép nặng lên rễ thần kinh hoặc tủy
ống, gây đau đớn dữ dội, tê bì, yếu liệt.
- Hẹp ống sống: Ống sống bị thu hẹp do thoái hóa, gai xương, gây chèn ép lên tủy
sống và dây thần kinh.
- Chấn thương cột sống: Gãy, trật đốt sống gây mất vững cột sống hoặc tổn thương
tủy sống.
140
- U và viêm xương cột sống: Các khối u hoặc tình trạng viêm nhiễm gây tổn thương
cấu trúc cột sống.
- Trượt đốt sống: Một đốt sống trượt ra trước hoặc sau so với đốt sống bên dưới.
* Phẫu thuật cột sống thường được chỉ định khi:
+ Điều trị nội khoa không hiệu quả.
+ Có dấu hiệu chèn ép tủy hoặc rễ thần kinh nặng.
+ Biến dạng cột sống tiến triển (gù, vẹo).
+ Gãy đốt sống mất vững.
+ U hoặc nhiễm trùng cột sống.
3.Các phương pháp phẫu thuật cột sống phổ biến
- Phẫu thuật mổ hở: Là phương pháp truyền thống, bác sĩ rạch một đường dài trên lưng
để tiếp cận cột sống. Kỹ thuật này cho phép quan sát trực tiếp và xử lý các trường hợp phức
tạp.
- Phẫu thuật nội soi: Là kỹ thuật ít xâm lấn hơn, bác sĩ chỉ rạch một vết mổ nhỏ để đưa
ống nội soi có gắn camera vào. Phương pháp này giúp giảm tổn thương mô mềm, ít chảy
máu và thời gian hồi phục nhanh hơn.
- Phẫu thuật cố định cột sống (nẹp vít): Sử dụng các dụng cụ như vít, nẹp để cố định
các đốt sống bị mất vững, giúp cột sống ổn định trở lại.
- Cắt bản sống giải ép (Laminectomy): Cắt bỏ một phần bản sống để tạo không gian
rộng hơn cho tủy sống và rễ thần kinh, giảm chèn ép.
- Thay đĩa đệm nhân tạo: Áp dụng cho các trường hợp đĩa đệm bị hư hỏng nặng, bác
sĩ sẽ thay thế bằng đĩa đệm nhân tạo làm từ kim loại hoặc nhựa.
4.Hiệu quả của phẫu thuật cột sống đem lại
- Giảm đau hiệu quả: Phẫu thuật có thể giải quyết tận gốc nguyên nhân gây đau như
chèn ép rễ thần kinh do thoát vị đĩa đệm, hẹp ống sống, hoặc các khối u. Tỷ lệ bệnh nhân
giảm đau hoặc không còn đau sau mổ là rất cao.
- Phục hồi chức năng vận động: Phẫu thuật giúp bệnh nhân khôi phục khả năng đi lại
và sinh hoạt bình thường. Đối với các trường hợp bị liệt do chèn ép tủy sống, phẫu thuật
có thể giúp cải thiện tình trạng liệt chi.
- Nắn chỉnh biến dạng cột sống: Phẫu thuật giúp nắn chỉnh các trường hợp cong vẹo,
gù cột sống, giúp cải thiện thẩm mỹ và chức năng.
- Hồi phục nhanh (đối với phẫu thuật ít xâm lấn): Các phương pháp phẫu thuật hiện
đại như nội soi, phẫu thuật robot có ưu điểm là ít gây tổn thương mô mềm, ít chảy máu,
thời gian nằm viện ngắn và người bệnh có thể hồi phục nhanh chóng. Phẫu thuật nội soi
cột sống có tỷ lệ thành công cao, giúp giảm đau và cải thiện chức năng rõ rệt nếu chỉ định
đúng
- Hiệu quả của phẫu thuật cột sống còn phụ thuộc vào:
+ Mức độ và thời gian mắc bệnh: Hiệu quả phẫu thuật sẽ cao hơn nếu bệnh nhân được
chẩn đoán và điều trị sớm, trước khi xuất hiện các biến chứng nghiêm trọng như teo cơ,
yếu hoặc liệt chi. Mức độ trượt đốt sống càng cao thì phẫu thuật càng khó và dễ có biến
chứng hơn.
141
+ Tình trạng sức khỏe tổng thể: Các bệnh lý đi kèm như loãng xương, tiểu đường, tim
mạch hay huyết áp cao có thể làm tăng nguy cơ biến chứng và ảnh hưởng đến khả năng
hồi phục. Người lớn tuổi hoặc có sức khỏe yếu cũng có nguy cơ cao hơn.
+ Tuân thủ chế độ chăm sóc sau mổ: Việc tập vật lý trị liệu, nghỉ ngơi, vận động và ăn
uống đúng cách theo hướng dẫn của bác sĩ đóng vai trò then chốt trong quá trình hồi phục
và duy trì kết quả lâu dài.
5.Triệu chứng sau phẫu thuật cột sống
- Các triệu chứng thường gặp:
+ Đau ở vết mổ: Đây là triệu chứng chắc chắn sẽ xảy ra. Vết mổ có thể sưng, đỏ và
đau nhức. Cơn đau sẽ được kiểm soát bằng thuốc giảm đau đường tiêm hoặc đường uống.
+ Co thắt cơ: Các cơ ở vùng lưng có thể bị căng và co thắt do bị tác động trong quá
trình phẫu thuật. Điều này là hoàn toàn bình thường và sẽ giảm dần theo thời gian.
+ Cảm giác tê, ngứa ran hoặc yếu: Nếu trước phẫu thuật, dây thần kinh bị chèn ép, thì
có thể cảm thấy tê, ngứa ran hoặc yếu ở chân, tay trong những giờ đầu. Đây là dấu hiệu
cho thấy các dây thần kinh đang bắt đầu phục hồi chức năng và cảm giác.
+ Buồn nôn và choáng váng: Đây là tác dụng phụ phổ biến của thuốc gây mê và thuốc
giảm đau. Cảm giác này thường giảm dần sau vài giờ.
+ Mệt mỏi và lơ mơ: Hầu hết bệnh nhân sẽ cảm thấy rất mệt mỏi và buồn ngủ do tác
dụng của thuốc mê.
+ Kích thích bàng quang,bệnh nhân có đặt ống thông tiểu nên có cảm giác kích thích
muốn đi tiểu.
- Các triệu chứng bất thường:
+ Đau dữ dội không thuyên giảm dù đã dùng thuốc
+ Sốt cao (thường là trên 38°C) hoặc cảm thấy ớn lạnh.
+ Vết mổ sưng to,chảy máu, chảy dịch, hoặc có mùi hôi.Dẫn lưu vết mổ ra nhiều
dịch/máu bất thường.
+ Tê bì hoặc yếu liệt ở tay, chân tăng lên hoặc xuất hiện ở vùng trước đó không bị.
+ Đau ngực hoặc khó thở.
6. Cận lâm sàng thực hiện sau phẫu thuật cột sống
₋ Chụp X-quang cột sống (thẳng/nghiêng), chụp CT scan có hoặc không có cản quang.
- Tùy tình trạng sức khỏe của bệnh nhân có thể có những xét nghiệm cận lâm sàng
khác.
- Các xét nghiệm sinh hóa máu, công thức máu, đông máu, đường huyết, điện giải đồ,
đo khí máu động mạch, sinh hóa nước tiểu..
7.Biến chứng sau phẫu thuật cột sống
- Suy hô hấp: nguyên nhân có thể tắc đường thở do đờm,co thắt thanh quản,phù nề
thanh quản, xẹp phổi, tràn khí màng phổi, nhiễm trùng hoặc các vấn đề khác.
- Tổn thương rễ thần kinh hoặc tủy sống: Đây là một trong những biến chứng nghiêm
trọng và đáng lo ngại nhất. Nó có thể dẫn đến tê liệt mới, yếu cơ, mất cảm giác hoặc thậm
chí là liệt chi, do rễ thần kinh hoặc tủy sống bị tổn thương trong quá trình phẫu thuật.
142
- Rò rỉ dịch não tủy: Màng cứng bao bọc tủy sống có thể bị rách, khiến dịch não tủy
(CSF) rò rỉ. Biến chứng này thường gây ra đau đầu dữ dội khi ngồi hoặc đứng, và có thể
cần phẫu thuật để vá lại.
- Dính rễ thần kinh:Thường gặp sau mổ thoát vị đĩa đệm,gây đau kéo dài, tê buốt, nhất
là khi thay đổi tư thế.
- Hội chứng chùm đuôi ngựa (Cauda Equina Syndrome):có biểu hiện rối loạn tiểu tiện,
đại tiện, tê vùng yên ngựa.Là biến chứng nghiêm trọng, cần mổ lại khẩn cấp.
- Chảy máu hoặc tụ máu: Một lượng máu lớn có thể tích tụ dưới da (tụ máu), gây sưng
và đau. Trường hợp nghiêm trọng có thể cần phải phẫu thuật lại để cầm máu.
- Nhiễm trùng vết mổ: Vết mổ có thể bị nhiễm trùng bề mặt hoặc sâu. Các dấu hiệu
bao gồm sưng, nóng, đỏ, đau dữ dội và có thể chảy dịch mủ. Bệnh nhân cũng có thể bị sốt.
- Tắc mạch phổi, huyết khối tĩnh mạch sâu (DVT) do nằm lâu sau mổ.
- Viêm phổi, loét tì đè ở bệnh nhân liệt sau mổ.
- Tổn thương cơ quan lân cận (hiếm): như thực quản, ruột, mạch máu lớn (nếu mổ qua
đường bụng hoặc ngực)
- Lỏng hoặc gãy vít, nẹp: có thể do loãng xương,bệnh nhân vận động sớm quá mức.
Có thể gây đau hoặc tái mất vững → cần mổ lại.
- Lệch vị trí dụng cụ: Dụng cụ chèn ép thần kinh hoặc mô mềm xung quanh gây đau,
rối loạn vận động hoặc cảm giác.
8. Điều trị sau phẫu thuật cột sống
Sau quá trình phẫu thuật tại phòng mổ thì bệnh nhân sẽ được chuyển ra phòng hồi sức
sau mổ, tại đây bệnh nhân sẽ được hồi sức,điều trị các triệu chứng xuất hiện sau mổ,được
chăm sóc theo dõi phát hiện phòng ngừa các biến chứng sau mổ.
- Hồi sức – ổn định hô hấp và tuần hoàn
+ Thở oxy hoặc thở máy (nếu có chỉ định): hỗ trợ hô hấp sau gây mê hoặc khi bệnh
nhân có nguy cơ suy hô hấp.
+ Theo dõi và điều chỉnh huyết áp, nhịp tim: đảm bảo huyết động ổn định, tránh tụt
huyết áp làm giảm tưới máu não.
+ Truyền dịch: bù dịch, duy trì thể tích tuần hoàn.
+ Sử dụng thuốc vận mạch: khi huyết áp thấp kéo dài.
- Kiểm soát và đánh giá các dấu hiệu thần kinh: kiểm tra tri giác, vận động chi, cảm
giác, phản xạ của bệnh nhân và có hướng điều trị đặc hiệu theo từng nguyên nhân:
+ Nếu tụ máu ngoài màng cứng hoặc chèn ép phải mổ giải ép khẩn
+ Nếu có liệt chi mới xuất hiện hoặc tiến triển nhanh, rối loạn tiểu tiện kiểu bí tiểu
hoặc đái không tự chủ hoặc tê vùng yên ngựa (perineal numbness) bệnh nhân sẽ được mổ
lại để xử trí.
+ Điều trị chống phù tủy: truyền methylprednisolone theo phác đồ.
- Kiểm soát đau: Thuốc giảm đau đường tĩnh mạch (Paracetamol, morphin, fentanyl...)
tùy theo chỉ định. Giúp bệnh nhân ổn định sau mổ.
- Điều trị dự phòng các biến chứng:
+ Huyết khối tĩnh mạch sâu: mang vớ áp lực, dùng thuốc chống đông theo chỉ định.
143
+ Kháng sinh dự phòng nhiễm trùng: Ngăn ngừa nhiễm trùng vết mổ, nhằm giảm nguy
cơ viêm màng não, nhiễm trùng huyết.
- Chế độ dinh dưỡng và vận động sau mổ hợp lý.
9.Chăm sóc điều dưỡng sau phẫu thuật cột sống
- Đảm bảo thông khí và hô hấp: Đặt bệnh nhân nằm đầu cao 30 độ, đầu và cổ thẳng
hàng với cột sống, tùy loại phẫu thuật mà bệnh nhân được nằm thẳng, nghiêng hoặc sấp,
cần giữ cho cột sống thẳng không bị cong vẹo, tránh đè ép vết mổ và giúp thông khí tốt
hơn. Theo dõi nhịp thở, cử động lồng ngực, SpO2. Thở oxy theo y lệnh, hút đờm nhớt và
chất nôn ói. Theo dõi sát hô hấp của người bệnh.
- Bệnh nhân nằm yên tại giường, hạn chế tối đa việc di chuyển bệnh nhân. Sử dụng
các gối kê chuyên dụng để cố định cổ, vai và hông, giúp giữ cột sống ở tư thế đúng, tránh
xoắn vặn cột sống. Đánh giá và phòng ngừa té ngã cho bệnh nhân.
- Kiểm tra,theo dõi các dấu hiệu thần kinh:ý thức,tri giác,cảm giác và vận động của tứ
chi (tay, chân) một cách đều đặn. Yêu cầu bệnh nhân cử động ngón tay, ngón chân, xem
bệnh nhân có tê bì hay yếu cơ bất thường ở vùng hông, chân không. Phát hiện kịp thời dấu
hiệu yếu liệt mới, phát hiện và xử trí kịp thời các biến chứng thần kinh.
- Theo dõi sát các dấu hiệu sinh tồn mạch,huyết áp,nhịp thở, nhiệt độ liên tục, phát
hiện xử trí khi bệnh nhân bị tụt/tăng huyết áp.
- Theo dõi vết mổ, phát hiện chảy máu vết mổ và chăm sóc vết mổ, phòng ngừa nhiễm
khuẩn vết mổ.
- Theo dõi ống dẫn lưu (nếu có): lượng dịch, màu sắc, vị trí cố định để phát hiện những
dấu hiệu bất thường.
- Ủ ấm cho người bệnh.
- Thực hiện các y lệnh thuốc và y lệnh lâm sàng kịp thời và đầy đủ.Theo dõi và phát
hiện kịp thời các tác dụng phụ của thuốc.
- Đánh giá mức độ đau của người bệnh,thực hiện các y lệnh thuốc giảm đau.
- Người bệnh nhịn ăn những giờ đầu sau mổ,được nuôi dưỡng bằng đường tĩnh mạch.
- Theo dõi lượng nước tiểu, màu sắc nước tiểu.Theo dõi dịch ra vào trong 24h đầu.
- Động viên, trấn an tinh thần người bệnh.
- Theo dõi và báo bác sĩ khi có diễn tiến xấu sau phẫu thuật: Chảy máu vết mổ, đau
đầu dữ dội,đau lưng nhiều hơn trước khi mổ, không giảm khi dùng thuốc giảm đau, nôn
mửa nhiều, co giật, yếu liệt hoặc tê bì tay chân mới xuất hiện hoặc tăng lên, khó thở, tuột
tắc xoắn ống dẫn lưu.
10.Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
10.1.Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Tạo môi trường yên tĩnh thoải mái,g iảm thiểu tiếng ồn, ánh sáng dịu nhẹ, nhiệt dộ
phòng thích hợp.
+ Người bệnh cần giữ tinh thần bình tĩnh và thư giãn. Căng thẳng sẽ làm chậm quá
trình hồi phục.
+ Người bệnh không đơn độc, luôn có đội ngũ y tế túc trực theo dõi, chăm sóc. Có thắc
mắc hay lo lắng gì hãy nói ngay với điều dưỡng và bác sĩ. Hãy tin tưởng vào phác đồ điều
trị và sự hỗ trợ của y bác sĩ. Thực hiện đúng theo hướng dẫn của bác sĩ và điều dưỡng trong
quá trình điều trị và chăm sóc.
144
+ Người bệnh nên hít thở sâu, thả lỏng cơ thể, giữ tinh thần thoải mái.
+ Người nhà nên giữ thái độ bình tĩnh, nhẹ nhàng, động viên tích cực.Tránh nói chuyện
quá nhiều hoặc đưa thông tin gây lo lắng cho người bệnh khi họ còn đang hồi phục sau mổ.
Có thể nắm tay, xoa dịu người bệnh để tạo cảm giác an toàn, yên tâm.
- Vệ sinh:
+ Trong những giờ đầu sau mổ, nhân viên y tế sẽ hỗ trợ lau mặt, cổ, mình bằng khăn
ấm cho người bệnh để giữ sạch da và tránh loét tì đè.
+ Không lau vùng lưng gần vết mổ, tránh làm ướt băng.
+ Tuyệt đối không tự ý tháo băng hoặc sờ tay vào vết mổ, tránh nhiễm trùng.
+ Nếu thấy băng bị ướt, chảy dịch, đau rát nhiều – hãy báo ngay cho điều dưỡng.
+ Sau khi tỉnh táo, người bệnh có thể súc miệng nhẹ bằng nước muối sinh lý, giúp
miệng sạch sẽ, tránh khô và nhiễm khuẩn.
+ Bệnh nhân tiêu tiểu tại giường và được sự hỗ trợ vệ sinh sau tiêu tiểu từ nhân viên y
tế và người nhà.
- Vận động: Tuyệt đối tuân thủ chỉ định của bác sĩ và hướng dẫn của điều dưỡng, kỹ
thuật viên vật lý trị liệu. Mỗi bệnh nhân có tình trạng sức khỏe và mức độ phẫu thuật khác
nhau, do đó kế hoạch vận động sẽ khác nhau.Thông thường 24 giờ đầu sau mổ, người bệnh
sẽ nằm tại giường nghỉ ngơi cần sự chăm sóc của điều dưỡng và người nhà.
+ Người bệnh nằm ngửa, đầu cao khoẳng 30 độ. Giữ thân mình, cổ, chân trên một
đường thẳng (trục cột sống không bị xoay vặn). Không tự ý nâng đầu cao, không xoay lưng
nghiêng người khi chưa có chỉ định và sự giúp sức từ nhân viên y tế.
+ Vận động nhẹ nhàng, thụ động là chủ yếu trong những giờ đầu. Cử động nhẹ nhàng
các chi: Gập duỗi các ngón tay, ngón chân, xoay nhẹ cổ tay, cổ chân, gập duỗi nhẹ nhàng
khuỷu tay, đầu gối (với sự hỗ trợ) và khi không có chống chỉ định.
+ Người nhà có thể giúp bệnh nhân xoa bóp nhẹ nhàng tay, hai chân để kích thích tuần
hoàn
+ Tránh mọi tác động mạnh, đột ngột thay đổi tư thế, tuyệt đối không được ngồi dậy
,xoay người làm sai tư thế gây xoắn vặn cột sống.
+ Tập thở sâu và ho có kiểm soát: Điều này giúp phổi nở tốt và phòng ngừa các biến
chứng hô hấp.
- Dinh dưỡng:
+ Những giờ đầu sau mổ bệnh nhân sẽ nhịn ăn, được nuôi dưỡng bằng dịch truyền.
+ Khi bệnh nhân tỉnh táo, sinh hiệu ổn định, có nhu động ruột (trung tiện được) có chỉ
định cho ăn đường miệng thì bệnh nhân cần một chế độ ăn uống cân bằng và hợp lý giúp
bổ sung năng lượng và hỗ trợ quá trình lành vết thương, tăng cường hệ miễn dịch và cải
thiện chức năng não bộ.
+ Chế độ ăn cần:
• Đảm bảo cung cấp đủ năng lượng,cân bằng giữa các nhóm chất dinh dưỡng, tăng
cường chất đạm(thịt, cá, trứng, sữa…), tăng cường canxi để giúp hồi phục xương tránh bị
loãng xương, bổ sung chất béo tốt từ dầu thực vật, quả bơ và các loại hạt, tăng cường
vitamin (đặc biệt là vitamin A, D, C...) và khoáng chất từ rau xanh và trái cây, ngũ cốc
nguyên hạt.
145
• Đủ chất xơ: giúp duy trì hệ tiêu hóa khỏe mạnh và ngăn ngừa táo bón, một vấn đề
thường gặp ở bệnh nhân sau phẫu thuật.
• Uống đủ nước: Duy trì đủ nước giúp cơ thể hoạt động bình thường, hỗ trợ chức năng
não bộ và tiêu hóa.
• Chia nhỏ bữa ăn: Ăn thành nhiều bữa nhỏ trong ngày (5-6 bữa) thay vì 3 bữa lớn có
thể giúp bệnh nhân dễ tiêu hóa và hấp thu hơn, đặc biệt nếu có cảm giác buồn nôn hoặc
khó tiêu. Nếu gặp khó khăn trong việc nhai nuốt: Cần chế biến thức ăn mềm, lỏng, dễ tiêu
hóa như súp, cháo, sinh tố, tránh các thực phẩm có mùi tanh, dầu mỡ. Gừng có thể giúp
giảm cảm giác buồn nôn.
• Tránh ăn các đồ ăn cay nóng, chiên xào nhiều gây đầy bụng và khó tiêu
10.2.Phòng bệnh
- Phòng tránh các yếu tố nguy cơ gây tổn thương cột sống:
+ Cẩn thận khi đi lại, nhất là người cao tuổi: Sử dụng tay vịn, nẹp hỗ trợ khi đi lại nếu
cần.Tránh nền trơn trượt, bậc thềm cao hoặc ánh sáng yếu.Tắm nhanh, tránh đứng lâu, nên
sử dụng tay vịn trong nhà tắm, cầu thang để đảm bảo an toàn.
+ Tư thế đúng khi nâng, bê vật nặng: Gập gối, giữ thẳng lưng, nâng vật bằng sức chân
– không cúi lưng gập người, không xoay vặn cột sống khi đang mang vật nặng. Khi thay
đổi tư thế như đứng lên/ngồi xuống/khi nằm hãy thực hiện từ từ tránh đột ngột.
+ Tránh ngồi lâu – sai tư thế: Dùng ghế có tựa lưng, giữ cột sống thẳng, thay đổi tư thế
mỗi 30–60 phút.
+ Cẩn thận khi trèo cao (lên thang, mái nhà…): Sử dụng thiết bị bảo hộ an toàn, có
người hỗ trợ khi làm việc ở độ cao.
+ Luôn tuân thủ luật giao thông: Đội mũ bảo hiểm khi tham gia giao thông bằng xe
máy, đạp điện. Không phóng nhanh, vượt ẩu, tránh va chạm. Thắt dây an toàn khi đi ô tô.
Không lái xe khi buồn ngủ, dùng rượu bia.
+ Trong lao động làm việc cần trang bị bảo hộ lao động đúng quy định: Đai lưng, nón
bảo hộ, giày chống trượt...
+ Chơi thể thao đúng kỹ thuật – đặc biệt là các môn như: bóng đá, võ thuật, trượt ván,
đạp xe địa hình..Mang dụng cụ bảo vệ cột sống nếu cần (nẹp lưng, áo giáp,…). Không chơi
quá sức – dễ chấn thương cơ – xương – khớp.
- Bảo vệ sức khỏe tổng thể:
+ Ăn uống lành mạnh: Tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, thực phẩm
giàu chất chống oxy hóa, bổ sung đầy đủ canxi, vitamin D, A, C và các khoáng chất giúp
xương chắc khỏe. Uống đủ nước. Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, chiên rán nhiều dầu
mỡ. Tránh các chất kích thích như rượu bia, thuốc lá.
+ Tập thể dục đều đặn: Thực hiện các bài tập thể dục nhẹ nhàng, đúng cách. Tập các
môn thể thao như đi bộ/bơi lôi/yoga/đạp xe...Tập các bài tập tăng cường sức mạnh cơ lưng
và bụng giúp cột sống vững chắc hơn. Các bài tập toàn thân giúp tăng tuần hoàn máu, giảm
viêm và nâng cao miễn dịch.
146
+ Ngủ đủ giấc và kê gối đúng tư thế để duy trì đường cong sinh lý của cột sống. Sử
dụng ghế và nệm có độ cứng phù hợp hỗ trợ tốt cho lưng. Hạn chế stress, giữ tinh thần
thoải mái và vui vẻ.
+ Duy trì cân nặng hợp lý: Thừa cân có thể tạo áp lực lên cột sống, ảnh hưởng đến cấu
trúc xương.
- Kiểm soát bệnh nền:
+ Kiểm soát tốt tăng huyết áp, tiểu đường, rối loạn lipid máu giúp hạn chế tổn thương
mạch máu, bảo vệ mạch máu nuôi tủy xương và đĩa đệm, hạn chế các biến chứng thần
kinh.
+ Điều trị, kiểm soát ung thư: Các bệnh ung thư khi tiến triển có thể di căn hoặc biến
chứng vào cột sống.
+ Điều trị, kiểm soát tốt và ngăn ngừa bệnh tiến triển với các bệnh thoái hóa cột sống,
thoát vị đĩa đệm, viêm cột sống dính khớp, loãng xương.
- Tầm soát và phát hiện sớm:
+ Theo dõi và tái khám bệnh định kỳ để bác sĩ đánh giá và phát hiện sớm các dấu hiệu
bất thường.
+ Đi khám bệnh ngay khi có các biểu hiện: Đau lưng dữ dội sau té ngã, va đập, đau
lưng dai dẳng kéo dài không rõ nguyên nhân.
+ Tê, yếu chân tay, không kiểm soát tiểu tiện, đại tiện.
+ Có bệnh lý xương khớp kèm đau lưng kéo dài.
Câu hỏi thảo luận:
1. Các bệnh lý cột sống nào cần phẫu thuật?
2. Hiệu quả mà phẫu thuật cột sống đem lại?
3. Các triệu chứng sau phẫu thuật cột sống có thể gặp?
4. Các biến chứng có thể gặp sau phẫu thuật cột sống?
5. Cách chăm sóc người bệnh sau phẫu thuật cột sống?
6. Phòng các bệnh cột sống như thế nào?
Tài liệu tham khảo
1. Trường Đại học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh (2023), Phẫu thuật cột sống cơ
bản, Nhà xuất bản Y học Hà Nội.
2. Trường Đại học Y Hà Nội (2020), Điều dưỡng ngoại khoa, Nhà xuất bản Y học Hà
Nội.
3. Trường Đại học y khoa Phạm Ngọc Thạch (2024), Hồi sức và chăm sóc người bệnh
sau phẫu thuật, Nhà xuất bản Y học chi nhánh thành phố Hồ Chí Minh.
147
Chương IV
Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
Tiêu hóa
148
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM RUỘT THỪA
I. Mục tiêu
Người bệnh hiểu được:
1. Nguyên nhân của bệnh viêm ruột thừa
2. Triệu chứng và biến chứng của viêm ruột thừa
3. Cách xử trí khi bị viêm ruột thừa
4. Cách chăm sóc sau khi mổ
II. Nội dung
1. Đại cương
Ruột thừa là một đoạn ruột nhỏ, dạng túi cùng, hẹp và dài vài cm dính vào manh tràng.
Ruột thừa nằm ở phần bụng dưới bên phải, nối tiếp nối giữa ruột non và ruột già. Chức
năng của ruột thừa trong cơ thể chưa được xác định.
2.Nguyên nhân
Viêm ruột thừa là tình trạng ruột thừa bị viêm nhiễm. Sự tắc nghẽn trong lòng ruột thừa
có thể là nguyên nhân gây viêm ruột thừa. Vi khuẩn nhân lên nhanh chóng, khiến phần ruột
thừa bị viêm, sưng và hóa mủ. Viêm ruột thừa là bệnh lý cấp cứu bụng phổ biến. Cứ 15
người thì có 1 người bị viêm ruột thừa trong suốt cuộc đời của mình.
Nếu hiện tượng viêm và nhiễm trùng lan rộng đến thành ruột thừa thì ruột thừa sẽ bị vỡ
ra. Sau khi ruột thừa vỡ, nhiễm trùng sẽ lan rộng vào trong ổ bụng. Tuy nhiên hiện tượng
nhiễm trùng này thường giới hạn thành một vùng nhỏ xung quanh ruột thừa được gọi là áp
xe ruột thừa
Đôi khi viêm ruột thừa có thể tự khỏi mà không cần phẫu thuật nếu hiện tượng viêm và
nhiễm trùng không lan rộng vào ổ bụng. Viêm, đau và các triệu chứng sẽ biến mất. Trường
hợp này có thể gặp ở những người già và được sử dụng kháng sinh. Một số ít trường hợp
viêm ruột thừa không biến chứng có thể đáp ứng với điều trị kháng sinh, nhưng nguy cơ
tái phát vẫn cao.
3.Triệu chứng
- Đau bụng: Là triệu chứng xuất hiện đầu tiên và luôn có. Đau bụng trong viêm ruột
thừa do viêm có thể điển hình như: cơn đau khởi phát ở vùng rốn hoặc thượng vị. Sau
khoảng 2-12 giờ, cơn đau tăng dần và di chuyển xuống vùng hố chậu phải, đau âm ỉ liên
tục và tăng lên khi ho hoặc thay đổi tư thế…Tùy vào vị trí của ruột thừa mà người bệnh sẽ
có cảm nhận rất khác nhau về vị trí của đau bụng trong viêm ruột thừa: đau hông lưng (ruột
thừa sau manh tràng), đau hạ vị (ruột thừa thể tiểu khung),...Ngoài ta tính chất của cơn đau
bụng trong bệnh viêm ruột thừa còn phụ thuộc và nhiều yếu tố khác
+ Thuốc đang sử dụng
+ Sức chịu đựng của người bệnh
+ Sức đề kháng của người bệnh
149
- Sốt: Thông thường sốt nhẹ xấp xỉ 38 độ C do tình trạng viêm nhiễm của ruột Tình
trạng bệnh lý của người bệnh thừa. Nếu có biến chứng viêm phúc mạc thì tình trạng nhiễm
trùng nặng, gây triệu chứng sốt cao.
- Buồn nôn: Đây là dấu hiệu viêm ruột thừa cấp và luôn xuất hiện sau đau bụng. Tuy
nhiên triệu chứng này có thể đánh lừa với những bệnh lý khác như viêm dạ dày hoặc ngộ
độc thức ăn.
- Tiêu chảy: Tiêu chảy chỉ gặp trong một số trường hợp đặc biệt như viêm ruột thừa
thể tiểu khung hoặc ruột thừa viêm đã có biến chứng vỡ tạo ổ viêm gây kích thích đi vệ
sinh
4.Cận lâm sàng
Tùy theo tình trạng bệnh nhân, bác sỹ sẽ cho thực hiện các xét nghiệm, cận lâm sàng
phù hợp:
- Xét nghiệm công thức máu có bạch cầu đa nhân trung tính tăng
- Xét nghiệm nước tiểu để tầm soát các chỉ số bất thường
- Siêu âm bụng tổng quát thấy hình ảnh viêm ruột thừa
- Chụp XQ bụng không chuẩn bị.
- Chụp CT scanner: ở những bệnh nhân nữ không có mang thai thì chụp CT bụng ở
khu vực ruột thừa có thể giúp ích trong việc chẩn đoán viêm ruột thừa, áp xe quanh ruột
thừa cũng như giúp chẩn đoán loại trừ các bệnh lý khác trong ổ bụng và vùng chậu có thể
có triệu chứng tương tự như ruột thừa
5. Chẩn đoán: Để chẩn đoán viêm ruột thừa, bác sĩ sẽ hỏi bệnh nhân về quá trình xuất
hiện bệnh, diễn tiến của các triệu chứng và khám vùng bụng bệnh nhân.
Trong giai đoạn đầu, các triệu chứng của viêm ruột thừa chưa rõ ràng. Do đó, khi bị đau
bụng, không được tự ý dùng thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Cần được theo dõi tại
cơ sỡ y tế. Nếu tình trạng bệnh không thuyên giảm cần báo ngay cho bác sĩ để khám lại và
xác định chẩn đoán.
6.Biến chứng của viêm ruột thừa
- Biến chứng trước mổ
+ Thủng ruột thừa: hay còn gọi là vỡ ruột thừa. Đây là biến chứng thường gặp nhất của
viêm ruột thừa. Thủng ruột thừa có thể gây áp xe quanh ruột thừa hoặc nặng hơn là viêm
phúc mạc lan toả. Nguyên nhân chính của thủng ruột thừa là chẩn đoán và điều trị trễ.
Khoảng thời gian giữa chẩn đoán và điều trị phẫu thuật càng dài thì nguy cơ bị thủng ruột
thừa càng cao. Do đó, một khi chẩn đoán là viêm ruột thừa thì nên tiến hành phẫu thuật,
tránh những trì hoãn không cần thiết
+ Ổ áp-xe trong bụng: khi ruột thừa để lâu hoặc điều trị không đúng cách, các cơ quan
trong ổ bụng như ruột non, mạc nối lớn,... đến bao bọc lại ổ mủ sẽ tạo thành ổ mủ khu trú
trong ổ bụng gọi là ổ áp xe. Với trường hợp như này là ưu tiên chọc dẫn lưu dưới hướng
dẫn của siêu âm phối hợp điều trị kháng sinh theo phác đồ. Sau đó sẽ hẹn cắt ruột thừa sau
6 tháng.
- Biến chứng sau mổ:
+ Tắc ruột: Biến chứng này ít gặp hơn. Tắc ruột xuất hiện khi hiện tượng viêm xung
quanh ruột thừa làm cho cơ của thành ruột ngưng hoạt động, ngăn cản không cho các thành
phần bên trong lòng ruột được đẩy đi. Nếu đoạn ruột bên trên chỗ tắc nghẽn chứa đầy dịch
và chất lỏng thì bụng sẽ chướng và bệnh nhân cảm thấy buồn nôn hoặc nôn.Điều này có
thể cần đến việc dẫn lưu các thành phần bên trong ruột ra bên ngoài thông qua một ống
được luồn vào mũi, thực quản, đến dạ dày và ruột
150
+ Nhiễm trùng huyết: là hiện tượng vi khuẩn gây nhiễm trùng từ ruột thừa vào dòng
máu và đi khắp cơ thể. Đây là một biến chứng nguy hiểm, có thể đe doạ tính mạng. Nhưng
may mắn là ít gặp
+ Biến chứng sau khi cắt ruột thừa thường gặp là nhiễm trùng vết mổ: đây là biến chứng
thường gặp nhất. Biến chứng nhiễm trùng này có thể nhẹ hoặc nặng như đỏ và đau vết mổ
trong trường hợp nhẹ cho đến mức độ trung bình chỉ cần dùng kháng sinh và nặng là vừa
dùng kháng sinh vừa phải phẫu thuật. Nhiễm trùng vết mổ ít gặp ở trường hợp mổ nội soi.
7. Điều trị
Phương pháp điều trị viêm ruột thừa là cắt bỏ ruột thừa bị viêm. Cắt ruột thừa là phẫu
thuật bụng phổ biến nhất. Có hai phương pháp cắt ruột thừa phổ biến là cắt ruột thừa nội
soi và cắt ruột thừa hở.
- Cắt ruột thừa nội soi: đèn soi được đưa vào bên trong bụng để quan sát và cắt bỏ ruột
thừa
- Cắt ruột thừa hở: thủ thuật cắt ruột thừa qua đường mổ ở bên phải của bụng dưới.
+ Viêm ruột thừa cấp: cắt ruột thừa và vùi gốc
+ Viêm phúc mạc khu trú ở hố chậu phải: cắt ruột thừa, có dẫn lưu hay không dẫn lưu
+ Viêm phúc mạc toàn thể hay viêm phúc mạc tiểu khung: Cắt ruột thừa, dẫn lưu
+ Áp xe ruột thừa: sử dụng đường ngoài vào phúc mạc, dẫn lưu mủ là chủ yếu, nếu dễ
dàng thì mới cắt ruột thừa
+ Đám quánh ruột thừa: không có chỉ định mổ cấp cứu, theo dõi sát người bệnh và có
thể hẹn mổ chương trình 3 tháng sau
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Theo dõi dấu chứng sinh tồn, nước xuất nhập, Quan sát băng thấm dịch, dẫn lưu ra
máu không, tình trạng tri giác sau mổ nếu người bệnh gây mê. Tình trạng cảm giác, vân
động chi nếu gây mê tủy sống. Tình trạng bụng như đau, tình trạng nhu động ruột, nghe
nhu động ruột. Dấu hiệu chảy máu qua vết mổ, dẫn lưu ổ bụng, nhiễm trùng vết mổ. Cho
người bệnh nằm tư thế Fowler, ngồi dậy đi lại sớm để tránh biến chứng liệt ruột, viêm phổi,
giúp người bệnh thoải mái. Nếu không nôn ói, trung tiện được thì cho ăn thông thường sau
6-8 sau mổ, Vết mổ không nhiễm trùng sau 7 ngày cắt chỉ. Người bệnh mổ nội soi điều
dưỡng chú ý tình trạng chướng bụng do bơm hơi trong ổ bụng, đau vai
- Thời gian hồi phục sau mổ tùy thuộc vào phương pháp mổ nội soi hay mổ hở, viêm
ruột thừa có thể biến chứng hay chưa. Với trường hợp viêm ruột thừa không biến chứng
mổ nội soi bệnh nhân phục hồi nhanh hơn. Thông thường có thể xuất viện sau 1-2 ngày
sau mổ và nhanh chóng trở lại với hoạt động hàng ngày sau 2-3 ngày. Đối với các trường
hợp viêm ruột thừa có biến chứng thời gian hồi phục có thể lâu hơn
- Chú ý trong sinh hoạt và sử dụng thuốc:
+ Có thể sử dụng thuốc kháng sinh và thuốc giảm đau theo chỉ định của bác sĩ.
151
+ Cho người bệnh ngồi dậy càng sớm càng tốt để tránh biến chứng liệt ruột, viêm phổi,
giúp người bênh thoải mái.
+ Trong trường hợp ruột thừa chưa bị vỡ, có thể sinh hoạt bình thường lại sau phẫu
thuật 2-3 ngày. Nếu ruột thừa đã bị vỡ, cần sau phẫu thuật 2 tuần.
+ Rửa vết mổ tại nhà nhẹ nhàng, giữ khô ráo, tránh dùng bột hoặc kem thoa lên vết mổ.
9.Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1.Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần: Công tác tư tưởng cho người bệnh và gia đình, cung cấp thông tin về
phương pháp mổ nội soi cắt ruột thừa sẽ ít đau sau mổ, ít biến chứng tắc ruột sau mổ.Nếu
mổ hở thì sẽ đau hơn và thời gian nằm viện lâu hơn. Cung cấp những thông tin cần thiết
cho người bệnh hiểu về bệnh tình của mình để người bệnh yên tâm.
- Vệ sinh:
+ Không ngâm nước cho đến khi vết mổ lành hoàn toàn.
+ Vết sẹo liền lại sau 4 - 6 tuần và sẽ mềm, nhạt dần theo thời gian.
- Vận động-phục hồi chức năng:
+ Bảo vệ bụng khi ho bằng cách đặt một cái gối trước bụng, đè vào khi ho, cười hoặc
xoay người để giảm đau.
+ Trong tuần đầu tiên sau phẫu thuật, bệnh nhân nên vận động nhẹ nhàng, không bưng
bê vật nặng hoặc tham gia các hoạt động gắng sức.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Sau mổ bệnh nhân nhịn ăn uống hoàn toàn cho đến khi có nhu động ruột tức là người
bệnh cảm thấy bụng sôi cuộn lên kèm theo đánh hơi được. Khi đó cho bệnh nhân uống sữa
ấm hoặc ăn cháo loãng
+ Sau mổ vài ngày chia bữa ăn thành nhiều phần nhỏ trong ngày: 6 - 8 bữa/ngày, thức
ăn mềm và nhiều rau xanh và trái cây
+ Uống nhiều nước và thức uống không chứa caffeine, tránh thức ăn nhiều chất béo,
dầu mỡ,... để tránh táo bón sau phẫu thuật.
- Khi nào nên tái khám ngay:
+ Sốt cao trên 38 độ C, có thể ho hoặc không. Đây là dấu hiệu cảnh báo nhiễm trùng
phổi hoặc tình trạng nhiễm trùng ổ bụng.
+ Nhịp tim tăng cao trên 100 nhịp/phút.
+ Đau ngực, khó thở đột ngột.
+ Đau bụng nhiều hơn hoặc cảm thấy khó chịu.
+ Vết mổ sưng đỏ quá mức hoặc chảy dịch.
+ Vết mổ bị hở miệng.
+ Người bệnh các dấu hiệu tắc ruột như đau bụng từng cơn, bí trung đại tiện. Khi có
các dấu hiệu trên nhịn ăn uống hoàn toàn và đến bệnh viện ngay
9.2.Phòng bệnh
Đau, viêm ruột thừa có nhiều nguyên nhân gây ra tuy nhiên nguyên nhân chủ yếu vẫn
là do đường thông ruột già với ruột thừa bị tắc nghẽn. Vì vậy hãy chủ động phòng bệnh để
tránh bị tích tụ chất nhầy và chất thải gây ra đau ruột thừa. Dưới đây là một số cách phòng
tránh hiệu quả có thể áp dụng:
152
- Bổ sung nhiều rau quả: chúng ta vẫn biết rau, củ rất tốt cho sức khỏe. Vì vậy nên bổ
sung vào bữa ăn hàng ngày các loại rau, củ, quả đặc biệt là dưa chuột, nước ép và củ cải
bởi là các thực phẩm tốt cho hệ tiêu hóa. Các loại rau, củ, quả còn làm tăng cường dịch
nhầy, làm hạn chế tích tụ phân ở ruột già.
- Uống nhiều nước: có tác dụng làm sạch đường ruột, giúp ruột lưu thông hiệu quả,
tránh tình trạng tắc nghẽn gây viêm ruột thừa
- Có chế độ ăn uống lành mạnh: không sử dụng các loại chất kích thích, thực phẩm có
hại cho sức khỏe
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân viêm ruột thừa?
2. Triệu chứng nhận biết?
3. Cách phòng bệnh?
Tài liệu tham khảo
PGS.TS Phạm Văn Linh, Ths Hồ Duy Bình (2009), Điều dưỡng Ngoại, Hà Nội: Nhà
xuất bản Y học Hà Nội.
153
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI VIÊM PHÚC MẠC
I.Mục tiêu
Giúp người bệnh và gia đình biết được:
1.Nguyên nhân của viêm phúc mạc
2.Triệu chứng viêm phúc mạc
3.Cách chăm sóc, phòng bệnh viêm phúc mạc.
II.Nội dung
1. Đại cương
Phúc mạc là màng thẩm thấu, bao phủ bên trong cơ thể, có tác dụng bảo vệ các cơ quan
trong ổ bụng. Phúc mạc có khả năng hấp thu lại nhanh một lượng dịch đưa vào khoang
phúc mạc, phúc mạc có khả năng chống lại quá trình nhiễm khuẩn do hoạt động thực bào
và phản ứng viêm bằng sự bao vây của các quay ruột, mạc nối, mạc treo...
Khi phúc mạc viêm là làm di chuyển 1 lượng lớn nước, điện giải và Protein vào khoang
phúc mạc, tổ chức liên kết dưới phúc mạc nhưng không có khả năng hấp thu, làm cho cơ
thể mất nước và điện giải.
Viêm phúc mạc là một bệnh lý ngoại khoa nặng cần được điều trị kịp thời. Nếu như
bệnh được khắc phục muộn, tình trạng nhiễm trùng có thể lây lan ra toàn bộ cơ thể và để
lại những di chứng nặng nề, thậm chí là gây tử vong.
2. Nguyên nhân
2.1. Nguyên nhân viêm phúc mạc nguyên phát: Viêm phúc mạc nguyên phát còn gọi
là viêm phúc mạng do vi khuẩn tự phát. Những người mắc dạng bệnh này hầu như không
có triệu chứng gì nổi bật. Vi khuẩn Escherichia coli là tác nhân gây ra viêm phúc mạc
nguyên phát. Bệnh viêm phúc mạc nguyên phát có thể lây nhiễm qua:
- Đường máu.
- Đường bạch huyết.
- Vi khuẩn trong lòng ruột di chuyển ra ngoài qua thành ruột.
2.2. Nguyên nhân viêm phúc mạc thứ phát: Viêm phúc mạc thứ phát thường có nhiều
người mắc phải hơn. Đa số các trường hợp bệnh đều là biến chứng của một số bệnh lý
ngoại khoa xảy ra trong khoang màng bụng như:
- Thủng một hoặc nhiều cơ quan rỗng: Gồm loét túi thừa, loét dạ dày, viêm hoại tử túi
mật.
- Viêm các cơ quan tại ổ bụng: Gồm viêm ruột thừa, túi thừa hay viêm tụy hoại tử.
- Biến chứng sau khi thực hiện phẫu thuật: Gồm nhồi máu tạng hay sang chấn thủng
tạng.
- Chấn thương: Các chấn thương nặng, xuyên thấu vào ổ bụng có thể dẫn đến viêm
phúc mạc thứ phát.
- Áp xe tạng lân cận bị vỡ.
- Vỡ túi mật.
154
2.3. Nguyên nhân khác: Viêm phúc mạc cũng có thể xảy ra do một số nguyên nhân
khác như:
- Cơ thể bị ức chế miễn dịch do mắc bệnh HIV/AIDS.
- Tác nhân hóa học trong cơ thể: Các chất hóa học trong cơ thể sở hữu đặc tính kích
thích như máu, mật, nước tiểu bị rò rỉ vào ổ bụng gây viêm phúc mạc.
- Tác nhân hóa học ngoại sinh: Thuốc bari tương phản khi chụp ống tiêu hóa bị tràn
vào khoang màng bụng gây viêm phúc mạc.
2.4. Các yếu tố có thể làm tăng nguy cơ viêm phúc mạc:
- Lọc màng bụng: Viêm phúc mạc thường gặp phổ biến ở những bệnh nhân đang thực
hiện liệu pháp lọc màng bụng.
- Người có tiền sử viêm phúc mạc: Viêm phúc mạc có thể tái phát trở lại .
- Bệnh lý khác: Xơ gan, bệnh Crohn, viêm ruột thừa, loét dạ dày hay viêm túi thừa và
viêm tụy đều là các bệnh lý làm tăng nguy cơ mắc viêm phúc mạc.
3. Triệu chứng
3.1. Viêm phúc mạc nguyên phát:
- Da xanh
- Tiêu hóa kém, có khi rối loạn tiêu hóa
- Nhiệt độ tăng nhẹ
- Có thể có cổ chướng.
- Có khi biểu hiện bán tắc ruột
3.2. Viêm phúc mạc thứ phát:
- Toàn thân: Hội chứng nhiễm trùng
+ Nhiệt độ tăng.
+ Mạch nhanh.
+ Vẻ mặt nhiễm trùng nhiễm độc: môi khô, lưỡi bẩn
- Cơ năng:
+ Đau bụng: Lúc đầu khu trú, sau lan tỏa.
+ Nôn thường do phản xạ kích thích giai đoạn sớm, muộn thì do liệt ruột.
+ Nấc: do kích thích cơ hoành (giai đoạn sớm).
+ Bệnh nhân thường nằm ở tư thế giảm đau (gấp đùi vào gối).
+ Đến muộn thì biểu hiện như tắc ruột: Nôn, bí trung đại tiện...
- Thực thể: Là triệu chứng quan trọng, thường gặp:
+ Co cứng thành bụng biểu hiện: Bụng không tham gia nhịp thở, các khối cơ thẳng nổi
rõ, ấn thấy cứng như gỗ.
+ Gõ bụng thường có đục vùng thấp, vang vùng cao
+ Nghe thường thấy mất nhu động ruột hoặc giảm do bị liệt
+ Thăm túi cùng qua trực tràng hoặc qua âm đạo, thường có dấu hiệu Donglas phồng
và đau
Ngoài ra, trong trường đang trị liệu bằng lọc màng bụng thì một số triệu chứng viêm
phúc mạc khác cũng có thể xuất hiện gồm:
- Dịch lọc đục bất thường.
- Có những đốm trắng, sợi hoặc nốt trong dịch lọc.
155
4. Cận lâm sàng
- Tổng phân tích tế bào máu: bach cầu tăng, Hct tăng do mất nước
- Điện giải đồ, chức năng gan thận: Đánh giá tình trạng mất nước, tình trạng suy gan,
suy thận.
- XN dịch màng bụng tìm vi khuẩn.
- Siêu âm bụng tổng quát: tìm tạng tổn thương.
- Chụp XQ bụng không chuẩn bị: mờ đều ổ bụng, thành ruột dày hơn bình thường, các
quai ruột dãn, có thể có liềm hơi dưới cơ hoành trong thủng tạng rỗng.
- Chụp CT bụng là tiêu chuẩn vàng tìm nguyên nhân.
5. Chẩn đoán
5.1. Chẩn đoán xác định
- Chẩn đoán xác định dựa vào:
+ Hội chứng nhiễm khuẩn toàn thân
+ Có phản ứng cơ thành bụng, rõ thì có co cứng cơ thành bụng
+ Thăm trực tràng, âm đạo túi cùng căng phồng và đau.
+ Kết quả cận lâm sàng như chụp XQ bung, CT bụng, siêu âm bụng tổng quát
- Chẩn đoán nguyên nhân dựa vào:
+ Tiền sử.
+ Tính chất đau và vị trí đau ban đầu ...
+ Kết quả cận lâm sàng như chụp XQ bung, CT bụng, siêu âm bụng tổng quát
+ Các kết quả xét nghiệm
+ Cần chú ý những nguyên nhân thường gặp trên lâm sàng: viêm ruột thừa cấp vỡ,
thủng ổ loét dạ dày tá tràng, tắc mật do sỏi ....
5.2. Chẩn đoán phân biệt
- Đến sớm với các cơn đau:Viêm loét dạ dày tá tràng, đau quặn thận, quặn gan...
- Đến muộn cần chẩn đoán phân biệt với tắc ruột
6. Tiến triển và biến chứng
- Cơ thể bị mất nước dẫn đến rối loạn điện giải.
- Áp xe trong ổ bụng.
- Dính phúc mạc làm tăng nguy cơ tắc ruột.
- Nhiễm trùng huyết.
- Sốc nhiễm trùng.
- Suy đa cơ quan.
- Tử vong.
7. Điều trị
7.1.Viêm phúc mạc nguyên phát: Điều trị nội khoa là chính, nếu nghi ngờ cũng chỉ
định tránh bỏ sót viêm phúc mạc thứ phát.
- Dùng kháng sinh phối hợp liều cao dựa vào kháng sinh đồ.
- Nhịn ăn hoàn toàn, nuôi dưỡng bằng đường tĩnh mạch.
- Điều trị triệu chứng.
7.2.Viêm phúc mạc thứ phát:
7.2.1.Nguyên tắc điều trị: Hồi sức ngoại khoa tích cực kết hợp điều trị ngoại khoa.
156
- Hồi sức ngoại khoa:
+ Truyền dịch, điện giải để bù nước, điện giải.
+ Điều chỉnh thăng bằng kiềm toan.
+ Kháng sinh phổ rộng, mạnh, tốt nhất là theo kháng sinh đồ.
+ Đảm bảo hô hấp, hạ nhiệt ...
- Điều trị ngoại khoa: Mổ càng sớm càng tốt trên cơ sở hồi sức tích cực. Có khi vừa
hồi sức vừa mổ. Giải quyết nguyên nhân: Cắt ruột thừa, khâu lỗ thủng ....
8.Chăm sóc điều dưỡng:
- Cho người bệnh nắm tư thế thích hợp
- Theo dõi dấu hệu sinh tồn, tri giác, tình trạng đau bụng, nôn, ...
- Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng
- Phụ giúp bác sỹ làm thủ thuật (nếu có)
- Chuẩn bị người bệnh trước mổ (nếu cần)
- Động viên, trấn an tinh thần cho người bênh, người nhà người bệnh.
- Cho người bệnh nhịn ăn hoặc chế độ ăn hợp lý theo y lệnh.
- Thực hiện vệ sinh cá nhân cho người bệnh ( Khi cần)
9.Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1.Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Động viên, trấn an người bệnh và gia đình, giúp người bệnh yên tâm điều trị.
+ Giải thích rõ tình trạng bệnh, phương pháp điều trị và tiên lượng để người bệnh hợp
tác tốt.
+ Hướng dẫn người bệnh tuân thủ các chỉ định của bác sĩ, không tự ý dùng thuốc hay
bỏ điều trị.
+ Khuyến khích gia đình thường xuyên thăm hỏi, hỗ trợ tinh thần cho người bệnh.
- Vệ sinh:
+ Người bệnh sau khi đau thường mệt, hoặc có thể sau dùng thuốc an thần, cần hỗ trợ
và hướng dẫn người nhà vệ sinh thân thể, vệ sinh răng miệng.
+ Hỗ trợ người bệnh vệ sinh thân thể hằng ngày, đặc biệt khi người bệnh mệt, đau hoặc
sau phẫu thuật.
+ Giữ da sạch sẽ, khô ráo; vệ sinh răng miệng để phòng nhiễm khuẩn.
+ Chăm sóc vết mổ/vết dẫn lưu (nếu có) theo đúng hướng dẫn của nhân viên y tế, giữ
vết thương khô, sạch.
+ Thay băng, quần áo, ga trải giường khi bẩn hoặc ẩm ướt.
+ Khi người bệnh ổn định có thê tự làm những cộng việc: đánh răng miệng, rửa mặt,
bệnh nhân phải được vệ sinh da sạch sẽ
- Vận động- phục hồi chức năng:
+ Trong giai đoạn cấp: cho người bệnh nghỉ ngơi tuyệt đối, nằm tư thế thoải mái, tránh
vận động mạnh.
+ Nếu có nôn: cho người bệnh nằm nghiêng để phòng hít sặc.
+ Sau phẫu thuật hoặc khi tình trạng ổn định:
• Hướng dẫn người bệnh vận động nhẹ nhàng, thay đổi tư thế sớm theo chỉ định.
• Tập ngồi dậy, đi lại từng bước để phòng biến chứng ứ đọng, dính ruột, viêm phổi.
+ Tránh mang vác nặng, gắng sức trong thời gian hồi phục.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Trước mổ hoặc trong giai đoạn cấp: nhịn ăn uống hoàn toàn, nuôi dưỡng bằng đường
157
tĩnh mạch theo y lệnh.
+ Sau mổ:
• Nhịn ăn cho đến khi có trung tiện.
• Bắt đầu ăn lỏng (cháo, súp), chia nhỏ bữa, tăng dần về số lượng và độ đặc.
• Thức ăn dễ tiêu, đảm bảo đủ năng lượng và dinh dưỡng.
+ Uống nước theo hướng dẫn của bác sĩ, tránh ăn uống quá sớm hoặc quá nhiều.
9.2.Phòng bệnh:
- Điều trị sớm và triệt để các bệnh lý trong ổ bụng như viêm ruột thừa, loét dạ dày – tá
tràng, viêm túi mật…
- Có chế độ nghỉ ngơi và làm việc phù hợp với tỉnh trạng bệnh.
- Giữ vệ sinh ăn uống, ăn chín uống sôi để phòng nhiễm trùng đường tiêu hóa.
- Tuân thủ dùng thuốc theo hướng dẫn của bác sỹ.
- Tuân thủ hướng dẫn của bác sỹ khi bệnh cần theo dõi.
9.3.Những lưu ý sau khi xuất viện
- Chế độ ăn uống:
+ Uống đủ nước mỗi ngày: giúp bù điện giải và bổ sung những thất thoát do nhiễm
trùng cho cơ thể.
+ Bổ sung các món ăn giàu dưỡng chất dưới dạng lỏng, mềm, dễ tiêu hóa, ít gia vị,
tránh gây áp lực lên cơ quan tiêu hóa, đồng thời cung cấp năng lượng, dưỡng chất giúp cơ
thể nhanh hấp thu, từ đó nâng cao thể trạng và tăng cường chức năng miễn dịch cho người
bệnh.
+ Hạn chế bổ sung các món ăn nhiều chất béo, cay nóng, nhiều đường, thực phẩm lên
men, những thực phẩm có chất kích thích (gas, bia rượu, cà phê, nước tăng lực…).
- Chế độ sống, sinh hoạt:
+ Nghỉ ngơi nhiều sau phẫu thuật. Không vận động mạnh, khiêng vác vật nặng, Do
những hoạt động này có thể kích thích vị trí tổn thương, làm phát sinh cơn đau, khiến thời
gian phục hồi lâu hơn.
+ Đi khám ngay nếu xuất hiện những dấu hiệu bất thường như: Đau bụng, nôn, bí trung
đại tiện.
+ Tái khám đúng hẹn theo chỉ định từ bác sĩ.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân viêm phúc mạc
2. Cách lưu ý sau khi bị viêm phúc mạc.
Tài liệu tham khảo
Bộ y tế (2016), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị viêm phúc mạc, nhà xuất bản y học.
158
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH THỦNG DẠ DÀY
I.Mục tiêu
Người bệnh hiểu được:
1. Nguyên nhân của bệnh thủng dạ dày
2. Triệu chứng và phương pháp chẩn đoán
3. Cách xử trí khi bị thủng dạ dày
4. Biến chứng của thủng dạ dày
5. Cách chăm sóc sau khi mổ
II.Nội dung
1 Đại cương
Thủng dạ dày là thuật ngữ dùng để chỉ sự xuất hiện của khí tự do ở bên trong ổ bụng.
Đây là một dạng cấp cứu ngoại khoa hay xảy ra rất nguy hiểm, bởi càng chẩn đoán muộn
nguy cơ tử vong càng tăng
2.Nguyên nhân
Trong các trường hợp bị thủng dạ dày thì có đến 90% là do thủng loét dạ dày tá tràng,
các trường hợp còn lại là do:
- Chấn thương bụng kín
- Chấn thương đâm xuyên thành bụng xuất phất từ:
- Nuốt phải hoặc có dị vật rơi vào bụng
3.Triệu chứng
Hầu hết người bị thủng dạ dày gặp hiện tượng đau bụng dữ dội và đột ngột, số ít người
có dấu hiệu nôn và những giờ đầu của bệnh không có tình trạng bí trung đại tiện. Vào thời
điểm cơn đau tăng lên bụng sẽ cứng
Diễn biến lâm sàng ở người bị thủng dạ dày có thể là đau thượng vị dữ dội trong 6 giờ
đầu kèm theo sốc sau đó cơn đau nhanh chóng lan ra khắp ổ bụng rồi trở về trạng thái bình
thường trong 6 giờ kế tiếp. Những trường hợp lỗ thủng có kích thước nhỏ thủng cách xa
bữa ăn hoặc lỗ thủng đã được bít lại thì có ít dịch dạ dày thoát ra lỗ thủng và chảy xuống
hố chậu phải theo rãnh đại tràng phải khiến người bệnh bị đau ở hố chậu phải đây là lý do
khiến nhiều người nhầm tưởng mình bị viêm ruột thừa cấp
4. Cận lâm sàng
- Siêu âm: các dấu hiệu cho thấy thủng tạng dạ dày qua siêu âm gồm:
+ Hình ảnh tăng âm có bóng lưng hoặc tăng âm của viêm phúc mạc. Vị trí bóng khí này
thấp hơn so với bóng khí phổi di chuyển không đồng bộ với cử động hô hấp. Thường gặp
nhất là ở giữa cơ thành bụng và bề mặt gan. Ngoài ra có thể gặp ở hậu cung mạc nối hoặc
rãnh dây chằng liềm
+ Dấu hiệu bậc thang hình thành với 2 rèm hơi tự do và màng phổi. Tuy nhiên hơi màng
phổi sẽ nằm cao hơn so với ổ phúc mạc tạo nên hình ảnh. Ngoài ra thông qua siêu âm có
thể tìm thấy dấu hiệu dịch ổ bụng hoặc các tổn thương tạng khác đi kèm
159
- Chụp x Quang bụng đứng không chuẩn bị: Đây là phương pháp phổ biến được dùng
để xác định, chỉ định thường xuyên với những trường hợp cấp cứu giúp phát hiện và loại
trừ bệnh. Người bệnh sẽ được khảo sát ở tư thế đứng hoặc nữa nằm nữa ngồi để tìm kiếm
hơi dưới cơ hoành
- Chụp cắt lớp ổ bụng: áp dụng cho những bệnh nhân khó xác định thủng tạng rỗng
thông qua 2 phương pháp trên. Hình ảnh thu được từ phim chụp CT cho thấy thủng tạng
rỗng.
5.Chẩn đoán
Dựa vào nguyên nhân kết hợp thăm khám lâm sàng và cận lâm sàng sẽ cho thấy bệnh
nhân bị thủng dạ dày
6.Biến chứng sau mổ dạ dày
- Biến chứng trước mổ: Nếu không phát hiện xử trí sớm bệnh nhân sẽ bị viêm phúc
mạc, nhiễm trùng nhiễm độc
- Biến chứng sau mổ: Rất nguy hiểm cần được phát hiện và xử trí đúng cách, vì thế
người bệnh dạ dày cần phải tuân thủ theo đúng hướng dẫn của bác sĩ để hạn chế thấp nhất
biến chứng có thể xảy ra. Mổ dạ dày là thủ thuật xâm lấn giúp khâu lỗ thủng hoặc cắt một
phần, hiện nay được thực hiện bằng phương pháp nội soi ưu điểm ít đau hạn chế biến
chứng, mau lành vết mổ..Tuy nhiên cũng giống các phương pháp điều trị khác, mổ dạ dày
cũng có thể gặp phải rủi ro , các biến chứng có thể gặp như:
+ Chảy máu: các vị trí dễ chảy máu sau mổ là chảy máu vết mổ, miệng nối hoặc chảy
máu trong ổ bụng
+ Viêm miệng nối
+ Hội chứng quai tới
+ Thoát vị trong
+ Thiếu máu
7. Cách xử trí và điều trị: Trước đây chỉ có một cách duy nhất để điều trị thủng dạ dày
đó là phẫu thuật mở ổ bụng. Sau phẫu thuật người bệnh sẽ phải tốn rất nhiều thời gian chờ
đợi thì mới hồi phục về được như bình thường. Ngày nay nhờ sự phát triển nhanh của y
học, người bệnh đã có thể điều trị thông qua mổ nội soi so với phương pháp phẫu thuật
truyền thống thì phẫu thuật nội soi ít xâm lấn, ít làm tác động đến các tạng bên trong ổ
bụng hơn, vết mổ nhỏ hơn , do đó thời gian hồi phục của người bệnh cũng nhanh hơn.
Nguy cơ nhiễm trùng được giảm thiểu tối đa.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Động viên, trấn an tinh thần người bệnh
- Chuẩn bị người bệnh trước mổ
- Thực hiệnđầy đủ y lệnh cận lâm sàng
- Thực hiện các y lệnh thuốc và thay băng (nếu có). Theo dõi ống dẫn lưu dạ dày: số
lượng dịch, màu sắc để đánh giá tình trạng người bệnh
- Về chế độ dinh dưỡng: Người bệnh sau mổ thời gian đầu nhu động ruột còn yếu nên
cần phải được truyền dịch để nuôi dưỡng cơ thể. Sau đó người bệnh cần ăn những thức ăn
dễ tiêu hóa, mềm, lỏng, loãng như cháo, súp, canh sau đó tăng dần mức độ đặc dần
160
- Về cách chăm sóc và theo dõi sau mổ: cũng giống các phương pháp phẫu thuật khác,
mổ dạ dày cũng có thể gặp phải một số biến chứng như xuất huyết dạ dày, vết mổ bị nhiễm
trùng, đầy hơi, chướng bụng...Vì thế người bệnh cần theo dõi tình trạng sức khỏe và báo
ngay cho bác sĩ nếu có các biểu hiện bất thường nhằm có phương pháp khắc phục kịp thời,
tránh biến chứng nguy hiểm. Sau khi ăn người bệnh cần được theo dõi các dấu hiệu có thể
xảy ra như ợ hơi, chướng bụng, đầy hơi..nếu có biểu hiện bất thường cần thông báo ngay
cho bác sĩ để được tư vấn cách xử trí phù hợp.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1 Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần: Người bệnh lo lắng trước mổ cấp cứu, Giải thích cho người bệnh lợi ích
của việc mổ, đây là trường hợp cấp cứu ngoại khoa, vì dịch dạ dày có nguy cơ chảy vào
khoang phúc mạc đưa đến viêm phúc mạc và tử vong. Cung cấp những thông tin cần thiết
về cuộc mổ cho người bệnh.
- Vệ sinh: người bệnh cần thường xuyên vệ sinh vết mổ tránh viêm nhiễm, chú ý cần
lau rửa nhẹ nhàng sau đó thấm khô bằng vải sạch, không va chạm hoặc quan hệ tình dục
sớm mà ảnh hưởng tới quá trình lành vết mổ
- Về chế độ nghỉ ngơi: Bệnh nhân sau mổ cần có chế độ nghỉ ngơi hợp lý, tránh hoạt
động mạnh và lao động quá sức trong tuần đầu sau phẫu thuật người bệnh nên nằm nghỉ
ngơi và hạn chế đi lại. Sau vài tuần khi tình trạng sức khỏe dần dần ổn định hoặc đã khỏi,
người bệnh nên vận động nhẹ nhàng bằng các môn thể thao như yoga, dưỡng sinh, đi
bộ...tránh nằm một chỗ hoặc ít vận động quá mà ảnh hưởng tới sức khỏe, khiến cơ thể trì
trệ, mệt mỏi.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Người bệnh cần tránh ăn thức ăn cay, nóng, có vị chua, giàu axit, không sử dụng bia
rượu, thuốc lá và một số chất kích thích khác có hại cho dạ dày
+ Dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ. Trong nhiều trường hợp sau mổ dạ dày người
bệnh cần sử dụng thêm một số loại thuốc giảm đau hoặc chống viêm...theo chỉ định của
bác sĩ. Do đó người bệnh cần tuân thủ đúng liều lượng và thời gian dùng thuốc, không
được lạm dụng thuốc mà ảnh hưởng xấu tới sức khỏe. Chăm sóc người bệnh mổ thủng tạng
rỗng cần phải đảm bảo cung cấp đủ dinh dưỡng trong chế độ ăn hàng ngày để tăng cường
sức khỏe, chế độ ăn từ lỏng đến đặc dần, hạn chế chất xơ trong những ngày đầu vì dạ dày
chưa ổn định, cần xay nhỏ thức ăn để tránh dạ dày phải làm việc nhiều. Đồng thời theo dõi
tình trạng bệnh và tái khám định kỳ.
9.2.Phòng bệnh: Người bệnh cần tránh những gia vị đồ uống có hại cho dạ dày như:
rượu, bia, thức ăn cay như ớt, tiêu,chất kích thích như cà phê, thuốc lá.. tránh làm việc căng
thẳng, lo âu, tránh stress, không lạm dụng các thuốc giảm đau đặc biệt là nhóm dilophenac,
cocticoide… gây thủng loét và thủng niêm mạc dạ dày. Tạo dựng môi trường sống lành
mạnh, thể dục, thể thao hàng ngày
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân của thủng dạ dày?
2. Triệu chứng của thủng dạ dày?
3. Cách chăm sóc và phòng thủng dạ dày
161
Tài liệu tham khảo
PGS.TS Phạm Văn Linh, Ths Hồ Duy Bình (2009), Điều dưỡng Ngoại, Hà Nội: Nhà
xuất bản Y học Hà Nội.
162
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHOẺ
CHO NGƯỜI BỆNH THỦNG TẠNG RỖNG
I. Mục tiêu
Giúp bệnh nhân biết được:
1. Nguyên nhân thủng tạng rỗng
2. Triệu chứng, nguyên nhân thủng tạng rỗng
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh
II. Nội dung
1. Đại cương: Thủng tạng rỗng là một tình trạng tổn thương, ảnh hưởng đến các lớp của
đường tiêu hóa (bao gồm thực quản, dạ dày, ruột non và đại tràng) dẫn đến sự tràn khí và
chất lỏng từ ống tiêu hóa vào bụng hoặc trung thất. Đây là một cấp cứu ngoại khoa thường
gặp, nhưng có thể khó chẩn đoán sớm, nếu chẩn đoán càng muộn thì nguy cơ tử vong càng
cao nên rất nguy hiểm.
2. Nguyên nhân: Trong số các trường hợp thủng tạng rỗng, phần lớn các trường hợp
thủng tạng rỗng là do thủng loét dạ dày – tá tràng. Các trường hợp còn lại có thể được phân
loại như sau:
- Chấn thương bụng kín: Thủng ruột (ở tá tràng, hỗng tràng và đại tràng), vỡ bàng
quang.
- Chấn thương đâm xuyên thành bụng: Do các nguyên nhân như tai nạn nghề nghiệp,
tai nạn từ vũ khí sắc nhọn, nuốt phải hoặc có dị vật rơi vào bụng, nhét dị vật vào trong trực
tràng âm đạo...
- Viêm hoại tử ống tiêu hóa: Bao gồm các trường hợp như viêm túi thừa đại tràng, viêm
ruột thừa hoại tử, viêm ruột hoại tử, viêm ruột do thương hàn, nạo hút thai gây thủng tử
cung,...
3. Triệu chứng
3.1 Triệu chứng cơ năng
- Đau bụng:
+ Người bệnh đau bụng đột ngột, đau dữ dội, đau như dao đâm vào vùng thượng vị,
ngay dưới mũi ức. Người bệnh phải nằm gập người lại hoặc nằm phủ phục, không nằm
thẳng duỗi chân ra được.
+ Đau liên tục không ngớt.
+ Đau lan lên vai, ngực, xuyên ra sau lưng và đau lan ra khắp ổ bụng.
- Nôn hoặc buồn nôn: rất ít khi thủng dạ dày- tá tràng có nôn. Tuy nhiên một số vừa
thủng, vừa chảy máu, người bệnh nôn ra máu thì đây là trường hợp nặng.
- Bí trung tiện: do thủng dẫn đến viêm phúc mạc gây liệt ruột.
3.2. Triệu chứng thực thể
- Co cứng thành bụng.
- Nhìn bụng không di động theo nhịp thở, hai cơ thẳng to nổi rõ.
- Nắn bụng căng cứng như gỗ nếu người bệnh đến sớm. Nếu đến muộn bụng nắn mềm
hơn.
163
- Cảm ứng phúc mạc: ấn vào chỗ nào trên thành bụng trước người bệnh cũng kêu đau.
- Gõ bụng vang, vùng đục trước gan mất, gõ đục vùng thấp.
- Thăm trực tràng túi cùng Douglas phồng và đau.
3.3. Triệu chứng toàn thân
- Ngay sau khi thủng, thường có biểu hiện sốc: mặt xanh tái vã mồ hôi, mạch nhanh
nhỏ, huyết áp tụt, chân tay lạnh. Sau giai đoạn sốc ban đầu, triệu chứng có thể giảm tạm
thời (giai đoạn giả ổn), dễ gây chậm chẩn đoán
- Nếu đến muộn: có tình trạng nhiễm trùng nhiễm độc.
4. Cận lâm sàng
- Siêu âm: Thông qua siêu âm, có thể phát hiện dấu hiệu dịch ổ bụng hoặc tổn thương
tạng khác đi kèm.
- Chụp X-quang bụng đứng không chuẩn bị: Phương pháp này rất phổ biến để xác định
thủng tạng rỗng, thường được sử dụng trong các trường hợp cấp cứu. Người bệnh sẽ được
hướng dẫn chụp X-quang bụng ở tư thế đứng hoặc nửa nằm nửa ngồi để phát hiện hơi bên
dưới cơ hoành.
- Chụp cắt lớp ổ bụng: Dùng cho những bệnh nhân khó xác định thủng tạng rỗng qua
siêu âm hoặc X-quang.
- Hình ảnh từ phim chụp CT có thể xác định thủng tạng rỗng dựa vào các dấu hiệu như:
+ Khí ở thượng vị cạnh tá tràng, mặt trước của gan và cạnh tá tràng;
+ Thâm nhiễm mỡ mạc treo;
+ Tình trạng khu trú dày thành ruột;
+ Ngấm thuốc mạnh ở thành ruột và thoát thuốc cản quang ra khỏi ống tiêu hóa.
5. Chẩn đoán
- Cơn đau bụng đột ngột và dữ dội, đôi khi có dấu hiệu nôn. Trong những giờ đầu,
không phải tất cả bệnh nhân đều gặp tình trạng bí trung đại tiện. Trong thời kỳ cơn đau
tăng lên, bụng sẽ trở nên cứng.
- Diễn biến lâm sàng thường thay đổi trong quá trình thủng tạng rỗng. Ban đầu, có thể
xuất hiện đau thượng vị dữ dội trong khoảng 6 giờ đầu, kèm theo tình trạng sốc. Sau đó,
cơn đau có thể nhanh chóng lan rộng ra khắp ổ bụng và trở lại trạng thái bình thường trong
6 giờ tiếp theo.
- Cận lâm sàng hình ảnh mức nước mức hơi trong ổ bụng, nhưng nhiều khi không rõ
phải dựa vào kết quả CT
6. Biến chứng
- Viêm phúc mạc toàn thể: Nếu không được chuẩn đoán và điều trị sớm thì sau 12-24
giờ sẽ tiến triển thành viêm phúc mạc toàn thể.
- Viêm phúc mạc khu trú:
+ Viêm phúc mạc khu trú hiếm gặp hơn, thường gặp ở những người bệnh đến viện vào
ngày thứ 4, thứ 5, sau một cơn đau dữ dội và đột ngột các triệu chứng giảm dần. Người
bệnh ngủ được, bớt sốt, trung tiện được. Bụng mềm hơn nhưng vẫn còn đau và có phản
ứng dưới bờ sườn, hai hố chậu. Lưỡi bẩn, mất ngủ, mạch nhanh 110-120 lần/phút, sốt cao,
mặt hốc hác.
164
+ Ổ áp xe: thường hình thành 1 hay 2 tuần sau khi thủng nhưng cũng có khi sớm hơn.
Có thể có một hay nhiều ổ áp xe khu trú xung quanh dạ dày, hố chậu hay tiểu khung, nhưng
thường gặp hơn cả là áp xe dưới cơ hoành.
7. Điều trị
- Trước mổ:
+ Phải hồi sức tích cực bằng truyền dịch, nếu đã chuẩn đoán chắc chắn là thủng dạ dày-
tá tràng cho thuốc giảm đau, hút dạ dày liên tục.
+ Cho nhịn ăn, nhịn uống.
+ Không thụt tháo phân.
- Sau khi hồi sức, hoàn thành thủ tục thì mổ cấp cứu
- Phẫu thuật: Trước đây, duy nhất một phương pháp điều trị thủng tạng rỗng là phẫu
thuật mở ổ bụng. Sau phẫu thuật này, người bệnh phải trải qua một quá trình phục hồi kéo
dài và tốn rất nhiều thời gian thời gian. Tuy nhiên, nhờ sự tiến bộ trong lĩnh vực y học,
hiện nay có thể áp dụng phẫu thuật nội soi để điều trị thủng tạng rỗng. Phương pháp này ít
xâm lấn hơn, ít ảnh hưởng đến các tạng bên trong ổ bụng, vết mổ nhỏ hơn. Vì vậy, người
bệnh hồi phục nhanh chóng hơn và giảm nguy cơ nhiễm trùng.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Giảm đau, chống sốc, ủ ấm
- Hỗ trợ oxy nếu người bệnh không tự thở
- Thực hiện thuốc y lệnh: dịch truyền, giảm đau
- Thực hiện đặt sonde dạ dày, phụ giúp bác sĩ các thủ thuật nếu có
- Thực hiện các xét nghiệm, các y lệnh chẩn đoán hình ảnh
- Phát hiện sớm triệu chứng nhiễm trùng nhiễm độc nếu bệnh nhân dến muộn
- Chăm sóc vết mổ, thay băng
- Chăm sóc ống dẫn lưu, sonde dạ dày
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Thiết lập mối quan hệ tin tưởng, gần gũi và an ủi động viên người bệnh.
+ Khuyến khích bệnh nhân đặt những câu hỏi và bày tỏ sự sợ hãi, lo lắng của họ về
bệnh tật. Giải thích cho bệnh nhân hiểu hoặc cùng với bác sĩ hay nhân viên y tế khác giải
thích cho bệnh nhân.
+ Giải thích cho bệnh nhân và người nhà bệnh nhân hiểu ề tình trạng bệnh lý, những
kết quả mong chờ và phương pháp điều trị tiếp.
- Vệ sinh:
+ Hướng dẫn người nhà và bệnh nhân vệ sinh cá nhân sạch sẽ.
+ Giữ quần áo, buồng bệnh sạch sẽ, thoáng mát.
- Vận động-phục hồi chức năng:
+ Bệnh nhân vận động nhẹ nhàng.
+ Xoay chở thường xuyên.
+ T ập vận động nhẹ, thở sâu, xoay trở sớm theo hướng dẫn để giảm nguy cơ dính ruột.
- Dinh dưỡng:
165
+ Khi chưa có nhu động ruột, nuôi dưỡng bằng đường tĩnh mạch.
+ Khi đã có nhu động ruột thì bắt đầu cho bệnh nhân uống, sau đó cho ăn từ lỏng tới
đặc.
+ Khi người bệnh được ăn uống: những ngày đầu cần ăn thức ăn lỏng, dễ tiêu, ăn làm
nhiều bữa trong ngày (6-8 bữa). Sau đó theo thời gian cho ăn giảm dần số bữa, tăng dần về
số lượng trong một bữa để tránh hội chứng dạ dày bé (áp dụng trong trường hợp có phẫu
thuật cắt đoạn dạ dày).
+ Hướng dẫn cho người bệnh chế độ ăn, uống khi xuất viện.
+ Ăn lỏng dễ tiêu, giàu dinh dưỡng. Giai đoạn đầu ăn nhiều bữa trong ngày nhất là
trường hợp cắt đoạn dạ dày (6-8 bữa), mỗi bữa ăn với số lượng ít. Sau đó giảm dần số bữa
và tăng số lượng mỗi bữa.
+ Hạn chế ăn, uống các chất kích thích (rượu, chè, cà phê, ớt, nước có ga…)
+ Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường (đau bụng dữ dội, nôn, nôn ra máu) cần đến
bệnh viện ngay.
9.2. Phòng bệnh
Phòng ngừa các nguyên nhân gây thủng tạng rỗng có thể giúp hạn chế tỷ lệ bệnh và gánh
nặng y tế. Khi có các triệu chứng của bệnh viêm loét dạ dày và tá tràng như ợ hơi, ợ chua,
nóng rát vùng thượng vị,... thì người bệnh nên đi thăm khám sớm. Việc thăm khám sớm
giúp bác sĩ có cơ hội phát hiện và điều trị kịp thời, từ đó tránh được các biến chứng nguy
hiểm như chảy máu dạ dày, thủng ổ loét hoặc thậm chí là ung thư.
Bên cạnh đó, cần chú ý điều chỉnh chế độ ăn uống và sinh hoạt sao cho khoa học hơn,
bao gồm việc ăn và ngủ đúng giờ, hạn chế thức ăn vào buổi tối, tránh làm việc căng thẳng
kéo dài và ăn đêm muộn. Đồng thời, cũng cần hạn chế tiêu thụ thức ăn chua, cay, nóng.
Quan trọng nhất, việc thăm khám sức khỏe định kỳ 6 tháng 1 lần có thể giúp phát hiện sớm
các dấu hiệu bệnh liên quan đến viêm loét dạ dày và tá tràng.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân, triệu chứng thủng tạng rỗng?
2. Cách phòng ngừa và chế độ dinh dưỡng cho người bệnh thủng tạng rỗng?
Tài liệu tham khảo
PGS.TS Phạm Văn Linh, Ths Hồ Duy Bình (2009), Điều dưỡng Ngoại, Hà Nội: Nhà
xuất bản Y học Hà Nội.
166
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH CHẤN THƯƠNG BỤNG KÍN
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh hiểu được:
1. Chấn thương bụng kín là gì.
2. Nguyên nhân gây bệnh chấn thương bụng kín.
3. Các triệu chứng để phát hiện chấn thương bụng kín.
4. Các phương pháp chẩn đoán và điều trị bệnh chấn thương bụng kín.
5. Chế độ chăm sóc cho người bị chấn thương bụng kín.
6. Biến chứng của bệnh chấn thương bụng kín.
II. Nội dung
1. Đại cương
Chấn thương bụng kín còn có tên gọi khác là chấn thương bụng, là chấn thương gây tổn
thương thành bụng và các tạng trong ổ bụng nhưng không thủng phúc mạc.
- Trong đó 40-60% trường hợp phối hợp nhiều thương tổn ngoài ổ bụng như chấn
thương sọ não, chấn thương ngực, chấn thương cột sống, gãy nhiều xương.
- Tạng thường bị tổn thương theo thứ tự là lách, gan, sau phúc mạc, ruột non, thận,
bàng quang, ruột già, cơ hoành, tụy.
2. Nguyên nhân
- Do tai nạn giao thông, tai nạn sinh hoạt, xung đột.
- Cơ chế:
+ Sự giảm tốc đột ngột các tạng khác nhau di chuyển với tốc độ khác nhau, tổn thương
là rách do bị chằng chéo.
+ Sự đè nghiến các tạng bị ép giữa thành bụng và cột sống hay thành ngực sau. Các
tạng gan, lách, thận thường bị tổn thương.
+ Sự tăng áp lực trong xoang bụng đột ngột gây vỡ tạng rỗng.
3. Triệu chứng: Hầu hết bệnh nhân khi bị chấn thương vùng bụng đều có một số triệu
chứng phổ biến như sau:
- Triệu chứng chấn thương bụng kín sau tai nạn: Bệnh nhân sẽ có một số biểu hiện
chấn thương kín như:
+ Đau bụng đây là triệu chứng phổ biến và rõ rệt nhất, đặc biệt đau ở vị trí bị thương
tổn trực tiếp.
+ Nôn mửa: tùy theo mức độ tổn thương mà bệnh nhân có thể nôn khan hoặc nôn ra
máu.
+ Tiêu tiện: bệnh nhân có thể đái ra máu hoặc nước tiểu trong tùy theo tình trạng.
- Triệu chứng toàn thân khi chấn thương bụng kín: Bệnh nhân khi bị chấn thương vùng
bụng kín sẽ có biểu hiện khác nhau tùy theo loại tổn thương bao gồm:
+ Tình trạng mất máu: xảy ra do sự tổn thương tạng đặc hoặc ở mạch máu lớn trong ổ
phúc mạc. Biểu hiện của tình trạng này hội chứng chảy máu cấp tính với lượng máu mất
đi đáng kể, ảnh hưởng sớm đến toàn thân, da xanh nhợt, hốt hoảng, miêm mạc trắng và
nhiều mồ hôi, sống mũi và đầu các chi lạnh ngắt, bệnh nhân khát nước dữ dội.
167
+ Vị trí tổn thương có thể bị tụ máu, bầm giập cơ, rách da và cơ.
+ Bệnh nhân có thể bị đau khu trú tại vị trí chấn thương hoặc đau toàn bộ bụng.
+ Khi gõ tại vùng gan có tiếng vang bất thường và khi gõ 2 hố chận có thể nghe tiếng
đục.
4. Cận lâm sàng
Bên cạnh các dấu hiệu lâm sàng bệnh nhân còn được chẩn đoán chấn thương bụng kín
dựa trên một số xét nghiệm sau:
- Xét nghiệm máu: Bệnh nhân cần thực hiện xét nghiệm máu để kiểm tra.
+ Số lượng hồng cầu, huyết sắc tố và hematocrit.
+ Số lượng bạch cầu và bạch cầu đa nhân trung tính.
+ Xét nghiệm công thức máu.
- Siêu âm bụng: Siêu âm ổ bụng là một kiểm tra có độ chính xác tương đối cao nhưng
chỉ có thể áp dụng cho bệnh nhân bị nghi ngờ chấn thương vùng bụng nhưng không bị
choáng toàn thân. Trường hợp bệnh nhân bị choáng, bác sĩ chỉ được siêu âm tại chỗ để phát
hiện cụ thể các thương tổn vùng bụng đặc biệt là thương tổn ở tạng đặc như gan, lách.
- X-quang bụng đứng: kỹ thuật này có mục đích tìm hơi tự do trong ổ bụng, xác định
bóng gan, bóng lách.
- Chụp cắt lớp vi tính: Đây là phương tiện chẩn đoán hình ảnh có giá trị cao trong chẩn
đoán các thương tổn, đặc biệt là những tổn thương ở tạng đặc.
5. Chẩn đoán
- Đánh giá lâm sàng.
- Thường dựa vào CT hoặc siêu âm.
- Đối với tất cả các bệnh nhân bị chấn thương nghiêm trọng, bác sĩ lâm sàng thực hiện
đánh giá chấn thương kỹ lưỡng, có tổ chức đồng thời với hồi sức. Mặc dù nhiều chấn
thương trong ổ bụng tự lành mà không cần điều trị cụ thể, nhưng mục tiêu chính của bác
sĩ lâm sàng là xác định các vết thương cần can thiệp.
6. Biến chứng
- Biến chứng trước mổ: Chấn thương bụng kín thường được chẩn đoán muộn do các
triệu chứng của bệnh nhân không rõ ràng. Chẩn đoán muộn khiến cho việc cấp cứu hồi sức
không kịp thời và có thể dẫn đến tử vong. Ngoài ra, các biến chứng khác có thể gặp là:
+ Vỡ khối máu tụ.
+ Áp xe trong ổ bụng.
+ Tắc ruột.
+ Rò mật hoặc tụ mật trong nhu mô gan
+ Hội chứng chèn ép khoang ổ bụng
- Biến chứng sau mổ:
+ Chảy máu sau mổ.
+ Nhiễm trùng vết mổ.
+ Rò tiêu hóa.
+ Tắc ruột.
168
7. Điều trị
- Điều trị bảo tồn nếu không có chỉ định phẫu thuật khi các chỉ số lâm sàng và cận lâm
sàng ổn định như không có dấu hiệu choáng mất máu, không tổn thương các tạng trong ổ
bụng.
- Chỉ định phẫu thuật: chấn thương bụng kín có thể được chỉ định theo phương pháp
phẫu thuật nếu:
+ Bệnh nhân bị vỡ tạng đặc gây tràn máu ổ bụng nghiêm trọng.
+ Vỡ tạng rỗng.
+ Việc điều trị bảo tồn các thương tổn tạng đặc không có kết quả.
- Xử trí tổn thương trước phẫu thuật như vậy, việc chẩn đoán chấn thương bụng kín
hiện nay là sự kết hợp giữa quan sát và thăm dò triệu chứng chấn thương bụng kín trên lâm
sàng và các xét nghiệm, kiểm tra hình ảnh kỹ thuật cao để có kết quả chính xác nhất. Sau
khi xác định vùng tổn thương, việc điều trị sẽ được tiến hành tùy theo loại chấn thương.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Thực hiện thuốc và thay băng hàng ngày theo y lệnh
- Lành vết thương phụ thuộc vào tình trạng dinh dưỡng. Suy dinh dưỡng do thiếu năng
lượng và đạm mức độ vừa hay nặng, vì thường phát hiện ở những bệnh nhân nặng, kéo dài
khả năng lành vết thương. Thiếu protein đương đầu với việc hình thành mao mạch mới,
tăng sinh tế bào sợi, sản xuất proteoglycan, tổng hợp collagen. Do đó cung cấp protein là
cần thiết cho lành vết thương. Trong số các acidamin, arginine đã được mô tả kích thích
lành vết thương và chức năng miễn dịch. Các dưỡng chất khác có cơ chế lành vết thương
phức tạp gồm vitamin A, C, E cũng như yếu tố vi lượng (Kẽm, đồng, selen, magie).
- Thời gian và đường nuôi dưỡng: Hỗ trợ dinh dưỡng sớm (trong vòng 72 h) thì có lợi
hơn so với chậm nuôi ăn ở những bệnh nhân chấn thương không xuyên thấu hay xuyên
thấu vì làm giảm 3 lần nhiễm trùng. Dinh dưỡng đường tiêu hóa toàn phần ưa dùng hơn
đối với dinh dưỡng đường tĩnh mạch hoàn toàn vì nó cho phép sử dụng dưỡng chất tốt hơn,
phòng teo niêm mạc ruột, bảo tồn vi khuẩn ruột, giảm đáp ứng stress và duy trì khả năng
miễn dịch. Tại ruột non được chỉ định dinh dưỡng tại dạ dày có thể kém dung nạp trong 3-
4 tuần đầu sau chấn thương vì liệt dạ dày. Dinh dưỡng tĩnh mạch hoàn toàn nên được chỉ
định trong trường hợp giảm chức năng đường ruột kéo dài, như cắt phần lớn ruột non, rò
cung lượng cao, không dung nạp dinh dưỡng đường tiêu hóa và hoại tử không do tắc ruột.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1 Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần: Công tác tư tưởng giúp người bệnh an tâm, gặp gỡ trao đổi với người
nhà. Giải thích những biến chứng có thể xảy ra. Hướng dẫn những thông tin về cách chăm
sóc sau mổ, về chỗ người bệnh nằm và nhóm chăm sóc.
- Vệ sinh: Hướng dẫn người bệnh cách tắm rửa vệ sinh nhẹ nhàng, những ngày đầu
chỉ lau người bằng nước ấm thay đồ bằng vải mềm tránh ẩm ướt, những ngày sau khi tắm
tránh để nước vào vết thương. Cách chăm sóc hậu môn nhân tạo (nếu có), cách thay túi hậu
môn nhân tạo.
- Vận động – phục hồi chức năng: Hướng dẫn người bệnh sau mổ cách thở sâu, xoay
trở nhẹ nhàng. Khi xuất viện hướng dẫn thường xuyên tập luyện thể lực, đi lại. Tránh làm
việc nặng trong thời gian có hậu môn nhân tạo, nếu không có hậu môn nhân tạo cũng tránh
làm việc nặng 3 tháng.
169
- Chế độ dinh dưỡng: Nhu cầu và cung cấp năng lượng: Bệnh nhân chấn thương vừa
cần khoảng 25-30 kcal/ ngày không từ đạm/kg/ngày với lượng đạm từ 1,2-1,5/kg/ngày. Tất
cả protein mất do dẫn lưu bụng hay ngực, tổn thương da nặng. Với việc giải quyết stress,
nhu cầu năng lượng vẫn tương tự nhưng lương đạm 1,0-1,2g/kg/ngày. Khi có chỉ định cho
ăn qua đường miệng cho bệnh nhân ăn càng sớm càng tốt, ăn từ lỏng đến đặc từ ít đến
nhiều theo dõi tình trạng bụng. Bệnh nhân được ra viện khi không có biến chứng, sinh hiệu
ổn định, ăn uống, trung đại tiện được, hết đau bụng, vết mổ lành, không sốt.
- Tái khám theo lịch để đánh giá tình trạng dinh dưỡng sau mổ, sự lành vết thương.
9.2 Phòng bệnh
Hướng dẫn người bệnh các dấu hiệu tắc ruột như đau bụng từng cơn, bí trung đại tiện.
Khi có các dấu hiệu trên người bệnh nhịn ăn uống hoàn toàn đến bệnh viện ngay.
Biện pháp phòng ngừa đơn giản nhất là tránh các chấn thương va chạm liên quan tới tai
nạn giao thông, đảm bảo an toàn khi tham gia giao thông, không tham gia vào các hoạt
động ẩu đả đánh nhau. Ngoài ra, người lớn cần quản lý trẻ em để tránh các tổn thương do
té ngã từ trên cao.
Câu hỏi thảo luận
1. Chấn thương bụng kín là gì?
2. Nguyên nhân gây nên chấn thương bụng kín?
3. Triệu chứng của chấn thương bụng kín?
4. Cách chăm sóc và chế độ dinh dưỡng cho người bệnh chấn thương bụng kín?
Tài liệu tham khảo
PGS.TS Phạm Văn Linh, Ths Hồ Duy Bình (2009), Điều dưỡng Ngoại, Hà Nội: Nhà
xuất bản Y học Hà Nội.
170
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH VẾT THƯƠNG THẤU BỤNG
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh hiểu được:
1. Nguyên nhân vết thương thấu bụng.
2. Triệu chứng của bệnh vết thương thấu bụng.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh vết thương thấu bụng.
II. Nội dung
1. Đại cương
Vết thương thấu bụng có thể có hoặc không rách phúc mạc và thậm chí nếu có, cũng có
thể không gây tổn thương các tạng. Vết thương do dao đâm (bạch khí) ít gây tổn thương
các tổ chức trong ổ bụng hơn vết thương do đạn bắn; trong cả hai trường hợp, bất kỳ tổ
chức nào cũng có thể bị tổn thương. Chấn thương xuyên thấu ngực dưới khoang liên sườn
thứ tư (hoặc đường núm vú) cũng nên được đánh giá là vết thương có khả năng là ổ bụng
vì vị trí của các cơ quan ổ bụng trong lồng ngực trong chu kỳ hô hấp.
Vết thương thấu bụng được phân loại dựa vào loại cấu trúc cơ quan bị tổn thương:
- Thành bụng.
- Tạng đặc (gan, lách, tụy, thận).
- Tạng rỗng (dạ dày, ruột non, ruột già, tử cung, bàng quang).
- Hệ mạch.
2. Nguyên nhân
- Do vật sắc nhọn.
- Do đạn bắn.
- Do tai nạn giao thông.
- Do tai nạn lao động.
3. Triệu chứng
- Đau bụng dữ dội, đột ngột ở vị trí vết thương.
- Chảy máu tại vị trí vêt thương.
- Sốt nếu người bệnh đến muộn có dấu hiệu viêm phúc mạc.
- Bụng chướng.
- Nôn, buồn nôn, nôn.
- Lòi ruột.
4. Cận lâm sàng
- Chụp cắt lớp hoặc siêu âm.
- Thủ thuật (thăm dò vết thương, chọc rửa ổ bụng chẩn đoán).
- X-quang: người bệnh thường cần phải chụp X-quang ngực để tìm khí tự do dưới cơ
hoành (dấu hiệu chỉ ra có thủng tạng rỗng) và dấu hiệu vòm hoành lên cao (gợi ý vỡ cơ
hoành). Chụp X-quang khung chậu được thực hiện ở người bệnh đau vùng chậu hoặc có
sự giảm tốc độ đáng kể và thăm khám lâm sàng không đáng tin cậy.
171
- Test ở phòng xét nghiệm là thứ yếu. Xét nghiệm nước tiểu để phát hiện tiểu máu (đại
thể hoặc vi thể) là hữu ích, và đối với người bệnh có thương tích nghiêm trọng rõ ràng,
công thức máu có giá trị để thiết lập đường cơ sở hematocrit (Hct). Mức độ enzym tụy và
gan không đủ nhạy hoặc đặc hiệu để gợi ý tổn thương tạng. Ngân hàng máu nên định nhóm
và sàng lọc trong trường hợp có thể cần truyền máu; nhóm máu và phản ứng chéo được
thực hiện nếu cần truyền máu. Đánh giá lactate huyết thanh hoặc lượng base thiếu (từ kết
quả khí máu động mạch) có thể giúp xác định tình trạng tiền sốc.
- Phương pháp được lựa chọn để phát hiện tổn thương trong ổ bụng sẽ thay đổi theo cơ
chế chấn thương và kết quả khám lâm sàng.
5. Chẩn đoán
- Triệu chứng toàn thân: Đau, huyết áp tụt, vết thương thành bụng. Choáng, nếu tổn
thương tạng trong bụng.
- Cận lâm sàng: Dựa vào chẩn đoán CT-Scanner, X-quang, siêu âm.
- Mở bụng thăm dò.
6. Biến chứng
Những người bệnh có triệu chứng đau bụng tăng lên đột ngột trong những ngày sau chấn
thương nên nghi ngờ có chảy máu từ các khối máu tụ trong tạng đặc hoặc thủng tạng rỗng
muộn, đặc biệt nếu người bệnh có nhịp tim nhanh và/hoặc hạ huyết áp.
Dấu hiệu đau trầm trọng lên trong ngày đầu tiên gợi ý thủng tạng rỗng hoặc, nếu sau vài
ngày, gợi ý hình thành áp xe, đặc biệt nếu kèm theo sốt và tăng bạch cầu. Trong cả hai
trường hợp, siêu âm hoặc chụp CT Scan thường được tiến hành nếu người bệnh ổn định,
sau đó sẽ tiến hành phẫu thuật.
Sau chấn thương vùng bụng nghiêm trọng, nên nghi ngờ hội chứng chèn ép khoang
bụng ở các người bệnh có lượng nước tiểu giảm, suy hô hấp, và/hoặc hạ huyết áp, đặc biệt
nếu bụng chướng, căng cứng (tuy nhiên, các dấu hiệu thực thể không thật sự nhạy).
Khi người bệnh có dấu hiệu rối loạn chức năng của cơ quan (ví dụ, hạ huyết áp, thiếu
oxy/tăng acid uric, giảm lượng nước tiểu, tăng áp lực nội sọ), cần thực hiện phẫu thuật
giảm áp. Thông thường bụng sẽ được mở ra với vết thương được bọc bởi băng hút chân
không hoặc các thiết bị tạm thời khác.
7. Điều trị
- Cấp cứu:
+ Băng ép vết thương.
+ Truyền dịch, truyền máu, hồi sức tích cực.
+ Kháng sinh, giảm đau.
- Phẫu thuật: Mở bụng thám sát kiểm tra tổn thương và xử lý tùy theo cơ quan bị tổn
thương.
- Sau phãu thuật:
+ Kháng sinh, giảm đau.
+ Tập phục hồi chức năng.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Cầm máu, băng ép vết thương.
172
- Hồi sức chống choáng, nhanh chóng thực hiện y lệnh truyền dịch, truyền máu với tĩnh
mạch lớn.
- Cho người bệnh thở oxy, hút đờm giãi nếu tăng tiết.
- Đặt sonde dạ dày, theo dõi màu sắc, số lượng.
- Thực hiện y lệnh thuốc giảm đau, hướng dẫn người bệnh cách hít thở nhẹ nhàng không
làm gia tăng cơn đau.
- Ủ ấm cho người bệnh.
- Nếu người bệnh mê cho nằm đầu nghiêng một bên, nếu tỉnh cho nằm tư thế Fowler
(nửa nằm nửa ngồi).
- Theo dõi tình trạng viêm phúc mạc tiến triến, dấu hiệu sinh tồn nếu bất thường báo
bác sĩ.
- Chuẩn bị người bệnh mổ cấp cứu, chuyển mổ an toàn.
- Theo dõi, nhận định ngay tình trạng đau và mức độ đau của người bệnh cũng như tình
trạng trao đổi khí của người bệnh. Hướng dẫn người bệnh cách thở, tham gia bụng trong
khi thở để giúp nhu động ruột, nếu người bệnh không choáng cho ngồi dậy sớm.
- Phụ giúp bác sĩ thực hiện thủ thuật nếu có.
- Phối hợp với kỹ thuật viên vật lý trị liệu và phục hồi chức năng cho người bệnh.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần
+ Giao tiếp nhẹ nhàng và thấu hiểu; giải thích cho người bệnh về tình trạng sức khỏe
của họ một cách dễ hiểu, giúp họ yên tâm hơn.
+ Hỗ trợ tinh thần từ gia đình và người bệnh bè.
+ Giảm thiểu căng thảng và lo âu.
+ Tạo không gian thoải mái cho người bệnh ;nhắc nhở người bệnh về những tiến bộ
mà họ đã đạt được, dù nhỏ đến đâu, giúp họ cảm thấy có động lực tiếp tục điều trị.
+ Điều dưỡng động viên người bệnh, chăm sóc nhẹ nhàng, hướng dẫn người bệnh
những dấu hiệu khác lạ người mệt nhiều, hoa mắt, chóng mặt, đau bụng nhiều…
+ Công tác tư tưởng giúp người bệnh an tâm qua những tin về cuộc mổ, thời gian mổ,
vè bệnh tình, cho gặp gỡ trao đổi cùng người nhà. Giải thích trường hợp biến chứng có thể
xảy ra. Hướng dẫn những thông tin về chăm sóc sau mổ.
- Vệ sinh: Chăm sóc vệ sinh: Người bệnh tắm rửa những ngày đầu không để nước vào
vết thương vì chưa lành hẳn. Nếu có hậu môn tạm nên hướng dẫn cách thay bì lau chùi
xung quanh bằng nước muối sinh lý, sau đó thấm khô.
- Vận động, phục hồi chức năng
+ Tại bệnh viện giáo dục người bệnh ngồi dậy, vận động tránh các biến chứng như
viêm phổi, tắc ruột, thuyên tắc tĩnh mạch, tắc ruột.
+ Hướng dẫn người bệnh cách ngồi dậy khi có dẫn lưu để tránh dịch trào ngược vào ổ
bụng.
+ Giúp người bệnh vận động xoay trở vì nguy cơ tắc rột là biễn chứng thường xảy ra
khóa dây nối.
173
+ Với người bệnh có hậu môn nhân tạo nên hướng dẫn người bệnh nằm nghiêng sang
hậu môn nhân tạo trước khi ngồi dậy để tránh phân tràn vào vết thương.
+ Cách giữ gìn vết mổ: Không dùng tay thăm khám vết mổ, không mở vết mổ ra xem.
Khi vệ sinh thân thể tránh không đụng vào vết mổ, báo ngay với điều dưỡng khi vết mổ
căng đau tức.
+ Khi xuất viện người bệnh không làm việc nặng trong thời gian đầu vì vết mổ chưa
lành hẳn dễ bị hở và gây nhiễm trùng.
- Chế độ dinh dưỡng
+ Người bệnh bị vết thương thấu bụng có phẫu thuật thường mất rất nhiều năng lượng
nước, trong và sau mổ, kèm theo người bệnh phải nhịn đói trước mổ và và sau mổ làm
người bệnh giảm cân rất nhiều nguy cơ làm chậm lành vết mổ và nơi khâu nối khả năng
phục hồi sau mổ chậm vì vậy việc cung cấp dinh dưỡng là cần thiết, qua đường truyền hoặc
đường miệng tùy theo thời gian và tình trạng người bệnh.
+ Người bệnh cần ăn đủ các thành phần như: tinh bột, thịt, cá, rau củ quả trái cây, uống
đủ nước.
+ Nếu có làm hậu môn tạm nên cho người bệnh hạn chế chất xơ, uống nhiều nước hơn
người bình thường vì nước mất nhiều hơn qua hậu môn không có tái hấp thu được. Những
ngày đầu có thể ăn lỏng cho cho dễ hấp thu sau đặc dần. Không nên ăn đồ chua, cay và các
chất kích thích như rượu, cà phê, thuốc lá.
9.2. Phòng bệnh
Khi người bệnh có các triệu chứng như đau bụng, bí trung đại tiện cần đến bệnh viện
ngay. Uống thuốc đúng liều, đúng thời gian, đúng thuốc. Tái khám đúng hẹn.
Đây là bệnh do tai nạn gây ra như khi tham gia giao thông, trong sinh hoạt hằng ngày
thường do vật săc nhọn, nếu không được xử trí và cấp cứu kịp thời có thể nguy hiểm đến
tính mạng. Vì vậy cách tốt nhất khi lao động, tập luyện, sinh hoạt hàng ngày phải phải chú
ý đúng qui định như:
- Sử dụng cụ bảo hộ lao động.
- Cất giữ dụng sác nhọn như dao, kéo...ở nơi an toàn, tránh xa tầm tay trẻ em.
- Tuân thủ luật giao thông.
- Tìm hiểu các kỹ năng sơ cứu cơ bản.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân gây vết thương thấu bụng.
2. Cách chăm sóc người bệnh sau khi xuất viện.
3. Chế độ ăn của người bệnh sau khi mổ có chỉ định được ăn.
Tài liệu tham khảo
PGS.TS Phạm Văn Linh, Ths Hồ Duy Bình (2009), Điều dưỡng Ngoại, Hà Nội: Nhà
xuất bản Y học Hà Nội.
174
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH RÒ HẬU MÔN
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh hiểu được:
1. Nguyên nhân rò hậu môn.
2. Triệu chứng của bệnh rò hậu môn.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh rò hậu môn.
II. Nội dung
1. Đại cương
- Rò hậu môn là một trong những bệnh lí phổ biến ở khu vực hậu môn hiện nay, nhiều
người bệnh luôn thấy mệt mỏi và vô cùng khó chịu.
- Rò hậu môn là tình trạng trong đó có một đường hầm nhỏ hình thành giữa da gần hậu
môn và bên trong ống hậu môn, tạo thành một lỗ hoặc kênh dẫn từ bên trong hậu môn ra
ngoài da.
- Rò hậu môn thường là kết quả của một áp xe hậu môn bị nhiễm trùng khi các tuyến
hậu môn bị tác nghẽn và viêm nhiễm, khi áp xe này được dẫn lưu hoặc vỡ ra, nó có thể tạo
thành đường rò từ hậu môn ra ngoài.
2. Nguyên nhân
Rò hậu môn thực sự là kết quả của việc áp xe hậu môn không được điều trị, di chuyển
ra ngoài và tạo thành các đường rò, lỗ tròn trên da gần hậu môn, tạo nên các đường rò và
lỗ rò thông ra bên ngoài.
Ngoài nguyên nhân là áp xe hậu môn thì rò có thể do các nguyên nhân như:
- Bệnh Crohn (viêm ruột).
- Bức xạ (điều trị ung thư).
- Chấn thương.
- Dị vật vùng hậu môn.
- Bệnh lây truyền qua đường tình dục.
- Bệnh lao.
- Ung thư.
- Ảnh hưởng sau một phẫu thuật ở vùng gần hậu môn.
3. Triệu chứng
Bệnh rò hậu môn có thể biểu hiện các triệu chứng bao gồm:
- Đau và sưng quanh hậu môn.
- Tiết dịch có máu hoặc có mùi hôi (mủ) từ một lỗ xung quanh hậu môn. Cơn đau có
thể giảm sau khi lỗ rò đã chảy dịch.
- Kích ứng da xung quanh hậu môn do dịch bị rò ra ngoài.
- Đau khi đại tiện.
- Chảy máu hậu môn.
- Tình trạng nhiễm trùng có thể gây sốt, ớn lạnh và cảm giác mệt mỏi.
175
Khi có các biểu hiện nghi ngờ là rò hậu môn như trên, người bệnh cần đến ngay bệnh
viện để thăm khám. Bởi vì rò diễn tiến lâu có thể thành rò phức tạp, tức là có nhiều ngõ
ngách khác nhau, làm khó khăn để điều trị dứt điểm.
4. Cận lâm sàng
Ngoài ra, người bệnh có thể cần làm các xét nghiệm bổ sung như:
- Siêu âm qua ngả hậu môn: bác sĩ sẽ dùng đầu dò siêu âm có hình giống ngón tay cho
vào hậu môn để đánh giá đường rò.
- Chụp MRI vùng chậu: giúp phát hiện đường rò và đánh giá xem đường rò đơn giản
hay phức tạp để lên kế hoạch điều trị.
- Chụp X quang đường rò: dùng chất cản quang bơm vào đường rò giúp hiện hình đường
rò trên phim.
Ngoài ra, khi đã được phát hiện lỗ rò, người bệnh có thể cần làm thêm các xét nghiệm
để tìm nguyên nhân của bệnh như lao, ung thư… Các xét nghiệm người bệnh có thể cần
thực hiện tiếp theo có thể bao gồm:
- Xét nghiệm máu.
- Nội soi đại tràng.
5. Chẩn đoán: Người bệnh có thể được bác sĩ chẩn đoán rò hậu môn bằng cách thăm
khám khu vực xung quanh hậu môn để tìm lỗ rò và thăm trực tràng bằng ngón tay để tìm
đường rò xơ chai.
Siêu âm, MRI, Xquang có bơm chất cản quang phát hiện đường rò hậu môn.
6. Biến chứng
Người bệnh bị rò hậu môn không đơn thuần chỉ là gặp phải tình trạng ngứa rát, đau đớn
mà có thể gây ra nhiều nguy hiểm cùng các biến chứng phức tạp khi không được can thiệp
điều trị sớm.
- Gây ra nhiều lỗ rò phức tạp: Các vết loét bị lở và lan rộng, tình trạng viêm nhiễm trở
nên nặng hơn tạo ra thêm nhiều lỗ rò nguy hiểm.
- Nhiễm trùng chảy mủ: Các lỗ rò liên tục tiết mủ, cùng với sự xâm nhập của vi khuẩn
sẽ khiến cho người bệnh dễ bị nhiễm trùng.
- Chít hẹp hậu môn: tiến hành cắt bỏ và điều trị nhiều lần bằng các phương pháp không
hiệu quả có thể dẫn đến chít hẹp hậu môn.
- Đứt cơ thắt: Đường rò xuyên thủng qua cơ thắt trong và cơ thắt ngoài nên dẫn đến bị
đứt, do đó người bệnh không làm chủ được khả năng đại tiện của mình.
- Ung thư hậu môn: Rò hậu môn không can thiệp sớm có thể phát triển thành ung thư
đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người bệnh.
7. Điều trị
Tùy vào mức độ rò và tình trạng sức khỏe của từng người bệnh và kết quả cận lâm sàng
các bác sĩ sẽ chỉ định phương pháp điều trị phù hợp nhất:
- Điều trị nội khoa: kháng sinh, giảm đau, ngâm hậu môn.
- Điều trị ngoại khoa: điều trị hiệu quả và triệt để nhất là phẫu thuật để vá các nốt rò hậu
môn. Khi điều trị, phải xác định chính xác vị trí lỗ rò, sau đó khoét và vét hết các ổ rò, vì
vậy người bệnh sẽ phải chịu khá nhiều đau đớn.
176
- Đặt seton: Sử dụng một dây hoặc vật liệu mềm để duy trì đường rò mở trong một thời
gian dài để tránh nhiễm trùng.
8. Chăm sóc điều dưỡng
8.1. Trước mổ
- Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm tiền phẫu, chụp đường rò.
- Chăm sóc hậu môn.
- Chuẩn bị người bệnh trước mổ: Nhịn ăn, thụt tháo.
- Chuyển mổ an toàn.
8.2. Sau mổ
- Theo dõi và chăm sóc vết thương hậu môn
+ Sau khi mổ rò hậu môn, người bệnh sẽ được băng bó vết mổ cho tới khi lành hoàn
toàn. Băng phải thay thường xuyên và người bệnh sẽ được hướng dẫn để có thể tự làm tại
nhà. Tuy nhiên người bệnh cần tới bệnh viện nơi đã phẫu thuật để các bác sĩ kiểm tra tình
trạng vết mổ hoặc thay băng. Nhìn chung mất khoảng 6 tuần để vết thương lành lặn hoàn
toàn…
+ Người bệnh có thể sẽ gặp phải tình trạng chảy máu hoặc chảy dịch từ vết thương trong
vài tuần đầu tiên, đặc biệt là khi tắm hoặc đi vệ sinh.
+ Thông báo ngay cho bác sĩ điều trị nếu có các biểu hiện sau:
• Chảy máu nặng.
• Vết mổ sưng nóng, đỏ, đau.
• Sốt 38 độ hoặc hơn.
• Buồn nôn.
• Táo bón.
• Tiểu khó.
+ Đảm bảo dinh dưỡng cho người bệnh, uống nhiều nước, ăn nhiều chất xơ.
+ Động viên tinh thần người bệnh.
+ Theo dõi dấu hiệu sinh tồn, toàn trạng, nguy cơ chảy máu sau mổ.
+ Hướng dẫn người bệnh tránh hoạt động mạnh, nâng vật nặng trong thời gian dưỡng
bệnh.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần
+ Giúp người bệnh thư giãn thoải mái nhẹ nhàng bằng không gian sạch sẽ, nhà vệ sinh
tiện lợi.
+ Động viên người bệnh không mặc cảm với tình trạng bệnh bằng cách giải thích cho
họ hiểu về bệnh tình và phương pháp điều trị.
- Vệ sinh
+ Hướng dẫn người bệnh hoặc người nhà vệ sinh hậu môn sau đại tiện.
+ Vệ sinh tại chỗ: Ngâm hậu môn vào trong nước ấm có pha nước sát trùng sau đó vệ
sinh nhẹ nhàng hậu môn mỗi ngày, đặc biệt sau khi đại tiện xong.
177
+ Thay băng gạc thường xuyên, tại nhà: Thực hiện mỗi ngày theo đúng hướng dẫn của
bác sĩ. Nếu không tự thay được có thể tới các cơ sở y tế để được thực hiện đúng cách, ngăn
ngừa viêm nhiễm sau mổ.
+ Nhiều người có thể sẽ gặp phải tình trạng chảy máu hoặc chảy dịch từ vết thương
trong vài tuần đầu tiên, đặc biệt là khi tắm hoặc đi vệ sinh. Nhưng nhìn chung mất khoảng
6 tuần để vết thương lành lặn hoàn toàn.
- Vận động phục hồi chức năng
+ Nghỉ ngơi vận động nhẹ nhàng.
+ Mặc quần áo rộng rãi.
+ Gối hoặc nệm sẽ giúp người bệnh thoải mái hơn khi ngồi.
+ Tránh sử dụng các sản phẩm có mùi thơm vì chúng có thể gây kích ứng da xung
quanh lỗ rò.
+ Người bệnh có thể quay lại làm việc và bắt đầu tập thể dục nhẹ nhàng khi đã cảm thấy
sẵn sàng, khoảng 6 tuần sau phẫu thuật.
+ Người bệnh đi bơi sẽ tốt hơn khi vết thương đã lành.
- Chế độ dinh dưỡng
+ Người bệnh cần nghỉ ngơi, bổ sung nhiều chất xơ, uống nhiều nước, ăn đồ ăn lỏng, dễ
tiêu, kiêng các chất kích thích như bia, rượu… để sớm bình phục sau phẫu thuật và ngăn
ngừa nguy cơ tái phát.
+ Sau khi phẫu thuật nếu người bệnh gặp phải những tình trạng như đau tức hậu môn,
cảm giác muốn rặn, sốt, rối loạn đại tiện, táo bón, nhiễm trùng… thì cần trao đổi trực tiếp
với các bác sĩ để kịp thời khắc phục.
9.2. Phòng bệnh
Những biện pháp dưới đây sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ mắc phải tình trạng rò hậu môn
phức tạp:
- Điều trị kịp thời các bệnh lý hậu môn.
- Tập nhíu hậu môn 100 cái mỗi ngày: Nhíu hậu môn lại và giữ, đếm thầm từ 1 đến 10
và nhả ra (tính là 1 cái), giúp làm thông các tuyến ống hậu môn, ngừa tắc các tuyến ống
hậu môn tránh gây áp xe hậu môn.
- Bỏ thuốc lá sẽ ngừa áp xe và rò hậu môn tái phát đến 50%.
- Áp dụng chế độ ăn uống lành mạnh bằng cách tăng cường bổ sung các loại thực phẩm
giàu chất xơ, các thực phẩm chứa nhiều vitamin để giúp hệ tiêu hóa hoạt động tốt hơn.
Ngoài ra cần hạn chế tiêu thụ những đồ ăn cay nóng, thức uống chứa kích thích như rượu
bia, không thuốc lá.
- Thường xuyên tập thể dục thể thao để giải phóng năng lượng dư thừa trong cơ thể, hỗ
trợ các hoạt động trao đổi chất và lưu thông tuần hoàn. Thói quen tốt này sẽ giúp những cơ
quan trong cơ thể hoạt động hiệu quả, phòng ngừa những mầm bệnh xâm nhập từ bên
ngoài.
- Khi đi đại tiện, tuyệt đối không dùng điện thoại, đọc báo sách. Thói quen xấu này sẽ
làm thời gian đi vệ sinh quá dài, gây áp lực lên vùng hậu môn. Tình trạng này là nguyên
nhân dẫn tới nhiều bệnh lý, trong đó gồm rò hậu môn phức tạp.
178
- Thường xuyên theo dõi, chú ý tới những biểu hiện bất thường của cơ thể để kịp thời
thăm khám và điều trị sớm, giảm thiểu nguy cơ xuất hiện các biến chứng nghiêm trọng.
- Khám sức khỏe định kỳ để phát hiện các bệnh lý về hậu môn.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân gây rò hậu môn?
2. Các triệu chứng để nhận biết rò hậu môn?
3. Phương pháp điều trị tốt nhất rò hậu môn?
5. Cách phòng bệnh rò hậu môn ?
Tài liệu tham khảo
PGS.TS Phạm Văn Linh, Ths Hồ Duy Bình (2009), Điều dưỡng Ngoại, Hà Nội: Nhà
xuất bản Y học Hà Nội.
179
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH TRĨ
I.Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân bệnh trĩ.
2. Triệu chứng của bệnh trĩ.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh trĩ.
II.Nội dung
1. Đại cương
Bệnh trĩ là một tình trạng phổ biến mà hàng triệu người trên thế giới phải đối mặt mỗi
năm, gây ra các triệu chứng như đau, ngứa và chảy máu ở vùng hậu môn.
Bệnh trĩ (hay dân gian gọi là lòi dom) hình thành khi các đám rối tĩnh mạch ở vùng hậu
môn - trực tràng bị giãn quá mức, tạo thành búi trĩ sưng viêm. Tùy vị trí, bệnh chia thành
hai loại.
– Trĩ nội: Búi trĩ ẩn bên trong ống hậu môn, thường gây chảy máu nhưng ít đau.
– Trĩ ngoại: Búi trĩ xuất hiện ở rìa hậu môn, dễ gây đau rát, ngứa ngáy.
Bệnh trĩ có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi nhưng phổ biến hơn ở người từ 45-65 tuổi. Dù
không nguy hiểm tính mạng, bệnh trĩ lại là “kẻ thù” thầm lặng đe dọa chất lượng cuộc
sống, khiến nhiều người ngại ngùng, tự ti.
2. Nguyên nhân
Các tĩnh mạch quanh khu vực hậu môn thường bị căng khi chịu áp lực dẫn đến tình trạng
sưng phồng hoặc xung huyết. Búi trĩ hình thành khi có sự gia tăng áp lực trong phần trực
tràng dưới do các yếu tố sau:
– Rặn mạnh khi đi đại tiện.
– Ngồi quá lâu trên bồn cầu.
– Táo bón hoặc tiêu chảy kéo dài.
– Béo phì.
– Mang thai.
– Quan hệ tình dục qua đường hậu môn.
– Chế độ ăn thiếu chất xơ.
– Công việc yêu cầu lao động nặng như khuân vác hoặc vận động viên các môn thể
thao (như cử tạ và quần vợt), cũng như các hoạt động đòi hỏi đứng hoặc ngồi lâu (như làm
thư ký hay thợ may, nhân viên bán hàng) cũng làm tăng áp lực trong ổ bụng, từ đó cản trở
sự hồi lưu máu về tim và gây ra sự giãn tĩnh mạch hậu môn, đây cũng là yếu tố gây bệnh
trĩ.
– Các khối u ở vùng tiểu khung như u đại trực tràng, u tử cung hoặc trong trường hợp
thai nhiều tháng cũng làm cản trở quá trình hồi lưu máu về tim dẫn đến sự giãn nở của các
tĩnh mạch, tăng nguy cơ phát triển trĩ vì những yếu tố này.
Nguy cơ mắc bệnh trĩ gia tăng theo tuổi tác do cấu trúc mô nâng đỡ các tĩnh mạch ở trực
tràng và hậu môn dần suy yếu và mất độ đàn hồi.
180
3. Triệu chứng
Các dấu hiệu và triệu chứng của bệnh trĩ có thể bao gồm:
– Chảy máu không đau khi đi tiêu là triệu chứng sớm nhất và thường gặp nhất. Ban
đầu, người bệnh trĩ có thể thấy máu đỏ tươi trên giấy vệ sinh hoặc dưới bồn cầu. Khi tình
trạng nặng hơn, máu có thể chảy thành giọt hoặc tia, thậm chí chảy máu cả khi ngồi xổm.
– Ngứa hoặc cảm giác kích thích tại vùng hậu môn, thường do dịch nhầy tiết ra từ niêm
mạc hậu môn.
– Người bị bệnh trĩ thường có cảm giác đau hoặc khó chịu, có thể dao động từ nhẹ đến
nghiêm trọng, do nứt hậu môn hoặc bị tắc, nghẹt.
– Sưng quanh vùng hậu môn.
– Có thể nhận thấy một khối u lồi ra gần hậu môn, đôi khi là huyết khối tại búi trĩ, gây
đau và rát.
Những triệu chứng bệnh trĩ thường phụ thuộc vào vị trí của các búi trĩ:
– Trĩ ngoại: Đây là loại trĩ gây ra nhiều khó chịu nhất. Vùng da xung quanh búi trĩ có
thể bị kích thích và loét. Nếu cục máu đông hình thành trong búi trĩ ngoại, người bệnh trĩ
có thể trải qua cơn đau đột ngột và nghiêm trọng. Bệnh nhân có thể cảm nhận hoặc nhìn
thấy một khối nhô ra xung quanh hậu môn. Cục máu đông này có thể bị hấp thu và để lại
một vùng da nhăn nheo, gây ngứa và rát.
– Trĩ nội: Loại trĩ này thường không gây đau, kể cả khi có hiện tượng chảy máu. Người
bệnh trĩ sẽ thấy máu đỏ tươi trên giấy vệ sinh hoặc nhỏ giọt vào bồn cầu. Búi trĩ nội thường
không thể nhìn thấy hoặc cảm nhận được và hiếm khi gây ra cảm giác khó chịu. Tuy nhiên,
khi rặn, phân đi qua có thể xước bề mặt của búi trĩ và gây chảy máu. Búi trĩ nội cũng có
thể sa ra ngoài hậu môn, tạo thành trĩ nội sa. Khi bị sa, búi trĩ có thể tích tụ chất nhầy và
phân, dẫn đến cảm giác ngứa, đau và rát. Việc lau liên tục để giảm ngứa có thể khiến tình
trạng bệnh trĩ trở nên tồi tệ hơn.
4. Cận lâm sàng
– Soi hậu môn – trực tràng: Quan sát trực tiếp búi trĩ nội, đánh giá: Vị trí búi trĩ, mức
độ sa (độ I–IV), tình trạng chảy máu, viêm loét…
– Nội soi đại tràng: khi chảy máu cần loại trừ ung thư
– Công thức máu: Đánh giá thiếu máu do chảy máu trĩ kéo dài (Hb giảm)
– Xét nghiệm đông máu (khi có chảy máu nhiều hoặc trước can thiệp thủ thuật/phẫu
thuật)
5. Chẩn đoán
– Kiểm tra trực quan: Bác sĩ đeo găng tay chuyên dụng, được thoa chất bôi trơn. Sau
đó, bác sĩ sẽ luồn một ngón tay vào trực tràng của người bệnh để kiểm tra sự hiện diện của
búi trĩ, trương lực cơ cũng như các vấn đề khác.
– Thăm khám trực tràng bằng phương pháp nội soi: Bác sĩ sẽ luồn một ống nội soi
mềm có gắn camera ở đầu qua đường hậu môn để kiểm tra trực tràng. Camera sẽ hiển thị
hình ảnh trực tràng trên màn hình, qua đó giúp bác sĩ chẩn đoán bệnh trĩ.
6. Biến chứng
181
– Chảy máu nhiều dẫn đến thiếu máu: Búi trĩ bị tổn thương khi đi đại tiện, gây chảy
máu thường xuyên, có thể dẫn đến tình trạng thiếu máu mãn tính hoặc suy giảm các chỉ số
hồng cầu trong máu.
– Nhiễm trùng: Vi khuẩn xâm nhập vào vết thương hở trên búi trĩ, gây viêm nhiễm, có
thể viêm da quanh hậu môn.
– Tắc mạch trĩ: Cục máu đông hình thành trong búi trĩ, gây tắc nghẽn mạch máu. Các
yếu tố như rặn mạnh, khuân vác nặng, mang thai hoặc ngồi lâu sẽ làm tăng nguy cơ hình
thành cục máu đông và gây tắc mạch trĩ.
– Sa và nghẹt búi trĩ: Búi trĩ sa ra ngoài và không tự co vào được, bị nghẹt có thể gây
tắc các mạch máu.
– Hoại tử búi trĩ: Do tắc mạch, nhiễm trùng hoặc chấn thương.
– Ung thư trực tràng (hiếm gặp): Viêm nhiễm mãn tính ở vùng hậu môn có thể làm tăng
nguy cơ ung thư.
7. Điều trị
7.1.Chiến lược điều trị bệnh trĩ phụ thuộc vào các yếu tố sau đây:
+ Tuổi, tình trạng sức khỏe hiện tại và tiền sử bệnh trước đây.
+ Mức độ nặng nhẹ của bệnh.
+ Bị trĩ nội, trĩ ngoại hay cả hai.
+ Đáp ứng với thuốc điều trị trĩ có hiệu quả hay không.
+ Diễn tiến của bệnh có nghiêm trọng hơn không.
+ Mong muốn của người bệnh.
7.2.Phương pháp điều trị
– Điều trị nội khoa: Phương pháp điều trị nội khoa bao gồm:
+ Ngâm hậu môn với nước ấm 2 – 3 lần một ngày.
+ Chườm lạnh lên búi trĩ để giảm sưng nề.
+ Sử dụng thuốc bôi hoặc thuốc đặt hậu môn để giảm đau, giảm phù nề.
+ Tăng lượng chất xơ trong khẩu phần ăn: rau, trái cây, ngũ cốc.
– Điều trị ngoại khoa: Trường hợp các phương pháp điều trị nội khoa nói trên thất bại,
người bệnh cần đến can thiệp thủ thuật, phẫu thuật để làm giảm hoặc cắt bỏ hoàn toàn búi
trĩ, gồm:
+ Thắt dây chun: một dây cao su được cột tại gốc búi trĩ để cắt đứt nguồn cấp máu đến
búi trĩ. Vài ngày sau cho đến một tuần, búi trĩ sẽ co lại và tự rụng mất. Phương pháp này
dành cho các bệnh nhân mắc bệnh trị cấp độ 1 – 2
+ Liệu pháp xơ hóa: một loại hóa chất đặc biệt được tiêm vào các mạch máu trĩ gây xơ
hóa các mạch máu này. Cuối cùng làm búi trĩ tiêu biến. Phương pháp này dành cho các
bệnh nhân mắc bệnh trị cấp độ 1 – 2
+ Quang đông hồng ngoại: dùng tia sáng hồng ngoại chiếu trực tiếp vào mô trĩ để triệt
182
tiêu búi trĩ. Phương pháp này dành cho các bệnh nhân mắc bệnh trị cấp độ 1 – 2
+ Phẫu thuật cắt trĩ
+ Phẫu thuật khâu treo và triệt mạch trĩ
8. Chăm sóc điều dưỡng
– Theo dõi dấu hiệu sinh tồn (đặc biệt nếu có nhiễm trùng).
– Đánh giá mức độ đau: Ghi nhận tần suất và cường độ đau búi trĩ.
– Thực hiện thuốc, cận lâm sàng…theo y lệnh.
– Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật (nếu có).
– Động viên tinh thần người bệnh.
– Chuẩn bị người bệnh trước phẫu thuật (nếu có).
– Thay băng vết mổ (nếu có).
– Hỗ trợ người bệnh uống nước: Đảm bảo người bệnh uống đủ 2-3 lít nước/ngày.
– Hướng dẫn vệ sinh: Giữ vùng hậu môi sinh dục sạch sẽ, tránh nhiễm trùng.
– Báo cáo bác sĩ: Nếu có dấu hiệu bất thường (sốt cao, ra máu nhiều, đau tăng).
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
– Tinh thần:
+ Giải thích và giúp người bệnh/người nhà hiểu được đây là bệnh phổ biến, có thể điều
trị
+ Động viên tinh thần, trấn an tâm lý, giảm lo lắng và xấu hổ giúp người bệnh an tâm
điều trị.
+ Lắng nghe, chia sẻ, khuyến khích người bệnh giữ tinh thần lạc quan, thoải mái, giảm
căng thăng, ngủ đủ giấc.
– Vệ sinh:
+ Hướng dẫn vệ sinh: Giữ vùng hậu môi sinh dục sạch sẽ, tránh nhiễm trùng.
+ Dặn người bệnh rửa sạch vùng sinh dục và hậu môn sau mỗi lần đi vệ sinh.
– Vận động - phục hồi chức năng:
+ Không nên ngồi lâu. Nếu làm việc văn phòng thì nên đứng dậy đi lại mỗi 30 phút
một lần.
+ Không nên nhịn đại tiện, không ngồi bồn cầu lâu.
+ Không rặn khi đại tiện.
183
+ Không quan hệ tình dục qua đường hậu môn.
+ Tránh các hoạt động gây áp lực lên vùng hậu môn trực tràng như nâng tạ hoặc nâng
vật nặng.
– Chế độ dinh dưỡng:
+ Tăng cường chất xơ trong chế độ ăn như thực phẩm nguyên cám, ăn nhiều rau và trái
cây nhuận tràng như thanh long, đu đủ, diếp cá…
+ Uống đủ 2 lít nước mỗi ngày.
+ Hạn chế ăn thức ăn cay nóng, chát.
+ Không để táo bón xảy ra thường xuyên hoặc kéo dài.
+ Tránh các đồ uống có cồn như rượu, bia; hạn chế uống nước ngọt đóng chai.
9.2.Phòng bệnh
Cách phòng ngừa bệnh trĩ hiệu quả nhất là duy trì tình trạng phân mềm, dễ dàng qua lỗ
hậu môn. Dưới đây là một số khuyến nghị để ngăn ngừa trĩ và giảm triệu chứng nếu đã
mắc phải:
– Tăng cường chất xơ trong chế độ ăn uống: Bổ sung nhiều trái cây, rau củ và ngũ cốc
nguyên hạt như lúa mì, yến mạch, lúa mạch, ngô, gạo lứt, lúa mạch đen, kê…giúp làm
mềm phân và tăng khối lượng phân. Bắt đầu tăng chất xơ dần dần để tránh xì hơi quá mức.
– Uống đủ nước: Hãy cố gắng uống từ sáu đến tám ly nước hoặc các chất lỏng khác
mỗi ngày để giúp phân mềm hơn.
– Cân nhắc bổ sung chất xơ vào chế độ ăn uống: Phần lớn mọi người không nạp đủ
lượng chất xơ được khuyến nghị hàng ngày, cụ thể là 25 gram đối với phụ nữ và 38 gram
đối với nam giới. Nhiều nghiên cứu cho thấy việc bổ sung chất xơ không cần kê đơn như
Metamucil và Citrucel có thể giúp giảm triệu chứng và hạn chế chảy máu do trĩ. Các sản
phẩm này hỗ trợ làm mềm phân và duy trì thói quen đi đại tiện đều đặn hàng ngày. Tuy
nhiên, khi sử dụng chất xơ bổ sung, người bệnh cần đảm bảo uống ít nhất tám ly nước hoặc
chất lỏng khác mỗi ngày để tránh tình trạng táo bón hoặc làm nặng thêm triệu chứng táo
bón.
– Tránh rặn mạnh khi đi cầu: Rặn mạnh có thể tăng áp lực lên các tĩnh mạch ở trực
tràng dưới làm búi trĩ phình to và dễ chảy máu.
– Đi đại tiện ngay khi có cảm giác: Nếu bỏ qua cảm giác muốn đi đại tiện, niêm mạc
trực tràng sẽ dần hấp thụ nước từ phân bị ứ đọng, khiến phân trở nên khô, cứng và khó đào
thải hơn.
– Duy trì hoạt động thể chất: Tập thể dục mỗi ngày giúp ngăn ngừa táo bón và giảm áp
lực lên tĩnh mạch có liên quan đến việc đứng hoặc ngồi lâu. Tập thể dục cũng giúp giảm
cân nặng.
– Tránh ngồi lâu một chỗ: Ngồi lâu, nhất là trên bồn cầu, có thể làm tăng áp lực lên các
tĩnh mạch ở hậu môn.
– Ngoài áp dụng các chế độ sinh hoạt như trên, để phòng ngừa bệnh trĩ nội và bệnh trĩ
nói chung, nên đi thăm khám sức khỏe định kỳ để được tầm soát, phát hiện bệnh sớm. Việc
phát hiện bệnh sớm và điều trị kịp thời từ giai đoạn bệnh trĩ nội độ 1, 2 sẽ mang lại hiệu
quả cao hơn, thời gian hồi phục nhanh và ít tốn kém.
184
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân gây nên bệnh trĩ?
2. Triệu chứng nhận biết bệnh trĩ?
3. Cách phòng bệnh trĩ?
Tài liệu tham khảo
1. Vinmec, Bệnh trĩ từ A đến Z: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị hiệu quả,
https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/benh-tri-tu-a-den-z-nguyen-nhan-dau-hieu-va-cach-
dieu-tri-hieu-qua-vi, 2024.
2. Bệnh viện An Bình, Tổng quan bệnh trĩ – hiểu rõ để phòng ngừa và điều trị,
https://benhvienanbinh.vn/tong-quan-benh-tri-hieu-ro-de-phong-ngua-va-dieu-tri/, 2025.
185
Chương V
Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
Lồng ngực
186
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH PHẪU THUẬT CÁC BỆNH LÝ VỀ PHỔI
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Các bệnh lý về phổi cần phẫu thuật, các phương pháp phẫu thuật phổi thường gặp,
hiệu quả mà phẫu thuật đem lại.
2. Các triệu chứng, biến chứng có thể xảy ra sau phẫu thuật.
3. Cách chăm sóc, chế độ vận động cho người bệnh sau phẫu thuật.
II. Nội dung
1. Đại cương
Phổi là cơ quan quan trọng của hệ hô hấp, có chức năng chính là trao đổi khí giữa cơ
thể và môi trường bên ngoài.
Vị trí của phổi nằm trong lồng ngực, hai bên tim và các mạch máu lớn, khoang ngực là
không gian chứa phổi và các cơ quan khác. Mỗi người có 2 lá phổi ở ngực bao quanh bởi
lồng xương sườn. Đồng thời vị trí phổi nằm ở trên cơ hoành. Lá phổi bên phải thường lớn
hơn lá phổi trái. Dung tích toàn phần của cả hai phổi khoảng 5000ml-6000ml,trong đó
dung tích sống (hít vào gắng sức) khoảng 3000ml-4000ml. Phổi phải có 3 thùy, phổi trái
có 2 thùy.
Phổi được cấu tạo bởi nhiều đơn vị nhỏ gọi là phế nang, phế nang là nơi trực tiếp diễn
ra quá trình trao đổi khí.
Phổi bao gồm cây phế quản, động mạch phổi, tĩnh mạch phổi, động mạch và tĩnh mạch
phế quản, bạch huyết của phổi và thần kinh của phổi.
Các chức năng của phổi:
- Trao đổi khí: Phổi có chức năng chính là trao đổi oxy từ không khí vào máu và loại
bỏ carbon dioxide từ máu ra ngoài.
- Lọc các chất độc hại: Phổi có khả năng lọc các chất độc hại có trong không khí, bảo
vệ cơ thể khỏi tác động xấu của chúng.
- Bảo vệ cơ thể: Phổi bảo vệ cơ thể qua các cơ chế như lông mao, chất nhầy, phản xạ
ho, và hệ miễn dịch tại phổi, giúp ngăn chặn vi khuẩn, virus, và bụi xâm nhập.
- Điều hòa thân nhiệt: Phổi gián tiếp hỗ trợ điều hòa thân nhiệt bằng cách làm mát
không khí hít vào và thải nhiệt qua hơi thở.
2. Các bệnh lý về phổi thường gặp cần phẫu thuật
- Ung thư phổi: Đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu cần phẫu thuật phổi.
Phẫu thuật có thể được thực hiện để loại bỏ khối u ác tính, ngăn chặn sự lây lan của ung
thư.
- U phổi không phải ung thư: Các khối u lành tính trong phổi, mặc dù không phải ung
thư nhưng nếu chúng phát triển lớn, gây chèn ép hoặc ảnh hưởng lớn đến chức năng hô
hấp cũng có thể cần phẫu thuật.
187
- Bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD): Trong các trường hợp nặng, khi các phương
pháp điều trị khác không giúp cải thiện tình trạng bệnh, phẫu thuật như giảm thể tích phổi
(LVRS) hoặc ghép phổi có thể được xem xét để cải thiện chức năng hô hấp.
- Giãn phế quản: Tình trạng này khiến các ống phế quản bị giãn rộng và tổn thương,
dẫn đến ho dai dẳng, nhiễm trùng tái phát. Phẫu thuật có thể được thực hiện để loại bỏ các
phần phổi bị tổn thương.
- Nhiễm trùng phổi: Các bệnh lý nhiễm trùng như áp xe phổi, viêm phổi hoại tử, nếu
không đáp ứng với điều trị kháng sinh có thể cần đến phẫu thuật để loại bỏ ổ nhiễm trùng.
- Tràn khí màng phổi: Khi có tràn khí vào khoang màng phổi (khoảng không giữa phổi
và thành ngực) gây xẹp phổi, phẫu thuật có thể được thực hiện để bịt kín chỗ rò khí và
phục hồi chức năng phổi.
- Chấn thương phổi: Tai nạn giao thông, tai nạn lao động… gây rách phổi, tổn thương
nhu mô phổi hoặc mạch máu lớn cần phẫu thuật cấp cứu.
- Các bệnh lý khác: Như bệnh phổi kẽ, u trung thất, hoặc các dị tật bẩm sinh ở phổi
cũng có thể cần đến phẫu thuật.
3. Các phương pháp phẫu thuật phổi thường gặp
- Cắt bỏ khối u:
+ Cắt bỏ thùy phổi (Lobectomy): Loại bỏ một thùy của phổi, thường được thực hiện
trong trường hợp ung thư phổi, u phổi lành tính, hoặc các bệnh lý khác khu trú ở một thùy
phổi.
+ Cắt bỏ phân thùy phổi (Segmentectomy): Loại bỏ một phần nhỏ của thùy phổi, thường
được áp dụng cho các khối u nhỏ, nằm ở vị trí không thuận lợi cho việc cắt bỏ thùy phổi.
+ Cắt bỏ toàn bộ phổi (Pneumonectomy): Loại bỏ toàn bộ một bên phổi, thường được
thực hiện trong trường hợp ung thư phổi giai đoạn tiến triển, hoặc các bệnh lý phá hủy toàn
bộ một bên phổi.
- Phẫu thuật khác:
+ Phẫu thuật nội soi lồng ngực (VATS): Phương pháp phẫu thuật ít xâm lấn, sử dụng
các dụng cụ nội soi và camera để thực hiện phẫu thuật qua các vết mổ nhỏ trên thành ngực.
+ Phẫu thuật mở ngực: Phương pháp phẫu thuật truyền thống, mở lồng ngực để tiếp cận
trực tiếp vào phổi.
+ Phẫu thuật giảm thể tích phổi: Loại bỏ các phần phổi bị tổn thương, giúp cải thiện
chức năng hô hấp ở những người bệnh mắc bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD) nặng.
+ Phẫu thuật ghép phổi: Thay thế lá phổi bị bệnh bằng lá phổi khỏe mạnh từ người hiến
tặng, thường được thực hiện cho những người bệnh mắc các bệnh lý phổi giai đoạn cuối.
4. Hiệu quả của phẫu thuật phổi
Phẫu thuật phổi là một phương pháp điều trị quan trọng cho nhiều bệnh lý về phổi, từ
ung thư phổi đến các bệnh lý về phổi lành tính. Hiệu quả của phẫu thuật sẽ phụ thuộc vào
nhiều yếu tố bao gồm: các loại bệnh, giai đoạn bệnh, sức khỏe tổng thể của người bệnh và
kinh nghiệm của bác sĩ phẫu thuật.
Phẫu thuật có thể loại bỏ khối u ung thư phổi và các mô xung quanh ở giai đoạn sớm,
giúp tăng tỷ lệ sống sót, nhưng không đảm bảo loại bỏ hoàn toàn nếu ung thư đã di căn.
188
Phẫu thuật phổi có thể giúp cải thiện các triệu chứng khó thở,ho,dau ngực và khạc ra
máu do các bệnh lý về phổi gây ra.
=> Sau phẫu thuật phổi, nhiều người bệnh có thể cải thiện chất lượng cuộc sống, sinh
hoạt và làm việc trở lại bình thường, nhưng cần lưu ý nguy cơ biến chứng như nhiễm trùng
hoặc khó thở kéo dài, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc bệnh nặng.
5. Triệu chứng sau phẫu thuật các bệnh lý về phổi
- Triệu chứng thường gặp:
+ Đau ngực: Đau ngực là triệu chứng thường gặp sau phẫu thuật phổi, đặc biệt là sau
các phẫu thuật lớn như cắt phổi. Cơn đau có thể xuất hiện ở vùng vết mổ, vùng ngực hoặc
vai. Mức độ đau có thể khác nhau tùy thuộc vào từng người và loại phẫu thuật.
+ Khó thở: Cảm giác khó thở, hụt hơi là hiện tượng thường gặp sau phẫu thuật phổi,
đặc biệt là trong những ngày đầu sau phẫu thuật. Nguyên nhân có thể do ảnh hưởng của
thuốc mê, giảm diện tích phổi sau phẫu thuật hoặc do các vấn đề khác như tràn khí màng
phổi.
+ Ho: Ho là phản xạ tự nhiên của cơ thể để loại bỏ chất nhầy và dịch tiết trong phổi.
Sau phẫu thuật phổi, ho có thể xuất hiện nhiều hơn do sự kích thích của đường thở và sự
tích tụ chất nhầy.
+ Mệt mỏi: Cảm giác mệt mỏi, suy nhược là điều thường thấy sau bất kỳ loại phẫu thuật
nào, đặc biệt là sau phẫu thuật phổi. Nguyên nhân có thể do mất máu, ảnh hưởng của thuốc
mê, đau và quá trình hồi phục của cơ thể.
+ Sốt nhẹ: Sốt nhẹ (dưới 38oC) có thể xuất hiện trong vài ngày đầu sau phẫu thuật phổi.
Đây có thể là phản ứng của cơ thể với phẫu thuật hoặc do nhiễm trùng nhẹ.
+ Đau vết mổ, đau đầu.
- Triệu chứng bất thường:
+ Đau ngực dữ dội: Nếu xuất hiện cơn đau ngực dữ dội, đột ngột và không giảm khi
nghỉ ngơi hoặc dùng thuốc giảm đau phải báo ngay với bác sỹ. Đây có thể là dấu hiệu của
các biến chứng nghiêm trọng như tràn khí màng phổi, thuyên tắc phổi hoặc nhồi máu cơ
tim.
+ Khó thở nặng: NB cảm thấy khó thở, thở nhanh, nông, tím tái hoặc thở khò khè, đây
có thể là dấu hiệu của suy hô hấp, tràn khí màng phổi hoặc các vấn đề khác.
+ Ho ra máu: Ho ra máu là một dấu hiệu đáng lo ngại và cần được kiểm tra ngay lập
tức. Nguyên nhân có thể do nhiễm trùng, tổn thương mạch máu hoặc các vấn đề nghiêm
trọng khác.
+ Tụt huyết áp hoặc tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim.
+ Chảy máu vết mổ.
+ Dẫn lưu lồng ngực ra nhiều máu, khí, dịch bất thường.
+ Sốt cao: sốt cao (trên 38,5oC) kèm theo rét run, đau ngực, ho có đờm xanh hoặc vàng.
Đây có thể là dấu hiệu của nhiễm trùng phổi hoặc các biến chứng khác.
+ Sưng chân: Sưng chân, đặc biệt là ở một bên chân, có thể là dấu hiệu của huyết khối
tĩnh mạch sâu. Đây là một biến chứng nguy hiểm và cần được điều trị kịp thời.
189
+ Các dấu hiệu khác như: buồn nôn, nôn mửa, đau đầu dữ dội, co giật, mất ý thức hoặc
thay đổi ý thức….
6. Cận lâm sàng thực hiện sau phẫu thuật các bệnh lý về phổi
- Các xét nghiệm sinh hóa máu, công thức máu, đông máu, xét nghiệm nước tiểu, điện
giải đồ, đo khí máu động mạch...
- Chụp X-quang ngực, điện tim.
- Chụp CT ngực (nếu nghi ngờ biến chứng nghiêm trọng như thuyên tắc phổi hoặc
xuất huyết lớn)
7.Biến chứng sau phẫu thuật các bệnh lý về phổi
Phẫu thuật các bệnh lý về phổi là phẫu thuật lớn và đôi khi có thể có những biến chứng
nghiêm trọng.
- Biến chứng sớm (trong vài ngày đầu sau phẫu thuật):
+ Suy hô hấp: Suy hô hấp là tình trạng phổi không thể cung cấp đủ oxy cho cơ thể. Suy
hô hấp có thể xảy ra do nhiều nguyên nhân, bao gồm: tắc đường thở do đờm, co thắt thanh
quản, phù nề thanh quản, xẹp phổi, tràn khí màng phổi, nhiễm trùng hoặc các vấn đề khác.
+ Chảy máu: Chảy máu sau phẫu thuật là một biến chứng nguy hiểm, có thể xảy ra
trong quá trình phẫu thuật hoặc sau khi phẫu thuật kết thúc. Nếu chảy máu nhiều, người
bệnh có thể cần truyền máu hoặc phẫu thuật lại để cầm máu.
+ Nhiễm trùng: Nhiễm trùng có thể xảy ra tại vết mổ, trong khoang màng phổi hoặc
trong phổi. Nhiễm trùng có thể gây sốt, đau ngực, ho có đờm và khó thở.
+ Xẹp phổi: Xẹp phổi là tình trạng phổi không nở ra hoàn toàn sau phẫu thuật. Xẹp phổi
có thể gây khó thở, giảm oxy máu và tăng nguy cơ nhiễm trùng.
+ Tràn khí màng phổi: Tràn khí màng phổi là tình trạng có khí trong khoang màng phổi,
gây chèn ép phổi và gây khó thở.
- Biến chứng muộn (sau vài tuần hoặc vài tháng sau phẫu thuật):
+ Rò khí kéo dài: Rò khí kéo dài là tình trạng khí rò rỉ từ phổi vào khoang màng phổi
sau phẫu thuật. Rò khí kéo dài có thể gây khó thở, đau ngực và tăng nguy cơ nhiễm trùng.
+ Hẹp đường thở: Hẹp đường thở có thể xảy ra do sẹo hoặc do các vấn đề khác sau
phẫu thuật. Hẹp đường thở có thể gây khó thở, ho và khò khè.
+ Đau mãn tính: Đau mãn tính là tình trạng đau kéo dài sau phẫu thuật. Đau mãn tính
có thể ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của người bệnh.
+ Các biến chứng khác: Ngoài các biến chứng trên, người bệnh sau phẫu thuật phổi
cũng có thể gặp phải một số biến chứng khác như:
• Thuyên tắc phổi: Cục máu đông di chuyển đến phổi và gây tắc nghẽn mạch máu.
• Viêm phổi: Nhiễm trùng phổi.
• Tràn dịch màng phổi: Tích tụ dịch trong khoang màng phổi.
• Suy tim: Tim không thể bơm đủ máu đi nuôi cơ thể.
8. Điều trị sau phẫu thuật các bệnh lý về Phổi
Sau quá trình phẫu thuật tại phòng mổ thì người bệnh sẽ được chuyển ra phòng hồi sức
sau mổ, tại đây người bệnh sẽ được hồi sức, điều trị các triệu chứng xuất hiện sau mổ, được
chăm sóc theo dõi phát hiện phòng ngừa các biến chứng sau mổ.
190
- Người bệnh sau mổ sẽ được thở oxy (qua ống NKQ/mở khí quản/thở máy nếu người
bệnh chưa tỉnh; qua mask với người bệnh đã tỉnh). Người bệnh được kiểm soát tốt các dấu
hiệu sinh tồn: Mạch, huyết áp, SpO2, nhiệt độ luôn được theo dõi liên tục, đảm bảo thông
khí tốt cho người bệnh.
- Người bệnh sẽ được điều trị giảm đau bằng nhiều phương pháp kết hợp: Gây tê ngoài
màng cứng, thuốc giảm đau tiêm và thuốc giảm đau uống.
- Phòng huyết khối động mạch phổi người bệnh có thể được dùng thuốc chống đông.
- Dẫn lưu ngực để hút máu còn đọng lại bên trong khoang màng phổi, giúp phổi nở
được tốt hơn. Luôn đảm bảo dẫn lưu kín và một chiều.
- Sử dụng kháng sinh để dự phòng nhiễm khuẩn vết mổ.
- Bù đủ lượng máu, dịch mất trong và sau phẫu thuật.
- Thuốc khác: Bác sĩ có thể chỉ định các loại thuốc khác tùy thuộc vào tình trạng bệnh
lý của người bệnh.
9. Chăm sóc điều dưỡng sau phẫu thuật bệnh lý về phổi
- Đảm bảo hô hấp cho người bệnh. Cho người bệnh nằm đầu cao, người bệnh tỉnh
có thể nằm tư thế fowler. Theo dõi sát hô hấp của người bệnh, đánh giá tần số thở, nhịp
thở, kiểu thở, các dấu hiệu khó thở, các dấu hiệu thiếu oxy: khó thở, khò khè, đờm nhớt,
tím tái, vật vã, lồng ngực di động kém, cùng với chỉ số oxy trên moniter. Luôn cung cấp
đủ oxy, phòng ngừa nguy cơ thiếu oxy cho người bệnh, làm sạch đường thở, hút sạch
đờm nhớt và chất nôn ói.
- Theo dõi tri giác, ý thức và tinh thần: Đánh giá mức độ tỉnh táo, khả năng định hướng,
vận động. Phòng ngừa kích thích, vật vã, té ngã trong giai đoạn hồi tỉnh. Trấn an, động
viên người bệnh, tạo cảm giác an toàn.
- Theo dõi sát các dấu hiệu sinh tồn mạch, huyết áp, nhịp thở, nhiệt độ liên tục, phát
hiện xử trí khi người bệnh bị tụt/tăng huyết áp. Đảm bảo nhiệt độ đủ ấm cho người bệnh
(do nhiệt độ trong phòng mổ thấp, cuộc mổ kéo dài, thể trạng người bệnh gầy yếu).
- Thực hiện y lệnh điều trị: Thực hiện đầy đủ, đúng giờ các y lệnh thuốc, truyền dịch,
xét nghiệm.... Theo dõi tác dụng phụ của thuốc (kháng sinh, giảm đau, chống đông...).
- Giảm đau sau mổ: Đánh giá mức độ đau thường xuyên bằng thang điểm đau (VAS).
Thực hiện y lệnh thuốc giảm đau: gây tê ngoài màng cứng, tiêm, uống... Giảm đau hiệu
quả giúp người bệnh ho – thở sâu tốt hơn, hạn chế biến chứng hô hấp.
- Theo dõi và chăm sóc vết mổ: Quan sát vết mổ, băng mổ, phát hiện chảy máu, sưng
nề, nhiễm trùng. Dẫn lưu ngực: luôn đảm bảo kín, một chiều, không tắc, không xoắn.
Theo dõi lượng dịch, màu sắc dịch, phát hiện chảy máu khi lượng tăng nhanh, đỏ tươi
liên tục.
- Người bệnh nhịn ăn những giờ đầu sau mổ, sau 6-8h sau mổ (tùy thuộc vào loại phẫu
thuật) người bệnh có thể ăn uống được những thức ăn lỏng và dễ tiêu và chia làm nhiều
bữa nhỏ, đảm bảo cân đối dinh dưỡng.
- Theo dõi lượng nước tiểu, màu sắc nước tiểu. Theo dõi dịch ra vào trong 24h đầu.
- Động viên, trấn an tinh thần người bệnh.
- Tập phục hồi chức năng hô hấp: Những giờ đầu sau phẫu thuật bệnh lý về phổi người
bệnh được nằm nghỉ ngơi và chăm sóc hoàn toàn tại giường. Ngày thứ hai sau mổ, người
bệnh sẽ được nhân viên y tế hướng dẫn cách tập ngồi dậy, tập thở, tập ho, tập với bình tập
thở.
191
- Theo dõi và báo bác sĩ khi có diễn tiến xấu sau phẫu thuật: Chảy máu vết mổ, huyết
khối động mạch phổi,nhiễm trùng vết mổ, rò khí kéo dài, tràn khí màng phổi, tuột tắc xoắn
ống dẫn lưu..
- Theo dõi, đánh giá, phòng ngừa nguy cơ té ngã.
10. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe cho người bệnh sau phẫu thuật các
bệnh lý về phổi
10.1.Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Động viên người bệnh tuân thủ điều trị, nghỉ ngơi tại giường tránh suy nghĩ căng
thẳng, stress.
+ Thực hiện đúng theo hướng dẫn của bác sĩ và điều dưỡng trong quá trình điều trị và
chăm sóc.
- Vệ sinh:
+ Giữ gìn vệ sinh răng miệng, súc miệng khi ho và khạc nhổ đờm.
+ Giữ gìn vệ sinh vết mổ, thân thể, da vùng tì đè nhiều.
- Vận động-PHCN:
+ Thông thường 24 giờ đầu sau mổ, người bệnh sẽ nằm tại giường nghỉ ngơi cần sự
chăm sóc của điều dưỡng và người nhà.Nằm đầu cao, nghiêng về bên có dẫn lưu.
+ Sau 24 giờ, người bệnh có thể ngồi dậy, vận động nhẹ nhàng tại giường, tập thở, tập
ho, giơ tay, cử động nhẹ nhàng.
+ Sau khi rút dẫn lưu màng phổi, người bệnh cần đi lại trong phòng bệnh sau đó vận
động nhiều hơn sẽ giúp giảm nguy cơ huyết khối.
+ Thay đổi tư thế: Giúp người bệnh thay đổi tư thế nằm nghiêng, nằm ngửa, nửa nằm
nửa ngồi để tránh tỳ đè lên phổi và giúp phổi nở ra đều.
+ Vận động tay chân: khuyến khích người bệnh cử động nhẹ nhàng các ngón tay, bàn
tay, cẳng tay, bàn chân, cẳng chân để tăng cường lưu thông máu và ngăn ngừa huyết khối.
Tập thở sâu và chậm để tăng cường thông khí phổi và giúp phổi nở ra hoàn toàn.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Những giờ đầu sau phẫu thuật người bệnh nhịn ăn.
+ Khi người bệnh tỉnh táo hoàn toàn sau phẫu thuật 6h người bệnh có thể ăn nhẹ thức
ăn lỏng (súp, cháo, sữa, trái cây nghiền), dễ tiêu hóa, ăn từ từ, ăn tăng dần, cân đối nhóm
thực phẩm. Cần uống đủ nước.
+ Trường hợp người bệnh nặng hoặc không ăn được thì sẽ được nuôi dưỡng bằng dịch
truyền.
10.2.Phòng bệnh
- Môi trường sống lành mạnh, không hút thuốc lá, tránh nơi khói bụi độc hại và ô
nhiễm.
- Điều trị triệt để các bệnh nhiễm trùng, ổ nhiễm trùng hô hấp.
192
- Có chế độ ăn đủ dinh dưỡng, giàu protein, hạn chế muối đường, tăng cường vitamin
từ rau xanh và trái cây.
- Vận động, tập thể dục đều đặn nâng cao sức khỏe.
- Kiểm tra sức khỏe định kì, khám bệnh ngay khi có các dấu hiệu:
+ Ho, khạc ra máu, đau tức ngực, khó thở.
+ Vết thương sưng, đỏ, rỉ dịch kèm sốt.
- Tái khám đúng hẹn để được theo dõi và đánh giá tình trạng sức khỏe.
- Theo dõi sức khỏe tại nhà: theo dõi các dấu hiệu bất thường và tái khám ngay khi có
các biểu hiện bất thường.
Câu hỏi thảo luận
1. Các bệnh lý về phổi nào cần phẫu thuật, lợi ích mà phẫu thuật đem lại?
2. Các triệu chứng bình thường và bất thường sau phẫu thuật các bệnh lý về phổi?
3. Các biến chứng sau phẫu thuật các bệnh lý về phổi có thể gặp?
Tài liệu tham khảo
1. Trường Đại học y khoa Phạm Ngọc Thạch (2024), Hồi sức và chăm sóc người bệnh
sau phẫu thuật, Nhà xuất bản Y học chi nhánh thành phố Hồ Chí Minh.
2. Bệnh viện K, Chăm sóc người bệnh sau phẫu thuật ung thư phổi,
https://benhvienk.vn/cham-soc--benh-nhan-sau-phau-thuat-ung-thu-phoi-nd92266.html,
10/8/2023.
193
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH TRÀN KHÍ MÀNG PHỔI
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh và người nhà biết được:
1. Nguyên nhân, triệu chứng khi bị tràn khí màng phổi.
2. Phương pháp điều trị khi bị tràn khí màng phổi.
3. Biến chứng của bệnh và cách chăm sóc.
II. Nội dung
1. Đại cương
Tràn khí màng phổi xảy ra khi có không khí trong khoảng không giữa thành ngực và
phổi (khoang màng phổi). Không khí trong khoang màng phổi có thể tích tụ và gây áp lực
lên phổi, khiến phổi xẹp một phần hoặc toàn bộ. Lúc này, chức năng hô hấp bị ảnh hưởng,
gây đau ngực và khó thở. Tùy theo mức độ tràn khí, nguyên nhân tràn khí, bệnh có thể biểu
hiện từ nhẹ đến nặng, thậm chí suy hô hấp, có thể đe dọa tính mạng.
2. Nguyên nhân
Bệnh xảy ra khi không khí tích tụ trong khoang màng phổi, gây áp lực lên phổi. Các
nguyên nhân gây tràn khí màng phổi phổ biến bao gồm:
− Chấn thương ngực: Bất kỳ chấn thương nào (vết đâm, súng bắn, vật cùn…) liên quan
đến ngực cũng có nguy cơ gây bệnh. Một số chấn thương có thể xảy ra trong các vụ tấn
công vật lý hoặc tai nạn xe hơi, trong khi những chấn thương khác có thể vô tình xảy ra
trong các thủ thuật y tế liên quan đến việc đâm kim vào ngực.
− Bệnh phổi: Các bệnh về phổi có thể gây tổn thương mô phổi dẫn đến xẹp phổi.
− Vỡ các kén khí.
− Thông khí cơ học (thở máy): Một loại tràn khí phổi nghiêm trọng có thể xảy ra ở
những người bệnh thở máy. Máy thở có thể tạo ra sự mất cân bằng áp suất không khí bên
trong lồng ngực và có thể gây ra xẹp phổi.
Dựa trên nguyên nhân và cơ chế, tràn khí màng phổi được phân loại thành các dạng sau:
− Tràn khí màng phổi tự phát nguyên phát: Tràn khí phổi nguyên phát xảy ra ở người
không có bệnh lý phổi, không bị chấn thương hay các phẫu thuật liên quan. Nguyên nhân
gây bệnh có thể do vỡ bóng khí dưới màng phổi làm rách 1 phần nhỏ của màng phổi, tạo
điều kiện cho không khí tràn ngược vào màng phổi. Tình trạng này xảy ra khiến khí ứ đọng
làm tổn thương phế nang và gây xẹp phổi khiến phổi khó thực hiện chức năng trao đổi khí.
− Tràn khí màng phổi tự phát thứ phát:Trường hợp tràn khí phổi thứ phát nguyên nhân
chính là do người bệnh đã từng bị bệnh lý nền như viêm phổi, có dị vật đường thở, ảnh
hưởng từ biến chứng vỡ phế nang ở bệnh phổi cấp tính hoặc mãn tính nhưng không liên
quan đến chấn thương.
− Tràn khí phổi do chấn thương: Tràn khí màng phổi do chấn thương xảy ra khi người
bệnh bị chấn thương ở ngực như gãy xương sườn hoặc vết thương do dao đâm thủng phổi.
Thậm chí bất kì chấn thương nào vào ngực đều có nguy cơ gây xẹp phổi.
− Tràn khí phổi do thầy thuốc.
194
− Tràn khí tại màng phổi áp lực (có van)
− Tràn khí ở màng phổi theo chu kỳ kinh nguyệt
3. Triệu chứng
Tràn khí màng phổi có thể biểu hiện từ nhẹ đến nghiêm trọng, tùy thuộc vào mức độ
không khí tích tụ và tình trạng sức khỏe của người bệnh. Một số dấu hiệu điển hình bao
gồm:
− Đau ngực đột ngột: Khi bị tràn khí ở màng phổi người bệnh có thể bị đau tức ngực
đột ngột, triệu chứng này không xảy ra ở tất cả mọi người. Một số trường hợp không bị
đau ngực đột ngột. Nhưng nếu đau ngực đột ngột sẽ kèm theo việc hít thở khó khăn, cơn
đau tăng lên khi hít thở. Mặc dù đau nhưng người bệnh vẫn cần cố gắng thở để đáp ứng
nhu cầu về oxy do chức năng phổi suy giảm.
− Khó thở: Tràn khí ở màng phổi có thể khiến phổi xẹp 1 bên hoặc hoàn toàn gây ảnh
hưởng đến chức năng hô hấp. Người bệnh cảm thấy khó thở, đôi lúc không thở được theo
mức độ nghiêm trọng của bệnh. Nếu không được cấp cứu kịp thời, người bệnh có thể đối
mặt với biến chứng suy hô hấp, dẫn đến tử vong.
− Choáng váng: Triệu chứng choáng điển hình ở người bệnh tràn khí tại màng phổi bao
gồm: Vã mồ hôi, người tái xanh, tụt huyết áp, tinh thần hốt hoảng, tay chân lạnh, mạch đập
nhanh và nông…Kèm theo khó thở, thở nhanh, đau tức ngực một bên.
4. Cận lâm sàng
− X-quang màng phổi: Xét nghiệm quan trọng nhất để chẩn đoán tràn khí màng phổi là
chụp X-quang ngực. Trong hầu hết các trường hợp, phương pháp này thường đủ để thấy
phổi bị xẹp.
− Ngoài chụp X-quang thì đôi khi bác sĩ có thể chỉ định chụp CT-Scanner để đánh giá
chi tiết hơn về tình trạng khí tràn màng phổi, hoặc nếu nhóm nghiên cứu không chắc chắn
dựa trên phim X-quang ngực của người bệnh.
− Siêu âm
+ Siêu âm cũng là phương pháp chẩn đoán giúp phát hiện khí tràn màng phổi. Với công
nghệ và thiết bị hiện đại, siêu âm có thể giúp bác sĩ quan sát rõ lồng ngực và những bất
thường ở vị trí ngực nếu có.
+ Phương pháp siêu âm không sử dụng tia X, mà sử dụng sóng siêu âm quan sát hình
ảnh của phổi và màng phổi. Qua hình ảnh chi tiết này có thể giúp bác sĩ xem xét kích thước
và vị trí của khí trong màng phổi.
5. Chẩn đoán
− Triệu chứng lâm sàng:
+ Đau ngực: thường đột ngột và ở bên bị tràn khí.
+ Khó thở, thở nhanh nông khi nghỉ hoặc khi gắng sức.
+ Ho khan.
+ Lồng ngực bên tràn khí căng vồng kém di động, gõ vang, rì rào phế nang giảm, rung
thanh giảm.
+ Có thể có dấu hiệu tràn khí dưới da: cổ người bệnhh, mắt híp, ấn da lạo xạo.
195
− Chẩn đoán xác định tràn khí màng phổi khi hình ảnh học (X-quang hoặc CT ngực)
cho thấy có khí trong khoang màng phổi, kèm hình ảnh phổi xẹp và mất mạch máu phổi
ngoại vi.
6. Biến chứng
Các biến chứng tiềm ẩn khác nhau, tùy thuộc vào kích thước và mức độ nghiêm trọng
của tràn khí ở màng phổi cũng như nguyên nhân và phương pháp điều trị. Đôi khi khí có
thể tiếp tục rò khí dai dẳng. Một số biến chứng do tràn khí phổi có thể gặp bao gồm:
− Phù phổi do giãn nở.
− Tổn thương hoặc nhiễm trùng do điều trị.
− Suy hô hấp.
− Tràn khí trung thất gây ép tim cấp.
− Tràn khí dưới da.
− Suy tim.
− Tắc mạch khí.
− Tai biến mạch não.
7. Điều trị
Việc điều trị tràn khí ở màng phổi chủ yếu là sử dụng thuốc và phẫu thuật. Tùy thuộc
vào nguyên nhân và mức độ nghiêm trọng của bệnh mà bác sĩ sẽ tư vấn hướng điều trị hợp
lý. Dưới đây là cách điều trị chi tiết:
− Thuốc điều trị tràn khí màng phổi.
+ Phương pháp điều trị tràn khí ở màng phổi sẽ phụ thuộc vào mức độ tràn khí và tình
trạng sức khỏe của người bệnh. Nếu người bệnh bị khí tràn màng phổi nhẹ có thể không
cần điều trị, chỉ cần thở oxy và theo dõi. Những trường hợp tràn khí nhiều (> 15% thể tích
nửa ngực) sẽ cần can thiệp.
+ Điều trị tràn khí màng phổi bằng thuốc được chỉ định ở những trường hợp xẹp phổi
nhẹ hoặc trung bình.
− Phẫu thuật tràn khí ở màng phổi: Phẫu thuật tràn khí màng phổi đa số được áp dụng
cho các trường hợp nặng hoặc cần cấp cứu y tế:
+ Sonde dẫn lưu màng phổi: Phương pháp sử dụng một ống dẫn lưu nhỏ được đưa vào
khoang màng phổi bị tràn khí của người bệnh. Sonde dẫn lưu được kết nối với hệ thống
bình dẫn lưu kín và máy hút để hút khí ra ngoài, giúp cho phổi giãn nở trở lại, khôi phục
chức năng hô hấp.
+ Hút khí màng phổi bằng kim: Đây là một thủ thuật khá đơn giản, được thực hiện
khi người bệnh bị tràn khí màng phổi ít.
+ Dẫn lưu ngực (dẫn lưu liên sườn):
• Dẫn lưu ngực là một thủ thuật trong đó sử dụng một ống nhựa nhỏ (lớn hơn một chút
so với ống dùng để hút dịch màng phổi) được đưa vào giữa các xương sườn. Ống này
thường được đưa vào nách hoặc lưng của người bệnh và được giữ nguyên tại chỗ trong ít
nhất 24-48 giờ.
196
• Ống được gắn vào một hộp nhựa nhỏ chứa đầy chất lỏng đặt cạnh giường của người
bệnh. Điều này cho phép không khí thoát ra ngoài mà không quay trở lại ngực. Ống dẫn
lưu ngực được tháo ra khi không khí ngừng thoát ra khỏi ống dẫn lưu.
+ Gây dính màng phổi bằng hóa chất: Để ngăn ngừa tràn khí ở màng phổi tái phát, bác
sĩ có thể thực hiện làm dính màng phổi. Bằng cách sử dụng hóa chất như doxycycline hoặc
bột talc bơm vào khoang màng phổi dưới dạng nhũ dịch qua sonde dẫn lưu màng phổi hoặc
phun mù qua nội soi màng phổi.
8. Chăm sóc điều dưỡng
− Cho người bệnh nằm đầu cao, thở oxy.
− Đo đấu hiệu sinh tồn.
− Thực hiện y thuốc theo y lệnh bác sĩ.
− Đưa người bệnh đi cận lâm sàng.
− hụ Bác sĩ chọc dò màng phổi (nếu cần).
− Chuẩn bị người bệnh trước mổ (nếu có chỉ định mổ đặt dẫn lưu màng phổi).
− Sau mổ:
+ Chăm sóc vết mổ vị trí dẫn lưu.
+ Theo dõi nhịp thở của người bệnh.
+ Theo dõi mức độ ra của dịch, máu hoặc khí trong bình dẫn lưu
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
− Tinh thần: Người bệnh lo lắng, hoảng sợ: cần trấn an người bệnh, giải thích về bệnh
của người bệnh.
− Vệ sinh:
+ Người bệnh không có chỉ định phẫu thuật: hướng dẫn người bệnh và người nhà về
sinh cá nhân tại giường, tránh di chuyển xa.
+ Người bệnh có dẫn lưu màng phổi: sau mổ người bệnh nên vệ sinh cá nhân được thực
hiện tại giường, điều dưỡng thực hiện vệ sinh răng miệng, thay quần áo.
− Vận động và phục hồi chức năng:
+ Người bệnh vận động nhẹ nhàng tại giường.
+ Người bệnh có ống dẫn lưu: hạn chế vận động khi mới mổ xong, khi người bệnh vận
động được thì khi di chuyển cần để bình dẫn lưu thấp hơn so với phần ngực.
+ Chế độ tập luyện: Trong thời gian phục hồi bệnh, người bệnh nên tập hít sâu thở ra
nhẹ nhàng, có thể thổi bong bóng để giãn nở lồng ngực.
− Chế độ dinh dưỡng:
+ Giai đoạn cấp tính / đang dẫn lưu màng phổi: Nếu người bệnh khó thở nhiều, đau
ngực, sau can thiệp cần ăn nhẹ, dễ tiêu, chia nhỏ bữa (4–6 bữa/ngày) như cháo, súp, cơm
mềm, thịt nạc, cá, trứng, sữa (nếu dung nạp tốt)…Tránh ăn quá no gây tăng áp lực ổ bụng,
ảnh hưởng hô hấp, thức ăn sinh hơi nhiều
+ Giai đoạn ổn định / hồi phục: Đảm bảo đủ calo theo nhu cầu cơ thể, tránh sụt cân, suy
dinh dưỡng
197
+ Uống đủ nước theo nhu cầu bình thường (≈ 1,5–2 lít/ngày)
+ Tuyệt đối trong thời gian bị bệnh không hút thuốc lá, cà phê, các chất kích thích.
9.2 Phòng bệnh
Nguyên nhân gây tràn khí màng phổi một phần do thói quen xấu của người bệnh. Do
đó, để phòng ngừa mắc bệnh và phòng ngừa bệnh tái phát sau điều trị, người bệnh nên:
− Ngừng hút thuốc lá.
− Tránh hoặc hạn chế các hoạt động có sự thay đổi áp suất không khí đột ngột như lặn
sâu dưới nước hoặc đi máy bay.
− Khám định kỳ để theo dõi các vấn đề liên quan đến phổi.
− Tạo điều kiện để được sống trong không gian rộng thoáng, trong lành nhiều oxy.
− Nên sử dụng máy lọc không khí để đảm bảo không gian luôn sạch và không bị ô
nhiễm.
− Xây dựng thói quen ăn uống, sinh hoạt, thể dục lành mạnh để tạo sức đề kháng tốt.
− Không đi máy bay ít nhất 2–4 tuần sau khi tràn khí màng phổi đã hồi phục hoàn toàn
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân gây tràn khí màng phổi?
2. Triệu chứng khi bị tràn khí màng phổi?
3. Cách chăm sóc khi bị tràn khí màng phổi?
Tài liệu tham khảo
PGS.TS Phạm Văn Linh, Ths Hồ Duy Bình (2009), Điều dưỡng Ngoại, Hà Nội: Nhà
xuất bản Y học Hà Nội.
198
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH TRÀN MÁU MÀNG PHỔI
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh và người nhà biết được:
1. Nguyên nhân bệnh tràn máu màng phổi.
2. Triệu chứng bệnh tràn máu màng phổi.
3. Cách chăm sóc bệnh tràn máu màng phổi.
II. Nội dung
1. Đại cương
Tràn máu màng phổi là sự tích tụ máu trong khoang màng phổi. Triệu chứng cơ năng
của tràn máu màng phổi gồm đau ngực và khó thở, trong khi triệu chứng thực thể (triệu
chứng tìm được khi thăm khám lâm sàng) là rì rào phế nang giảm ở bên bị ảnh hưởng
kèm nhịp tim nhanh.
2. Nguyên nhân
Tràn máu màng phổi thường do chấn thương, nhưng cũng có thể tự phát do ung thư xâm
lấn khoang màng phổi, do rối loạn đông máu, do lạc nội mạc tử cung, phối hợp với bệnh
cảnh tràn máu – tràn khí màng phổi.
Tràn máu màng phân loại thành ba nhóm chính theo nguyên nhân, theo thứ tự tần suất
gặp phải: do chấn thương, do thầy thuốc hoặc không do chấn thương. Cả ba loại đều có thể
ảnh hưởng đến các động mạch chính và dẫn đến tử vong do mất máu
3. Triệu chứng
Triệu chứng cơ năng và triệu chứng thực thể gồm lo lắng, thở nhanh, bồn chồn, sốc, da
xanh, niêm mạc nhợt, da lạnh. Khi gõ vào vùng phổi có tràn máu màng phổi sẽ nghe thấy
tiếng đục, nghe rì rào phế nang giảm. Tràn máu có thể kết hợp với tràn khí màng phổi,
gây xẹp phổi. Tràn máu nặng được định nghĩa là ban đầu có trên 1,5 lít máu khi đặt dẫn
lưu hoặc tốc độ chảy máu lớn hơn 0,2 lít/giờ, có thể dẫn đến sốc do hai nguyên nhân: chảy
máu ồ ạt do sốc giảm thể tích và áp lực tĩnh mạch do máu bị giữ lại, làm giảm lưu lượng
tuần hoàn.
4. Cận lâm sàng
Chụp X-quang ngực là kỹ thuật phổ biến nhất được sử dụng để chẩn đoán tràn máu
màng phổi. Lý tưởng nhất là nên chụp X-quang ngực thẳng, nhưng nếu người bệnh không
thể đứng lên để chụp X-quang ngực thẳng thì có thể chụp X-quang nằm. Trên phim chụp
X-quang ngực thẳng, tràn máu màng phổi thể hiện bằng hình ảnh mờ góc sườn hoành hoặc
mờ một phần hoặc toàn bộ một bên của lồng ngực. Trên phim nằm ngửa, máu có xu hướng
tụ thành lớp trong khoang màng phổi, phía phổi bị tràn máu có hình ảnh hơi mờ hơn so với
phía bên kia.
Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác:
− Siêu âm được sử dụng để phát hiện tràn máu màng phổi và các tràn dịch màng phổi
khác.
199
− Chụp cắt lớp vi tính (CLVT hay CT-Scanner) rất hữu ích để chẩn đoán tràn máu
màng phổi vì có thể phát hiện lượng chất lỏng nhỏ hơn nhiều so với chụp X-quang ngực
đơn thuần.
− Chụp cộng hưởng từ hạt nhân (MRI) giúp phân biệt giữa tràn máu màng phổi và các
dạng tràn dịch màng phổi khác, và có thể cho biết tình trạng tràn máu màng phổi đã tồn tại
trong bao lâu. Máu tươi là hình ảnh chất lỏng giảm tín hiệu trên T1 nhưng tăng tín hiệu
trên T2, trong khi máu tồn tại một vài giờ cho hình ảnh chất lỏng giảm tín hiệu trên cả T1
và T2. MRI không được sử dụng thường xuyên trong bệnh ảnh chấn thương do thời gian
chuẩn bị và thực hiện chụp MRI mất thời gian và nếu người bệnh cử động thì chất lượng
hình ảnh kém.
5. Chẩn đoán
Tràn máu màng phổi thường được phát hiện bằng cách chụp X-quang ngực, mặc dù có
thể chẩn đoán bằng siêu âm trong trường hợp khẩn cấp. Nghi ngờ tràn máu ở tất cả các ca
bệnh có chấn thương ngực. Tuy nhiên, tia X đơn thuần có thể bỏ sót tràn máu màng phổi
nhỏ trong khi các phương thức hình ảnh khác như chụp cắt lớp vi tính (chụp CT) hoặc chụp
cộng hưởng từ (chụp MRI) nhạy hơn. Trong trường hợp nghi ngờ bản chất của dịch trong
khoang, thủ thuật chọc dò lồng ngực có thể hút một lượng chất lỏng và đem đi phân
tích. Khám lâm sàng có giá trị gợi ý quan trọng nhưng không đủ để chẩn đoán xác định.
6. Biến chứng
Máu nếu không được dẫn lưu hết khỏi khoang màng phổi thì có thể gây nên biến chứng.
Máu sót lại trong khoang màng phổi làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và được gọi là tràn mủ
màng phổi, xảy ra trong 3-4% các trường hợp chấn thương, và 27-33% trường hợp không
hút hết máu trong tràn máu màng phổi. Nhiễm trùng xảy ra với tỷ lệ cao hơn ở những người
bị sốc, có khoang màng phổi bị nhiễm bẩn khi chấn thương, rò phế quản-màng phổi kéo
dài và dập phổi. Giữ ống dẫn lưu vô trùng và giữ màng phổi gần nhau để ngăn chất lỏng
hoặc máu tích tụ làm giảm nguy cơ nhiễm trùng. Máu bị giữ lại có thể gây kích ứng màng
phổi, hình thành mô sẹo (kết dính). Nếu mô sẹo này lớn dần lên, nó sẽ bao bọc phổi, hạn
chế chuyển động của thành ngực, gây nên xơ hóa màng phổi. Ít hơn 1% các trường hợp có
biến chứng xơ hóa màng phổi, thường gặp biến chứng nhiễm trùng hơn. Sau khi rút ống
ngực, trên 10% trường hợp tràn máu màng phổi hầu hết tự giới hạn lại tổn thương và không
để lại biến chứng lâu dài. Trong những trường hợp như vậy, phẫu thuật nội soi lồng ngực
giúp loại trừ khả năng nhiễm trùng. Các biến chứng tiềm ẩn khác gồm xẹp phổi, nhiễm
trùng phổi, tràn khí màng phổi, nhiễm trùng huyết, suy hô hấp, huyết áp tụt, nhịp tim
nhanh, viêm phổi, dính và suy giảm chức năng phổi.
7. Điều trị
Điều trị tràn máu màng phổi phụ thuộc phần lớn vào mức độ chảy máu. Tràn máu ít thì
dễ điều trị, nhưng tràn máu nhiều yêu cầu hồi sức bù dịch để thay thế lượng máu đã mất,
dẫn lưu máu trong khoang màng phổi bằng cách sử dụng một thủ thuật được gọi là dẫn lưu
màng phổi và có thể sẽ cần phẫu thuật lồng ngực hoặc phẫu thuật nội soi lồng ngực có hỗ
trợ video (VATS) để ngăn chảy máu thêm.
7.1. Dẫn lưu màng phổi
200
Đặt ống dẫn lưu trong thủ thuật dẫn lưu màng phổi có thể hút máu trong lồng ngực ra
ngoài. Thủ thuật này được chỉ định cho hầu hết các nguyên nhân gây tràn máu màng phổi,
nhưng cần tránh thực hiện khi người bệnh bị vỡ động mạch chủ mà cần xử trí bằng phẫu
thuật ngay lập tức. Ống dẫn lưu màng phổi thường được đặt giữa các xương sườn ở khoang
liên sườn (KLS) VI hoặc KLS VII ở đường giữa nách. Cần chú ý không để dẫn lưu bị tắc
do cục máu đông vì sự tắc nghẽn này sẽ ngăn cản quá trình dẫn lưu khoang màng phổi.
Đông máu xảy ra khi kích hoạt dòng thác đông máu do máu thoát ra khỏi mạch máu, tiếp
xúc với bề mặt màng phổi, nhu mô phổi hoặc thành ngực bị thương, hoặc tiếp xúc với dẫn
lưu.
7.2. Phẫu thuật
Khoảng 10-20% trường hợp mắc bệnh máu khó đông do chấn thương cần xử trí bằng
phẫu thuật. Tràn máu màng phổi nhiều, hoặc tràn máu màng phổi mà máu chảy liên tục khi
dẫn lưu thì có thể cần phẫu thuật. Có thể thực hiện phẫu thuật mở lồng ngực hoặc sử dụng
phương pháp phẫu thuật nội soi lồng ngực có video hỗ trợ (Video-assisted thoracoscopic
surgery, VATS). Mặc dù không có ngưỡng giới hạn được chấp nhận rộng rãi cho thể tích
máu mất trước khi chỉ định phẫu thuật, nhưng thường bác sĩ sẽ chỉ định phẫu thuật khi:
− Dẫn lưu thấy lượng máu thoát ra trên 1500 mL,
− Tốc độ chảy máu trên 500mL trong giờ đầu tiên và trên 200 mL/giờ trong những giờ
tiếp theo,
− Huyết động không ổn định, hoặc cần truyền máu nhiều lần.
− Phương pháp VATS ít xâm lấn hơn và rẻ hơn phẫu thuật mở lồng ngực, và có thể
giảm thời gian nằm viện, nhưng ưu tiên phẫu thuật mở lồng ngực khi người bệnh có sốc
giảm thể tích để theo dõi chảy máu. Thời gian lý tưởng để phẫu thuật nên được thực hiện
trong vòng 72 giờ kể từ khi bị thương vì càng chậm trễ thì càng làm tăng nguy cơ biến
chứng. Trong tràn máu màng phổi có cục máu đông, VATS là thủ thuật ưa thích để loại bỏ
cục máu đông và được chỉ định nếu tràn máu màng phổi lấp đầy từ 1/3 trở lên dung tích
một bên khoang màng phổi. Thời gian lý tưởng để loại bỏ cục máu đông bằng VATS là
48-96 giờ, nhưng vẫn có thể cố gắng thực hiện sau 9 ngày kể từ khi chấn thương.
7.3. Phương pháp khác
Phương pháp chọc hút lồng ngực không còn được sử dụng trong điều trị tràn máu màng
phổi, mặc dù vẫn có thể được sử dụng để điều trị tràn máu lượng nhỏ.
8. Chăm sóc điều dưỡng
− Trước dẫn lưu màng phổi:
+ Đo DHST, cho người bệnh thở oxy, nằm đầu cao 20-40 độ, nới lỏng quần áo cho
người bệnh.
+ Thực hiện y lệnh thuốc giảm đau.
+ Chuẩn bị dụng cụ phụ bác sĩ chọc hút dịch màng phổi hoặc đặt dẫn lưu màng phổi
+ Chuẩn bị người bệnh, hồ sơ bệnh án chuyển mổ cấp cứu khi có chỉ định phẫu thuật.
− Sau dẫn lưu màng phổi:
+ Theo dõi các dấu hiệu sinh tồn: nhịp thở, nhiệt độ, mạch, huyết áp.
+ Theo dõi biểu hiện suy hô hấp cấp: khó thở dữ dội, tím tái, kích thích vật vã.
201
+ Theo dõi biểu hiện đau ngực của người bệnh.
+ Theo dõi ống dẫn lưu xem có bị tắc hay bị kẹp ở vị trí nào không.
+ Theo dõi dịch dẫn lưu về: số lượng, màu sắc, tính chất...
+ Làm giảm sự đau đớn khó chịu của người bệnh: đặt người bệnh ở tư thế thoải mái
nhất, thông thường đặt người bệnh ở tư thế đầu cao 20-40 độ, nằm nghiêng về phía tràn
dịch. Phải hết sức nhẹ nhàng khi di chuyển hoặc thay đổi tư thế cho người bệnh, đặc biệt
đối với người bệnh có ống dẫn lưu.
+ Tạo điều kiện thuận lợi để người bệnh không phải gắng sức: để các đồ dùng ở vị trí
trong tầm tay của người bệnh. Giúp người bệnh những công việc mà họ không tự làm được
hoặc họ phải gắng sức.
+ Giữ buồng bệnh yên tĩnh, thoải mái để người bệnh nghỉ ngơi được nhiều.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
− Tinh thần:
+ Thiết lập mối quan hệ tin tưởng, gần gũi và an ủi động viên người bệnh.
+ Khuyến khích người bệnh đặt những câu hỏi và bày tỏ sự sợ hãi, lo lắng của họ về
bệnh tật. Giải thích cho người bệnh hiểu hoặc cùng với bác sĩ hay nhân viên y tế khác giải
thích cho người bệnh.
+ Giải thích cho người bệnh và người nhà người bệnh hiểu về tình trạng bệnh lý, những
kết quả mong chờ và phương pháp điều trị tiếp.
− Vệ sinh:
+ Hướng dẫn người nhà và người bệnh vệ sinh cá nhân sạch sẽ.
+ Giữ quần áo, buồng bệnh sạch sẽ, thoáng mát.
− Vận động – phục hồi chức năng:
+ Giải thích cho người bệnh hiểu về tầm quan trọng của luyện tập thở sâu, tập làm giãn
nở phổi. Cùng với người bệnh xây dựng một chương trình về luyện tập hô hấp để phục hồi
và tăng cường chức năng hô hấp, phòng tránh biến chứng (dính màng phổi, xẹp phổi...).
+ Hướng dẫn người bệnh tập thở sâu, tập ho. Hướng dẫn, giải thích, động viên và
khuyến khích họ vì người bệnh đau không dám thở sẽ làm giảm sự trao đổi khí.
+ Khuyến khích người bệnh nghỉ ngơi và vận động hợp lý.
− Chế độ dinh dưỡng:
+ Hướng dẫn và khuyến khích người bệnh thực hiện chương trình hồi phục nâng cao
sức khỏe bằng chế độ ăn uống tốt.
+ Cần nâng cao thể trạng vì khi bị bệnh thể trạng quá suy sụp do vậy chế độ ăn phải
giàu protein, giàu vitamin, ăn nhiều hoa quả tươi, đảm bảo đủ năng lượng.
+ Người bệnh cần ăn nhiều trái cây tươi, bổ sung nguồn thực phẩm tươi sống, hạn chế
thức ăn nhanh, thức ăn chế biến sẵn. Cần cung cấp đầy đủ các nhóm dinh dưỡng, đặc biệt
là chất xơ, đạm, tinh bột...
+ Nếu người bệnh cần tiếp tục điều trị tiếp sau khi ra viện thì phải hướng dẫn người
bệnh về cách sử dụng thuốc.
+ Tuyệt đối trong thời gian điều trị không hút thuốc lá, cà phê...các chất kích thích.
202
9.2. Phòng bệnh
Tràn máu màng phổi thường xảy ra do chấn thương hoặc biến chứng của một số bệnh
lý, vì vậy việc phòng ngừa chủ yếu tập trung vào hạn chế các yếu tố nguy cơ. Một số cách
giúp phòng tránh gồm: tuân thủ quy định an toàn khi tham gia giao thông, đảm bảo điều
kiện lao động và sinh hoạt an toàn, kiểm soát tốt các bệnh lý nền, dùng thuốc chống đông
đúng chỉ định và tái khám đầy đủ sau các can thiệp ngoại khoa vùng ngực.
Việc chủ động phòng ngừa và thăm khám sớm khi có triệu chứng bất thường là điều nên
làm để tránh biến chứng nghiêm trọng.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân, dấu hiệu của tràn máu màng phổi?
2. Cách chăm sóc người bệnh bị tràn máu màng phổi?
Tài liệu tham khảo
PGS.TS Phạm Văn Linh, Ths Hồ Duy Bình (2009), Điều dưỡng Ngoại, Hà Nội: Nhà
xuất bản Y học Hà Nội.
203
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH
TỔN THƯƠNG LỒNG NGỰC
I. Mục tiêu
Người bệnh hiểu được:
1. Nguyên nhân tổn thương lồng ngực.
2. Triệu chứng của bệnh tổn thương lồng ngực.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh tổn thương lồng ngực.
II. Nội dung
1. Đại cương: Tổn thương lồng ngực là loại chấn thương thường xảy ra. Đây là cấp cứu
ngoại khoa lồng ngực. Tuỳ vào cơ chế chấn thương mà người bệnh cần tiến hành phẫu
thuật hay không, nhưng hầu hết người bệnh đều được theo dõi và chăm sóc chặt chẽ
2. Nguyên nhân
- Chấn thương kín: Do va chạm với một vật thể tù (như bánh lái xe hơi) gây nên. Chấn
thương kín biểu hiện bên ngoài rất ít, nhưng có thể ảnh hưởng trầm trọng đến các cơ quan
bên trong như vỡ lách, vỡ gan, giập phổi...
- Chấn động dội (contrecoup trauma): Là loại chấn thương kín đặc biệt, trong đó tạng
bị tổn thương không những ở phía va chạm với ngoại vật mà còn ở phía đối diện. Do lực
va chạm mạnh, tạng bị lắc lư, lui và tới ở trong khung xương bao bọc chung quanh, nếu
lực chấn thương quá mạnh có thể xé rách chỗ bám của tạng và các mạch máu lớn.
- Vết thương sắc: Do một vật đâm hay xuyên qua da, qua các mô vào cơ thể.
3. Các tổn thương lồng ngực
- Tràn khí màng phổi: Là sự hiện diện của không khí ở giữa lá thành và lá tạng trong
khoang màng phổi. Tràn khí màng phổi có thể kèm theo tràn máu màng phổi, có thể do
chấn thương từ một vật tù vào thành ngực. Có hai loại:
+ Tràn khí màng phổi kín: không liên quan đến vết thương ngực, có những tiếng bọt khí
trong khoang màng phổi. Thường do thương tổn phổi do thở máy, do đặt catheter dưới đòn,
rò thực quản, tổn thương phổi do gãy sườn, người bệnh khí phế thủng, lao, viêm phổi, ung
thư phổi, sau phẫu thuật ngực. Ở người bệnh khỏe mạnh khoảng 20 – 40 tuổi, có hút thuốc
lá thì tràn khí xảy ra sau khi ho hoặc làm việc quá sức.
+ Tràn khí màng phổi hở: khi không khí đi vào khoang màng phổi xuyên qua chỗ hở ở
thành ngực do dao đâm, bị bắn hay mở ngực, dẫn lưu thành ngực. Lỗ hở ở thành ngực được
băng bằng miếng gạc cũng cho phép khí tràn vào và làm căng lồng ngực vì thế tốt nhất là
dùng băng có vaseline hay băng dày để có thể cản không khí đi vào khoang màng phổi và
không nên di chuyển cho đến khi có nhân viên y tế đến.
- Tràn máu màng phổi: Là sự tích tụ của máu ở giữa lá thành và lá tạng trong khoang
màng phổi. Trong trường hợp bị chấn thương, nạn nhân có thể vừa tràn máu vừa tràn khí
màng phổi. Nguyên nhân do chấn thương ngực, ung thư phổi, nghẽn phổi, rách phổi do
dính, mổ ngực.
204
- Gãy xương sườn: Là hình thức phổ biến của chấn thương ngực. Xương sườn thứ 4 –
9 là hay bị gãy nhất do ít được bảo vệ bởi cơ ngực. Nếu gãy vụn hay di động thì rất nguy
hiểm cho phổi và màng phổi.
- Mảng sườn di động: Hậu quả là gãy nhiều xương sườn và thành ngực không vững sẽ
không duy trì sự thở và thông khí nên người bệnh sẽ rơi vào hô hấp ngược chiều. Khi thở
vào thì lồng ngực bị xẹp, khi thở ra thì lồng ngực căng phồng. Hô hấp đảo ngược sẽ gây
cản trở thông khí của phổi ở vùng tổn thương, đưa đến thiếu oxy. Kết hợp với đau và tổn
thương xương sườn làm mất đi sự nâng thành ngực và góp phần làm thay đổi kiểu thở.
- Vết thương ngực: Vết thương thấu ngực là gây thủng các lớp cơ của thành ngực làm
xoang màng phổi thông thương với bên ngoài. Vết thương thấu ngực có 2 loại là: vết
thương thấu ngực kín là khi bị xuyên thủng thì xoang màng phổi được bịt kín không thông
thương với bên ngoài; và vết thương thấu ngực mở thường nguy hiểm vì tổn thương trên
thành ngực đủ lớn làm cho khoang màng phổi thông thương với bên ngoài. Trong vết
thương thấu ngực mở còn gọi là vết thương phì phò màng phổi, trung thất bị đẩy sau mỗi
nhịp thở gắng sức. Cấp cứu cần bịt kín ngay lỗ thủng bằng bất kỳ phương tiện nào sẵn có
như bông băng, gối, quần áo... sau đó mới chuyển người bệnh đến bệnh viện để dẫn lưu và
khâu kín lỗ thủng.
4. Triệu chứng
- Triệu chứng của tràn khí và tràn dịch màng phổi: Người bệnh thở nhanh, nông, tím
tái, thiếu oxy. Đau ngực, ho không có máu. Không nghe âm thổi ở vùng bị tổn thương,
nhịp tim nghe giảm.
- Triệu chứng gãy xương sườn: Đau ở chỗ gãy, thở nông, đau tăng khi ho hay hít thở
sâu và chính vì thế người bệnh không dám thở nên nguy cơ dễ bị xẹp phổi. Sờ dọc theo
khung sườn có thể thấy dấu hiệu lạo xạo của xương.
- Triệu chứng mảng sườn di động: Người bệnh bị giập ngực, nếu tỉnh thì thăm khám
bằng cách quan sát thấy người bệnh thở nhanh, nông, tím tái, tim đập nhanh. Người bệnh
mê do gãy nhiều xương sườn: giảm oxy, thành ngực di động bất đối xứng và không theo
nhịp thở, sờ sự di động lồng ngực, tiếng lạo xạo do gãy xương sườn.
- Triệu chứng vết thương thấu ngực: Ho ra bọt máu đỏ. Cảm giác có tiếng "lép bép" khi
ấn vào vùng da xung quanh vị trí của vết thương do tràn khí dưới da. Sùi bọt máu qua vết
thương theo nhịp thở của người bệnh. Tiếng “phì phò”: Âm thanh của không khí bị hút
vào ngực khi nạn nhân hít vào và xì ra từ vết thương khi người bệnh thở ra.
- Triệu chứng toàn thân của tổn thương lồng ngực là: Đau ngực, khó thở, tím tái do
thiếu oxy, vã mồ hôi, nếu mất máu nhiều da xanh miêm mạc nhợt huyết áp tụt hoặc không
đo được, mạch nhanh nhỏ.
5. Cận lâm sàng
- X-Quang: Tất cả các tổn thương lồng ngực thường dựa vào chụp X quang sẽ thấy
hình ảnh tràn dịch, tràn khí, hình ảnh gãy xương sườn.
- Siêu âm tổng quát: phát hiện dịch màng phổi.
- Siêu âm tim: nếu nghi ngờ tổn thương tim.
- CT-Scan ngực cản quang: nghi ngờ tổn thương thực quản, khí quản, phổi, tim, cơ
hoành. Xét nghiệm cơ bản máu, Ion đồ.
205
6. Chẩn đoán
- Dựa vào triệu chứng lâm sàng, tùy vào cơ quan tổn thương mà có chẩn đoán chính
xác.
- Các kết quả cận lâm sàng; hình ảnh tràn khí, tràn dịch màng phổi, màng tim, gãy
xương…
7. Biến chứng
- Suy giảm khả năng vận động trong trường hợp bệnh kéo tạ trong gãy xương sườn di
động cũng hạn chế việc vận động của người bệnh. Khả năng thở của người bệnh cũng gây
ra nguy cao trong viêm phổi, xẹp phổi.
- Người bệnh dễ bị dày dính màng phổi sau tràn dịch màng phổi. tràn khí dưới da có
thể nguy cơ tràn.
- Người bệnh điều trị bằng dẫn lưu màng phổi, đặc biệt là nếu một trường hợp tràn máu màng
phổi không được dẫn lưu hết có thể phát triển thành tràn mủ trong màng phổi.
- Nhiễm trùng ngực là một trong những biến chứng thường gặp nhất sau khi bị chấn
thương vùng ngực. Thông thường người bệnh sẽ hít thở sâu, ho điều này giúp ngăn ngừa
nhiễm trùng ngực.
8. Điều trị
- Chăm sóc hỗ trợ.
- Điều trị các thương tích cụ thể.
- Các thương tích đe dọa đến mạng sống ngay lập tức cần được điều trị tại chỗ vào thời
điểm chẩn đoán:
+ Nghi ngờ tràn khí màng phổi dưới áp lực: Giải áp bằng kim tiêm
+ Suy hô hấp hoặc sốc và giảm rì rào phế nang: Dẫn lưu màng phổi
+ Suy hô hấp khi nghi ngờ tràn khí màng phổi hở: Bịt kín vết thương ngực hở sau đó là
dẫn lưu màng phổi.
+ Suy hô hấp với nghi ngờ sụn ngực Thông khí cơ học Thông khí cơ học
+ Sốc với nghi ngờ chèn ép tim: chọc hút dịch màng ngoài tim
+ Sốc nghi do giảm thể tích: Hồi sức bằng dịch
- Phẫu thuật ngay khi người bệnh có một trong các dấu hiệu sau:
+ Vết thương thấu ngực cần hồi sức tim phổi trong vòng < 15 phút
+ Vết thương xuyên thấu không thuộc ngực cần hồi sức tim phổi < 5 phút
+ Chấn thương đụng dập cần hồi sức tim phổi < 10 phút
+ Huyết áp tâm thu hạ kéo dài < 60 mm Hg do nghi ngờ chèn ép tim, xuất huyết, hoặc
tắc tĩnh mạch do khí
- Điều trị cụ thể theo tổn thương. Liệu pháp hỗ trợ thường bao gồm thuốc giảm đau,
thở oxy, và đôi khi thở máy.
9. Chăm sóc điều dưỡng
- Theo dõi tình trạng hô hấp.
- Giảm đau cho người bệnh.
- Đảm bảo thông khí tốt, hỗ trợ oxy nếu người bệnh không tự thở được.
- Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm.
- Phụ bác sĩ thực hiện các thủ thuật như chọ dò, dẫn lưu…
206
- Báo bác sĩ khi có diễn biến xấu.
- Đảm bảo dinh dưỡng.
- Động viên tinh thần người bệnh.
- Chăm sóc vết thương và hệ thống dẫn lưu.
10. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
10.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Giúp người bệnh thư giãn không quá lo lắng về tình trạng bệnh.
+ Có thể thực sự hữu ích nếu làm những việc khiến người bệnh và cảm thấy dễ chịu,
giúp quên đi cơn đau và giúp cơ thể tự sản xuất thuốc giảm đau tự nhiên.
- Vệ sinh: Giúp người bệnh nới bỏ quần áo cho rộng rãi, thấm hút mồ hôi, vệ sinh răng
miệng và thân thể.
- Vận động phục hồi chức năng:
+ Tập thở sâu hiệu quả: Hít thở sâu là một cách đơn giản để lấp đầy không khí trong
phổi và làm sạch đờm tích tụ trong phổi. Thực hành các bài tập sau đây hàng giờ trong
ngày. Bắt đầu ở tư thế thoải mái, lý tưởng nhất là ngồi thẳng trên giường hoặc ghế với vai
thả lỏng thực hiện lần lượt các bước sau đây:
• Bước 1: Hít một hơi chậm và sâu bằng mũi để lấp đầy đáy phổi của người bệnh.
• Bước 2: Giữ hơi thở này trong khi đếm đến 3 (nếu người bệnh có thể).
• Bước 3: Thở ra từ từ bằng miệng.
• Bước 4: Lặp lại các bước 1-4 tổng cộng 10 lần (không làm nhiều hơn vì người bệnh
có thể bị chóng mặt).
• Bước 5: Lặp lại mỗi giờ trong ngày khi người bệnh thức.
+ Ho: Ho là cách bình thường để loại bỏ đờm ra khỏi phổi của người bệnh. Sau khi hít
thở sâu, người bệnh nên thực hiện ho. Khi ho, người bệnh có thể dùng gối hoặc khăn cuộn
lại để đỡ vùng thành ngực khó chịu để giúp giảm cơn đau.
+ Vận động:
• Điều rất quan trọng là người bệnh phải ngồi trên ghế của mình và bắt đầu đi lại trong
phòng bệnh ngay khi có thể.
• Duy trì chức năng và sự độc lập của người bệnh sau chấn thương thành ngực là rất
quan trọng để phục hồi. Nếu người bệnh đang gặp khó khăn với các hoạt động hàng ngày
như tắm rửa, giặt giũ và mặc quần áo, đồng thời có bất kỳ lo ngại nào về việc quản lý tại
nhà, vui lòng thông báo cho nhân viên y tế.
• Đây là một thiết bị được sử dụng để khuyến khích thở sâu. Nó nhằm mục đích giúp
người bệnh tăng lượng không khí hít vào và cải thiện cách thức hoạt động của các cơ hô
hấp.
+ Tập hít thở sâu:
• Bước 1: Nếu có thể, hãy ngồi thẳng ở tư thế thoải mái, trên mép ghế hoặc giường.
• Bước 2: Giữ phế dung kế khuyến khích thẳng đứng.
• Bước 3: Thở ra bình thường.
• Bước 4: Đặt ống ngậm vào miệng và bịt môi xung quanh ống.
207
• Bước 5: Hít một hơi thật sâu qua ống ngậm, giống như hút bằng ống hút.
• Bước 6: Nên cố gắng nâng một, hai hoặc ba quả bóng lên và giữ trong 2-3 giây.
• Bước 7: Thở ra từ từ bằng mũi, đồng thời lấy ống ngậm ra khỏi môi.
• Bước 8: Thư giãn sau mỗi lần hít thở sâu và thở bình thường.
• Bước 9: Lặp lại quy trình này theo chỉ dẫn của kỹ thuật viên, thường là 5-10 lần, thở
lại bình thường vài hơi sau đó lại tiếp tục thở sâu.
• Bước 10: Khi người bệnh đã hoàn thành nhóm hít thở sâu, điều quan trọng là phải ho
để loại bỏ đờm.
Lưu ý: Nếu người bệnh bắt đầu cảm thấy chóng mặt hoặc choáng váng, hãy thở chậm
lại và tự cho mình nhiều thời gian hơn giữa các lần hít thở sâu; Giữ phế dung kế khuyến
khích trong tầm với để người bệnh nhớ sử dụng nó; Điền vào biểu đồ đính kèm để người
bệnh có thể theo dõi tiến độ của mình: Ngày/ thời gian/ đã tập bao lần.
+ Tập thể dục và hoạt động: Giữ di động (ví dụ như đi bộ) Cách hiệu quả nhất giúp
người bệnh hít thở sâu và làm sạch đờm.
- Chế độ dinh dưỡng: Người bệnh cần ăn đủ các thành phần như: tinh bột, thịt, cá, rau
củ quả trái cây, uống đủ nước. Nên uống nhiều nước hơn người bình thường vì nước mất
nhiều hơn qua dẫn lưu. Những ngày đầu có thể ăn lỏng cho cho dễ hấp thu sau đặc dần.
Không nên dùng các chất kích thích như rượu, cà phê, thuốc lá.
10.2. Phòng bệnh: Tổn thương lồng ngực do nhiều nguyên nhân nhưng thường gặp là
tai nạn va đập mạnh hoặc do vật sác nhọn gây nên. Lồng ngực là cơ quan quan trọng nhất,
đe dọa tính mạng ngay lập tức nếu tổn thương nặng gây suy hô hấp cấp nếu không xử trí
kịp thời sẽ tử vong. Vì vậy cách tốt nhất khi lao động hoặc tập luyện phải chú ý không quá
sức, không tác động trực tiếp lên lồng ngực. Khi có các đâu hiệu đau, tức ngực khó thở cần
đến ngay bệnh viện để thăm khám.
Câu hỏi lượng giá
1. Nguyên nhân gây tổn thương lồng ngực.
2. Các dấu hiệu nhận biết khi bị tổn thương lồng ngực.
3. Cách chăm sóc tại nhà khi bị tổn thương lồng ngực.
Tài liệu tham khảo
PGS.TS Phạm Văn Linh, Ths Hồ Duy Bình (2009), Điều dưỡng Ngoại, Hà Nội: Nhà
xuất bản Y học Hà Nội.
208
Chương VI
Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
Tiết niệu – Tuyến giáp
209
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH U XƠ TUYẾN TIỀN LIỆT
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân gây bệnh u xơ tuyến tiền liệt.
2. Triệu chứng bệnh u xơ tuyến tiền liệt.
3. Các triệu chứng, biến chứng có thể xảy ra sau phẫu thuật u xơ tuyến tiền liệt.
4. Các phương pháp phẫu thuật u xơ tuyến tiền liệt.
5. Cách chăm sóc, phòng bệnh u xơ tuyến tiền liệt.
II. Nội dung
1. Đại cương
Tuyến tiền liệt hay còn gọi là tiền liệt tuyến, là một tuyến thuộc hệ sinh sản nam giới,
nằm dưới bàng quang và bao quanh niệu đạo. Chức năng chính của nó là sản xuất một phần
dịch trong tinh dịch, giúp nuôi dưỡng và bảo vệ tinh trùng.
U xơ tuyến tiền liệt, hay còn gọi là tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt là tình trạng tuyến
tiền liệt phát triển to lên một cách bất thường, chèn ép vào niệu đạo và bàng quang, gây ra
các triệu chứng rối loạn tiểu tiện ảnh hưởng đến sinh hoạt của người bệnh.
Nếu không được điều trị, bệnh có thể dẫn đến biến chứng như bí tiểu, nhiễm trùng tiểu,
sỏi bàng quang hoặc suy thận…
Bệnh thường gặp ở nam giới trung niên và cao tuổi, đặc biệt sau tuổi 50. Tỷ lệ mắc
bệnh tăng theo độ tuổi: Khoảng 50% nam giới trên 50 tuổi có dấu hiệu u xơ tuyến tiền liệt
và 90% nam giới trên 80 tuổi có sự tăng sinh tuyến tiền liệt ở các mức độ khác nhau.
2. Các yếu tố nguy cơ gây u xơ tuyến tiền liệt
Nguyên nhân chính xác của u xơ tuyến tiền liệt hiện chưa được xác định rõ. Tuy nhiên,
các nghiên cứu cho thấy bệnh có liên quan đến quá trình lão hóa và sự thay đổi nội tiết tố
nam theo tuổi. Một số yếu tố được cho là góp phần gây u xơ tuyến tiền liệt bao gồm:
₋ Tuổi tác: Là yếu tố nguy cơ hàng đầu. Tăng sinh tuyến tiền liệt rất hiếm gặp trước
tuổi 40, nhưng tỷ lệ mắc bệnh tăng dần theo tuổi, đặc biệt sau 50 tuổi.
₋ Sự thay đổi nội tiết tố nam giới: Khi tuổi tăng, sự mất cân bằng giữa testosterone và
estrogen có thể góp phần kích thích sự tăng sinh mô tuyến tiền liệt. Dihydrotestosterone –
một dạng chuyển hóa của testosterone – được cho là chất kích thích sự phát triển của mô
tuyến tiền liệt.
₋ Yếu tố di truyền: Nam giới có người thân (cha hoặc anh em ruột) bị u xơ tuyến tiền
liệt có nguy cơ mắc bệnh cao hơn.
₋ Lối sống và các yếu tố nguy cơ khác:
+ Béo phì, ít vận động, hút thuốc lá, lạm dụng quan hệ tình dục, chế độ ăn giàu chất
béo động vật, ăn nhiều thực phẩm cay nóng, uống rượu bia), lo âu, căng thẳng kéo dài,...
+ Bệnh lý kèm theo: đái tháo đường, hội chứng chuyển hóa, tăng insulin máu mạn
tính…
210
+ Khi tuyến tiền liệt bị viêm lâu ngày hoặc cơ thể bị rối loạn do căng thẳng, mệt mỏi,
các chất độc hại tích tụ cũng có thể làm tuyến này phát triển to hơn bình thường
3. Triệu chứng
3.1. Triệu chứng u xơ tuyến tiền liệt: Khi khối u xơ tuyến tiền liệt chèn ép vào niệu
đạo thì sẽ gây ra triệu chứng rối loạn tiểu tiện ở bệnh nhân với 2 hội chứng đặc trưng sau:
₋ Hội chứng tắc nghẽn đường tiểu: Người bệnh đi tiểu không hết, còn nước tiểu ứ đọng
trong bàng quang nên phải gắng sức rặn, tiểu ngắt quãng, tia nước tiểu yếu, thậm chí không
thành tia, tiểu nhỏ giọt, tiểu bị tắc, đi tiểu lâu và thậm chí là bí tiểu hoàn toàn.
₋ Hội chứng kích thích: Bệnh nhân luôn có cảm giác mót tiểu, tiểu không hết, dễ bị
tiểu són, có nhu cầu tiểu nhiều cả ngày và đêm, ...
3.2. Triệu chứng sau phẫu thuật u xơ tuyến tiền liệt
₋ Triệu chứng thường gặp:
+ Tiểu gấp, tiểu nhiều lần hoặc cảm giác nóng rát khi tiểu trong vài tuần.
+ Nước tiểu có ít máu trong 1–2 tuần đầu.
+ Tiểu không kiểm soát tạm thời (thường tự cải thiện).
₋ Triệu chứng bất thường:
+ Sốt, đau dữ dội, nước tiểu đục hoặc có máu đỏ tươi kéo dài.
+ Bí tiểu hoặc không thể tiểu sau khi rút ống thông.
+ Dấu hiệu nhiễm trùng: đau lưng, ớn lạnh.
4. Cận lâm sàng
₋ Siêu âm: đo kích thước của tuyến tiền liệt và u xơ, sự phì đại của thành bàng quang
trước và sau khi đi tiểu, đo thể tích cặn bàng quang. Ngoài ra siêu âm phát hiện được các
biến chứng kèm theo như sỏi, túi thừa, u bàng quang, thận và niệu quản giãn do ứ nước.
₋ X quang: Chụp hệ tiết niệu có chuẩn bị (UIV) đánh giá mức độ lồi vào trong lòng
bàng quang của u xơ, đồng thời đánh giá được chức năng của 2 thận cũng như tình trạng
hệ tiết niệu trong một số trường hợp phức tạp như sỏi, túi thừa, dị tật kèm theo...Hình ảnh
điển hình có thể thấy là niệu quản giãn hình móc câu.
₋ Xét nghiệm máu:
+ PSA: Giúp loại trừ ung thư tuyến tiền liệt. PSA thường < 4 ng/mL trong u xơ tuyến
tiền liệt, nhưng tăng nhiều có thể gợi ý ung thư.
+ Creatinin, ure máu đánh giá chức năng thận, phát hiện suy thận do tắc nghẽn đường
tiểu.
₋ Xét nghiệm nước tiểu:
+ Tổng phân tích nước tiểu: Tìm dấu hiệu nhiễm trùng, máu niệu, loại trừ các bệnh lý
tiết niệu khác.
+ Cấy nước tiểu (nếu có dấu hiệu nhiễm khuẩn): Xác định vi khuẩn gây bệnh và chọn
kháng sinh phù hợp.
5. Chẩn đoán: Chẩn đoán xác định khi
₋ Nam giới lớn tuổi có triệu chứng rối loạn tiểu tiện đặc trưng.
₋ Tuyến tiền liệt to đều, không đau khi khám trực tràng.
₋ Không có dấu hiệu nghi ngờ ác tính (PSA bình thường, không có nhân cứng...).
211
₋ Cận lâm sàng hỗ trợ cho thấy phì đại lành tính tuyến tiền liệt, loại trừ các nguyên
nhân khác như ung thư, sỏi, nhiễm trùng, hẹp niệu đạo…
6. Biến chứng
6.1. Biến chứng của u xơ tuyến tiền liệt
₋ Bí tiểu cấp: Là biến chứng thường gặp nhất, đặc biệt sau khi uống rượu, dùng thuốc
co thắt cơ trơn hoặc sau lạnh đột ngột. Người bệnh không tiểu được, đau tức bàng quang
cần đặt ống thông tiểu cấp cứu.
₋ Nhiễm trùng đường tiết niệu: Do ứ đọng nước tiểu tạo điều kiện cho vi khuẩn phát
triển.
₋ Dễ tái phát nếu không giải quyết nguyên nhân chính là tắc nghẽn.
₋ Sỏi bàng quang: Do nước tiểu ứ đọng lâu ngày tạo sỏi trong bàng quang. Người bệnh
có thể tiểu khó, tiểu buốt, tiểu ra máu, đôi khi có biểu hiện tiểu ngắt quãng.
₋ Tổn thương bàng quang: Bàng quang bị giãn mỏng, mất khả năng co bóp dẫn đến
tiểu không hết, nước tiểu tồn dư nhiều. Có thể dẫn đến bí tiểu mạn tính.
₋ Giãn đài bể thận và suy thận: Do tắc nghẽn kéo dài làm nước tiểu ứ trệ từ bàng quang
lên niệu quản và thận. Nếu không điều trị kịp thời, có thể dẫn đến suy thận mạn.
₋ Tiểu ra máu: Có thể xảy ra do mao mạch trong u xơ vỡ, đặc biệt khi có va chạm, táo
bón rặn nhiều, hoặc sau thủ thuật. Thường là máu vi thể, đôi khi máu đại thể.
6.2. Biến chứng sau phẫu thuật u xơ tuyến tiền liệt
₋ Biến chứng sớm:
+ Nhiễm trùng đường tiết niệu.
+ Chảy máu hoặc huyết khối.
+ Bí tiểu tạm thời.
₋ Biến chứng muộn:
+ Hẹp niệu đạo hoặc cổ bàng quang (hiếm <5%).
+ Tiểu không kiểm soát kéo dài (1–2%).
+ Rối loạn cương dương hoặc xuất tinh ngược (phổ biến hơn sau phẫu thuật cắt đốt
tuyến tiền liệt qua niệu đạo, khoảng 10–20%).
+ Tái phát triệu chứng do mô tuyến tiền liệt phát triển lại (5–10% sau 5–10 năm).
7. Điều trị
7.1 Điều trị nội khoa: Áp dụng cho bệnh nhẹ đến trung bình, chưa có biến chứng. Các
nhóm thuốc chính:
₋ Thuốc giãn cơ trơn cổ bàng quang – nhóm ức chế alpha-1 (α1-blockers): Giúp giảm
triệu chứng tắc nghẽn, tiểu khó, cải thiện dòng nước tiểu. Tác dụng nhanh (sau vài ngày).
₋ Thuốc ức chế 5-alpha-reductase: Làm giảm kích thước tuyến tiền liệt, chậm tiến triển
bệnh. Tác dụng chậm (sau 3–6 tháng).
₋ Thuốc phối hợp: Dùng khi bệnh nặng hơn: kết hợp alpha-blocker + 5-alpha-reductase
inhibitor.
₋ Các thuốc khác: Thuốc kháng muscarinic hoặc ức chế beta-3 để điều trị triệu chứng
bàng quang kích thích (nếu có tiểu gấp, tiểu nhiều lần…).
7.2. Điều trị ngoại khoa
212
Khi điều trị nội khoa không còn hiệu quả, hoặc khi người bệnh có biến chứng như bí
tiểu cấp tái diễn, nhiễm trùng tiểu tái phát, sỏi bàng quang, tiểu máu dai dẳng hoặc tổn
thương chức năng thận, can thiệp ngoại khoa là chỉ định cần thiết. Phẫu thuật nhằm loại bỏ
phần tuyến tiền liệt phì đại, giải phóng đường tiểu và cải thiện triệu chứng.
Tùy theo kích thước tuyến tiền liệt, tình trạng người bệnh và điều kiện cơ sở y tế, các
phương pháp phẫu thuật bao gồm:
₋ Nội soi cắt đốt tuyến tiền liệt qua niệu đạo:
+ Là phương pháp hàng đầu trong điều trị u xơ tuyến tiền liệt mức độ vừa và nặng.
+ Bác sĩ đưa dụng cụ nội soi qua niệu đạo để cắt bỏ từng lát mô tuyến phì đại.
+ Ưu điểm: ít xâm lấn, thời gian hồi phục nhanh.
+ Nhược điểm: có thể gây biến chứng như chảy máu, rối loạn xuất tinh, hẹp niệu đạo.
₋ Phẫu thuật bóc u xơ tuyến tiền liệt (Mở bụng hoặc nội soi ổ bụng):
+ Áp dụng cho các trường hợp tuyến tiền liệt kích thước lớn >80–100g, hoặc khi không
thể thực hiện nội soi qua niệu đạo.
+ Hai đường tiếp cận chính:
• Qua bàng quang
• Qua tuyến tiền liệt – sau xương mu
+ Hiệu quả cao nhưng xâm lấn nhiều hơn, thời gian nằm viện dài hơn.
₋ Phẫu thuật bằng laser: Dùng laser để bốc hơi hoặc cắt bóc mô tuyến tiền liệt
+ Ưu điểm: ít chảy máu, phù hợp với bệnh nhân có rối loạn đông máu, hồi phục nhanh.
+ Hạn chế: chi phí cao, đòi hỏi trang thiết bị và kỹ thuật viên chuyên sâu.
₋ Các phương pháp ít xâm lấn khác:
+ Nút động mạch tuyến tiền liệt: dùng tia X can thiệp làm tắc động mạch nuôi tuyến
tiền liệt, làm teo mô tuyến.
+ Sử dụng sóng điện cao tần, nhiệt vi sóng, hơi nước áp lực… để phá hủy mô phì đại.
+ Thường áp dụng trong những trường hợp đặc biệt hoặc khi bệnh nhân không phù hợp
với phẫu thuật truyền thống.
7.3. Điều trị sau phẫu thuật u xơ tuyến tiền liệt
₋ Thuốc giảm đau: paracetamol hoặc Ibuprofen, nếu không chống chỉ định.
₋ Thuốc chống co thắt bàng quang: giảm cảm giác mót tiểu, tiểu buốt.
₋ Kháng sinh: dự phòng hoặc điều trị nhiễm khuẩn tiết niệu.
₋ Thuốc làm mềm phân hoặc hỗ trợ tiêu hóa: tránh rặn khi đi cầu (phòng tái chảy máu).
8. Chăm sóc điều dưỡng
8.1. Giai đoạn điều trị nội khoa
₋ Theo dõi số lần đi tiểu/ngày, số lần đi tiểu đêm. Ghi nhận các triệu chứng: tiểu khó,
tiểu ngắt quãng, bí tiểu, tiểu không hết...
₋ Theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng tiết niệu (sốt, nước tiểu đục, mùi hôi...).
₋ Đặt thông tiểu theo y lệnh khi người bệnh bị bí tiểu, đảm bảo kỹ thuật vô khuẩn.
₋ Lấy nước tiểu làm xét nghiệm.
₋ Thực hiện thuốc và cận lâm sàng theo y lệnh.
₋ Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật nếu có.
213
₋ Động viên, trấn an tinh thần người bệnh.
₋ Tư vấn, giáo dục sức khỏe: Không nhịn tiểu lâu. Uống đủ nước ban ngày, hạn chế
buổi tối. Tránh rượu, cà phê, thức ăn cay nóng. Tập thói quen đi tiểu đúng giờ. Tránh táo
bón (ăn nhiều rau, uống nước, vận động nhẹ nhàng).
8.2. Giai đoạn trước phẫu thuật
₋ Thực hiện các xét nghiệm, cận lâm sàng và thăm dò chức năng cần thiết.
₋ Hướng dẫn người bệnh nhịn ăn, nhịn uống trước mổ theo chỉ định.
₋ Cạo lông vùng bụng dưới và tầng sinh môn (nếu cần).
₋ Làm sạch ruột (thụt tháo) theo y lệnh.
₋ Theo dõi dấu hiệu sinh tồn trước mổ.
₋ Giải thích quy trình phẫu thuật, gây mê, chăm sóc sau mổ.
₋ Hướng dẫn người bệnh ký cam kết phẫu thuật và gây mê.
₋ Trấn an tâm lý, giúp người bệnh bớt lo lắng.
8.3. Giai đoạn sau phẫu thuật (nội soi hoặc mổ mở)
₋ Theo dõi sát sau mổ:
+ Mạch, huyết áp, nhịp thở, nhiệt độ.
+ Lượng nước tiểu qua ống thông, màu sắc nước tiểu.
+ Tình trạng chảy máu sau mổ: theo dõi nước tiểu đỏ hồng hay đỏ tươi, có máu cục hay
không.
+ Theo dõi đau bụng, chướng bụng, bí tiểu (khi rút ống thông).
₋ Chăm sóc vết mổ, dẫn lưu vết mổ
₋ Chăm sóc ống thông tiểu:
+ Đảm bảo ống dẫn nước tiểu không bị tắc/kéo căng/gập.
+ Vệ sinh vùng sinh dục hàng ngày.
+ Ghi lượng nước tiểu mỗi ca, đánh giá tình trạng bàng quang.
₋ Giáo dục người bệnh sau mổ:
+ Hướng dẫn ho – thở sâu – vận động sớm tránh biến chứng sau mổ.
+ Khuyên người bệnh: Tránh rặn mạnh khi đi cầu. Uống nhiều nước để làm loãng nước
tiểu, tránh tắc ống thông. Không vận động gắng sức trong vài tuần đầu sau mổ.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
₋ Tinh thần:
+ Thiết lập mối quan hệ tin tưởng, gần gũi và an ủi động viên người bệnh.
+ Khuyến khích bệnh nhân, đặt những câu hỏi và bày tỏ sự sợ hãi, lo lắng của họ về
bệnh tật. Giải thích cho bệnh nhân hiểu hoặc cùng với bác sĩ hay nhân viên y tế khác giải
thích cho bệnh nhân.
+ Giải thích cho bệnh nhân và người nhà bệnh nhân hiểu về tình trạng bệnh lý, những
kết quả mong chờ và phương pháp điều trị tiếp.
+ Người bệnh cần giữ tinh thần lạc quan, tích cực tin tưởng vào khả năng điều trị khỏi
hoặc cải thiện bệnh. Đây là bệnh lành tính, tiến triển chậm và có thể kiểm soát được. Tâm
lý lạc quan giúp người bệnh ăn ngon, ngủ tốt, hồi phục nhanh hơn.
214
+ Không nên hoang mang, lo lắng vì các triệu chứng như tiểu khó, tiểu nhiều lần, bí
tiểu... là biểu hiện thường gặp và có thể cải thiện được. Tránh lo sợ quá mức khi được chỉ
định phẫu thuật – vì đây là thủ thuật an toàn, hiệu quả cao.
+ Người bệnh cần cởi mở, hợp tác với nhân viên y tế. Không giấu bệnh vì ngại ngùng
hay xấu hổ (nhất là các vấn đề tiết niệu hay sinh lý).
₋ Vệ sinh:
+ Giữ vệ sinh cá nhân, mặc quần áo lót thoáng mát, sạch sẽ, thấm hút mồ hôi, thay hàng
ngày. Không nên mặc đồ lót quá chật, bó sát gây cọ xát vùng sinh dục.
+ Vệ sinh đường tiểu: Rửa sạch vùng quy đầu, bao quy đầu (nếu chưa cắt) bằng nước
sạch, lau khô nhẹ nhàng vùng sinh dục bằng khăn sạch mỗi ngày và sau mỗi lần tiểu tiện.
Nếu có đặt ống thông tiểu, cần giữ ống thông luôn sạch, không gập, không kéo căng.
+ Không nhịn tiểu lâu vì dễ gây nhiễm trùng và ứ nước tiểu. Khi tiểu tiện nên ngồi trên
bệ xí, không đứng hoặc rặn mạnh.
+ Vệ sinh khi đại tiện: Không rặn quá mạnh khi đại tiện (có thể làm tăng áp lực lên
tuyến tiền liệt). Vệ sinh hậu môn sạch sẽ sau mỗi lần đại tiện bằng nước sạch hoặc giấy
mềm để hạn chế vi khuẩn xâm nhập đường tiểu.
+ Vệ sinh trong sinh hoạt tình dục: Giữ vệ sinh trước và sau quan hệ. Tránh quan hệ
khi đang có viêm đường tiết niệu hoặc sau phẫu thuật khi chưa được bác sĩ cho phép.
+ Vệ sinh sau phẫu thuật:
• Không tự ý tháo hoặc rút ống thông tiểu, ống dẫn lưu.
• Giữ vết mổ luôn khô, sạch.
• Tránh ngâm người trong nước hoặc tắm bồn cho đến khi vết mổ lành.
₋ Vận động – Phục hồ chức năng:
+ Sau mổ tiền liệt tuyến, người bệnh cần được nằm nghỉ ngơi tại giường liên tục ít nhất
6 giờ. Cần theo dõi người bệnh, nếu có hiện tượng bí tiểu, tiểu khó hoặc tiểu ra máu, cần
thông báo ngay cho các bác sĩ điều trị.
+ Sau 6 tiếng đầu hậu phẫu người bệnh không nên đi lại nhiều, hạn chế vận động mạnh
khiến vết mổ chảy máu.
+ Đi bộ chậm hoặc sử dụng máy chạy bộ, nhưng lưu ý phải để tốc độ chậm.
+ Tập thể dục nhẹ nhàng, hãy chú ý lắng nghe cơ thể và nghỉ ngơi khi cần thiết.
₋ Chế độ dinh dưỡng:
+ Ăn uống điều độ, bổ sung thêm nhiều rau quả rất tốt cho việc giảm nguy cơ mắc bệnh
u xơ tiền liệt tuyến. Nam giới nên ăn các loại thực phẩm như đậu nành, đậu xanh, giá đỗ,
cần tây, cà rốt, bí đỏ, cá ngừ, cá hồi, sữa chua… có thể ức chế phản ứng viêm tuyến tiền
liệt.
+ Không nên ăn nhiều đồ dầu mỡ, thực phẩm giàu đạm, tránh uống rượu bia, đồ uống
có chất kích thích.
+ Hạn chế các đồ uống có cồn và caffeine vì có thể kích thích tuyến tiền liệt và tăng
triệu chứng bệnh. Nên giữ mức tiêu thụ cồn ở mức an toàn. Cần uống đủ nước mỗi ngày
nhằm tăng cường bài tiết chất độc, cặn bẩn ra bên ngoài cơ thể, tránh việc chúng tích tụ tại
tuyến tiền liệt tạo thành u xơ.
9.2. Phòng bệnh
215
₋ Không nhịn tiểu: nhịn tiểu vô tình khiến cho chất độc hại, cặn bã tích tụ lại ở tuyến
tiền liệt, dẫn tới việc hình thành và phát triển của khối u xơ.
₋ Thường xuyên tập thể dục thể thao sẽ có thể nâng cao sức đề kháng của cơ thể, giúp
cho các cơ quan trong cơ thể hoạt động đúng chức năng. Đây là một trong các cách hữu
hiệu giúp nam giới phòng tránh bệnh u xơ tuyến tiền liệt…
₋ Tránh căng thẳng, stress: Khi cơ thể rơi vào trạng thái tâm lý tiêu cực, thiếu ổn định sẽ
cản trở quá trình bài tiết, khiến cho chức năng bài tiết của tuyến tiền liệt hoạt động kém,
qua đó tạo điền kiện thuận lợi cho bệnh u xơ tuyến tiền liệt hình thành và phát triển. Ngoài
ra, đây còn là nguyên nhân gây ra các căn bệnh nguy hiểm khác.
₋ Duy trì lối sống lành mạnh: Ăn uống cân bằng, tập thể dục, kiểm soát cân nặng.
₋ Hạn chế uống nhiều nước vào buổi tối để giảm tiểu đêm.
₋ Khám sức khỏe định kỳ, đặc biệt nam giới trên 50 tuổi.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân của bệnh u xơ tuyến tiền liệt?
2. Triệu chứng nhận biết của u xơ tuyến tiền liệt?
3. Cách phòng u sơ tuyến tiền liệt?
Tài liệu tham khảo
1. PGS.TS Phạm Văn Linh, Ths Hồ Duy Bình (2009), Điều dưỡng Ngoại, Hà Nội: Nhà
xuất bản Y học Hà Nội.
2. Trần Ngọc Sinh (2017), Giáo trình Tiết niệu học, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia
TP.HCM.
216
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH HẸP NIỆU ĐẠO
I. Mục tiêu
1. Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán, điều trị người bệnh hẹp niệu đạo
2. Chẩn đoán điều dưỡng, lập kế hoạch, thực hiện kế hoạch chăm sóc.
3. Cách đề phòng bệnh
II. Nội dung
1. Đại cương
Hẹp niệu đạo là tình trạng niệu đạo bị hẹp lại do viêm hoặc bất kỳ một vấn đề nào khác.
Niệu đạo có vai trò dẫn nước tiểu từ trong cơ thể ra ngoài. Ở người bị hẹp niệu đạo, dòng
nước tiểu thường yếu hoặc dòng chảy đôi có thể xảy ra. Bệnh hẹp niệu đạo nặng có thể
ngăn chặn hoàn toàn dòng nước tiểu.
2. Nguyên nhân
- Hẹp niệu đạo do chấn thương:
+ Ở niệu đạo hoặc bàng quang (ví dụ, rơi vào khung của một chiếc xe đạp giữa hai chân
hoặc tai nạn xe cộ...)
+ Chấn thương vùng chậu.
- Hẹp niệu đạo do phẫu thuật/thủ thuật:
+ Đã từng thực hiện thủ thuật liên quan tới niệu đạo (ống thông niệu, phẫu thuật, nội
soi bàng quang)
+ Phẫu thuật tuyến tiền liệt trước.
- Hẹp niệu đạo do ung thư đường tiết niệu (hiếm).
- Hẹp niệu đạo do nhiễm trùng:
+ Đường tiết niệu (bệnh lây truyền qua đường tình dục như lậu hay giang mai, viêm
niệu đạo...)
+ Nhiễm trùng hoặc Viêm tuyến tiền liệt
- Hẹp niệu đạo ở trẻ em: Thường gặp sau phẫu thuật tạo hình do dị tật bẩm sinh của
niệu đạo hoặc hẹp niệu đạo bẩm sinh.
- Có trường hợp không xác định được nguyên nhân.
3. Triệu chứng
Các triệu chứng của bệnh hẹp niệu đạo ở nam giới có thể dao động từ khó chịu nhẹ và
đến bí tiểu, bao gồm những triệu chứng sau đây:
- Khó khăn khi bắt đầu đi tiểu;
- Đau khi đi tiểu (tiểu khó);
- Nhiễm trùng đường tiết niệu (UTI);
- Bí tiểu;
- Bàng quang không hoàn toàn rỗng;
- Máu trong nước tiểu (tiểu máu);
- Máu trong tinh dịch;
217
- Đau vùng chậu;
- Giảm lực xuất tinh.
4. Cận lâm sàng
Việc xác định sớm vị trí hẹp là điều rất quan trọng nhằm quyết định phương pháp điều
trị và tránh được các vấn đề nghiêm trọng về thận hoặc bàng quang. Hiện nay, có các
phương pháp chẩn đoán hẹp niệu đạo nam giới như:
- Đo niệu dòng đồ: Phương pháp này được thực hiện để đo tốc độ dòng nước tiểu,
lượng nước tiểu được thải ra ngoài cũng như thời gian làm rỗng bàng quang, từ đó giúp
bác sĩ đánh giá chức năng của bàng quang và niệu đạo.
- Đo dung lượng bàng quang sau khi tiểu: Phương pháp này đo lượng nước tiểu còn lại
trong bàng quang sau khi bệnh nhân đi tiểu để giúp bác sĩ đánh giá xem liệu bệnh nhân có
thể làm rỗng bàng quang hoàn toàn hay không.
- Siêu âm: Bác sĩ có thể chỉ định siêu âm để đánh giá lượng nước tiểu còn lại trong
bàng quang của bệnh nhân sau khi vừa đi tiểu.
- Chụp niệu đạo ngược dòng có cản quang: Một chất cản quang sẽ được đưa vào niệu
đạo của bệnh nhân thông qua lỗ niệu đạo. Sau đó, bác sĩ tiến hành chụp X-quang để xác
định vị trí hẹp, mức độ và độ dài của chỗ hẹp.
- Nội soi: Bác sĩ sẽ đưa một ống nội soi nhỏ có gắn thiết bị ghi hình vào trong đường
tiết niệu của bệnh nhân. Từ những hình ảnh thu được, bác sĩ có thể quan sát bên trong niệu
đạo và xác định vị trí bị hẹp nếu có
5. Chẩn đoán
- Để chẩn đoán bệnh, bác sĩ cần khám lâm sàng, chụp hình niệu đạo bằng X-quang
hoặc siêu âm, soi niệu đạo.
- Thăm khám niệu đạo, phát hiện tổn thương như chít hẹp bao quy đầu, phát hiện những
đoạn, cục xơ cứng niệu đạo khi nắn niệu đạo từ đầu đến gốc dương vật. Khi đặt ống sonde
tiểu thì ống không qua được niệu đạo.
6. Biến chứng
Hẹp niệu đạo có thể ngăn không cho dòng nước tiểu đi qua, từ đó gây bí tiểu đột ngột,
tình trạng này cần điều trị nhanh chóng. Ngoài ra, hẹp niệu đạo cũng gây một số biến chứng
khác như:
- Nhiễm khuẩn ngược dòng lên thận, niệu quản do nước tiểu ứ đọng tại bàng quang.
- Nước tiểu ứ đọng lâu ngày có thể rò rỉ ở tầng sinh môn hoặc vùng da bìu, hình thành
áp xe, túi thừa bàng quang, thậm chí suy thận.
- Ảnh hưởng đến chức năng sinh lý của nam giới: liệt dương, xuất tinh sớm, vô sinh.
- Hẹp niệu đạo kéo dài nhưng không điều trị có thể gây tổn thương bàng quang hoặc
thận vĩnh viễn.
- Ung thư niệu đạo là một biến chứng cực kỳ hiếm gặp của tình trạng hẹp niệu đạo lâu
năm.
7. Điều trị
Dựa vào kết quả thăm khám và xét nghiệm, bác sĩ có thể lựa chọn phương pháp điều trị
phù hợp bao gồm: nong niệu đạo, xẻ niệu đạo, đặt stent, phẫu thuật tạo hình cắt nối dùng
vạt da hoặc mảnh ghép.
218
+ Nong niệu đạo: Thường được thực hiện ở phòng khám. Sau khi gây tê tại chỗ, bác sĩ
sẽ sử dụng các que nong hoặc bóng trên ống thông với kích thước tăng dần để làm rộng
niệu đạo… Nong niệu đạo thường có tỷ lệ tái hẹp cao, không mang tính triệt để lâu dài, do
đó có thể cần thực hiện lặp lại.Thủ thuật này có thể gây đau, chảy máu, nhiễm trùng.
+ Xẻ niệu đạo (cắt đoạn hẹp): Thủ thuật này sử dụng một ống soi được thiết kế đặc biệt
để đưa vào niệu đạo cho đến khi gặp đoạn hẹp. Tiếp theo, bác sĩ cắt đoạn hẹp bằng lưỡi
dao hoặc laser ở đầu ống soi. Sau đó, một ống thông được đặt vào niệu đạo trong một
khoảng thời gian cho đến khi vết thương lành. Thời điểm rút ống thông sau khi phẫu thuật
phụ thuộc vào tình trạng đáp ứng của bệnh nhân.
+ Đặt stent niệu đạo: Thủ thuật này đặt một stent kim loại vào niệu đạo bằng cách sử
dụng một ống soi. Ưu điểm của phương pháp này là xâm lấn tối thiểu, tuy nhiên chỉ phù
hợp với rất ít trường hợp.
+ Phẫu thuật tạo hình niệu đạo: phẫu thuật phụ thuộc vào đặc điểm của đoạn hẹp và
kinh nghiệm của bác sĩ phẫu thuật. Với đoạn hẹp ngắn có thể phẫu thuật cắt nối 2 đầu. Khi
đoạn hẹp dài hoặc không thể cắt nối, bác sĩ sẽ sử dụng một tổ chức mô như vạt da hoặc
mảnh ghép để mở rộng đoạn hẹp.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Đo DHST, đánh giá tình trạng bệnh nhân như mức độ đau, khó tiểu, tình trạng nước
tiểu (máu, mủ đục...)
- Đặt ống thông tiểu nếu cần trong trường hợp bệnh nhân không thể tự tiểu
- Thực hiện y lệnh thuốc
- Chuẩn bị bệnh nhân mổ khi có chỉ định phẫu thuật
- Đo DHST, theo dõi tình trạng da niêm mạc sau mổ
- Tình trạng chảy máu sau mổ qua hệ thống dẫn lưu như nước chảy ra qua sonde tiểu
- Theo dõi tình trạng đau, bứt rứt, vật vã do kéo căng bóng chèn cầm máu ở vùng cổ
bàng quang. Dẫn lưu: thông, màu sắc, câu nối, tình trạng chảy máu.
- Đau tức vùng bụng dưới và bộ phận sinh dục quá mức.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Bệnh nhân hẹp niệu đạo thường phải đối mặt với những triệu chứng khó chịu và ảnh
hưởng đến chất lượng cuộc sông. Việc lắng nghe, chia sẻ và động viên có thể giảm căng
thẳng và lo âu
+ Thiết lập mối quan hệ tin tưởng, gần gũi và an ủi động viên người bệnh.
+ Giải thích cho bệnh nhân và người nhà bệnh nhân hiểu về tình trạng bệnh lý, những
kết quả mong chờ và phương pháp điều trị tiếp.
- Vệ sinh:
+ Mặc quần áo bệnh nhân và thay hằng ngày để đảm bảo vệ sinh.
+ Tắm rửa bình thường, vệ sinh bộ phận sinh dục để tránh nhiễm trùng ngược dòng
theo đường sonde tiểu.
+ Vệ sinh bộ phận sinh dục hằng ngày và sau mỗi lần đi vệ sinh. Dùng giấy mềm thấm
khô bộ phận sinh dục từ trước ra sau (đối với nữ)
219
- Vận động – phục hồi chức năng:
+ Ngày đầu: Nằm nghỉ, vận động xoay trở nhẹ nhàng tại giường.
+ Từ ngày thứ hai: Đi lại nhẹ nhàng trong phòng bệnh hoặc sớm hơn khi hết tê hoàn
toàn. Tránh vận động mạnh, chạy nhảy, khiên vác đồ nặng
+ Khi đi lại hoặc nằm bọc nước tiểu phải để thấp hơn bộ phận sinh dục khoảng 30cm.
+ Trong tuần đầu sau mổ cần nghỉ ngơi tại nhà, đi lại nhẹ nhàng, không lao động nặng.
+ Sau 1 tuần có thể đi làm việc có thể sinh hoạt và lao động bình thường.
+ Tăng cường thể dục nhẹ nhàng phù hợp với thể lực.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Uống nhiều nước 2-3 lít/ ngày, bổ sung thêm nước cam, chanh.
+ Chế độ ăn giàu dinh dưỡng và tăng cường rau - củ - quả để tránh táo bón.
+ Một số dưỡng chất quan trọng mà người bệnh hẹp niệu đạo nên bổ sung: Vitamin C
có tác dụng chống oxy hóa, tăng cường hệ miễn dịch, giúp bảo vệ đường tiết niệu. Nguồn
thực phẩm: Cam, bưởi, dâu tây, kiwi... Chất xơ giúp ổn định đường ruột, ngăn ngừa táo
bón, giảm áp lực lên đường tiết niệu. Nguồn thực phẩm: Rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên
hạt. Kali giúp điều hòa huyết áp, cân bằng lượng nước trong cơ thể, hỗ trợ chức năng thận.
Nguồn thực phẩm: Chuối, khoai tây, bơ, rau bina... Magie giúp thư giãn cơ bắp, giảm co
thắt đường tiết niệu. Nguồn thực phẩm: Hạt bí, hạnh nhân, rau lá xanh đậm.
+ Không được dùng các chất kích thích như: Rượu, bia, thuốc lá trong thời gian dùng
thuốc vì nó làm giảm công dụng của thuốc điều trị.
9.2. Phòng bệnh
- Không nhịn tiểu.
- Giảm thiểu các yếu tố nguy cơ qua những hành động, thói quen trong sinh hoạt có
thể giúp người bệnh phòng ngừa các bệnh về đường tiết niệu hiệu quả như sau:
+ Sinh hoạt tình dục lành mạnh, chung thuỷ, có sử dụng các biện pháp quan hệ để
phòng tránh các bệnh lây qua đường tình dục.
+ Đảm bảo an toàn bằng cách đeo đồ bảo hộ, hạn chế tham gia các bài tập cường
độ mạnh để tránh các tổn thương vùng chậu.
+ Xây dựng và duy trì lối sống, thói quen sinh hoạt lành mạnh.
+ Kiểm tra sức khỏe định kỳ và kiên trì điều trị các bệnh lý (nếu có)
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân, dấu hiệu của hẹp niệu đạo
2. Cách chăm sóc, phòng ngừa hẹp niệu đạo
Tài liệu tham khảo
1. Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Hẹp niệu đạo: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán,
cách điều trị, https://tamanhhospital.vn/benh/hep-nieu-dao/
2. Nhà thuốc Long Châu, Hẹp niệu đạo: Triệu chứng, nguyên nhân, chẩn đoán và điều
trị, https://nhathuoclongchau.com.vn/benh/hep-nieu-dao.html.
220
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH BƯỚU GIÁP
₋ Chuyển hóa năng lượng
₋ Điều hòa nhiệt độ cơ thể
₋ Ảnh hưởng đến nhịp tim, tiêu hóa, trí não và sự phát triển toàn diện.
I.Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân gây bướu giáp.
2. Triệu chứng bướu giáp.
3. Các triệu chứng, biến chứng có thể xảy ra sau phẫu thuật bướu giáp.
4. Các phương pháp phẫu thuật bướu giáp.
5. Cách chăm sóc, phòng bệnh bướu giáp.
II.Nội dung
1.Đại cương
Tuyến giáp là một tuyến nội tiết có hình con bướm, nằm phía trước cổ, ngay dưới sụn
giáp (yết hầu). Tuyến giáp gồm hai thùy trái – phải nối với nhau bởi một dải mô gọi là eo
giáp. Tuyến này có chức năng sản xuất các hormone tuyến giáp (T3, T4), giúp điều hòa
nhiều chức năng quan trọng của cơ thể như:
₋ Bướu giáp đơn nhân: chỉ có một nhân.
₋ Bướu giáp đa nhân: có từ hai nhân trở lên.
Tỷ lệ mắc bướu giáp tăng theo tuổi và phổ biến ở nữ giới hơn nam giới (gấp 4–7 lần).
Khoảng 5–7% người trưởng thành có thể phát hiện nhân giáp khi khám cổ. Nguy cơ bướu
Bướu giáp (hay còn gọi là bướu cổ, nhân tuyến giáp) là tình trạng tuyến giáp phát triển
to bất thường do sự tăng sinh các tế bào tại tuyến. Có thể xuất hiện một hoặc nhiều nhân
trong tuyến giáp, phân loại thành:
giáp ác tính lại cao hơn ở nam giới, đặc biệt khi có tiền sử gia đình ung thư tuyến giáp hoặc
phơi nhiễm phóng xạ vùng đầu – cổ.
221
₋ Rối loạn chức năng tuyến giáp:
+ Suy giáp: Tuyến giáp hoạt động kém, cơ thể kích thích sản xuất TSH quá mức gây
2.Nguyên nhân
₋ Thiếu i-ốt: Đây là nguyên nhân phổ biến nhất. I-ốt là nguyên liệu cần thiết để tuyến
giáp sản xuất hormon. Khi thiếu i-ốt, tuyến giáp phải làm việc nhiều hơn, dẫn đến phì đại
và hình thành bướu.
phì đại tuyến.
+ Cường giáp: Tuyến giáp hoạt động quá mức cũng có thể hình thành nhân.
₋ Viêm tuyến giáp làm tổn thương mô tuyến giáp và tạo ra các nhân.
₋ Yếu tố di truyền: Người có người thân từng bị bướu giáp hoặc ung thư tuyến giáp có
₋ Phơi nhiễm phóng xạ: Tiếp xúc với tia xạ (xạ trị vùng đầu – cổ, sống trong vùng nhiễm
nguy cơ cao hơn.
₋ Giới tính và tuổi tác: Bệnh thường gặp ở nữ giới, đặc biệt sau tuổi 40–50.
₋ Các yếu tố khác: Căng thẳng kéo dài, chế độ ăn thiếu hụt dưỡng chất, rối loạn nội tiết,
sử dụng một số thuốc kéo dài (amiodarone, lithium...) cũng có thể góp phần gây bướu giáp.
phóng xạ...) làm tăng nguy cơ bất thường tế bào tuyến giáp.
3.Triệu chứng
3.1 Triệu chứng của bướu giáp: Nhiều trường hợp không có triệu chứng rõ ràng và
chỉ phát hiện tình cờ khi siêu âm hoặc khám sức khỏe định kỳ. Tuy nhiên, người bệnh có
thể gặp các dấu hiệu sau:
₋ Triệu chứng tại chỗ:
+ Cảm giác cộm, vướng, nuốt nghẹn ở cổ.
+ Nhìn thấy hoặc sờ thấy khối lồi ở cổ (nhân giáp).
+ Đôi khi có cảm giác nặng cổ, khó nuốt hoặc khó thở nhẹ nếu bướu lớn.
₋ Triệu chứng toàn thân (nếu ảnh hưởng đến nội tiết):
+ Nếu cường giáp (bướu giáp tiết hormone quá mức):
• Tim đập nhanh, hồi hộp.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân.
• Lo lắng, run tay, khó ngủ, dễ cáu.
• Tăng tiết mồ hôi, không chịu được nóng.
• Kinh nguyệt thưa hoặc mất kinh (ở nữ).
+ Nếu suy giáp (bướu giáp hoạt động kém):
• Mệt mỏi, da khô, tóc rụng.
• Tăng cân nhẹ.
• Táo bón, trầm cảm.
• Phù nhẹ, nói chậm, trí nhớ giảm.
3.2 Triệu chứng sau phẫu thuật bướu giáp
₋ Triệu chứng thông thường sau mổ:
+ Đau nhẹ vùng cổ, khó xoay cổ trong vài ngày đầu.
222
+ Vết mổ sưng nhẹ, có thể đỏ hoặc căng tức.
+ Khàn tiếng thoáng qua (do ảnh hưởng dây thần kinh thanh quản), thường hồi phục
₋ Triệu chứng cần bất thường:
+ Khó thở, sưng to vùng cổ: có thể là dấu hiệu chảy máu, tụ máu – cần cấp cứu.
+ Sốt, vết mổ tấy đỏ, chảy dịch hôi
+ Khàn tiếng kéo dài hoặc mất tiếng: có thể tổn thương dây thần kinh thanh quản.
+ Tê bì tay chân, co cơ, co giật nhẹ: có thể do hạ canxi máu nếu tuyến cận giáp bị ảnh
sau vài tuần.
hưởng.
+ Tim đập nhanh, hồi hộp, sụt cân nhiều sau mổ.
4.Cận lâm sàng
4.1 Xét nghiệm máu đánh giá chức năng tuyến giáp
₋ TSH (Thyroid-Stimulating Hormone): Hormone do tuyến yên tiết ra, điều hòa hoạt
động tuyến giáp.
+ TSH cao: Có thể chỉ điểm suy giáp (ví dụ: viêm tuyến giáp Hashimoto).
+ TSH thấp: Có thể chỉ điểm cường giáp (ví dụ: bệnh Basedow hoặc bướu giáp độc).
₋ FT4 (Free Thyroxine) và FT3 (Free Triiodothyronine): Đo nồng độ hormone tuyến
giáp tự do trong máu.
+ FT4/FT3 tăng: Cường giáp.
+ FT4/FT3 giảm: Suy giáp.
4.2 Siêu âm tuyến giáp: Là phương pháp hình ảnh học quan trọng nhất để đánh giá
bướu giáp. Ưu điểm: Không xâm lấn, an toàn, chi phí hợp lý. Xác định:
₋ Kích thước, cấu trúc, và vị trí của bướu (đơn nhân, đa nhân, u nang, hoặc khối đặc).
₋ Đặc điểm nghi ngờ ác tính (viền không đều, vi vôi hóa, tăng sinh mạch máu).
₋ Hạch cổ nếu có.
4.3 Sinh thiết chọc hút tế bào bằng kim nhỏ: Được thực hiện khi siêu âm phát hiện
nhân tuyến giáp nghi ngờ ác tính. Lấy mẫu tế bào để phân tích dưới kính hiển vi, xác định
lành tính hay ác tính. Thường kết hợp với siêu âm để định vị chính xác.
4.4 Xạ hình tuyến giáp: Sử dụng chất đánh dấu phóng xạ (thường là I-ốt 131 hoặc
Technetium-99m) để đánh giá chức năng và cấu trúc tuyến giáp. Hữu ích trong bướu giáp
đa nhân hoặc nghi ngờ bướu giáp độc. Phân loại nhân tuyến giáp:
₋ Nhân nóng: Tăng hấp thu phóng xạ, thường lành tính, liên quan đến cường giáp.
₋ Nhân lạnh: Giảm hấp thu phóng xạ, nguy cơ ác tính cao hơn, cần đánh giá thêm.
4.5 Chụp CT hoặc MRI vùng cổ: Ít được sử dụng hơn siêu âm do chi phí cao và có
thể cần tiêm chất cản quang. Được chỉ định khi:
₋ Bướu giáp lớn, chèn ép khí quản hoặc thực quản.
₋ Nghi ngờ xâm lấn mô xung quanh hoặc di căn.
₋ Đánh giá hạch lympho hoặc tổn thương ở các cơ quan lân cận.
4.6 Xét nghiệm Calcitonin và CEA (Carcinoembryonic Antigen)
₋ Calcitonin: Đánh giá ung thư tuyến giáp thể tủy (medullary thyroid carcinoma) nếu
nghi ngờ.
₋ CEA: Có thể tăng trong ung thư tuyến giáp thể tủy hoặc các ung thư khác.
223
4.7 Các xét nghiệm khác
₋ Xét nghiệm máu tổng quát: Đánh giá tình trạng viêm (CRP, ESR) hoặc các bệnh lý
liên quan.
₋ Xét nghiệm chức năng tuyến yên: Nếu nghi ngờ rối loạn tuyến yên gây bướu giáp
(hiếm gặp).
5. Chẩn đoán xác định bướu giáp dựa trên
₋ Sờ thấy khối bất thường vùng cổ.
₋ Cảm giác nuốt vướng, cổ to bất thường.
₋ Khám phát hiện nhân giáp đơn độc hoặc nhiều nhân.
₋ Cận lâm sàng phát hiện sự hiện diện của nhân giáp.
6. Biến chứng
6.1 Biến chứng của bướu giáp: Nếu không điều trị kịp thời, bướu giáp có thể gây ra:
₋ Biến chứng chèn ép:
+ Khó nuốt, khó thở do khối bướu chèn ép thực quản, khí quản.
+ Khàn tiếng do chèn vào dây thanh âm.
₋ Rối loạn chức năng tuyến giáp:
+ Cường giáp: gây tim đập nhanh, run tay, sụt cân.
+ Suy giáp: mệt mỏi, tăng cân, lạnh, chậm chạp.
₋ Biến chứng tim mạch: rung nhĩ, suy tim (trong cường giáp kéo dài).
₋ Loãng xương: do mất cân bằng hormone tuyến giáp.
₋ Bão giáp (hiếm, nhưng nguy hiểm): sốt cao, đau bụng, lơ mơ, rối loạn tim mạch.
6.2 Biến chứng sau phẫu thuật bướu giáp: Sau mổ, người bệnh có thể gặp một số biến
chứng như:
₋ Biến chứng sớm (xảy ra ngay hoặc vài ngày sau phẫu thuật):
+ Chảy máu sau mổ: Sưng cổ, đau, khó thở.
+ Nhiễm trùng vết mổ: Đỏ, sưng, đau, sốt, hoặc chảy mủ tại vết mổ.
+ Tổn thương dây thần kinh thanh quản (dây thanh âm): gây khàn tiếng, mất giọng,
hoặc khó nói. Nếu tổn thương cả hai bên, có thể gây khó thở do liệt dây thanh. Hầu hết
trường hợp khàn tiếng là tạm thời, nhưng tổn thương vĩnh viễn có thể xảy ra.
+ Hạ canxi máu: Tê bì, chuột rút, co giật cơ, hoặc cảm giác châm chích ở tay, chân,
môi.
₋ Biến chứng muộn (xảy ra sau vài tuần đến vài tháng):
+ Suy giáp: Mệt mỏi, tăng cân, da khô, rụng tóc, táo bón, nhịp tim chậm.
+ Sẹo xấu hoặc sẹo lồi.
+ Tái phát bướu giáp (hiếm).
+ Tổn thương thực quản hoặc khí quản: Khó nuốt, rò rỉ thực phẩm, hoặc nhiễm trùng
nặng.
+ Hội chứng chèn ép khoang.
7. Điều trị: Việc điều trị bướu giáp sẽ phụ thuộc vào tình trạng của tuyến giáp.
Có thể không điều trị mà theo dõi khám định kỳ trong trường hợp nhân tuyến giáp không
lớn, nồng độ hormone không thay đổi, không phải ung thư tuyến giáp.
224
7.1 Điều trị nội khoa: được chỉ định chủ yếu trong các trường hợp bướu giáp lành tính,
không gây chèn ép, không nghi ngờ ung thư và có chức năng tuyến giáp bình thường hoặc
rối loạn nhẹ.
₋ Bổ sung i-ốt: Sử dụng muối i-ốt, thực phẩm giàu i-ốt (hải sản), hoặc thuốc bổ sung i-
ốt theo chỉ định. Tránh liều cao, có thể gây cường giáp.
₋ Điều trị hormon giáp (levothyroxin – T4):
+ Dùng để ức chế sự phát triển của nhân giáp ở một số trường hợp.
+ Giúp giảm TSH, làm chậm tăng sinh tế bào tuyến giáp.
+ Chỉ định chọn lọc, thường cho người có nhân nhỏ, không nghi ngờ ác tính.
+ Cần theo dõi TSH định kỳ để điều chỉnh liều.
₋ Điều trị cường giáp (nếu có)
+ Thuốc kháng giáp tổng hợp: methimazole, propylthiouracil: Ức chế tổng hợp hormon
tuyến giáp.
+ Thuốc chẹn beta: hỗ trợ làm giảm triệu chứng tim mạch (tim nhanh, run tay...).
₋ Iod phóng xạ (I-131)
+ Chỉ định điều trị bướu giáp độc, nhân nóng gây cường giáp.
+ Không áp dụng cho phụ nữ mang thai hoặc cho con bú.
+ Làm nhỏ thể tích nhân, cải thiện triệu chứng sau vài tuần – vài tháng.
7.2 Điều trị ngoại khoa
₋ Chỉ định:
+ Bướu giáp lớn gây chèn ép (khó thở, khó nuốt).
+ Nghi ngờ hoặc xác định ung thư tuyến giáp (dựa trên sinh thiết FNA).
+ Bướu giáp đa nhân không đáp ứng nội khoa.
+ Cường giáp không kiểm soát bằng thuốc hoặc i-ốt phóng xạ.
₋ Loại phẫu thuật:
+ Cắt toàn bộ tuyến giáp: Cho ung thư, bướu lớn, hoặc bệnh Basedow nặng.
+ Cắt một phần: Cho nhân đơn độc lành tính hoặc bướu nhỏ.
+ Cắt gần toàn bộ: Để lại một phần mô tuyến giáp.
7.3 Điều trị sau phẫu thuật
₋ Bổ sung hormone tuyến giáp:
+ Sau cắt toàn bộ tuyến giáp (gây suy giáp vĩnh viễn) hoặc cắt một phần (nếu chức năng
tuyến giáp giảm).
+ Uống levothyroxine hàng ngày, liều dựa trên xét nghiệm TSH, FT4.
+ Xét nghiệm máu định kỳ (3-6 tháng/lần) để điều chỉnh liều.
₋ Bổ sung canxi và vitamin D:
+ Hạ canxi máu do tổn thương tuyến cận giáp.
+ Uống canxi, calcitriol (vitamin D hoạt tính) theo chỉ định.
+ Kiểm tra nồng độ canxi máu, triệu chứng tê bì, co giật.
₋ I-ốt phóng xạ (I-131):
+ Sau phẫu thuật ung thư tuyến giáp để tiêu diệt mô tuyến giáp còn lại hoặc di căn.
+ Uống I-131, theo dõi trong môi trường kiểm soát phóng xạ.
+ Tác dụng phụ: Suy giáp, khô miệng, viêm tuyến nước bọt (hiếm).
225
₋ Điều trị triệu chứng:
+ Khàn tiếng kéo dài: Tham khảo chuyên khoa tai mũi họng.
+ Sẹo xấu: Can thiệp thẩm mỹ (laser, tiêm corticoid).
7.4 Tái khám định kỳ:
₋ Kiểm tra chức năng tuyến giáp, nồng độ canxi, và dấu hiệu tái phát (đặc biệt với ung
thư).
₋ Theo dõi 3-6 tháng/lần trong năm đầu, sau đó 6-12 tháng/lần.
8.Chăm sóc điều dưỡng
8.1. Giai đoạn điều trị nội khoa
₋ Hướng dẫn người bệnh kê cao đầu khi ngủ để giảm khó thở.
₋ Theo dõi sát dấu hiệu khó thở hoặc khó nuốt, dấu hiệu sinh tồn (nhịp tim nhanh trong
cường giáp hoặc chậm trong suy giáp).
₋ Thực hiện thuốc và cận lâm sàng theo y lệnh.
₋ Theo dõi tác dụng phụ của thuốc.
₋ Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật nếu có.
₋ Động viên, trấn an tinh thần người bệnh.
₋ Tư vấn, giáo dục sức khỏe: Khuyến khích dùng muối i-ốt, thực phẩm giàu i-ốt (hải sản,
rong biển) do thiếu i-ốt. Hướng dẫn tránh thực phẩm bắp cải, súp lơ sống nếu thiếu i-ốt…
8.2. Giai đoạn trước phẫu thuật
₋ Thực hiện các xét nghiệm, cận lâm sàng và thăm dò chức năng cần thiết.
₋ Hướng dẫn người bệnh nhịn ăn, nhịn uống trước mổ theo chỉ định.
₋ Hướng dẫn người bệnh vệ sinh cá nhân, vệ sinh vùng mổ.
₋ Theo dõi dấu hiệu sinh tồn trước mổ.
₋ Giải thích quy trình phẫu thuật, gây mê, chăm sóc sau mổ.
₋ Hướng dẫn người bệnh ký cam kết phẫu thuật và gây mê.
₋ Trấn an tâm lý, giúp người bệnh bớt lo lắng.
8.3. Giai đoạn sau phẫu thuật
₋ Theo dõi sát sau mổ:
+ Mạch, huyết áp, nhịp thở, nhiệt độ, SpO2.
+ Tình trạng chảy máu, tụ máu vùng cổ sau mổ: theo dõi vết mổ, sưng to nhanh, bầm
tím, máu thấm băng.
₋ Chăm sóc vết mổ, dẫn lưu vết mổ.
₋ Thực hiện thuốc và cận lâm sàng theo y lệnh.
₋ Theo dõi tác dụng phụ của thuốc.
₋ Cho người bệnh nằm tư thế Fowler (30–45°) giảm phù nề vùng cổ.
₋ Giáo dục người bệnh sau mổ:
+ Hướng dẫn vệ sinh cá nhân: giữ vết mổ sạch, khô, không sờ chạm.
+ Dinh dưỡng: ăn mềm, dễ nuốt trong vài ngày đầu.
+ Hướng dẫn người bệnh vận động nhẹ, tránh xoay cổ mạnh.
9.Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
₋ Tinh thần:
226
+ Người bệnh cần giữ tâm lý thoải mái. Phần lớn các trường hợp bướu giáp là lành tính,
có thể điều trị khỏi nếu phát hiện sớm.
+ Nếu người bệnh được chỉ định phẫu thuật, đừng lo lắng quá. Sau mổ có thể giọng nói
hơi khác hoặc khàn vài ngày, điều này thường sẽ cải thiện sau một thời gian.
+ Hãy tin tưởng bác sĩ và nhân viên y tế. Tâm lý thoải mái sẽ giúp người bệnh mau
khỏe hơn.
₋ Vệ sinh:
+ Tắm rửa sạch sẽ mỗi ngày, lau người nếu chưa vận động được.
+ Giữ vùng cổ khô, sạch, không để nước thấm vào băng mổ.
+ Không tự ý tháo băng, sờ, gãi vùng mổ.
+ Nếu vết mổ có dấu hiệu sưng, đỏ, chảy dịch, đau nhiều hoặc sốt cần báo ngay cho
nhân viên y tế.
₋ Vận động – Phục hồi chức năng:
+ Giai đoạn sớm: Ngay sau mổ (1–3 ngày đầu)
• Tư thế nằm đúng: Nằm đầu cao khoảng 30–450 (tư thế Fowler) giúp giảm sưng nề
vùng cổ. Dùng gối mềm kê đầu – cổ, tránh gập cổ hoặc ngửa cổ quá mức gây căng vết mổ.
• Hạn chế cử động mạnh vùng cổ: Không xoay cổ nhanh, không cúi đầu hoặc ngẩng
• Tập vận động tay chân nhẹ nhàng tại giường: Co duỗi khớp gối, cổ chân, cổ tay mỗi
2–3 giờ để phòng ngừa huyết khối tĩnh mạch sâu. Tập hít sâu – thở ra chậm 5–10 lần/lần,
nhiều lần trong ngày để tránh ứ đọng đờm, viêm phổi.
đầu quá mức. Khi cần xoay người, nên xoay cả thân người để tránh tác động lên cổ.
+ Giai đoạn hồi phục tại nhà (sau xuất viện):
• Vận động hàng ngày: Đi lại nhẹ nhàng trong phòng, quanh nhà từ ngày thứ 3 trở đi.
• Tập cổ nhẹ nhàng (sau 7–10 ngày nếu không đau và có chỉ định bác sĩ): Xoay cổ nhẹ
sang trái – phải, cúi – ngửa cổ nhẹ nhàng mỗi ngày 2–3 lần. Mỗi động tác thực hiện chậm
rãi 5–10 lần/lần, không xoay nhanh hoặc quá biên độ.
• Khi đi ngủ: Kê gối mềm dưới cổ và vai để giữ thẳng cổ. Nằm nghiêng hoặc ngửa,
Tránh làm việc nặng (khuân vác, bê xách...) trong 2–4 tuần đầu.
tránh nằm sấp vì dễ làm căng vùng cổ.
₋ Dinh dưỡng:
+ Giai đoạn sớm sau mổ (1–3 ngày đầu):
• Thức ăn mềm, dễ tiêu, băm nhỏ như: cháo loãng, súp, khoai nghiền, trứng hấp.
• Tránh đồ cứng, dai, cần nhai nhiều vì có thể làm đau vùng cổ khi nuốt.
• Uống đủ nước (1.5–2 lít/ngày nếu không chống chỉ định).
• Lúc này chưa cần áp dụng nghiêm ngặt chế độ giàu i-ốt, vì ưu tiên là ăn dễ tiêu, phục
hồi sức lực.
+ Giai đoạn hồi phục tại nhà (sau 3–7 ngày):
• Bắt đầu ăn đa dạng hơn, bổ sung thực phẩm giàu i-ốt như: Rong biển, cá biển, tôm,
• Bắt đầu hạn chế dần các thực phẩm ức chế hấp thu i-ốt như: Bắp cải, củ cải trắng, su
cua (nấu mềm).
hào... (nếu bị bướu giáp đơn thuần do thiếu i-ốt).
+ Giai đoạn ổn định (sau 1–2 tuần):
• Duy trì chế độ ăn đầy đủ chất, giàu i-ốt và vitamin.
• Hạn chế rượu, bia, cà phê, thuốc lá.
• Tăng cường rau xanh, trái cây tươi giúp nâng cao đề kháng, phòng nhiễm trùng và
227
rối loạn nội tiết.
9.2. Phòng bệnh
₋ Nguyên nhân chính của bướu giáp đơn thuần là thiếu I-ốt vì vậy phải sử dụng muối i-
ốt trong chế độ ăn hàng ngày
₋ Ăn thực phẩm giàu i-ốt như rong biển, cá biển, tôm cua biển
₋ Tránh lạm dụng các thức ăn ức chế hấp thu i-ốt như: bắp cải, súp lơ..
₋ Khám sức khỏe định kỳ, tầm soát tuyến giáp: sớm phát hiện các bất thường ở tuyến
giáp, làm các xét nghiệm TSH, FT4…siêu âm.
₋ Có chế độ dinh dưỡng lành mạnh; bổ sung các khoáng chất. vitamin. Hạn chế thức ăn
chế biến sẵn vì dễ làm rối loạn nội tiết.
₋ Uống đủ nước, hạn chế chất kích thích như rượu, thuốc lá…
₋ Tránh tiếp xúc với các chất phóng xạ, không tự ý dùng các honmone giáp,
corticosteroid.
₋ Tránh Strees kéo dài, nghỉ ngơi hợp lý.
₋ Khi thấy cổ vướng nuốt khó, sưng to, giảm cân không rõ nguyên nhân, tim đập nhanh,
người mệt mỏi cần đi khám bác sĩ.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân của bệnh bướu giáp?
2. Triệu chứng nhận biết của bệnh bướu giáp?
3. Cách chăm sóc người bệnh sau mổ bướu giáp
4. Cách phòng bệnh bướu giáp?
Tài liệu tham khảo
PGS.TS Phạm Văn Linh, Ths Hồ Duy Bình (2009), Điều dưỡng Ngoại, Hà Nội: Nhà
xuất bản Y học Hà Nội.
228
Chương VII
Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
Mắt
229
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM MÀNG BỒ ĐÀO
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân bệnh viêm màng bồ đào
2. Triệu chứng bệnh viêm màng bồ đào
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh viêm màng bồ đào
II. Nội dung
1. Định nghĩa
Viêm màng bồ đào là viêm mống mắt, thể mi, hắc mạc. Tuy nhiên, võng mạc, thủy dịch
trong tiền phòng và dịch kính cũng có liên quan. Khoảng một nửa trường hợp là vô căn;
các nguyên nhân có thể xác định bao gồm chấn thương, nhiễm trùng và các bệnh hệ thống,
trong đó phần nhiều là bệnh tự miễn. Các triệu chứng bao gồm giảm thị lực, đau mắt, đỏ
mắt, sợ ánh sáng và ruồi bay. Mặc dù viêm màng bồ đào được chẩn đoán trên lâm sàng
nhưng vẫn cần xét nghiệm để xác định nguyên nhân. Điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân,
nhưng thường bao gồm corticosteroid tra, tiêm tại mắt, hoặc toàn thân với một thuốc liệt
điều tiết để chống dính đồng tử. Các thuốc ức chế miễn dịch không chứa corticosteroid có
thể được sử dụng trong các trường hợp nặng và khó điều trị.
− Viêm màng bồ đào trước Khu trú ở tiền phòng bao gồm viêm mống mắt (phản ứng
viêm trong tiền phòng) và viêm mống mắt thể mi (phản ứng viêm trong tiền phòng và
dịch kính trước)
−
Nhãn viêm đồng cảm là viêm màng bồ đào sau chấn thương hoặc sau phẫu thuật ở mắt
lành. Viêm màng bồ đào được phân loại về mặt giải phẫu thành. Viêm màng bồ đào được
phân loại về mặt giải phẫu thành
− Viêm màng bồ đào sau: Bất kỳ hình thái viêm võng mạc, viêm hắc mạc, hoặc viêm
Viêm màng bồ đào trung gian: Khu trú vào khoang thể thủy tinh và/hoặc phân tích
bằng phẳng (một phần của thể mi kéo dài ra phía sau ngoài điểm nối của mống mắt và
màng cứng)
gai thị
−
Viêm màng bồ đào cũng được phân loại theo tính chất khởi phát (đột ngột hoặc từ từ),
Viêm màng bồ đào lan tỏa: Viêm màng bồ đào trước, trung gian và sau
thời gian (giới hạn hoặc kéo dài), và diễn biến (cấp tính, tái phát, hoặc mạn tính)
2. Nguyên nhân
− Nguyên nhân viêm màng bồ đào trước bao gồm:
+ Vô căn hoặc sau phẫu thuật (nguyên nhân phổ biến nhất)
+ Chấn thương
+ Các bệnh viêm khớp liên quan đến cột sống
+
+ Nhiễm
Bệnh viêm khớp tự phát thiếu niên
trùng Herpesvirus (vi rút herpes simplex [HSV], vi rút Varicella
zoster [VZV], và vi rút cytomegalovirus [CMV])
+ Viêm thận mô kẽ ống thận và viêm màng bồ đào (TINU)
− Nguyên nhân viêm màng bồ đào trung gian bao gồm
+ Vô căn (phổ biến nhất)
+ Đa xơ cứng
+ Sarcoidosis
+ Bệnh lao (TB)
+ Bệnh giang mai
+ Bệnh Lyme (ở các vùng lưu hành)
− Nguyên nhân viêm màng bồ đào sau (viêm võng mạc) bao gồm
+ Vô căn (phổ biến nhất)
+ Toxoplasmosis
+ Viêm phổi ở bệnh nhân suy giảm miễn dịch
+ HSV/ VZV
+ Sarcoidosis
+ Bệnh giang mai
+ Lao
− Nguyên nhân viêm màng bồ đào toàn bộ bao gồm
+ Vô căn (phổ biến nhất)
+ Sarcoidosis
+ Lao
+ Hội chứng Vogt-Koynagi-Harada (VKH)
+ Bệnh giang mai
Đôi lúc, các thuốc toàn thân có thể gây viêm màng bồ đào (thường là trước). Ví dụ
như sulfonamid, bisphosphonat (chất ức chế tiêu xương), rifabutin, cidofovir, và các chất
ức chế điểm kiểm soát như nivolumab và ipilimumab.
230
3. Triệu chứng
Triệu chứng cơ năng và thực thể có thể kín đáo và khác nhau tùy thuộc vào vị trí và
mức độ nặng của viêm.
- Viêm màng bồ đào trước có xu hướng có biểu hiện triệu chứng rõ nhất (đặc biệt ở
+ Đau (đau mắt)
+ Đỏ mắt
+ Sợ ánh sáng
+ Giảm thị lực (ở nhiều mức độ)
Viêm màng bồ đào mạn tính có thể ít có các triệu chứng rầm rộ hơn và biểu hiện kích
giai đoạn cấp tính), thường biểu hiện bằng
ứng hoặc giảm thị lực.
Triệu chứng thực thể bao gồm cương tụ kết mạc tiếp xúc với giác mạc. Khám sinh hiển
vi phát hiện tủa keratic (các tế bào bạch cầu vón cục trên bề mặt trong giác mạc), tyndall
tiền phòng và dính mống mắt sau. Với viêm màng bồ đào nặng, bạch cầu có thể lắng
đọng thành mủ tiền phòng.
- Viêm màng bồ đào trung gian thường không đau và biểu hiện với:
+ Vẩn đục dịch kính
231
+
Dấu hiệu chính là tyndall buồng dịch kính. Sự kết tụ và ngưng tụ của các tế bào viêm
nhiễm thường xảy ra, xuất hiện như những "quả cầu tuyết". Thị lực có thể bị giảm do dấu
hiệu ruồi bay hoặc phù hoàng điểm nổi hoặc phù hoàng điểm, do rò rỉ chất lỏng từ các
mạch máu ở điểm vàng. Các tế bào thủy tinh thể hợp lưu và cô đặc cũng như các quả cầu
tuyết trên mặt phẳng phân tích (một phần của thể mi kéo dài ra phía sau ngoài đường giao
nhau của mống mắt và màng cứng) có thể gây ra hình dạng "bờ tuyết" cổ điển, có thể liên
quan đến tân mạch ngoại vi võng mạc.
Giảm thị lực
+ Tyndall buồng dịch kính
+ Tổn thương trắng hoặc vàng trắng ở võng mạc (viêm võng mạc), viêm hắc mạc hoặc
- Viêm màng bồ đào sau có thể gây ra các triệu chứng khác nhau nhưng phổ biến nhất
là vẩn đục dịch kính và thị lực giảm như trong viêm màng bồ đào trung gian. Dấu hiệu
bao gồm:
+ Viêm mạch máu võng mạc (với hiện tượng trắng hoặc xóa các mạch máu)
+ Phù đĩa thị
− Viêm màng bồ đào lan tỏa có thể biểu hiện bất cứ triệu chứng cơ năng và thực thể
cả hai
nào của các hình thái phía trước.
4. Cận lâm sàng
− Căn bản:
+ Công thức máu
+ Tốc độ lắng máu, C-reactive protein
+ Thử giang mai: VDRL, FTA-ABS
+ Tổng phân tích nước tiểu
+ X quang phổi
− Chuyên sâu:
+ Angiotensin converting enzyme
+ Kháng thể Toxoplasma IgM, IgG
+ Toxocara ELISA
+ Antineutrophil cytoplasmic antibody
+ Định type HLA
+ Chụp mạch huỳnh quang, chụp OCT, siêu âm…
5. Chẩn đoán
Chẩn đoán viêm màng bồ đào trước dựa vào tyndall tiền phòng. Tyndall tiền phòng
được phát hiện qua khám sinh hiển vi và rõ nhất khi cắt khe với ánh sáng cường độ mạnh
trong phòng tối. Các triệu chứng của viêm màng bồ đào trung gian và sau được quan sát
dễ dàng nhất sau khi giãn đồng tử). Soi đáy mắt gián tiếp (thường được thực hiện bởi bác
sĩ nhãn khoa) nhạy hơn so với soi mắt trực tiếp.
6. Biến chứng
− Các biến chứng nghiêm trọng của viêm màng bồ đào gồm mất thị lực nặng và không
− Các biến chứng thường xảy ra nhất bao gồm:
thể đảo ngược, đặc biệt là khi bị bỏ sót, không được điều trị hợp lý, hoặc cả hai.
+ Đục thủy tinh thể (thứ phát của quá trình bệnh và/hoặc điều trị bằng corticosteroid)
+ Phù hoàng điểm dạng nang (nguyên nhân phổ biến nhất làm giảm thị lực ở bệnh
232
nhân viêm màng bồ đào)
+ Glôcôm (thứ phát của quá trình bệnh và/hoặc điều trị bằng corticosteroid)
+ Bong võng mạc
+ Bệnh giác mạc dải (lắng đọng canxi trong một mô hình giống như dải trên giác mạc)
+ Tân mạch võng mạc, thần kinh thị giác, hoặc mống mắt
+ Hạ nhãn áp (áp lực nội nhãn quá thấp để duy trì áp lực nội nhãn)
7. Điều trị
Điều trị viêm màng bồ đào sẽ phụ thuộc nguyên nhân và mức độ của bệnh:
− Điều trị bằng nội khoa: Với viêm màng bồ đào nói chung, việc sử dụng thuốc sẽ
phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh. Một số thuốc có thể được lựa chọn như: thuốc
chống viêm steroid dạng thuốc uống, nhỏ mắt, tiêm; thuốc điều trị nhiễm trùng (chủ yếu
là kháng sinh); thuốc kháng virus; thuốc giảm đau nhóm NSAIDs.
− Điều trị bằng ngoại khoa: Với trường hợp diễn biến bệnh xấu, viêm nhiễm nặng, tái
lại nhiều lần làm ảnh hưởng đến thị lực, sử dụng thuốc không có hiệu quả thì cần phải
can thiệp bằng phẫu thuật.
8. Chăm sóc điều dưỡng
− Đau nhức mắt: có thể chườm ấm để giảm đau nhức và dùng thuốc giảm đau
− Sợ ánh sáng: có thể đao kính râm để tránh ánh sáng trực tiếp chiếu vào
− Dùng thuốc. theo dõi và hướng dẫn bệnh nhân phát hiện sớm các tác dụng phụ của
thuốc
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
− Tinh thần:
+ Người bệnh cần giữ tinh thần thoải mái, tránh lo lắng, căng thẳng vì stress có thể
+ Viêm màng bồ đào có thể điều trị và kiểm soát được nếu tuân thủ đúng chỉ định của
làm bệnh nặng hơn.
+ Không tự ý ngừng thuốc, kể cả khi triệu chứng đã giảm.
+ Gia đình cần động viên, hỗ trợ tinh thần để người bệnh yên tâm điều trị, tái khám
bác sĩ.
− Dinh dưỡng:
+ Ăn uống đầy đủ chất dinh dưỡng để nâng cao sức đề kháng: Bổ sung vitamin A, C,
đúng hẹn.
+ Uống đủ nước mỗi ngày.
+ Hạn chế: Rượu, bia, thuốc lá, thức ăn cay nóng, nhiều dầu mỡ nếu đang dùng thuốc
E (rau xanh, cà rốt, cam, bưởi…), ăn đủ đạm (thịt, cá, trứng, sữa).
+ Tuân thủ chế độ ăn theo hướng dẫn nếu có bệnh lý nền kèm theo (đái tháo đường,
chống viêm kéo dài.
bệnh tự miễn…).
− Vệ sinh:
+ Giữ mắt và vùng quanh mắt sạch sẽ, rửa tay sạch trước khi chạm vào mắt.
+ Không dụi mắt, không dùng tay bẩn chạm vào mắt.
+ Không tự ý sử dụng thuốc nhỏ mắt, thuốc dân gian khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
+ Nếu dùng thuốc nhỏ mắt: Nhỏ đúng loại thuốc, đúng liều, đúng giờ. Không dùng
233
+ Tránh khói bụi, ánh sáng mạnh; nên đeo kính bảo vệ khi ra ngoài.
− Vận động – Phục hồi chức năng
+ Nghỉ ngơi hợp lý, tránh làm việc căng thẳng cho mắt (đọc sách lâu, dùng điện
chung thuốc nhỏ mắt với người khác.
thoại/máy tính nhiều).
+ Tránh các hoạt động gắng sức, cúi đầu lâu trong giai đoạn bệnh đang tiến triển.
+ Khi mắt ổn định, có thể sinh hoạt, vận động nhẹ nhàng theo hướng dẫn của bác sĩ.
+ Thực hiện tái khám đúng lịch để theo dõi diễn tiến thị lực
9.2. Phòng bệnh
− Bệnh viêm màng bồ đào do tự miễn không phòng ngừa được
− Bệnh viêm màng bồ đào do nhiễm ký sinh trùng phòng ngừa bằng cách: cần chú ý
giữ vệ sinh sạch sẽ, rửa tay trước khi ăn, chỉ ăn chín, uống sôi, tránh ăn các món gỏi để
tránh nhiễm ấu trùng giun, sán.
− Ngoài ra, không rửa mặt bằng nguồn nước ô nhiễm, bảo vệ mắt bằng kính khi tiếp
xúc với môi trường khói bụi. Khi có các dấu hiệu của bệnh, cần đến ngay các cơ sở chuyên
khoa mắt để khám và điều trị kịp thời.
− Khi có các dấu hiệu bất thường ở mắt, bệnh nhân phải đến các cơ sở nhãn khoa để
thăm khám. Nếu phát hiện bị viêm màng bồ đào, người bệnh cần kiên trì điều trị. Viêm
màng bồ đào dễ hay tái phát nên người bệnh phải gắn bó với cơ sở nhãn khoa lâu dài.
Câu hỏi thảo luận
1.Nguyên nhân gây bệnh viêm màng bồ đào?
2. Triệu chứng nhận biết khi mắc bệnh viêm màng bồ đào?
3. Cách phòng bệnh viêm màng bồ đào?
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Y tế (2004), Hướng dẫn quy trình chăm sóc người bệnh tập 1, Nhà xuất bản y học.
2. Cẩm nang MSD – phiên bản dành cho chuyên gia, tổng quát về viêm màng bồ đào,
https://www.msdmanuals.com/vi-vn/chuyên-gia/rối-loạn-mắt/viêm-màng-bồ-đào-và-
bệnh-lý-liên-quan/tổng-quát-về-viêm-màng-bồ-đào
3. Bệnh viện mắt quốc tế việt nga (2020), chăm sóc và điều trị bệnh viêm màng bồ đào,
https://matvietnga.com/cham-soc-va-dieu-tri-benh-viem-mang-bo-dao.htm
234
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM BỜ MI
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Định nghĩa viêm bờ mi
2. Nguyên nhân, triệu chứng, phương pháp điều trị bệnh viêm bờ mi
3. Cách chăm sóc mắt khi bị viêm bờ mi
II. Nội dung
2. Định nghĩa
Viêm bờ mi là tình trạng viêm ở mí mắt, thường xuất hiện khi các tuyến nhờn nằm ở
chân lông mi bị tắc khiến cho mắt của người bệnh bị kích thích, ngứa rất khó chịu. Đây
thường là một tình trạng mạn tính rất khó điều trị, có thể bị bỏ sót trong khi thăm khám
lâm sàng.
3. Nguyên nhân
− Rối loạn chức năng tuyến Meibomius (là những tuyến dầu nhỏ xếp dọc theo lề của mí
mắt).
− Khô mắt
− Nhiễm nấm/ ký sinh trùng/ vi khuẩn trên mí mắt
4. Triệu chứng
− Khô mắt
− Mụn nhỏ xuất hiện ở chân lông mi
− Rụng lông mi
− Mí mắt ngứa, sưng, đỏ, phù nề.
− Cảm giác nóng rát trong mắt
− Cảm giác cộm như có cái gì đó trong mắt.
− Chảy nước mắt
− Hay có cảm giác muốn dụi mắt.
− Nhạy cảm với ánh sáng, đôi khi người bệnh có cảm giác nhìn mờ, nhất là vào buổi
sáng do có ghèn ứ ở lông mi hoặc trong các góc của mắt.
− Làm xét nghiệm nước mắt: lấy mẫu nước mắt để xác định xem có yếu tố khô mắt gây
4. Cận lâm sàng
− Công thức máu, cấy vi khuẩn, nhuộm Gram,
− Kiểm tra tiết dịch: sử dụng miếng gạc để lấy dịch tiết ở mí mắt và gửi đến phòng xét
nghiệm để xác định các thành phần bên trong, bao gồm loại vi khuẩn nào, với số lượng bao
nhiêu.
− Kiểm tra lông mi: sử dụng máy khám mắt để xem lông mi ở độ phóng đại lớn, tìm bọ
viêm bờ mi mắt không.
− Sinh thiết mi mắt: hiếm khi bác sĩ chỉ định sinh thiết để kiểm tra nguy cơ ung thư da.
và ve nếu có.
235
5. Chẩn đoán
Chủ yếu dựa vào lâm sàng:
+ Mi mắt viêm, đỏ, sưng, vảy, mủ, lông mi rụng
+ Ngứa, cộm, chảy nước mắt
6. Biến chứng
Người bị viêm bờ mi nếu không được điều trị đúng cách và kịp thời có thể sẽ để lại một
− Các vấn đề về lông mi: viêm bờ mi có thể khiến lông mi bị rụng, mọc bất thường
số biến chứng như sau:
− Sẹo mắt: viêm bờ mi lâu ngày có thể để lại sẹo ở trên mí mắt hoặc ở cạnh mí mắt.
− Chảy nhiều nước mắt hoặc khô mắt: nước mắt bất thường cản trở việc giữ ẩm cho mi
(mọc lệch, ngược) hoặc mất màu.
− Lẹo mắt: là bệnh nhiễm trùng, phát triển gần gốc lông mi. Viêm bờ mí mắt gây viêm
mắt, làm khô mắt.
− Chắp: viêm bờ mi mắt cũng làm cho các tuyến Meibomian bị tắc nghẽn gây tình trạng
tới các tuyến Meibomian phát triển thành lẹo.
− Đau mắt đỏ mạn tính: viêm bờ mi có thể dẫn đến các cơn đau mắt đỏ tái phát thường
viêm lộ tuyến, sưng, đỏ và hình thành chắp mắt.
xuyên.
− Tổn thương giác mạc: mi mắt bị viêm hay lông mi mọc lệch gây kích ứng liên tục ở
mắt có thẻ gây ra vết loét trên giác mạc. Không có đủ nước mắt sẽ làm tăng nguy cơ nhiễm
trùng giác mạc.
7. Điều trị
Sau khi kiểm tra mi mắt và tiến hành các xét nghiệm cần thiết, bác sĩ sẽ chỉ định các
phương pháp điều trị phù hợp với từng người bệnh. Dưới đây là những phương pháp thường
được sử dụng trong điều trị viêm bờ mi mắt:
− Thuốc kháng sinh: sử dụng thuốc mỡ kháng sinh như: erythromycin, bacitracin, thuốc
nhỏ mắt kháng sinh. Kháng sinh giúp điều trị nhiễm trùng do vi khuẩn và giảm kích ứng.
Các trường hợp bị viêm kéo dài có thể dùng kháng sinh đường uống như doxycycline,
azithromycin.
− Thuốc chống viêm: bác sĩ có thể kê thêm thuốc nhỏ mắt hoặc thuốc mỡ steroid giúp
− Thuốc điều hòa miễn dịch: Giúp ngăn chặn phản ứng miễn dịch tự nhiên của cơ thể
giảm viêm ở tình trạng viêm bờ mi nặng hay nhiễm trùng thứ phát.
− Điều trị nguyên nhân gốc: bác sĩ sẽ cho người bệnh điều trị dựa trên nguyên nhân
và giúp làm giảm viêm.
chính gây bệnh ngoài các phương pháp điều trị dựa trên triệu chứng bệnh.
8. Chăm sóc điều dưỡng
− Đánh giá người bệnh hằng ngày mức độ viêm bờ mi
− Rửa mắt bằng nước muối sinh lý 0.9% hằng ngày và thay băng.
− Cho người bệnh uống thuốc và nhỏ thuốc theo y lệnh của bác sỹ.
− Thực hiện y lệnh xét nghiệm, cận lâm sàng
− Tư vấn kiến thức cho người bệnh về bệnh viêm bờ mi
− Động viên người bệnh an tâm điều trị.
236
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1 Chăm sóc cơ bản
− Tinh thần:
+ Động viên tinh thần người bệnh an tâm hợp tác điều trị
+ Giải thích cho gia đình và người bệnh về tình trạng bệnh tật
− Vận động:
+ Hướng dẫn người bệnh nằm nghỉ ngơi
+ Giảm thiểu thời gian làm việc với máy tính, điện thoại, đặc biệt là trong môi trường
+ Các bài tập mắt đơn giản: chớp mắt, nhìn xa, vận động mắt theo hình tròn, nhìn lên,
ánh sáng yếu.
− Dinh dưỡng:
Ăn đầy đủ chất dinh dưỡng và hoa quả tươi, bổ sung Vitamin A, uống đủ nước.
− Vệ sinh:
+ Rửa mắt nhẹ nhàng, làm sạch mi mắt, chườm ấm
+ Vệ sinh mắt sạch sẽ hằng ngày, đeo kính râm khi ra ngoài để tránh bụi bẩn, khói bụi
nhìn xuống, nhìn sang trái, nhìn sang phải.
và ánh nắng mặt trời. Không dụi mắt.
9.2 phòng bệnh
− Vệ sinh mắt hằng ngày
− Giữ tay, mặt và da đầu sạch sẽ.
− Không chạm vào mắt, không dùng tay dụi mắt.
− Tẩy trang mắt sạch trước khi đi ngủ.
− Lau sạch nước mắt hoặc thuốc nhỏ mắt dư và dính ở mi mắt bằng khăn giấy sạch.
− Hạn chế đeo kính áp tròng, vệ sinh tay và kính sạch trước khi đeo.
− Thay đổi đồ trang điểm mắt như bút kẻ mắt, bóng mắt, mascara khi sử dụng thời gian
dài.
Câu hỏi thảo luận
Anh chị có thể cho biết:
1. Bệnh viêm bờ mi là gì?
2. Khi mi mắt có triệu chứng nào cần đi khám bác sỹ?
3. Cách chăm sóc như thế nào khi bị viêm bờ mi?
Tài liệu tham khảo
4. Tâm Anh Hospital, viêm bờ mi mắt: nguyên nhân, triệu chứng và phòng
ngừa,https://tamanhhospital.vn/viem-bo-mi/, 2023
5. Cẩm nang MSD – phiên bản dành cho chuyên gia,viêm bờ mi,
https://www.msdmanuals.com/vi-vn/chuyên-gia/rối-loạn-mắt/bệnh-lý-mi-mắt-và-lệ-
bộ/viêm-bờ-mi, 2023
6. Bệnh viện trung ương quân đội 108,Viêm bờ mi bệnh lý mạn tính gây khó chịu
https://benhvien108.vn/viem-bo-mi-benh-ly-man-tinh-gay-kho-chiu.htm, 2022
237
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM MỦ NỘI NHÃN
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Định nghĩa, nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng bệnh viêm mủ nội nhãn
2. Cách chăm sóc, phòng bệnh viêm mủ nội nhãn
II. Bệnh học
1. Định nghĩa
Viêm mủ nội nhãn là tình trạng nhiễm trùng cấp cứu nhãn khoa, viêm nhiễm nặng bên
trong mắt, đặc biệt là ở các khoang nội nhãn như dịch kính và thủy dịch, do vi khuẩn, nấm
hoặc các tác nhân khác gây ra.
2.Nguyên nhân
Bệnh có thể xảy ra do nhiều nguyên nhân, bao gồm:
- Nhiễm trùng sau phẫu thuật mắt: Đây là nguyên nhân phổ biến nhất, đặc biệt là sau
phẫu thuật đục thủy tinh thể hoặc các phẫu thuật khác liên quan đến mắt.
- Nhiễm trùng sau chấn thương mắt: Vết thương xuyên nhãn cầu có thể tạo điều kiện
cho vi khuẩn xâm nhập vào bên trong mắt.
- Nhiễm trùng nội sinh: Trong một số trường hợp, nhiễm trùng có thể lan đến mắt từ
các nguồn khác trong cơ thể qua đường máu.
3.Triệu chứng
Khi gặp phải tình trạng viêm nội nhãn, người bệnh thường xuất hiện các triệu chứng
điển hình như:
- Nhìn mờ hoặc mất thị lực.
- Có cảm giác nhức, kích thích ở mắt.
- Đỏ mắt, sưng phù nề quanh mắt.
- Đau đầu kéo dài. Các cơn đau đầu thường xu hướng đau hơn khi về đêm hoặc rạng
sáng.
- Khi khám, bác sĩ cũng có thể phát hiện với các dấu hiệu đi kèm như xuất hiện khối
mủ trắng trên võng mắc, giác mạc phù nề, mi sưng tấy, có viêm dịch kính,…
- Bên cạnh đó, người bệnh cũng có thể gặp phải tình trạng mệt mỏi, chán ăn không rõ
nguyên nhân, sốt, mất ngủ,…
4.Cận lâm sàng
238
- Xét nghiệm vi sinh: Chẩn đoán chính xác tác nhân gây viêm mủ nội nhãn nội sinh rất
quan trọng trong việc lựa chọn kháng sinh thích hợp để điều trị bệnh. Để xác định tác nhân
gây bệnh cần lấy bệnh phẩm từ chọc hút dịch tiền phòng, hoặc dịch kính (tốt nhất khi chưa
điều trị kháng sinh) để xét nghiệm:
+ Vi sinh tế bào: soi tươi, soi trực tiếp và nuôi cấy vi khuẩn (NCVK) và làm kháng sinh
đồ giúp lựa chọn kháng sinh thích hợp cho điều trị nhiễm trùng mắt và nhiễm trùng toàn
thân.
+ Vi sinh phân tử: PCR,….
- Siêu âm: Xác định tình trạng dịch kính, võng mạc (siêu âm đặc biệt có giá trị khi bệnh
nhân có dính bít đồng tử do viêm, không quan sát được phía sau).
- Các xét nghiệm cần làm thêm về toàn thân
+ Phân tích máu, nước tiểu.
+ Khám toàn thân, TMH, RHM … để phát hiện các ổ viêm nhiễm có thể là nguyên
nhân dẫn đến VMNN nội sinh.
5.Chẩn đoán
- Viêm mủ nội nhãn chủ yếu được chẩn đoán dựa vào lâm sàng, không chờ kết quả
nuôi cấy mới điều trị.
+ Đau mắt dữ dội, có thể tăng lên khi vận động mắt.
+ Giảm thị lực đột ngột hoặc mờ mắt.
+ Đỏ mắt, sưng mí mắt, mí mắt có cảm giác nóng rát
+ Chảy dịch hoặc mủ ở mắt.
+ Nhạy cảm với ánh sáng, sợ ánh sáng, khó mở mắt
+ Nhãn áp có thể cao, nhãn cầu có thể lồi
- Thông qua xét nghiệm có thể dựa vào đánh giá xét nghiệm vi sinh bao gồm nhuộm
gram và nuôi cấy bệnh phẩm nội nhãn, máu và nước tiểu.
6.Biến chứng
Viêm mủ nội nhãn là một bệnh nghiêm trọng, có thể gây mất thị lực vĩnh viễn nếu không
được điều trị kịp thời và đúng cách. Các biến chứng của viêm mủ nội nhãn có thể bao gồm:
- Mất thị lực: Viêm mủ nội nhãn có thể phá hủy các mô mắt và làm giảm thị lực, thậm
chí gây mù lòa.
- Teo nhãn cầu: Nếu tình trạng viêm không được kiểm soát, mắt có thể bị teo lại.
- Bong võng mạc: Viêm mủ nội nhãn có thể gây ra bong võng mạc, một tình trạng nguy
hiểm có thể dẫn đến mất thị lực.
- Viêm toàn nhãn: Tình trạng viêm có thể lan rộng ra toàn bộ nhãn cầu, gây ra viêm
toàn nhãn, một biến chứng nặng. Trong một số trường hợp, nhiễm trùng có thể lan vào
máu, gây ra nhiễm trùng huyết, một tình trạng nguy hiểm đến tính mạng.
- Viêm tắc mạch máu võng mạc: Viêm mủ nội nhãn có thể gây tắc nghẽn các mạch
máu trong võng mạc, làm gián đoạn lưu lượng máu đến võng mạc và gây ra các vấn đề về
thị lực.
- Xuất huyết võng mạc: Tình trạng viêm có thể gây xuất huyết trong mắt, ảnh hưởng
đến thị lực.
239
- Teo gai thị: Viêm mủ nội nhãn có thể làm tổn thương gai thị, một phần quan trọng
của mắt, dẫn đến teo gai thị.
7. Điều trị
- Để điều trị với bệnh lý hiệu quả, bác sĩ cần xác định đúng nguyên nhân gây bệnh và
đưa ra phương án điều trị phù hợp. Dưới đây là một số phương án điều trị, gồm có:
- Sử dụng kháng sinh nội nhãn: Thuốc sẽ được tiêm trực tiếp vào mắt bị viêm. Thông
thường, khi điều trị, bác sĩ sẽ loại bỏ một lượng nhỏ dịch thủy tinh thể để có chỗ chứa cho
thuốc.
- Thuốc kháng sinh cho tĩnh mạch: được sử dụng trong hợp tình trạng bệnh lý có nhiễm
trùng nặng.
- Dùng kháng sinh bôi: thuốc được bôi lên bề mặt của mắt khi các vết nhiễm trùng bên
ngoài là yếu tố gây ra bệnh.
- Phẫu thuật cắt dịch kính: chỉ định khi viêm nặng, thị lực rất kém hoặc không đáp ứng
điều trị nội khoa. Lúc này, bác sĩ sẽ tiến hành thay thế thủy dịch bằng nước muối vô trùng
hoặc một loại dịch tương thích với mặt. Phương pháp này thường được sử dụng trong
trường hợp nặng và người bệnh gặp phải tình trạng mất thị lực, thậm chí gần như là bị mù.
- Sử dụng Corticosteroid: bác sĩ sẽ tiêm trực tiếp Corticosteroid vào mắt nhằm giảm
viêm và giúp hàng rào mắt lành nhanh hơn. Corticosteroid được sử dụng phối hợp với
kháng sinh nhằm giảm viêm, phù nề, theo chỉ định chặt chẽ của bác sĩ.
- Ngoài ra, với tình huống viêm nội nhãn gây ra do ảnh hưởng của nấm, bệnh nhân có
thể được chỉ định tiêm thuốc kháng nấm vào mắt tĩnh mạch hoặc thông qua đường uống.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Đánh giá thị lực và các triệu chứng mắt người bệnh hằng ngày
- Theo dõi dấu hiệu sinh tồn
- Rửa mắt, che mắt bằng gạc sạch hoặc miếng che mắt để bảo vệ khỏi bụi và ánh sáng
- Thực hiện y lệnh theo chỉ định của bác sĩ điều trị
- Làm xét nghiệm cận lâm sàng theo y lệnh
- Trao đổi để làm giảm lo lắng của người bệnh và tin tưởng vào phương pháp và quá
trình điều trị.
- Động viên tinh thần người bệnh
- Hướng dẫn người bệnh theo dõi tác dụng phụ khi dùng thuốc
- Theo dõi triệu chứng: nóng rát tăng lên, cộm nhiều, nhìn mờ, tiết dịch bất thường.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1.Chăm sóc cơ bản
− Tinh thần:
+ Động viên tinh thần người bệnh an tâm điều trị
+ Giải thích cho gia đình và người bệnh về tình trạng bệnh tật
− Vệ sinh:
+ Vệ sinh mắt sạch sẽ hằng ngày, không dụi mắt.
+ Đeo kính bảo vệ tránh để bụi bẩn tiếp xúc vào mắt
+ Rửa tay bằng xà phòng trước khi nhỏ thuốc
− Vận động:
+ Nghỉ ngơi, vận động nhẹ nhàng, tránh té ngã, không xem tivi, điện thoại nhiều.
+ Nếu cần đọc sách sử dụng ánh sáng dịu, nghỉ ngơi sau 30 phút để mắt không mỏi
− Dinh dưỡng:
+ Ăn đầy đủ chất dinh dưỡng và hoa quả tươi. Bổ sung thực phẩm giàu Vitamin A(cà
rốt, rau xanh), Vitamin C( cam, ổi, quýt, bưởi..), Kẽm( hạt, hải sản..) để hỗ trợ tái tạo mô
mắt.
240
+ Uống đủ nước
9.2.Phòng bệnh
- Để hạn chế nguy cơ mắc bệnh, kiểm soát hay làm giảm các ảnh hưởng của bệnh lý,
người bệnh nên lưu ý tới các vấn đề sau:
- Thường xuyên theo dõi và kiểm tra tình trạng mắt của mình. Tốt nhất là người bệnh
nên nhờ đến sự tư vấn chăm sóc của bác sĩ chuyên khoa.
- Với người sau khi thực hiện các phẫu thuật về mắt, người bệnh nên thực hiện các
phương pháp chăm sóc đã được bác sĩ chỉ định trước đó.
- Ngay khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường cho thấy tình trạng bệnh lý là nghiêm
trọng hơn, hãy nhanh chóng thực hiện các thăm khám.
- Có chế độ nghỉ ngơi hợp lý cho đôi mắt.
- Để hạn chế tình trạng viêm do chấn thương hay tác động bên ngoài, người bệnh nên
sử dụng kính bảo hộ khi làm việc. Đặc biệt là với môi trường làm việc có chứa nhiều yếu
tố nguy cơ như bụi bẩn, chất độc hại, môi trường bị ô nhiễm,…
Câu hỏi thảo luận
Anh chị có thể cho biết:
1. Các nguyên nhân gây nên viêm mủ nội nhãn là gì?
2. Các cách để phòng tránh bị viêm mủ nội nhãn?
Tài liệu tham khảo
1. Medlatec, viêm nội nhãn: nguyên nhân, triệu chứng và các phương pháp điều trị,
https://medlatec.vn/tin-tuc/viem-noi-nhan-nguyen-nhan-trieu-chung-va-cac-phuong-
phap-dieu-tri-s100-n26620, 2021
2. Bệnh viện Nguyễn Tri Phương, Viêm mủ nội nhãn nội sinh,
https://bvnguyentriphuong.com.vn/khoa-mat/viem-mu-noi-nhan-noi-sinh
241
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH XUẤT HUYẾT KẾT MẠC
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân, triệu chứng bệnh xuất huyết kết mạc
2. Cách chăm sóc, phòng bệnh xuất huyết kết mạc
II. Bệnh học
1. Định nghĩa
Xuất huyết kết mạc hay còn gọi là chảy máu ở lòng trắng. Kết mạc là một màng mỏng,
trong suốt và ẩm ướt che phủ lên phần lòng trắng của nhãn cầu và bên trong của mi mắt.
Kết mạc chứa nhiều sợi thần kinh và các mạch máu nhỏ. Các mạch máu đôi khi bị vỡ do
cấu trúc rất thanh mảnh, gây ra hiện tượng xuất huyết dưới kết mạc. Vùng xuất huyết là
đám có màu đỏ rực hoặc đỏ nâu trên nền củng mạc màu trắng sứ. Khác với vết thương
ngoài da, máu ở bệnh xuất huyết dưới kết mạc len vào khoảng không giữa kết mạc và củng
mạc tạo một vệt như vết dầu loang hoặc đội vồng kết mạc lên. Lượng máu mất đi gần như
không đáng kể, tối đa khoảng 2 ml. Quá trình tiêu máu tự nhiên sẽ làm vùng xuất huyết thu
gọn và thay đổi màu sắc và biến mất trong 2 tuần.
Xuất huyết thường không có triệu chứng báo trước nào, không đau đớn hay khó chịu.
Có người chỉ thấy hơi vướng cộm hoặc nhói khẽ ở mắt bên xuất huyết, còn lại phần lớn
bệnh nhân đi khám do phát hiện thấy mắt đỏ khi soi gương hay do người khác mách bảo.
2. Nguyên nhân
− Thường bệnh không rõ nguyên nhân. Tuy nhiên, ho dữ dội, hắt xì hơi mạnh, nôn
nhiều, mang vác nặng... có thể gây vỡ mạch máu trong mắt.
− Chấn thương vùng mắt: bị va đập vào mắt, dụi mắt…
− Chấn thương vùng đầu mặt.
− Sử dụng các loại thuốc chống đông máu trong điều trị các bệnh lí toàn thân khác.
− Người bệnh sử dụng nhiều các chất kích thích như rượu, bia…
− Mắc bệnh đái tháo đường hoặc các bệnh huyết áp…
3. Triệu chứng
Phần lớn thời gian, không có triệu chứng liên quan đến xuất huyết dưới kết mạc ngoài
− Rất hiếm khi một người thấy đau khi bắt đầu xuất hiện. Khi chảy máu mới bắt đầu,
một người có thể cảm thấy nặng ở mắt hoặc dưới mí mắt, cũng có thể thấy áp lực nhẹ xung
quanh mắt. Không có đau đầu kèm theo. Khi xuất huyết được hồi phục, một số người có
thể cảm thấy ngứa nhẹ ở mắt hoặc thuần túy cảm nhận sự thay đổi ở mắt.
− Bản thân xuất huyết là một vùng đỏ sáng rõ cạnh nằm lên màng cứng. Toàn bộ lòng
việc nhìn thấy máu ở lòng trắng của mắt.
− Đối với xuất huyết dưới kết mạc tự phát, không có máu chảy ra từ mắt. Nếu thấm mắt
trắng của mắt đôi khi bị bao bởi máu.
bằng giấy ăn, sẽ không có máu trên đó.
− Xuất huyết sẽ lớn hơn trong vòng 24 giờ sau khi khởi phát và từ từ giảm dần về kích
242
thước vì máu bị hấp thụ.
4. Cận lâm sàng
- Công thức máu
- Tốc độ lắng máu
5. Chẩn đoán
Các bác sĩ sẽ chẩn đoán bệnh thông qua việc đo thị lực và kiểm tra phản xạ mắt bằng
đèn pin. Tiền sử bệnh và thăm khám đánh giá tình trạng bệnh nhân có thể hỗ trợ bác sĩ
trong việc chẩn đoán và đưa ra giải pháp xử lý phù hợp.
Nếu người bệnh bị đỏ mắt do xuất huyết dưới kết mạc, bác sĩ cần xác định xem máu có
thoát ra từ mạch dưới mắt không. Trong một số trường hợp, bác sĩ sẽ tiến hành xét nghiệm
máu để phát hiện các rối loạn chảy máu tiềm ẩn.
Bác sĩ thường không chỉ định can thiệp đông máu trừ khi có chảy máu võng mạc hoặc
tái xuất huyết kết mạc mắt nhiều lần.
6. Biến chứng
Xuất huyết dưới kết mạc sẽ không gây ra bất kì biến chứng nào trừ khi nó liên quan đến
sang chấn với mắt hoặc tiền sử dễ bị bầm tím.
7. Điều trị
Tùy từng những nguyên nhân dẫn đến xuất huyết dưới kết mạc mà bác sĩ sẽ chỉ định các
cách điều trị khác nhau:
- Nếu bệnh nhân đang dùng các thuốc chống đông máu, bác sĩ sẽ cân nhắc để dừng,
giảm liều, hoặc chuyển đổi các thuốc chống đông đang dùng.
- Với người do thiếu vitamin C: phải bổ sung lượng vitamin C cho cơ thể bằng cách
uống thuốc hàng ngày.
- Tra thuốc nhỏ mắt để làm dịu mắt và không bị mỏi, cộm mắt tuy nhiên dưới sự chỉ dẫn
của bác sĩ. Có thể dùng thuốc nhỏ mắt như nước mắt nhân tạo để làm dịu cảm giác cộm
trong mắt.
8. Chăm sóc điều dưỡng
− Nhỏ thuốc để giảm bớt tình trạng đỏ, cộm
− Giải thích cho bệnh nhân biết tình trạng này sẽ giảm dần và hết hẳn sau khoảng 10-
14 ngày.
− Động viên người bệnh an tâm và hợp tác tốt trong quá trình điều trị bệnh
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
− Tinh thần
+ Giải thích cho người bệnh và gia đình hiểu rằng xuất huyết kết mạc thường lành
+ Trấn an người bệnh vì tình trạng mắt đỏ do máu tụ trông đáng sợ nhưng ít nguy
tính, không gây mù và sẽ tự khỏi sau 1–2 tuần.
+ Giữ tinh thần thoải mái, tránh lo lắng, căng thẳng.
+ Tuân thủ theo hướng dẫn của nhân viên y tế, không tự ý dùng thuốc nhỏ mắt khi
hiểm.
chưa có chỉ định.
− Vệ sinh
+ Giữ mắt và vùng quanh mắt sạch sẽ.
+ Rửa tay sạch trước khi chạm vào mắt hoặc nhỏ thuốc.
+ Không dụi mắt, không chà xát mạnh vì có thể làm chảy máu nặng hơn.
+ Tránh để bụi bẩn, nước bẩn, hóa chất rơi vào mắt.
+ Nếu có ghèn, có thể lau nhẹ bằng gạc sạch thấm nước muối sinh lý.
+ Không dùng chung khăn mặt, khăn lau mắt với người khác.
− Vận động-Phục hồi chức năng
+ Nghỉ ngơi hợp lý, tránh làm việc quá sức.
+ Tránh các hoạt động làm tăng áp lực lên mắt như: Cúi đầu lâu, mang vác vật nặng,
243
+ Hạn chế xem điện thoại, máy tính, tivi trong thời gian dài.
+ Có thể sinh hoạt nhẹ nhàng bình thường khi không đau mắt, không nhìn mờ.
− Chế độ dinh dưỡng
+ Ăn uống đầy đủ chất dinh dưỡng để hỗ trợ hồi phục: Tăng cường rau xanh, trái cây
rặn mạnh khi đi vệ sinh
+ Uống đủ nước mỗi ngày.
+ Hạn chế: Rượu, bia, thuốc lá, thức ăn cay nóng
+ Nếu người bệnh có bệnh nền như tăng huyết áp, đái tháo đường, cần kiểm soát tốt
tươi giàu vitamin C (cam, bưởi, ổi…). Bổ sung vitamin A (cà rốt, bí đỏ, rau xanh đậm)
theo chỉ định bác sĩ.
9.2 phòng ngừa
Không có cách nào để ngăn chặn bệnh xuất huyết dưới kết mạc, trừ khi nguyên nhân
được xác định rõ ràng: Dùng thuốc chống đông máu,….
Nếu cần dụi mắt, hãy xoa nhẹ. Chà xát quá mạnh có thể gây chấn thương nhẹ cho mắt
của, dẫn đến xuất huyết dưới kết mạc.
Câu hỏi thảo luận
1.Nguyên nhân gây bệnh xuất huyết kết mạc?
2. Triệu chứng nhận biết khi mắc bệnh xuất huyết kết mạc?
3. Cách phòng bệnh xuất huyết kết mạc?
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Y tế (2004), Hướng dẫn quy trình chăm sóc người bệnh tập 1. Nhà xuất bản y học.
2. Cẩm nang MSD – phiên bản dành cho chuyên gia (2023), xuất huyết dưới kết mạc,
https://www.msdmanuals.com/vi-vn/ chuyên-gia/rối-loạn-mắt/bệnh-lý-kết-mạc-và-củng-
mạc/xuất-huyết-dưới-kết-mạc.
3. Nhà thuốc long châu, Xuất huyết dưới kết mạc là gì? Nguyên nhân và cách điều trị,
https://nhathuoclongchau.com.vn/benh/xuat-huyet-duoi-ket-mac-560.html, 2023
244
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH CHẤN THƯƠNG ĐỤNG DẬP NHÃN CẦU
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân gây chấn thương đụng dập nhãn cầu
2. Các triệu chứng khi bị chấn thương đụng dập nhãn cầu
3. Các biến chứng sau khi bị chấn thương đụng dập nhãn cầu
4. Cách chăm sóc, phòng bệnh chấn thương đụng dập nhãn cầu
II. Bệnh học
1. Định nghĩa
Chấn thương đụng giập nhãn cầu thường do tác động của vật tù di chuyển với vận tốc
cao tác động lên trên nhãn cầu.
Mức độ trầm trọng tùy thuộc vào lực gây chấn thương, vị trí chấn thương. Có khi chỉ
với những triệu chứng thoáng qua không để lại hậu quả đáng kể, song có khi rất nặng nề.
2. Nguyên nhân
Thường gặp do một chấn thương vật tù trong tai nạn thể thao, tai nạn lao động và tai nạn
giao thông, tai nạn sinh hoạt hoặc đánh nhau.
3. Triệu chứng
− Đau mắt dữ dội
− Chảy nước mắt
− Thay đổi thị lực
− Thay đổi vẻ ngoài của mắt: sưng nề, bầm tím, rách mi mắt.
− Có dị vật trong mắt
− Chấn thương hoặc biến dạng mắt rõ ràng
4. Cận lâm sàng
− Xét nghiệm máu
− Siêu âm nhãn cầu: đánh giá các tổn thương sâu bên trong nhãn cầu như xuất huyết
võng mạc, bong võng mạc, hoặc các dị vật trong nhãn cầu.
− CT- Scanner, chụp hình đáy mắt.
5. Chẩn đoán
Chẩn đoán dựa vào:
− Bệnh sử sau chấn thương
− Khám thực thể phát hiện tình trạng và vị trí tổn thương: chấn thương biến dạng mắt
− Cận lâm sàng: Siêu âm nhãn cầu: đánh giá các tổn thương sâu bên trong nhãn cầu như
rõ ràng; đau mắt, chảy nước mắt, thay đổi thị lực.
xuất huyết võng mạc, bong võng mạc, hoặc các dị vật trong nhãn cầu.
6. Biến chứng
− Đục giác mạc.
− Đục thủy tinh thể do chấn thương.
− Tăng nhãn áp thứ phát.
245
− Viêm mủ nội nhãn.
− Bong võng mạc sau chấn thương.
7. Điều trị
7.1. Mục đích điều trị
Bảo tồn các chức năng của nhãn cầu.
7.2. Nguyên tắc điều trị
Tùy theo mức độ tổn thương có biện pháp xử lý thích hợp, bảo tồn tối đa các tổ chức
của nhãn cầu, tránh những biến chứng và tai biến trong khi điều trị.
7.3. Điều trị cụ thể
7.3.1. Điều trị nội khoa
− Chấn thương trầy xước, phù đề giác mạc: dùng thuốc kháng sinh nhỏ tại chỗ, phối
− Rách kết mạc < 5,0mm, không cần can thiệp ngoại khoa, nhỏ kháng sinh tại chỗ.
− Viêm mống mắt thể mi: điều trị thường đáp ứng nhanh với thuốc liệt thể mi như
hợp với nước mắt nhân tạo, băng ép mắt.
− Máu tiền phòng:
+ Trường hợp nhẹ: có thể điều trị ngoại trú và tái khám mỗi ngày. Nằm nghỉ tại giường,
đầu nên kê cao khoảng 30o, băng che mắt, nhỏ Atropin 1% 2lần/ngày. Thuốc chống nôn
hoặc thuốc an thần nếu người bệnh kích thích, cho thuốc giảm đau nhẹ, có thể dùng thêm
các loại steroid tại chỗ và toàn thân. Cho người bệnh uống nhiều nước hoặc truyền dịch
đẳng trương để tăng cung lượng tuần hoàn thủy dịch.
+ Mức độ trung bình và nặng: cần nằm điều trị nội trú điều trị như trên. Theo dõi sát
các biến chứng có thể xảy ra như tăng nhãn áp, ngấm máu giác mạc. Chảy máu thứ phát
(thường xuất hiện trong thời gian 3 - 5 ngày sau chấn thương), nếu xảy ra sẽ nặng hơn xuất
huyết ban đầu, dẫn đến ngấm máu giác mạc hoặc tăng nhãn áp.
Cyclopentolate và thuốc kháng viêm corticoid tại chỗ.
7.3.2. Điều trị ngoại khoa
- Lấy dị vật giác mạc: nếu là dị vật đơn lẻ thì lấy dị vật bằng kim 18 hoặc tăm bông. Nếu
dị vật nhiều như trong trường hợp do chất nổ, thì nên lấy những dị vật nông trước bằng tăm
bông tẩm cồn để lột đi lớp biểu mô (cần chừa lại 1 - 2mm biểu mô quanh rìa). Trường hợp
dị vật sâu cần cẩn thận lấy dị vật dưới kính hiển vi, nếu dị vật không có chất chì thì không
nhất thiết phải lấy ra. Sau khi lấy dị vật cần điều trị như trầy xước giác mạc.
- Khâu kết mạc: vết rách > 5,0mm cần khâu lại kết mạc và nhỏ kháng sinh tại chỗ.
- Rửa máu tiền phòng:
+ Khi xuất huyết mức độ trung bình và nặng có nhãn áp > 25mmHg, cần can thiệp trước
5 ngày.
+
+ Máu cục tồn tại trong tiền phòng > 10 ngày, không tiêu, có nguy cơ dính góc.
− Khâu chân mống mắt: Nếu rách chân mống mắt > 30o gây song thị một mắt, cần can
Sau chấn thương 5 - 7 ngày, máu tiền phòng vẫn còn ở mức độ trung bình trở lên.
− Lấy thể thủy tinh đặt kính nội nhãn: khi thể thủy tinh đục hoặc lệch, có nguy cơ tăng
thiệp khâu lại chân mống.
nhãn áp.
− Can thiệp vào pha lê thể hoặc võng mạc: với tổn thương tại bán phần sau tùy theo
mức độ có thể điều trị nội khoa hoặc làm phẫu thuật cắt pha lê thể (chuyển chuyên khoa bán
phần sau).
246
8. Chăm sóc điều dưỡng
− Thực hiện y lệnh theo chỉ định của thầy thuốc
− Đo thị lực, nhãn áp và chỉ số sinh tồn
− Chuẩn bị dụng cụ và phụ giúp bác sỹ khâu vết thương vùng mắt
− Làm xét ngiệm cận lâm sàng theo y lệnh
− Trao đổi để làm giảm lo lắng của người bệnh và tin tưởng vào phương pháp và quá
trình điều trị.
− Thay băng và chăm sóc người bệnh những ngày sau phẩu thuật
− Hướng dẫn người bệnh theo dõi tác dụng phụ khi dùng thuốc
− Động viên tinh thần người bệnh
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
− Tinh thần:
+ Động viên tinh thần người bệnh an tâm điều trị
+ Giải thích cho gia đình và người bệnh về tình trạng bệnh tật
− Vận động:
+ Nghỉ ngơi, hạn chế vận động, đi lại.
+ Nằm ở tư thế kê cao đầu có thể giúp người bệnh cầm máu trong trường hợp bị xuất
− Dinh dưỡng:
+ Ăn đầy đủ chất dinh dưỡng và hoa quả tươi
+ Uống đủ nước
− Vệ sinh:
+ Vệ sinh mắt sạch sẽ hằng ngày, không dụi mắt.
+ Lấy gạc y tế nhẹ nhàng băng phần mắt bị thương tổn lại. Các thao tác phải nhớ thật
nhẹ nhàng, không cố ép chặt mắt. Tác động mạnh có thể khiến tình trạng thương tổn trầm
trọng thêm.
huyết.
9.2. Phòng bệnh
− Người bệnh và gia đình biết được cần phải có bảo hộ lao động, bảo hiểm khi làm việc
và tham gia giao thông.
− Bị chấn thương cần đến sớm để cơ sở điều trị tránh những biến chứng.
− Biết cách chăm sóc mắt sau khi ra viện và tái khám kiểm tra định kỳ.
Câu hỏi thảo luận
1.Nguyên nhân gây nên chấn thương đụng dập nhãn cầu là gì?
2.Khi mắt có triệu chứng nào cần đi khám bác sỹ?
3.Các cách để phòng tránh chấn thương đụng dập nhãn cầu?
Tài liệu tham khảo
Chấn
thương đụng dập nhãn cầu: dấu hiệu, nguyên nhân, cách xử lý,
https://mathanoi2.vn/kien-thuc/chan-thuong-dung-dap-nhan-cau.html, 2022
247
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH TĂNG NHÃN ÁP
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Định nghĩa, nguyên nhân, triệu chứng, phương pháp điều trị bệnh tăng nhãn áp
2. Cách chăm sóc phòng bệnh tăng nhãn áp
II. Nội dung
1. Đại cương
Mắt liên tục tạo ra một chất lỏng trong suốt (thủy dịch), chảy phía trước mắt và sau đó
thoát ra. Đối với mắt thông thường, thủy dịch tạo ra bằng với lượng dịch thoát ra.Tăng
nhãn áp (hay còn gọi là tăng áp lực nội nhãn – IOP) là hiện tượng áp lực trong mắt cao hơn
mức bình thường do không thoát được thủy dịch.Tăng nhãn áp là một bệnh lý nguy hiểm
có thể dẫn đến mù lòa nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời
2. Nguyên nhân
Nguyên nhân gây tăng nhãn áp bao gồm sản xuất quá nhiều thủy dịch hoặc có vấn đề
với hệ thống thoát thủy dịch của mắt. Góc thoát thủy dịch nằm gần phía trước của mắt,
nằm giữa mống mắt và giác mạc. Nếu góc thoát thủy dịch bị tắc sẽ gây ra sự tích tụ chất
lỏng và áp lực. Những nguyên nhân của sự tích tụ này có thể bao gồm:
− Góc thoát dịch bị đóng.
− Khu vực trước mống mắt mở ra nhưng dịch không được thoát đúng cách.
− Đám sợi sắc tố hoặc protein ngăn cản góc thoát dịch.
− Ung thư mắt ngăn cản góc thoát dịch.
− Mắt đã bị tổn thương trước đó.
3. Triệu chứng
− Mi mắt sưng, mắt đỏ, chảy nước mắt nhiều
− Nhìn mờ như có lớp sương mù, thấy quầng sáng xung quanh đèn
− Đồng tử mờ đục
− Mắt căng cứng như hòn bi
− Nhạy cảm với ánh sáng và âm thanh mạnh
− Buồn nôn, nôn
4. Cận lâm sàng
Trường hợp nghi ngờ tăng nhãn áp, bác sĩ chỉ định thực hiện các xét nghiệm sau:
4.1. Đo độ dày của giác mạc
Đo độ dày giác mạc bằng đầu dò siêu âm để xác định độ chính xác của chỉ số nhãn áp
của bạn. Giác mạc mỏng hơn có thể cho kết quả áp suất thấp sai, trong khi giác mạc dày
có thể cho kết quả áp suất cao sai.
248
4.2. Đo nhãn áp bằng dụng cụ tonnometry sử dụng dụng cụ đặc biệt để đo áp lực trực
tiếp lên bề mặt giác mạc đo áp lực bên trong mắt được thực hiện cho cả 2 mắt trong ít nhất
2 – 3 lần. Do nhãn áp thay đổi theo từng giờ nên có thể thực hiện các phép đo vào các thời
điểm khác nhau trong ngày. Nhãn áp bình thường từ # 10-21mmhg (có thể thay đổi nhẹ
tùy thuộc vào từng người và từng thời điểm đo).
4.3. Đo thị trường của mắt đánh giá khả năng nhìn của Bệnh Nhân sử dụng máy đo thị
trường để kiểm tra khả năng nhìn ở các vùng khác nhau của tầm nhìn phát hiện các điểm
mù trước tầm nhìn.
Sử dụng máy trường thị giác tự động. Thử nghiệm này được thực hiện để loại trừ bất kỳ
khiếm khuyết trường thị giác xuất hiện do tăng nhãn áp. Việc kiểm tra có thể được lặp lại.
Nếu nguy cơ tăng nhãn áp thấp, thử nghiệm chỉ thực hiện 1 lần/năm. Trường hợp nguy cơ
cao bị tăng nhãn áp, thử nghiệm có thể được thực hiện thường xuyên sau 2 tháng.
4.4. Chụp cắt lớp kết hợp quang học
Phương pháp chẩn đoán không xâm lấn, sử dụng ánh sáng phản chiếu để tạo hình ảnh
phía sau mắt. Được sử dụng để chẩn đoán các bệnh võng mạc liên quan đến tiểu đường và
tăng nhãn áp.
+ Nhãn áp từ 28mmHg trở lên, bạn sẽ được điều trị bằng thuốc. Sau 1 tháng, tái khám
với bác sĩ để xem thuốc có làm hạ nhãn áp và không xảy ra tác dụng phụ. Nếu thuốc gây
tác dụng, nên tái khám 3 – 4 tháng/lần.
+ Nhãn áp 26 – 27mmHg sẽ được kiểm tra lại sau 2 – 3 tuần kể từ lần khám đầu tiên.
Trong lần khám thứ 2, nếu nhãn áp vẫn nằm trong khoảng 3 mmHg so với lần khám đầu
tiên, các lần tái khám sau sẽ từ 3 – 4 tháng/lần. Nếu áp lực thấp hơn trong lần khám thứ 2,
khoảng thời gian giữa các lần tái khám sẽ dài hơn và do bác sĩ chuyên khoa mắt quyết định.
Nên kiểm tra mắt ít nhất 1 năm/lần.
4.5 Soi đáy mắt để đánh giá dây thần kinh thị giác
4.6 Kiểm tra góc thoát thủy dịch của mắt
5. Chẩn đoán: Dựa vào kết quả đo nhãn áp. Nhãn áp được đo bằng milimet thủy ngân
(mmHg). Nhãn áp bình thường nằm trong khoảng từ 10 – 21 mmHg. Tăng nhãn áp là nhãn
áp lớn hơn 21 mmHg.
6. Biến chứng
− Tổn thương thần kinh thị giác
− Giảm thị lực
− Mù lòa
7. Điều trị
− Sau khi thăm khám và tiến hành cận lâm sàng cần thiết, bác sỹ sẽ chẩn đoán các
phương pháp điều trị phù hợp với từng người bệnh. Điều trị tăng nhãn áp thường bắt đầu
từ thuốc nhỏ mắt tại chổ có tác dụng hạ nhãn áp và cải thiện lưu thông thủy dịch được
bác sĩ chuyên khoa chỉ định. Tùy thuộc vào mức độ mà người bệnh có thể được kê nhiều
hơn 1 loại thuốc nhỏ mắt.
+ Nhãn áp 22 – 25mmHg sẽ được kiểm tra lại sau 2 – 3 tháng. Ở lần khám thứ 2, nếu
nhãn áp vẫn nằm trong khoảng 3mmHg so với lần khám đầu tiên, lần khám tiếp theo sẽ là
sau 6 tháng gồm kiểm tra trường thị giác và thần kinh thị giác.
− Phẫu thuật
+ Phẩu thuật cắt bè cũng giác mạc
+ Phẩu thuật cấp ghép ống thoát thủy dịch
+ Phẩu thuật bằng laser: chiếu tia laser vào vùng bè của mắt để mở rộng kênh thoát
249
thủy dịch.
8. Chăm sóc điều dưỡng
− Thực hiện nhỏ mắt đúng y lệnh: Thuốc hạ nhãn áp, thuốc chống viêm, giảm đau nếu
có.
− Hướng dẫn và thực hiện kỹ thuật nhỏ mắt đúng
− Thực hiện thuốc toàn thân thuốc hạ nhãn áp đường uống hoặc tiêm
− Chuẩn bị người bệnh trước phẫu thuật/laser (nếu có chỉ định).
− Sau phẫu thuật: chăm sóc mắt, thay băng, nhỏ thuốc.
− Cho người bệnh nghỉ ngơi, tránh căng thẳng.
− Đặt người bệnh ở tư thế thoải mái, đầu cao nhẹ.
− Giữ buồng bệnh yên tĩnh, ánh sáng vừa phải.
− Hỗ trợ sinh hoạt khi thị lực giảm.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1 Chăm sóc cơ bản
− Tinh thần:
+ Động viên tinh thần người bệnh an tâm hợp tác điều trị
+ Khuyến khích người bệnh duy trì tinh thần lạc quan và tích cực tìm cách thích nghi
− Vệ sinh:
+ Rửa mắt sạch sẽ trước khi chạm vào mắt hoặc sử dụng thuốc nhỏ mắt
+ Không dùng chung khăn mặt với người khác để tránh lây nhiễm các bệnh về mắt
+ Với thuốc nhỏ mắt: lau sạch lọ thuốc bằng giấy trước khi sử dụng, không chạm vào
với những thay đổi có thể xảy ra trong cuộc sống do giảm thị lực.
+ Đảm bảo ánh sáng trong phòng làm việc và sinh hoạt để tránh gây căng thẳng cho
đầu lọ thuốc.
+ Vệ sinh mắt sạch sẽ hằng ngày, đeo kính râm khi ra ngoài để tránh bụi bẩn, khói bụi
mắt
− Vận động - PHCN:
+ Ngủ đủ giấc
+ Rèn luyện các bài tập thể chất đều đặn, nhẹ nhàng giúp giảm căng thẳng và cải thiện
và ánh nắng mặt trời.
+ Thực hiện các biện pháp để giảm bớt căng thẳng như Reiki, yoga hoặc thiền.
+ Hạn chế các tư thế cúi đầu quá lâu, trồng cây chuối hoặc các bài tập yoga đảo ngược
+ Giảm thiểu thời gian làm việc với máy tính, điện thoại, đặc biệt là trong môi trường
lưu thông máu vào mắt
ánh sáng yếu.
+ Tránh lặn biển, leo núi vì các hoạt động này có thể làm tăng áp lực nội nhãn
+ Cho mắt nghỉ ngơi ngay cả khi bạn đang làm việc trên các thiết bị điện tử. Thực hiện
theo quy tắc 20-20-20. Cứ sau 20 phút, hãy nhìn vào vật gì đó cách xa 20 feet trong 20
giây.
− Dinh dưỡng:
+ Có chế độ ăn uống lành mạnh, bổ sung các loại rau lá xanh đậm như rau cải xanh, cải
250
xoăn và rau bina. Cá cung cấp axit béo omega-3 như cá bơn, cá hồi và cá ngừ.
+ Giữ huyết áp, mức cholesterol và lượng đường trong máu ổn định.
9.2 Phòng bệnh
− Khám mắt thường xuyên là phương pháp hữu hiệu để bảo vệ, phát hiện sớm tăng
nhãn áp và ngừa suy giảm thị lực. Nên khám mắt định kỳ:
+ 1 – 3 năm: sau 35 tuổi đối với những người có nguy cơ cao.
+ 2 – 4 năm: với người trước 40 tuổi.
+ 1 – 3 năm: với người 40 – 54 tuổi.
+ 1 – 2 năm: với người 55 – 64 tuổi.
+ 6 – 12 tháng: với người sau 65 tuổi.
− Kiểm soát bệnh lý nền: tiểu đường, huyết áp cao
− Hạn chế sử dụng thuốc corticosteroid
− Bảo vệ mắt: đeo kính bảo vệ và tránh chấn thương mắt
− Duy trì lối sống lành mạnh
Câu hỏi thảo luận
Anh chị có thể cho biết:
1. Triệu chứng khi bị tăng nhãn áp là gì?
2. Cách chăm sóc mắt khi bị tăng nhãn áp?
Tài liệu tham khảo
Tâm anh Hospital, tăng nhãn áp: nguyên nhân, triệu chứng và biến chứng rủi ro,
https://tamanhhospital.vn/tang-nhan-ap/, 2023
251
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH KHÔ MẮT
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Định nghĩa, nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng bệnh khô mắt
2. Cách chăm sóc, phòng bệnh khô mắt
II. Bệnh học
1. Định nghĩa
Khô mắt là tình trạng mắt không tiết đủ nước mắt hoặc nước mắt bốc hơi quá nhanh
(do rối loạn của màng phim nước mắt) từ đó không còn đủ để bôi trơn, bảo vệ bề mặt nhãn
cầu và nuôi dưỡng giác mạc, làm mắt khó chịu, cộm xốn, nhìn mờ.
Màng phim nước mắt được cấu tạo bởi 3 lớp: lớp mỡ, lớp nước và lớp nhầy. Lớp mỡ
giúp hạn chế sự bốc hơi nước mắt. Lớp nước cung cấp oxy cho biểu mô giác mạc, có tính
sát trùng nhẹ, giúp rửa trôi bụi bẩn cho giác mạc trơn nhẵn. Lớp nhầy giúp dàn đều nước
mắt trên giác mạc. Ba lớp này cùng “hợp lực” bảo vệ nhãn cầu khỏi những tác động xấu
bên ngoài. Tuy nhiên, khi bị mất cân bằng, khả năng bảo vệ mắt sẽ suy giảm gây cảm giác
khó chịu cho mắt.
Bệnh thường gặp ở người làm việc máy tính nhiều, người lớn tuổi, phụ nữ sau tuổi mãn
kinh, người có bệnh lý mắt hoặc toàn thân.
2. Nguyên nhân
Nguyên nhân của bệnh khô mắt là do mất cân bằng khả năng tiết và thoát nước. Với
các nguyên nhân cụ thể sau:
- Số lượng nước mắt tiết ra không đủ phục vụ cho hoạt động của mắt. Các tuyến lệ
trong và quanh mi mắt bị giảm dần chức năng tiết nước làm ướt mắt. Ngoài ra, cũng do
gió, thời tiết và môi trường làm khô mắt, mỏi mắt, tốc độ bay hơi của nước mắt cao dẫn
đến tình trạng khô mắt.
- Chất lượng nước mắt không tốt: các lớp mỡ, lớp nước và lớp nhầy của mắt không làm
tròn chức năng bảo vệ nhãn cầu khỏi các yếu tố bên ngoài. Nước trong mắt bị bốc hơi quá
nhanh hoặc nước không thể dàn phẳng trên bề mặt làm cho mắt bị khô.
- Ngoài ra cũng có một số bệnh làm cho mắt dễ bị khô như: viêm bờ mi, trứng cá đỏ
làm ngăn cản lớp nhầy sản xuất nước.
Ngoài ra, tình trạng mắt bị khô cũng có thể xuất phát từ các yếu tố nguy cơ sau:
- Phụ nữ tuổi mãn kinh
- Hậu quả tổn thương tuyến lệ, xạ trị tại chỗ
- Thiếu lớp mỡ trên bề mặt phim nước mắt dẫn tới tăng tốc độ bốc hơi và thiếu lượng
nước mắt trên bề mặt
- Do hở mi (liệt mặt ngoại biên) hoặc giảm tần số chớp mắt (bệnh Parkinson)
- Thời gian sử dụng mắt kéo dài (ví dụ như đọc sách, làm việc trên máy tính, lái xe,
xem tivi)
- Môi trường sống khô, nhiều gió hoặc khói bụi
252
- Sử dụng những loại thuốc toàn thân, bao gồm isotretinoin, thuốc an thần, thuốc lợi
tiểu, thuốc chống tăng huyết áp, thuốc ngừa thai uống, các thuốc kháng cholinergic (bao
gồm thuốc kháng histamine và thuốc đường tiêu hóa).
- Mất nước
3. Triệu chứng
- Cảm giác khô, rát, cộm như có hạt sạn trong mắt
- Nhức mắt có thể nhẹ hoặc nặng khi đã xuất hiện biến chứng.
- Đỏ mắt.
- Mí mắt trên và mí mắt dưới có thể dính vào nhau sau khi ngủ dậy.
- Nhìn mờ tạm thời, có thể cải thiện hơn sau khi chớp mắt, nặng hơn có thể giảm sút
thị lực.
- Nhạy cảm với ánh sáng (sợ ánh sáng).
- Đau nhức hốc mắt. Mỏi mắt
- Tăng tiết nước mắt: xảy ra ở một số người do cơ thể bù trừ bằng cách kích thích làm
tăng tiết nhiều nước mắt
- Giảm thị lực do bị khô mắt nặng dẫn đến tổn thương ở bề mặt nhãn cầu.
4. Cận lâm sàng
- Kiểm tra nước mắt bằng test Schirmer đo lượng nước mắt: Xác định xem mắt có tiết
đủ nước mắt để giữ ẩm hay không.
- Đo thời gian vỡ màng phim nước mắt (TBUT).
- Bảng câu hỏi về triệu chứng: Giúp bác sĩ nhãn khoa xác định mức độ nghiêm trọng
của các triệu chứng của bệnh nhân.
5. Chẩn đoán
- Chủ yếu dựa vào lâm sàng: Mắt đỏ, khô cộm, nóng rát. Bị chảy nước mắt và giảm thị
lực do bị khô mắt nặng
- Thông qua xét nghiệm:
+ Test Schirmer: Dùng giấy lọc chuyên biệt được đặt (không gây tê tại chỗ) ở chỗ giao
giữa điểm giữa và phần ba ngoài của mi dưới. Nếu trong 2 lần liên tiếp, dải giấy thấm
ướt < 5,5mm sau thời gian 5 phút, bệnh nhân mắc khô mắt chế tiết.
+ Test TBUT: Nhỏ fluorescein vào mắt người bệnh, thực hiện nháy mắt nhiều lần để
dàn đều lớp phim nước mắt. Người bệnh nhìn thẳng, canh thời gian cho đến khi TBUT
được xác định. Màng nước mắt được quan sát dưới ánh sáng màu xanh cobalt ở đèn khe.
Nếu thời gian vỡ ngắn (< 10 giây) nghĩa là mắt bị khô.
6. Biến chứng
Khô mắt có thể dẫn đến tổn thương bề mặt nhãn cầu, tăng nguy cơ nhiễm trùng thậm
chí có thể dẫn đến tổn thương thị lực vĩnh viễn nếu không điều trị.
7. Điều trị
Điều trị có thể bao gồm các biện pháp sau để làm giảm các triệu chứng và ngăn ngừa
các biến chứng:
- Nhỏ nước mắt nhân tạo thường xuyên: Ít nhất ba đến bốn lần một ngày.
- Chớp mắt thường xuyên hơn: Đặc biệt khi dành thời gian dài trước máy tính hoặc các
thiết bị điện tử khác.
253
- Chườm ấm: Bằng khăn mặt hoặc túi giữ nhiệt.
- Vệ sinh mí mắt: Giữ mí mắt sạch sẽ, đặc biệt nếu chúng bị đóng vảy.
- Axit béo omega 3: Bổ sung nhiều axit béo này trong chế độ ăn uống của người bệnh
(có trong cá có dầu, hạt lanh, hạt chia, đậu phụ và quả óc chó).
- Tạo độ ẩm trong không khí, giúp giảm khô mắt: Với bát nước xung quanh phòng
hoặc máy tạo độ ẩm chất lượng tốt
- Đeo kính râm bao quanh mắt: Để ngăn màng nước mắt bị khô quá nhanh.
- Giảm thiểu tiếp xúc với máy sưởi/ điều hòa nhiệt độ: Để ngăn màng nước mắt bị khô
quá nhanh.
- Thuốc chống viêm làm giảm nhanh các triệu chứng đau nhức, đỏ mắt trong đợt cấp
+ Thuốc corticoid: có hiệu quả tốt, tuy nhiên khi sử dụng lâu dài, nó có thể gây ra các
tác dụng phụ nghiêm trọng như đục thủy tinh thể, tăng nhãn áp… ở khoảng 30% người
bệnh.
+ Kháng sinh tetracylin: sử dụng liều thấp tetracylin có tác dụng chống viêm khá tốt,
của khô mắt, có tác dụng ngăn ngừa nhiễm khuẩn do khô mắt gây ra:
+ Thuốc nhỏ mắt có chứa ciclosporin: Là thuốc ức chế hoạt động của hệ thống miễn
hiệu quả kéo dài từ 3 – 4 tháng hoặc lâu hơn.
dịch từ đó ức chế quá trình viêm.
- Phẫu thuật được chỉ định trong những trường hợp nặng hoặc điều trị bằng thuốc không
+ Phẫu thuật tắc Punctal: bác sĩ sử dụng một dụng cụ được làm bằng silicon (gọi là
có hiệu quả, bao gồm:
+ Cấy tuyến tạo nước bọt lên mắt: tuyến nước bọt tại vùng môi dưới có thể được sử
dụng để cấy ghép thay cho tuyến tiết nước mắt bị hư hỏng. Tuy nhiên, giải pháp này rất ít
khi được chỉ định.
punctal) để bịt lại phần đầu của tuyến lệ nhằm giữ nước mắt ở lại lâu hơn trên nhãn cầu.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Đánh giá thị lực và các triệu chứng mắt người bệnh hằng ngày.
- Theo dõi dấu hiệu sinh tồn.
- Rửa mắt, che mắt bằng gạc sạch hoặc miếng che mắt để bảo vệ khỏi bụi và ánh sáng.
- Thực hiện y lệnh theo chỉ định của bác sĩ điều trị.
- Làm xét nghiệm cận lâm sàng theo y lệnh.
- Trao đổi để làm giảm lo lắng của người bệnh và tin tưởng vào phương pháp và quá
trình điều trị.
- Động viên tinh thần người bệnh.
- Hướng dẫn người bệnh theo dõi tác dụng phụ khi dùng thuốc.
- Theo dõi triệu chứng: nóng rát tăng lên, cộm nhiều, nhìn mờ, tiết dịch bất thường.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Giải thích cho gia đình và người bệnh về tình trạng bệnh tật.
+ Người bệnh nên giữ tâm lý thoải mái, giảm căng thẳng vì stress làm bệnh nặng hơn.
+ Tạo thói quen nghỉ ngơi hợp lý, ngủ đủ 7–8 giờ mỗi đêm để mắt được phục hồi.
+ Hạn chế lo âu, tránh thức khuya, tránh tập trung quá lâu vào một công việc gây mỏi
254
+ Gia đình hỗ trợ, động viên để người bệnh yên tâm điều trị vì bệnh khô mắt cần chăm
mắt.
sóc lâu dài.
- Vệ sinh:
+ Rửa tay bằng xà phòng trước khi chạm vào mắt hoặc nhỏ thuốc.
+ Không dụi mắt vì có thể gây trầy xước giác mạc.
+ Vệ sinh bờ mi mỗi ngày:
• Dùng khăn ấm hoặc gạc ấm chườm lên mắt 5–10 phút để làm mềm tuyến dầu.
• Sau đó lau nhẹ bờ mi bằng nước muối sinh lý hoặc dung dịch vệ sinh mi chuyên
+ Nhỏ thuốc đúng cách:
• Nhỏ vào túi cùng kết mạc, không để đầu lọ chạm vào mắt.
• Nếu dùng nhiều loại thuốc, cách nhau ít nhất 5 phút.
+ Mang kính khi ra ngoài để giảm bụi, gió và ánh nắng chiếu trực tiếp vào mắt.
+ Hạn chế dùng điều hòa/ quạt thổi trực tiếp vào mặt.
- Vận động:
+ Áp dụng quy tắc 20-20-20 khi làm việc với máy tính, điện thoại: Mỗi 20 phút, nhìn
dụng.
+ Tập chớp mắt có ý thức: Nhắm mắt nhẹ nhàng, chớp đều 10–15 lần mỗi giờ, nhất là
xa 20 khoảng 6 mét trong 20 giây.
+ Tập “xoay mắt” giúp thư giãn: Nhìn lên – xuống – sang trái – sang phải, mỗi hướng
khi đọc sách hoặc làm việc máy tính.
+ Tránh đọc sách quá lâu, tránh ánh sáng quá mạnh hoặc quá yếu.
+ Không đeo kính áp tròng trong giai đoạn mắt đang khô nặng (nếu cần phải dùng, hãy
5–10 giây.
hỏi ý kiến bác sĩ).
- Dinh dưỡng:
+ Uống đủ nước 1.5–2 lít/ngày (tùy tình trạng bệnh lý).
+ Tăng cường thực phẩm giàu omega-3, hỗ trợ tuyến dầu của mi mắt: Cá hồi, cá thu, cá
+ Ăn nhiều rau xanh và trái cây chứa vitamin A, C, E: Cà rốt, bí đỏ, rau bina, cam, bưởi,
mòI, hạt lanh, hạt chia, óc chó.
+ Hạn chế: Rượu bia (làm khô mắt), thuốc lá hoặc tiếp xúc khói thuốc, thức ăn quá mặn,
cà chua.
đồ chiên dầu nhiều.
+ Nếu bác sĩ kê bổ sung vitamin hoặc omega-3, nên dùng đúng liều và đúng thời gian.
9.2. Phòng bệnh
Dù bệnh khô mắt không gây ra hậu quả nghiêm trọng như mất thị lực nhưng nếu xảy ra
bệnh cũng ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, về lâu dài làm trầm trọng thêm các vấn đề
về mắt. Do đó, để phòng ngừa mắt “khô hạn”, bạn nên lưu ý những vấn đề sau:
- Nếu mắt bị khô do các yếu tố môi trường, hãy tránh tiếp xúc với khói thuốc lá và bảo
vệ mắt bằng kính mắt khi hoạt động bên ngoài lúc trời gió.
- Thêm máy tạo độ ẩm trong nhà có thể tạo độ ẩm trong không khí, giúp giảm khô mắt.
255
- Hạn chế đeo kính áp tròng.
- Để sách cách xa 30 – 45 cm khi đọc. Tránh để màn hình máy tính trên tầm mắt. Làm
việc trong môi trường đủ ánh sáng. Giảm thời gian sử dụng các thiết bị màn hình phẳng.
Nếu do tính chất công việc phải làm việc hoặc học hành quá lâu, hoặc sử dụng máy tính
liên tục trong nhiều giờ, bạn nên thường xuyên chớp mắt, làm việc 20 phút nhìn ra xa ( #
6m) trong vòng 20 giây. Chăm sóc và bảo vệ mắt hàng ngày bằng các loại thuốc nhỏ mắt
để vệ sinh mắt và làm êm dịu mắt cũng như giúp phòng tránh, giảm thiểu các triệu chứng
mỏi mắt, khô mắt.
- Massage cho mắt bằng cách cọ xát 2 tay vào nhau cho nóng rồi áp lên mắt, vuốt nhẹ
từ trong ra ngoài, làm thường xuyên và mỗi ngày, mắt sẽ khỏe hơn.
- Tránh khói, bụi làm ảnh hưởng đến đôi mắt.
- Duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý bao gồm các dưỡng chất cần thiết cho mắt như
Vitamin A, Omega-3, kẽm, lutin… giúp duy trì chức năng giác mạc.
- Uống nhiều nước giúp duy trì độ ẩm cho cơ thể và mắt.
- Đảm bảo giấc ngủ đủ 6-8 tiếng mỗi ngày để mắt kịp hồi phục, duy trì độ ẩm ở màng
mắt, thư giãn cơ mắt.
- Khám ngay với bác sĩ khi có các biểu hiện bất thường. Khám mắt định kỳ.
Câu hỏi thảo luận
1.Triệu chứng nhận biết khô mắt?
2.Các cách để phòng tránh khô mắt?
Tài liệu tham khảo
1. Bệnh viện Tâm Anh, Bệnh khô mắt: nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị,
https://tamanhhospital.vn/benh/benh-kho-mat/, 2025
2. Vinmec, Khô mắt: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị,
https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/kho-mat-la-gi-nguyen-nhan-va-cac-phuong-phap-
dieu-tri-kho-mat-vi.
256
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH QUẶM MI
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh và người nhà biết được:
1. Định nghĩa, nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng bệnh quặm mi.
2. Biết cách chăm sóc, phòng bệnh quặm mi
II. Bệnh học
1. Định nghĩa
Quặm mi (Entropion) là tình trạng lông mi của người bệnh mọc ngược vào phía trong,
hướng về phía nhãn cầu, khiến da mí mắt, lông mi cọ xát vào mắt. Tình trạng này thường
xảy ra ở mi mắt dưới, ở một bên hoặc cả hai bên. Nếu không điều trị đúng cách và kịp thời,
quặm mi có thể gây tổn thương giác mạc, dẫn đến mất thị lực.
2. Nguyên nhân
Dưới đây là những nguyên nhân quặm mi phổ biến:
a. Phẫu thuật
Một số phương pháp phẫu thuật mắt có thể làm thay đổi cấu trúc, vị trí, hình dạng mi
mắt hoặc gây nên sẹo, dẫn đến tình trạng mí quặm. Điển hình như thực hiện phẫu thuật cắt
mí mắt thẩm mỹ tại cơ sở thiếu uy tín hay các thủ thuật điều trị bệnh mắt.
b. Chấn thương mắt
Khi bị chấn thương mắt do tai nạn, va đập mạnh có thể làm tổn thương, thay đổi cấu
trúc mi mắt. Điều này dẫn đến tình trạng lông mi mọc vào trong, gây nên quặm mi.
c. Nhiễm trùng
Nhiễm trùng tại vùng mắt hoặc vùng da xung quanh mắt có thể gây ra sưng, viêm, làm
thay đổi hình dạng mi mắt, dẫn đến lông mi mọc ngược vào trong.
d. Viêm
Người bệnh khi gặp phải các tình trạng viêm bờ mi mắt, viêm kết mạc, viêm mô mềm
quanh mắt…có thể làm mắt bị sưng, thay đổi cấu trúc dẫn đến tình trạng quặm mi.
e. Thuốc nhỏ mắt
Nhiều người có thói quen sử dụng thuốc nhỏ mắt nhưng không đúng cách hoặc thuốc
nhỏ mắt có thành phần gây kích ứng làm viêm, thay đổi cấu trúc mí mắt gây nên tình trạng
mi mắt cọ xát vào bề mặt mắt.
f. Bệnh về mắt
Các bệnh liên quan đến mắt như đau mắt hột, nhiễm trùng Herpes…hoặc các tình trạng
di truyền khác làm mi mắt bị quặm.
g. Tuổi già: Lão hóa làm yếu cơ vòng mi và giảm đàn hồi bờ mi dẫn đến quặm mi
3. Triệu chứng
– Nước mắt chảy nhiều.
– Đỏ mắt.
– Vùng mi mắt có đóng vảy cứng và tiết dịch nhầy.
– Mắt có cảm giác cộm, khó chịu.
257
– Nhạy cảm với ánh ánh, đặc biệt khi nhìn ánh sáng chói có thể thấy đau mắt.
– Thị lực suy giảm.
4. Chẩn đoán
– Bác sĩ chuyên khoa Mắt tiến hành khám lâm sàng, hỏi về các triệu chứng, thời gian
xuất hiện dấu hiệu. Bác sĩ có thể yêu cầu người bệnh nhìn về nhiều hướng khác nhau nhằm
quan sát mi mắt, lông mi và bề mặt mắt nhằm xác định mức độ quặm mi, xem người bệnh
có các dấu hiệu khác như kích ứng hay viêm không.
– Sau đó, để kiểm tra chuyên sâu hơn, bác sĩ dùng đèn khe khám mắt chuyên dụng để
khám chi tiết về tình trạng mi mắt và bề mặt mắt. Song song đó, bác sĩ thực hiện các bài
kiểm tra đánh giá thị lực xem người bệnh có bị ảnh hưởng thị lực do mí quặm không.
– Ngoài ra, bác sĩ cũng có thể kiểm tra hoạt động của cơ mắt và các mô mềm xung
quanh, xác định xem có yếu tố nào dẫn đến tình trạng mi quặm hay không.
– Nếu nghi ngờ quặm mi có liên quan đến bệnh về mắt khác, bác sĩ cần đánh giá
chuyên sâu hơn.
5. Biến chứng
Quặm mi thực tế không quá nguy hiểm, tuy nhiên, nếu tình trạng này kéo dài và không
được chữa trị kịp thời, dứt điểm thì có thể dẫn đến sẹo giác mạc và gia tăng nguy cơ viêm
giác mạc. Trong các trường hợp nghiêm trọng, biến chứng có thể dẫn đến giảm sút thị lực,
thậm chí mù lòa hoàn toàn do nhiễm trùng mắt.
6. Điều trị
– Một số cách điều trị là:
+ Tra mỡ kháng sinh theo chỉ định của bác sĩ.
+ Tạm thời có thể dùng băng dính lật bờ mi ra xa nhãn cầu.
+ Phẫu thuật: phẫu thuật sẽ giúp mi khít lại, tăng tính đàn hồi và mi trở về vị trí bình
thường.
– Các phương pháp phẫu thuật:
+ Phẫu thuật lạnh: phương pháp phẫu thuật lạnh là thực hiện đóng băng để loại bỏ cả
lông mi lẫn nang lông mi bị quặm. Sau đó từ nang lông này sẽ không còn lông mọc ngược
gây tổn thương cho mắt nữa.
+ Phẫu thuật chỉnh hình bờ mi nhằm đưa mi về vị trí giải phẫu bình thường là phương
pháp điều trị triệt để. Nếu quặm mi xảy ra ở cả vùng mí mắt lớn, không đáp ứng bằng các
kỹ thuật trên thì có thể phải phẫu thuật tái định vị mí mắt hoặc lông mi. Sau khi thực hiện
phẫu thuật này, các nang lông được hướng ra ngoài nên lông mi mọc mới sẽ không quay
hướng ngược về mắt nữa.
7. Chăm sóc điều dưỡng
– Rửa mắt bằng nước muối sinh lý 0.9% hằng ngày.
– Thử thị lực hàng ngày cho người bệnh.
– Cho người bệnh uống thuốc và nhỏ thuốc theo y lệnh của bác sỹ.
– Thực hiện y lệnh xét nghiệm, cận lâm sàng.
– Hướng dẫn người bệnh theo dõi tác dụng phụ khi dùng thuốc.
– Giải thích cho người bệnh về bệnh quặm mi, các yếu tố nguy cơ, tầm quan trọng của
tuân thủ điều trị.
258
– Đánh giá hiệu quả của điều trị và điều chỉnh kế hoạch chăm sóc khi cần thiết.
8. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
8.1. Chăm sóc cơ bản
– Tinh thần:
+ Động viên tinh thần người bệnh an tâm hợp tác điều trị.
+ Khuyến khích người bệnh duy trì tinh thần lạc quan và tích cực tìm cách thích nghi
với những thay đổi có thể xảy ra trong cuộc sống do giảm thị lực.
– Vệ sinh:
+ Rửa tay sạch sẽ trước khi chạm vào mắt hoặc sử dụng thuốc nhỏ mắt.
+ Không dùng chung khăn mặt với người khác để tránh lây nhiễm các bệnh về mắt
+ Với thuốc nhỏ mắt: lau sạch lọ thuốc bằng giấy trước khi sử dụng, không chạm vào
đầu lọ thuốc.
+ Vệ sinh mắt sạch sẽ hằng ngày, đeo kính râm khi ra ngoài để tránh bụi bẩn, khói bụi
và ánh nắng mặt trời.
– Vận động:
+ Ngủ đủ giấc.
+ Thường xuyên massage mi bằng cách cọ xát 2 tay vào nhau cho nóng rồi áp lên mắt,
vuốt nhẹ từ trong ra ngoài, làm thường xuyên và mỗi ngày, mắt sẽ khỏe hơn.
– Dinh dưỡng:
+ Có chế độ ăn uống lành mạnh, bổ sung các loại rau lá xanh đậm như rau cải xanh,
cải xoăn và rau bina. Cá cung cấp axit béo omega-3 như cá bơn, cá hồi và cá ngừ.
8.2. Phòng bệnh
– Khám mắt thường xuyên là phương pháp hữu hiệu để bảo vệ, phát hiện sớm quặm
mi và ngừa suy giảm thị lực.
– Người bệnh khi gặp phải các tình trạng viêm bờ mi mắt, viêm kết mạc, viêm mô
mềm quanh mắt…phải đi khám mắt ngay.
– Không nên tự ý mua thuốc nhỏ mắt khi mắt bị đau.
– Bảo vệ mắt: đeo kính bảo vệ và tránh chấn thương mắt.
– Duy trì lối sống lành mạnh.
– Giáo dục ý thức đề phòng tai nạn chấn thương mắt cho tất cả mọi người đặc biệt ở
lứa tuổi học sinh, người lao động.
Câu hỏi thảo luận
Anh chị có thể cho biết:
1. Triệu chứng khi bị quặm mi là gì?
2. Cách chăm sóc mắt khi bị quặm mi?
Tài liệu tham khảo
1. Medlatec, Quặm mi: Nguyên nhân và cách khắc phục hiệu quả,
https://medlatec.vn/tin-tuc/quam-mi-nguyen-nhan-va-cach-khac-phuc-hieu-qua-s100-
n25309#:~:text=Qu%E1%BA%B7m%20mi%20l%C3%A0%20hi%E1%BB%87n%20t%
C6%B0%E1%BB%A3ng,g%C3%A2y%20t%E1%BB%95n%20th%C6%B0%C6%A1ng
%20gi%C3%A1. 2. Tâm Anh Hospital, Quặm mi: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và cách điều trị, https://tamanhhospital.vn/benh/quam-mi/.
259
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH DỊ VẬT MẮT
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1.Nguyên nhân, triệu chứng, phương pháp điều trị bệnh dị vật mắt.
2.Cách chăm sóc mắt khi bị dị vật.
II. Nội dung
1. Định nghĩa
Dị vật mắt là vật lạ bay, rơi hoặc bắn vào mắt, gây cảm giác khó chịu, đau hoặc tổn
thương mắt. Dị vật có thể là bụi cát, mảnh kim loại, côn trùng, cánh côn trùng, hóa chất
(keo vào mắt bị đóng vón lại)…
Đây là tình trạng rất thường gặp. Nếu xử trí không đúng có thể gây trầy xước giác mạc,
viêm loét giác mạc, giảm thị lực hoặc mù mắt.
2. Nguyên nhân
− Dưới tác động của môi trường tự nhiên như: gió thổi bụi, cát bay vào mắt.
− Dị vật văng vào mắt như: gỗ, kim loại, thủy tinh, xi măng hoặc các mảnh vụn nhỏ
khác…
− Sinh vật: lông côn trùng, phấn hoa, hạt nhỏ từ cây cỏ.
− Hóa chất: keo, vôi, dung dịch hóa học bắn vào mắt.
3. Triệu chứng
Người bệnh có thể gặp một hoặc nhiều triệu chứng sau:
− Đau nhói, nóng rát và kích ứng.
− Cảm giác cộm, xốn như có cái gì đó trong mắt.
− Chảy nước mắt và đỏ mắt.
− Nháy mắt liên tục.
− Cảm giác khó chịu khi chớp mắt.
− Mờ mắt hoặc mất thị lực ở mắt.
− Nhạy cảm với ánh sáng.
− Trường hợp nặng: giảm thị lực, chảy máu kết mạc.
4. Cận lâm sàng
Tùy tình trạng, bác sĩ có thể chỉ định:
− Nhuộm huỳnh quang để phát hiện trầy xước hoặc loét giác mạc.
− Siêu âm nhãn cầu khi nghi ngờ dị vật nằm sâu trong mắt.
260
− Chụp X-quang khi nghi ngờ dị vật kim loại.
− Xét nghiệm máu khi có dấu hiệu nhiễm trùng.
5. Chẩn đoán: Chẩn đoán xác định dị vật mắt khi có bằng chứng trực tiếp của dị vật
− Tiền sử: có yếu tố nguy cơ như bụi, cát, mảnh kim loại, côn trùng, hóa chất bay/bắn
trong mắt hoặc tổn thương điển hình do dị vật gây ra, dựa trên các yếu tố sau:
− Triệu chứng điển hình: Cộm, xốn mắt như có dị vật. Đau, rát, chảy nước mắt. Đỏ mắt,
vào mắt.
− Soi đèn khe: Quan sát trực tiếp thấy dị vật ở kết mạc, giác mạc hoặc dưới mi. Phát
sợ ánh sáng.
− Lật mi mắt: Phát hiện dị vật nhỏ mắc ở mặt trong mi (nguyên nhân thường bị bỏ sót).
− Nhuộm Fluorescein: Thấy vết trầy xước hoặc loét giác mạc có hình ảnh bắt màu thuốc
hiện tổn thương giác mạc, kết mạc.
nhuộm. Có thể thấy dấu hiệu rò rỉ thủy dịch (trường hợp nặng).
− Trầy xước giác mạc: dị vật có thể làm trầy xước giác mạc, lớp màng trong suốt ở phía
trước mắt. Trong một số trường hợp, giác mạc bị xước dễ nhiễm khuẩn sẽ gây ra loét giác
mạc nghiêm trọng. Nếu biết cách chăm sóc, trường hợp trầy xước giác mạc sẽ lành trong
2 ngày. Nếu để lâu ngày, chúng có thể dẫn đến tình trạng xói mòn giác mạc tái phát. Đây
là tình trạng lớp biểu mô ngoài cùng của giác mạc không dính liền vào mắt, khiến người
bệnh cảm thấy đau dữ dội, có cảm giác cộm ở mắt.
− Loét, áp xe: dị vật gây tổn thương giác mạc có thể dẫn đến biến chứng như viêm loét
giác mạc, thủng giác mạc nếu không được điều trị kịp thời, đúng cách. Tình trạng nhiễm
trùng cục bộ của giác mạc có thể ảnh hưởng đến tầm nhìn hoặc dẫn đến áp xe.
− Tổn thương nhãn cầu: trường hợp gặp dị vật lớn vào trong mắt có thể gây chấn thương
6. Biến chứng
− Nhiễm trùng và sẹo: một số dị vật có nguồn gốc thực vật dễ khiến giác mạc viêm loét
do nấm. Khi đó, thời gian điều trị sẽ kéo dài, thường để lại biến chứng sẹo giác mạc, gây
giảm thị lực.
− Sẹo giác mạc: việc không điều trị sớm sẽ tạo biến chứng sẹo giác mạc. Điều này có
vỡ nhãn cầu. Nếu không điều trị sớm sẽ dẫn đến mù mắt.
thể gây ra một số mức độ suy giảm thị lực vĩnh viễn.
− Cách rửa:
+ Rửa tay sạch trước khi chạm vào vùng mắt.
+ Dùng: Nước muối sinh lý 0,9% (tốt nhất), hoặc nước sạch, mát, không bẩn (trong
7. Điều trị
7.1. Sơ cứu ban đầu khi bị dị vật vào mắt:
− Rửa mắt bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý 0,9% (Giúp cuốn trôi dị vật nhỏ,
giảm kích ứng, hạn chế trầy xước giác mạc). Áp dụng khi dị vật nhỏ như bụi, cát, lông mi.
trường hợp không có nước muối).
+ Nghiêng đầu về phía mắt bị dị vật, mở mắt nhẹ nhàng.
+ Nhỏ hoặc đổ nước từ góc trong mắt ra góc ngoài.
+ Chớp mắt nhẹ để nước cuốn dị vật ra ngoài.
+ Có thể lặp lại vài lần nếu còn cảm giác cộm.
− Tuyệt đối KHÔNG dụi mắt: Khi thấy cộm, hãy nhắm mắt nhẹ và rửa mắt, không
261
− KHÔNG tự ý lấy dị vật bằng tay hoặc vật cứng.
− KHÔNG được tự sơ cứu mà phải đi khám ngay khi: Dị vật là kim loại, thủy tinh,
mảnh sắc, dị vật không trôi ra sau khi rửa, đau nhiều, mờ mắt, không mở được mắt, có chảy
máu, sưng nề, dị vật là hóa chất (keo, vôi, dung dịch tẩy rửa), trẻ em bị dị vật vào mắt…
dùng tay dụi.
7.2. Điều trị y tế
− Thuốc nhỏ mắt, thuốc mỡ kháng sinh theo chỉ định bác sỹ.
− Thuốc giảm đau nếu cần.
− Trường hợp tổn thương nặng có thể cần can thiệp phẫu thuật lấy dị vật, khâu phục
hồi mô mắt và bảo tồn thị lực.
− Nếu nhãn cầu bị vỡ cần phẫu thuật cấp cứu.
− Tuyệt đối không tự ý nhỏ thuốc lạ hoặc mẹo dân gian.
8. Chăm sóc điều dưỡng
− Đánh giá thị lực và các triệu chứng mắt người bệnh hằng ngày.
− Rửa mắt bằng nước muối sinh lý 0.9% hằng ngày và thay băng.
− Cho người bệnh uống thuốc và nhỏ thuốc theo y lệnh của bác sỹ.
− Che mắt bằng gạc sạch hoặc miếng che mắt để bảo vệ khỏi bụi và ánh sáng.
− Thực hiện y lệnh xét nghiệm, cận lâm sàng.
− Tư vấn kiến thức cho người bệnh về cách chăm sóc mắt sau khi bị dị vật.
− Động viên người bệnh an tâm điều trị.
− Phụ bác sỹ thực hiện các thủ thuật, phẩu thuật.
− Theo dõi triệu chứng: đau tăng lên, sưng, tiết dịch bất thường.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1 Chăm sóc cơ bản
− Tinh thần:
+ Người bệnh và người nhà cần giữ tâm lý bình tĩnh, không lo lắng quá mức. Tinh thần
thoải mái giúp mắt hồi phục nhanh hơn.
+ Tin tưởng và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ.
+ Báo ngay cho nhân viên y tế nếu thấy: Đau tăng, mắt mờ hơn, chảy nhiều ghèn hoặc
− Vệ sinh:
+ Rửa tay sạch bằng xà phòng trước khi: Nhỏ thuốc mắt, tra thuốc mỡ, chạm vào vùng
mủ…
quanh mắt
+ Nhỏ thuốc và tra thuốc đúng giờ, đúng liều theo đơn
+ Khi rửa mắt: Dùng nước muối sinh lý 0,9%, rửa nhẹ nhàng, không rửa mạnh
+ Không dụi mắt, không sờ tay bẩn vào mắt.
+ Không dùng: Thuốc nhỏ mắt cũ, thuốc không rõ nguồn gốc, các mẹo dân gian (nước
lá, sữa mẹ, mật ong…)
+ Khi ra ngoài: Đeo kính râm hoặc kính bảo vệ để tránh bụi, gió, khói, ánh nắng mạnh.
− Vận động, phục hồi chức năng:
+ Hướng dẫn người bệnh nằm nghỉ ngơi
262
+ Giảm thiểu thời gian làm việc với máy tính, điện thoại, đặc biệt là trong môi trường
ánh sáng yếu.
+ Tránh làm việc trong môi trường: Nhiều bụi, hóa chất, ánh sáng chói…
+ Không bơi lội, không để nước bẩn vào mắt cho đến khi mắt khỏi hẳn.
− Dinh dưỡng:
+ Ăn đủ chất để tăng sức đề kháng và giúp mắt mau lành:
• Thực phẩm giàu vitamin A: cà rốt, bí đỏ, rau xanh đậm
• Vitamin C: cam, quýt, ổi
• Kẽm: thịt, cá, trứng, hải sản
+ Uống đủ nước mỗi ngày.
+ Hạn chế: Rượu bia, chất kích thích…
9.2 Phòng bệnh
− Không dụi mắt bằng tay bẩn, đặc biệt sau khi tiếp xúc với đất, cát hoặc côn trùng.
− Luôn đeo kính bảo hộ khi làm việc ở những nơi nhiều bụi, gió hoặc mảnh vụn bay.
− Sử dụng kính an toàn hoặc kính bảo hộ có tấm chắn. Kính râm thông thường hoặc
kính điều chỉnh là không đủ.
− Đừng đứng hoặc đến gần nơi đang khoan hay làm hàn sắt.
− Đeo kính an toàn khi chơi một số môn thể thao như quần vợt hoặc bóng quần
− Giữ môi trường sống luôn sạch sẽ.
Câu hỏi thảo luận
Anh chị có thể cho biết:
1. Triệu chứng khi bị dị vật vào mắt?
2. Cách xử lý như thế nào khi bị dị vật vào mắt?
3. Cách chăm sóc mắt khi bị dị vật vào mắt?
Tài liệu tham khảo
1. Cổng thông tin điện tử trung tâm y tế khu vực Bảo Lộc, Dị vật trong mắt,
https://trungtamytebaoloc.vn/pkdk-khoa-xn-va-chuan-doan-hinh-anh/di-vat-trong-mat
653.html, 2023.
2. Đỗ Như Hơn (2012), Điều dưỡng nhãn khoa, Nhà xuất bản Hồ Chí Minh Y học.
263
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH BỎNG MẮT
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân gây nên bỏng mắt
2. Các triệu chứng khi bị bỏng mắt
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh bỏng mắt
II. Bệnh học
1. Định nghĩa
Bỏng mắt là một tình trạng tổn thương do tác động của các yếu tố vật lý, hóa học, nhiệt
độ cao….Bỏng mắt là một cấp cứu đặc biệt trong nhãn khoa, nhất là bỏng do hoá chất, vì
trong nhiều trường hợp dù có điều trị tích cực, kịp thời vẫn không ngăn được mù loà. Điều
trị bỏng mắt phải xử trí khẩn trương, đúng đắn thì mới có thể bảo tồn được chức năng sinh
lý của mắt. Tiên lượng mắt bị bỏng phụ thuộc rất nhiều vào cách xử trí cấp cứu ban đầu
2. Nguyên nhân
a. Bỏng do hóa chất: Đây là loại bỏng nguy hiểm nhất gồm các chất như:
− Acid
− Base
− Các chất độc hóa học được dùng trong chiến tranh và các hóa chất độc hại khác như
cồn, oxy già,…
b. Bỏng do nhiệt: Có thể phân thành các nhóm như:
− Nhiệt khô: Lửa, tia lửa điện…
− Nhiệt ướt: Nước sôi, hơi nước nóng…
− Bỏng lạnh do nhiệt độ thấp: tai biến của lạnh đông, các nhà thám hiểm, phi công ở
Bắc Cực, Nam Cực,…
c. Bỏng do phóng xạ: Xảy ra khi cơ thể tiếp xúc với bức xạ ion hóa: Tia X, tia gamma,
các hạt phóng xạ (Alpha, Beta). Đây là dạng bỏng mắt nguy hiểm nhất có thể gây tổn
thương nghiêm trọng và vĩnh viễn cho mắt.
d. Bỏng do bức xạ không ion hóa: Như do tia cực tím (từ ánh lửa hàn, đèn khử trùng),
tia laze…
3.Triệu chứng
− Cảm giác cộm, xốn, khó chịu trong mắt.
− Bỏng nhẹ: Mắt bị kích thích, kết mạc cương tụ, giác mạc phù biểu mô, thị lực giảm ít.
− Bỏng nặng: Mắt đau nhức nhiều, kết mạc bị phù, tắc mạch, có chỗ hoại tử trắng không
còn mạch máu. Giác mạc đục trắng, phần sau không trông thấy. Biểu mô bong ra, mô nhục
bị đục và phù, loét giác mạc dai dẳng dẫn đến thủng mắt, thị lực giảm mạnh, có thể chỉ còn
phân biệt được ánh sáng.
4. Cận lâm sàng
Xét nghiệm máu, đo PH
264
5. Chẩn đoán
Chẩn đoán dựa vào:
− Tác nhân gây nên bỏng mắt
− Khám thực thể phát hiện tình trạng tổn thương tại mắt: tổn thương mi mắt, tổn thương
giác mạc, kết mạc, thị lực.
6.Biến chứng
− Suy giảm thị lực
− Mù lòa
− Tăng nhãn áp: phẫu thuật cắt bè củng giác mạc, nên phối hợp với các thuốc chống
− Đục thể thuỷ tinh: lấy thể thủy tinh ngoài bao và lắp thể thủy tinh nhân tạo nếu điều
chuyển hóa. Nếu không kết quả có thể quang đông thể mi bằng laser.
− Thủng giác mạc: Khâu phủ kết mạc hoặc ghép giác mạc. Kính tiếp xúc cứng dán keo
kiện cho phép.
− Viêm màng bồ đào: Dùng corticosteroid và atropin.
− Ngoài biến chứng, bỏng mắt còn để lại nhiều di chứng như quặm mi, dính mi cầu, sẹo
giác mạc, khô mắt…Trong đó khô mắt và dính mi cầu thường khó khắc phục. Lồi sẹo và
đục giác mạc gây giảm hoặc mất thị lực.
sinh học nếu mắt mất chức năng có thể phải phẫu thuật múc nội nhãn.
7. Điều trị
− Điều trị bỏng mắt phải xử trí thật khẩn trương, đúng đắn thì mới có thể bảo tồn được
chức năng sinh lý của mắt. Tiên lượng mắt bị bỏng phụ thuộc rất nhiều vào cách xử trí cấp
cứu ban đầu.
− Các bước sơ cứu cơ bản khi bị bỏng mắt:
+ Loại bỏ chất gây bỏng ra khỏi mắt bằng cách rửa ngay bằng nước sạch.
+ Chống đau.
+ Chống nhiễm khuẩn (dùng kháng sinh tại chỗ và toàn thân).
+ Chống dính (tra thuốc mỡ, không băng).
+ Dinh dưỡng ở kết giác mạc.
7.1 Loại bỏ chất gây bỏng
− Tra Dicain 1% gây tê tại chỗ.
− Lấy hết dị vật còn trong mắt. Nếu bỏng do vôi cục chưa tôi phải dùng panh gắp hết
vôi cục ra (không nên rửa mắt ngay từ đầu). Rửa mắt bằng nước muối 9‰ hoặc nước
đường nếu bỏng do vôi. Trước khi rửa mắt cần phải kiểm tra độ pH trong mắt, rửa xong
phải kiểm tra đo lại độ pH. Nếu bỏng do bazơ cần phải rửa lâu hơn 30 phút cho tới khi pH
trở về cân bằng (pH = 7). Theo các chuyên gia nhãn khoa không nên rửa mắt bằng dung
dịch đối kháng.
7.2 Điều trị nội khoa
− Tra thuốc: Cloroxit+ dầu A, dung dịch CB2, mỡ kháng sinh, tra Atropin 1% chống
− Tiêm dưới kết mạc: máu tự thân hoặc huyết thanh tự thân 0,5 - 1 ml.
viêm mống mắt thể mi.
265
− Phòng chống dính: day cùng đồ với mỡ kháng sinh bằng que thuỷ tinh đầu tròn ngày
1 - 2 lần. Có thể đặt khuôn bằng nhựa hoặc chất dẻo để chống dính có lỗ ở giữa ( bỏng sau
2 - 3 ngày) nhưng phải thận trọng do khuôn có thể cọ sát vào giác mạc gây loét.
− Uống thuốc giảm đau, an thần, vitamin tăng cường sức đề kháng của cơ thể.
7.3 Điều trị ngoại khoa
Có một số phẫu thuật được làm trong giai đoạn đầu của bỏng mắt nhưng chỉ định phải
− Chọc tiền phòng: hay được chỉ định trong bỏng bazơ nhằm thay thế thuỷ dịch có hoá
hết sức thận trọng, đó là:
− Phẫu thuật Doenig: Khi kết mạc bị hoại tử nặng: cắt bỏ kết mạc hoại tử sát rìa giác
chất bằng thuỷ dịch thứ sinh có nhiều kháng thể hơn.
− Phẫu thuật Passow Poliak: có thể áp dụng rộng rãi hơn nhằm loại trừ các chất độc và
độc tố do tổ chức hoại tử tiết ra còn đọng dưới kết mạc: rạch 4 đường trên kết mạc dài 4 -
5 mm hình nan hoa giữa 4 cơ thẳng, tách giữa kết mạc và củng mạc, không khâu kết mạc.
− Ghép giác mạc: là biện pháp ngày càng đựơc chỉ định rộng rãi trong điều trị bỏng như
mạc, vá niêm mạc môi ủng hoặc màng rau thai.
− Phẫu thuật tách dính mi cầu, phẫu thuật da tạo hình mi, phẫu thuật phủ Tenon, hạ nhãn
ghép giác mạc xuyên, ghép giác mạc nông.
áp, phẫu thuật Sapejko, phẫu thuật khâu cò mi.
8.Chăm sóc điều dưỡng
− Thực hiện rửa mắt loại bỏ các tác nhân gây bỏng mắt, giữ vệ sinh vùng mắt.
− Đo thị lực, Theo dõi dấu hiệu sinh tồn
− Thực hiện y lệnh theo chỉ định của thầy thuốc
− Làm xét nghiệm cận lâm sàng theo y lệnh
− Trao đổi để làm giảm lo lắng của người bệnh và tin tưởng vào phương pháp và quá
trình điều trị.
− Động viên tinh thần người bệnh
− Hướng dẫn người bệnh theo dõi tác dụng phụ khi dùng thuốc
9.Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1.Chăm sóc cơ bản
− Tinh thần:
+ Động viên tinh thần người bệnh an tâm điều trị
+ Giải thích cho gia đình và người bệnh về tình trạng bệnh tật
− Vệ sinh:
+ Vệ sinh mắt sạch sẽ hằng ngày, không dụi mắt.
+ Đeo kính bảo vệ tránh để bụi bẩn tiếp xúc vào mắt
+ Rửa tay bằng xà phòng trước khi nhỏ thuốc
− Vận động - PHCN:
+ Nghỉ ngơi, vận động nhẹ nhàng, tránh té ngã, không xem tivi, điện thoại trong thời
+ Nếu cần đọc sách sử dụng ánh sáng dịu, nghỉ ngơi sau 30 phút để mắt không mỏi
− Dinh dưỡng:
gian hồi phục.
+ Ăn đầy đủ chất dinh dưỡng và hoa quả tươi. Bổ sung thực phẩm giàu Vitamin A(caf
rốt, rau xanh), Vitamin C( cam, ổi, quýt, bưởi..), Kẽm( hạt, hải sản..) để hỗ trợ tái tạo mô
mắt.
266
+ Uống đủ nước
9.1 Phòng bệnh
− Giáo dục ý thức đề phòng tai nạn chấn thương mắt cho tất cả mọi người đặc biệt ở
lứa tuổi học sinh, người lao động.
− Cải thiện điều kiện lao động và tăng cường bảo hộ lao động cho công nhân: Trong
các nhà máy, xí nghiệp, phòng thí nghiệm sử dụng các hóa chất cần phải đeo kính bảo vệ
mắt. Cần tổ chức cấp cứu đầy đủ, có vòi nước, thùng nước và nước sạch để rửa mắt.
− Cần nghiêm trị những kẻ dùng hóa chất làm hại người khác vì bất kỳ lý do nào.
− Ngăn cấm trẻ em đứng cạnh hố vôi đang tôi hoặc nghịch ngợm ném vôi vào mắt nhau.
− Tại những nơi tôi vôi phải được rào cọc xung quanh và phải có biển báo nguy hiểm.
− Tránh để mắt tiếp xúc với ánh sáng mặt trời gay gắt (sử dụng kính râm)
− Rửa tay ngay sau khi tiếp xúc vowis chất gây kích ứng trước khi chạm vào mắt.
Câu hỏi thảo luận
Anh chị có thể cho biết:
1. Các nguyên nhân gây nên bỏng mắt là gì?
2. Nắm được cách sơ cứu ban đầu khi bị bỏng mắt?
3. Các cách để phòng tránh bỏng mắt?
Tài liệu tham khảo
1. Bệnh viện mắt Hà Nội 2, Bỏng mắt: Nguyên nhân, mức độ và hướng xử trí,
https://mathanoi2.vn/dich-vu/bong-mat.html/, 2023
2. Bệnh viện mắt trung ương, Bỏng mắt - cách phòng tránh và điều trị,
https://vnio.vn/bong-mat-cach-phong-tranh-va-dieu-tri/, 2017
267
Chương VIII
Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
Tai mũi họng
268
VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM AMIDAN CẤP
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân viêm Amidan cấp.
2. Sơ lược triệu chứng và cách điều trị bệnh viêm Amidan cấp.
3. Cách chăm sóc bệnh viêm Amidan cấp.
4. Cách phòng tránh bệnh viêm Amidan cấp.
II. Nội dung
1. Đại cương
₋ Amidan là tổ chức lympho lớn nhất của cơ thể nằm tập trung phía dưới lớp niêm mạc
hầu thành đám nằm 2 bên thành họng.
₋ Viêm amidan cấp tính là một quá trình viêm của mô amidan kéo dài không quá 2 tuần
và thường có tính chất truyền nhiễm. Viêm amidan cấp tính gặp ở nhiều lứa tuổi chủ yếu
thường gặp ở lứa tuổi học đường khoảng từ 5-15 tuổi.
2. Nguyên nhân
₋ Do hệ miễn dịch suy giảm dễ bị các yếu tố bất lợi như vikhuẩn (Streptococcal…),
₋ Virus (cúm, Parainfluenza, Herpes simplex, Epstein-Barr…) tấn công.
₋ Sử dụng rượu, bia, thuốc lá.
₋ Các yếu tố thuận lợi như thay đổi thời tiết đột ngột, ô nhiễm môi trường, khói bụi độc
hại, người bệnh có tiền sử mắc các bệnh viêm VA, viêm xoang, viêm răng…cũng có nguy
cơ mắc bệnh cao hơn so với người bình thường.
₋ Đã từng mắc các bệnh đường hô hấp hay các bệnh truyền nhiễm như ho gà, sởi…
₋ Vệ sinh khoang miệng không sạch sẽ.
₋ Có dị tật ở cổ họng hay Amidan.
₋ Mội trường ô nhiễm (khói bụi, vệ sinh không kỹ…).
₋ Sử dụng thực phẩm không đảm bảo vệ sinh, hoặc sản phẩm đông lạnh (như kem, đá).
3. Triệu chứng
₋ Amidan sưng đỏ
₋ Xuất hiện lớp dịch phủ màu trắng hoặc vàng
₋ Xuất hiện vết phồng rộp hoặc vết loét đau rát trên cổ họng
₋ Đau đầu
₋ Ăn mất ngon
₋ Đau tai
₋ Khó nuốt
₋ Sưng hạch ở cổ hoặc hàm
₋ Sốt và ớn lạnh
₋ Hôi miệng
₋ Giọng nói khó nghe hoặc nghẹt thở
₋ Cổ cứng
269
4. Cận lâm sàng
₋ Xét nghiệm công thức máu cơ bản và xét nghiệm chuyển hóa cơ bản (tùy tình trạng
người bệnh).
₋ Xét nghiệm cấy dịch mủ họng tìm vi khuẩn, xét nghiệm kháng sinh đồ…
₋ Chụp CTSCanner (trường hợp áp xe phức tạp lan rộng nghi ngờ biến chứng).
5. Chẩn đoán
₋ Dựa vào triệu chứng cơ năng như: Sốt, đau họng, mệt mỏi, ăn uống kém.
₋ Dựa trên khám lâm sàng cổ họng của người bệnh, bác sĩ cũng có thể lấy dịch cổ họng
bằng cách dùng dụng cụ lấy dịch ngoáy nhẹ vào cổ họng của người bệnh. Mẫu bệnh phẩm
sau khi lấy sẽ được gởi đến phòng xét nghiệm để xác định nguyên nhân gây nhiễm trùng.
6. Điều trị
₋ Điều trị nội khoa
₊ Nếu xác định nguyên nhân viêm do nhiễm vi khuẩn, bác sĩ có thể sẽ kê đơn thuốc
kháng sinh, kháng viêm, giảm đau, hạ sốt. Người bệnh cần uống đúng và đủ liều theo chỉ
định ngay cả khi các triệu chứng đã hết hẳn.
₊ Áp dụng các bài thuốc dân gian (giúp làm giảm triệu chứng và nhanh hồi phục):
• Súc miệng với nước muối: thực hiện súc miệng ở tư thế ngửa mặt lên, đầu ngửa về
phía sau, khò nhẹ để nước muối tiếp xúc với cổ họng và Amidan. Có thể thực hiện nhiều
lần trong ngày
• Súc miệng bằng nước ép hành: nguyên liệu: một củ hành, một ly nước ấm. Hành bóc
vỏ, rửa sạch và ép lấy nước. Pha nước ép hành vào cốc nước ấm, khuấy đều. Súc miệng
cùng hỗn hợp này khoảng 2-3 lần mỗi ngày.
• Gừng và mật ong: nguyên liệu: mật ong và 2 củ gừng, gừng gọt vỏ, rửa sạch, giã giập
hoặc cắt thành lát rồi cho vào chén. Đổ mật ong vào để ngâm. Mỗi ngày, ngậm gừng mật
ong nhiều lần cho đến khi các triệu chứng viêm hết hẳn.
₋ Điều trị ngoại khoa (Phẫu thuật)
₊ Sau khi điều trị nội khoa nhiều lần thất bại, bệnh nhân chuyển qua tình trạng viêm
amidan mạn tính, lúc này amidan hết tác dụng bảo vệ cơ thể, phẫu thuật cắt bỏ Amidan là
phương pháp được lựa chọn để loại bỏ amidan
₊ Nếu bệnh nhân bị viêm amidan nặng gây biến chứng áp xe quanh amidan, có thể cần
phẫu thuật để dẫn lưu mủ từ ổ áp xe.
7. Biến chứng:
Viêm Amidan cấp nếu được phát hiện và điều trị đúng bệnh sẽ khỏi và không để lại biến
chứng, ngược lại nếu không được điều trị đúng sẽ bị tái phát nhiều lần dẫn đến viêm
Amidan mãn tính, khó thở khi ngủ, thở khó khăn, khó nuốt, Apxe không cải thiện khi điều
trị bằng kháng sinh, nặng hơn có thể gây biến chứng ở khớp, tim, viêm cầu thận….
8. Chăm sóc điều dưỡng
₋ Cho dùng thuốc theo y lệnh.
₋ Theo dõi thân nhiệt, nếu sốt cao phối hợp lau mát, uống thuốc hạ sốt theo y lệnh.
₋ Hướng dẫn súc miệng bằng nước muối ấm.
270
₋ Trường hợp người bệnh điều trị cắt Amidan (cách chăm sóc có trong bài chăm sóc
người bệnh cắt Amidan).
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
₋ Tinh thần: Người bệnh giữ tinh thần thoải mái, tuân thủ quá trình điều trị
₋ Vệ sinh: Giữ vệ sinh răng miệng mũi họng, súc miệng nhiều lần trong ngày bằng
nước muối sinh lý, súc miệng mỗi lần ăn uống.
₋ Chế độ dinh dưỡng:
₊ Những thực phẩm nên ăn:
• Các loại rau xanh.
• Các thực phẩm chứa nhiều chất đạm và kẽm: Thịt gà, thịt bò, cá, sữa, trứng…
• Hoa quả và các loại nước ép, uống nhiều nước.
₊ Những thực phẩm nên tránh:
• Các loại thức ăn cứng, khô và thô ráp.
• Các loại thức ăn chứa nhiều chất béo- dầu mỡ: Xúc xích, thịt mỡ, đồ ăn sẵn, lạp
xưởng…
• Tránh các loại đồ uống chứa chất kích thích, các đồ uống lạnh: Rượu, bia, các đồ
uống có gas, đồ uống lạnh…
• Các loại đồ ăn cay, nóng, nhiều gia vị chua, cay.
• Các loại hải sản như: tôm, cua…
• Đồ ăn từ gạo nếp: Cơm nếp, bánh chưng, xôi…
9.2. Phòng bệnh: Bệnh viêm Amidan rất dễ tái phát, nhất là gặp các điều kiện thuận lợi
như thời tiết thay đổi, có tiền sử mắc các bệnh hô hấp hay thường xuyên hút thuốc, ăn uống
không lành mạnh. Do đó, mỗi người cần chủ động phòng bệnh cho bản thân và gia đình
bằng những biện pháp sau:
₋ Uống nhiều nước.
₋ Giữ vệ sinh răng miệng, mũi họng.
₋ Hạn chế sử dụng các thực phẩm, thức uống khiến tình trạng tổn thương vùng họng
thêm nặng như thực phẩm cay, nóng, nhiều chất béo, thức uống quá lạnh…
₋ Tránh các chất kích thích không tốt cho sức khỏe, gây ảnh hưởng vùng họng như
thuốc lá, nước uống có gas, cà phê…
₋ Giữ gìn không gian sống sạch sẽ, loại bỏ các tác nhân gây ô nhiễm.
₋ Hạn chế nói to, nói nhiều tránh những tổn thương đến họng.
₋ Giữ ấm vùng họng khi thời tiết thay đổi.
₋ Sinh hoạt lành mạnh, ăn uống khoa học (tăng cường thu nạp các dưỡng chất giàu
vitamin, rau, củ, quả, khoáng chất…) nhằm tăng cường sức khỏe hệ miễn dịch.
₋ Tăng cường việc luyện tập thể thao, duy trì sức khỏe, tăng sức đề kháng.
₋ Khám và điều trị tích cực các bệnh liên quan tới Tai- mũi- họng, Răng- hàm- mặt.
Câu hỏi thảo luận
1. Anh (chị) hãy nêu các nguyên nhân gây viêm Amidan cấp?
2. Anh (chị) hãy cho biết triệu chứng nhận biết bệnh viêm Amidan cấp?
271
3. Anh (chị) hãy cho biết cách phòng tránh bệnh viêm Amidan cấp?
Tài liệu tham khảo
Tư vấn chuyên môn bài viết của PGS.TS.BS Lê Minh Kỳ, phụ trách chuyên môn khoa
Tai mũi họng BVĐK Tâm Anh Hà Nội
272
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHOẺ
CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM TAI GIỮA MẠN TÍNH
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân gây viêm tai giữa mạn tính
2. Triệu chứng và cách điều trị bệnh viêm tai giữa mạn tính
3. Cách chăm sóc người bệnh viêm tai giữa mạn tính
4. Cách phòng tránh bệnh viêm tai giữa mạn tính
II. Nội dung
1. Đại cương
Viêm tai giữa mạn tính là tình trạng nhiễm trùng ở tai giữa kéo dài trên 12 tuần, đặc
trưng bởi thủng màng nhĩ và chảy mủ tai tái diễn hoặc kéo dài, bệnh không đáp ứng hoặc
kém đáp ứng với điều trị nội khoa thông thường. Bệnh gây giảm thính lực, ù tai, đau tai,
chảy mủ tai, và có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng khác như viêm nào – màng
não, polype tai ...
2. Nguyên nhân
- Các nguyên nhân gây bệnh thường gặp:
+ Các tác nhân gây viêm tai giữa thường là do virus, vi khuẩn và nấm.
+ Viêm tai giữa cấp không được điều trị và theo dõi tốt sẽ dẫn đến viêm tai giữa mạn
tính.
- Một số đối tượng có nguy cơ bị viêm tai giữa mạn tính bao gồm:
+ Trẻ em dưới 2 tuổi, trẻ em suy dinh dưỡng.
+ Người suy nhược cơ thể, suy giảm hệ miễn dịch.
+ Người bệnh bị chấn thương tai.
+ Người bệnh bị viêm tai giữa cấp thường xuyên, điều trị kháng sinh không đầy đủ.
+ Người bệnh nhiễm trùng đường hô hấp trên thường xuyên.
- Yếu tố làm tăng nguy cơ:
+ Thường xuyên ngoáy tai, để nước vào tai
+ Môi trường ô nhiễm, khói thuốc lá
+ Điều trị kháng sinh không đủ liều
+ Không theo dõi sau viêm tai giữa cấp
3. Triệu chứng
Viêm tai giữa mạn tính thường có hai loại chính là viêm tai giữa tiết nhầy mủ và viêm
tai giữa có mủ. Trong đó viêm tai giữa tiết nhầy mủ là tình trạng viêm khu trú ở niêm mạc
tai giữa, còn viêm tai giữa có mủ đặc trưng bởi tình trạng nhiễm trùng vượt khỏi niêm mạc
và làm tổn thương đến xương. Loại sau nặng hơn loại trước.
- Triệu chứng viêm tai giữa mạn tính tiết nhầy mủ:
+ Chảy dịch tai từng đợt, tăng lên theo đợt viêm VA.
+ Mủ chảy ra màu vàng nhạt hoặc trong, nhầy, dính, không có mùi hôi.
+ Thính lực gần như bình thường.
273
- Triệu chứng viêm tai giữa mạn tính có mủ:
+ Chảy mủ tai kéo dài.
+ Mủ đặc hoặc loãng có vón cục, màu vàng hoặc xám xanh, có mùi hôi.
+ Nghe kém ngày càng tiến triển.
+ Cảm giác nặng hoặc váng đầu phía bên tai bị viêm
Các triệu chứng trên có thể xảy ra ở một hoặc cả hai tai.
- Khi viêm tai giữa mạn trở thành hồi viêm (bội nhiễm bộc phát) thì sẽ gây ra các triệu
chứng:
+ Sốt cao kéo dài.
+ Thể trạng: chán ăn, thiếu ngủ, sút cân, suy nhược.
+ Ở trẻ em: sốt cao co giật, rối loạn tiêu hóa.
+ Nghe kém tăng lên.
+ Đau tai dữ dội, đau thành từng đợt, đau sâu trong tai.
+ Cơn đau lan ra phía sau vùng xương chũm hay lan ra cả vùng thái dương.
+ Nhức đầu, ù tai, chóng mặt.
Viêm tai giữa mạn bị đau nhức là triệu chứng báo hiệu cần được lưu ý, nhất là khi có cả
chóng mặt và mất thăng bằng.
4. Cận lâm sàng
- Xét nghiệm Công thức máu cơ bản và các xét nghiệm chuyển hóa cơ bản (tùy tình
trạng người bệnh)
- Chụp CT SCanner tai xương chũm để xác định sự nhiễm trùng lan tỏa ra tai giữa
- Cấy dịch, mủ tai: Xác định vi khuẩn gây bệnh để đưa ra phác đồ điều trị kháng sinh
phù hợp
- Nội soi tai: Xác định tình trạng chảy mủ tai, tình trạng màng nhĩ (thủng? phồng, xẹp,
lõm ...)
- Đo thính lực đồ: Đánh giá sức nghe
5. Chẩn đoán
Chẩn đoán xác định viêm tai giữa mạn tính khi:
- Có chảy mủ tai kéo dài ≥ 3 tháng
- Kèm thủng màng nhĩ
- Khám tai và/hoặc cận lâm sàng phù hợp với tổn thương tai giữa mạn tính
6. Biến chứng
- Nhiễm trùng lan tỏa: Viêm xương chũm, viêm xương đá, viêm mê nhĩ …
- Thủng màng nhĩ, xơ hóa màng nhĩ.
- Chóng mặt, mất thăng bằng do tổn thương hệ thống tiền đình
- Liệt mặt do tổn thương dây thần kinh số 7
- Biến chứng nội sọ: Áp xe ngoài màng cứng, áp xe dưới màng cứng, viêm màng não,
áp xe não …
- Nghe kém
- Chậm phát triển ngôn ngữ.
7. Điều trị
Các biện pháp điều trị viêm tai giữa mạn tính cụ thể bao gồm:
274
- Nội khoa: Điều trị thuốc kháng sinh, thuốc nhỏ tai … theo chỉ định của Bác sỹ. Trong
quá trình điều trị thuốc bệnh nhân sẽ được vệ sinh tai sạch sẽ để loại bỏ mủ viêm, đồng
thời điều trị các bệnh ở mũi, họng kèm theo viêm tai giữa.
- Ngoại khoa: Nếu không đáp ứng vời điều trị thuốc, Bác sỹ sẽ đưa ra chỉ định phẫu
thuật tùy theo tình trạng bệnh như: Phẫu thuật xương chũm, phẫu thuật đặt ống thông tai
…
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Theo dõi toàn trạng, dấu hiệu sinh tồn, tình trạng chảy mủ tai, nghe kém.
- Thực hiện đầy đủ y lệnh thuốc, cận lâm sàng.
- Phụ Bác sỹ thực hiện thủ thuật, phẫu thuật (nếu có)
- Hướng dẫn chế độ dinh dưỡng, vệ sinh cá nhân
- Động viên tinh thần người bệnh
- Chuyển mổ an toàn khi có chỉ định
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần
+ Người bệnh giữ tinh thần thoải mái, tránh lo lắng quá mức
+ Viêm tai giữa mạn tính là bệnh có thể kiểm soát tốt nếu điều trị và chăm sóc đúng.
Cần duy trì lối sống tích cực, hạn chế căng thẳng.
+ Tuân thủ hướng dẫn của nhân viên y tế, tái khám đúng hẹn
- Vệ sinh: giữ tai khô, tránh để nước hoặc côn trùng, vật lạ vô tai.
+ Giữ gìn vệ sinh tai mũi họng, giữ tai luôn khô, sạch
+ Tránh để nước vào tai khi tắm, gội đầu; có thể dùng bông khô che tai
+ Không tự ý ngoáy tai, không nhỏ thuốc hoặc dung dịch lạ vào tai khi chưa có chỉ định
+ Khi tai chảy mủ: Lau nhẹ bên ngoài tai bằng gạc sạch. Báo ngay cho nhân viên y tế
- Vận động - PHCN: Cho người bệnh vận động nhẹ nhàng, thoải mái.
+ Sinh hoạt, vận động nhẹ nhàng, phù hợp thể trạng
+ Tránh các hoạt động làm thay đổi áp lực tai đột ngột như: Lặn sâu, đi máy bay khi
đang chảy mủ tai hoặc đau tai
+ Nghỉ ngơi hợp lý, ngủ đủ giấc để nâng cao sức đề kháng
- Chế độ dinh dưỡng
+ Ăn uống đầy đủ chất, tăng cường: Rau xanh, trái cây, thực phẩm giàu vitamin A, C,
E. Uống đủ nước mỗi ngày
+ Tránh ăn thức ăn cay, nóng, tránh dùng các chất kích thích, rượu, bia, thuốc lá.
+ Với trẻ em: đảm bảo dinh dưỡng đầy đủ để tăng sức đề kháng và phát triển thể chất
9.2. Phòng bệnh
- Điều trị tích cực và theo dõi sát bệnh lý viêm tai giữa cấp, các bệnh lý viêm nhiễm
vùng mũi họng tránh để tình trạng nhiễm trùng lặp đi lặp lại. Không tự ý ngừng thuốc khi
chưa đủ liệu trình
- Giữ gìn vệ sinh tai, mũi, họng: Vệ sinh tai, mũi, họng thường xuyên bằng nước muối
sinh lý giúp loại bỏ vi khuẩn và ngăn ngừa viêm nhiễm. Tránh ngoáy tai, tránh để nước bẩn
vào tai
275
- Nâng cao sức đề kháng: Chế độ ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, vận động khoa học, và
tiêm phòng đầy đủ các loại vắc-xin giúp tăng cường sức đề kháng và giảm nguy cơ mắc
bệnh.
- Giữ môi trường sống thoáng sạch, tránh các tác nhân nhiễm trùng, khói thuốc…
- Khám tai mũi họng định kỳ, đặc biệt khi: Tai chảy mủ kéo dài, nghe kém, ù tai
Câu hỏi thảo luận
1. Anh, chị hãy nêu nguyên nhân, biến chứng của bệnh viêm tai giữa mạn tính?
2. Anh, chị hãy cho biết cách phòng tránh bệnh viêm tai giữa mạn tính?
Tài liệu tham khảo
1. Umclinnic, “ Viêm tai giữa mạn tính: Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng, cách
trị”, https://umcclinic.com.vn/viem-tai-giua-man-tinh-nguyen-nhan-trieu-chung-
điều
bien-chung-cach-dieu-tri, 2023.
2. Medlatec, “ Viêm tai giữa mạn tính: Nguyên nhân và phương pháp điều trị” ,
https://medlatec.vn/tin-tuc/viem-tai-giua-man-tinh-nguyen-nhan-va-phuong-phap-dieu-
tri-s98-n26019, 2021.
3. Thạc sỹ Nguyễn Vĩnh Toàn, “Các biến chứng của viêm tai giữa mủ mạn tính”,
https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/cac-bien-chung-cua-viem-tai-giua-mu-man-tinh-vi,
2024.
276
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHOẺ
CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM THANH QUẢN MẠN TÍNH
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị bệnh viêm thanh quản mạn tính
2. Cách chăm sóc người bệnh viêm thanh quản mạn tính
3. Cách phòng bệnh viêm thanh quản mạn tính.
II. Nội dung
1. Đại cương
Viêm thanh quản mạn tính là tình trạng viêm niêm mạc thanh quản kéo dài trên 3 tuần,
thường do các nguyên nhân như lạm dụng giọng nói, các bệnh lý đường hô hấp trên, hoặc
do các yếu tố kích thích kéo dài. Bệnh có thể gây ra các triệu chứng như khàn tiếng, mất
tiếng, đau rát họng, khó nuốt, và có thể dẫn đến các biến chứng nếu không được điều trị.
2. Nguyên nhân
- Do lạm dụng giọng: Nói to, nói nhiều, gắng sức ... ở những nghề như giáo viên, bán
hàng, ca sĩ...
- Do bệnh lý của đường hô hấp như: Viêm mũi xoang, viêm họng, viêm amidan, viêm
phế quản...
- Hít phải khí độc như hút thuốc lá, thuốc lào, hoá chất...
- Khí hậu ẩm ướt, thay đổi quá nhiều nhiệt độ trong ngày, một số nghề nghiệp làm việc
ngoài trời, nấu ăn, làm thuỷ tinh...
- Hội chứng trào ngược (GERD).
- Các bệnh toàn thân có thể làm nặng bệnh: béo phì, rối loạn chuyển hóa, bệnh gan…
3. Triệu chứng
- Khàn tiếng: Thay đổi giọng nói, giọng khàn, giọng yếu, hụt hơi.
- Đau hoặc ngứa họng: Cảm giác khó chịu, vướng ở cổ họng.
- Ho khan: Thường xuyên muốn hắng giọng để làm sạch cổ họng.
- Khó nuốt: Cảm giác vướng, đau khi nuốt.
4. Cận lâm sàng
- Xét nghiệm Công thức máu cơ bản và các xét nghiệm chuyển hóa cơ bản (tùy tình
trạng người bệnh)
- Nội soi thanh quản: Hình ảnh đỏ, phù nề niêm mạc thanh quản, sung huyết phù nề
dây thanh, hạt xơ, polype dây thanh, dày băng thanh thất ...
- Sinh thiết vùng thanh quản: Khi có nghi ngờ ung thư hoặc các tổn thương nghi ngờ
- Chụp Xquang, CT, MRI chỉ định khi nghi ngờ tổn thương sâu hoặc ác tính: Phát hiện
các tổn thương và nguyên nhân gây bệnh
5. Chẩn đoán
Chẩn đoán xác định viêm thanh quản mạn tính khi:
- Có khàn tiếng kéo dài ≥ 3 tuần
277
- Kèm hình ảnh viêm mạn tính của thanh quản trên nội soi: Niêm mạc họng thanh quản
tiết nhầy. Dây thanh dày mất bóng đôi khi có bờ răng cưa, sung huyết, mạch máu nổi, có
thể có hạt xơ…
- Loại trừ được các nguyên nhân cấp tính và ác tính
6. Biến chứng
Viêm thanh quản mạn tính kéo dài có thể dẫn đến nhiều biến chứng khác nhau nếu không
được điều trị hoặc chăm sóc không đúng cách. Những biến chứng này ảnh hưởng không
nhỏ đến chất lượng cuộc sống và sức khỏe tổng thể của người bệnh, bao gồm:
- Thay đổi giọng nói
+ Khàn tiếng dai dẳng.
+ Giọng nói yếu hoặc mất giọng.
+ Khó nói chuyện trong thời gian dài.
- Vấn đề về đường thở
+ Thở khò khè.
+ Khó thở trong trường hợp nặng do hẹp đường thở.
- Ho mạn tính làm gián đoạn hoạt động thường ngày cũng như giấc ngủ.
- Đau họng và khó chịu
+ Cổ họng rát và đau nhức liên tục.
+ Cảm giác có khối u trong cổ họng.
- Ảnh hưởng dây thanh
+ Các nốt, polyp hoặc u nang trên dây thanh quản.
+ Sẹo (xơ hóa dây thanh quản) có thể dẫn đến thay đổi giọng nói vĩnh viễn.
- Ung thư thanh quản: Viêm thanh quản mạn tính tuy hiếm gặp nhưng kéo dài, đặc biệt
ở người hút thuốc hoặc có tiền sử nghiện rượu nặng, làm tăng nguy cơ tiến triển thành ung
thư thanh quản. Viêm thanh quản mạn tính làm tăng nguy cơ tiến triển thành ung thư thanh
quản, đặc biệt ở người hút thuốc hoặc có tiền sử nghiện rượu nặng.
- Biến chứng hô hấp khác: Viêm xoang, viêm phế quản tái phát hoặc mạn tính, do kích
ứng thanh quản liên tục có thể ảnh hưởng đến toàn bộ đường hô hấp.
7. Điều trị
- Hạn chế sử dụng giọng khi điều trị bệnh
- Điều trị tại chỗ: các thuốc giảm viêm, giảm phù nề như: corticoid, men tiêu viêm...
- Điều trị toàn thân: bằng thuốc giảm viêm, giảm phù nề như corticosteroid, men tiêu
viêm...
- Điều trị các ổ viêm mũi họng, viêm xoang, hội chứng trào ngược dạ dày thực quản
và các bệnh toàn thân khác
- Liệu pháp luyện giọng
- Ngoại khoa: Trong trường hợp tổn thương thanh quản nặng, không đáp ứng với thuốc
hoặc có các khối u cần can thiệp phẫu thuật.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Theo dõi toàn trạng, dấu hiệu sinh tồn, tình trạng đau họng, khàn tiếng ...
- Thực hiện đầy đủ y lệnh thuốc, cận lâm sàng
- Chuyển mổ an toàn khi có chỉ định.
278
- Phụ bác sỹ thực hiện phẫu thuật (nếu có)
- Hướng dẫn chế độ dinh dưỡng, vệ sinh mũi họng
- Động viên tinh thần người bệnh, hướng dẫn người bệnh nghỉ ngơi hợp lý, hạn chế
nói, luyện giọng.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khoẻ
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Người bệnh giữ tinh thần thoải mái, tránh lo lắng, căng thẳng
+ Viêm thanh quản mạn tính là bệnh thường gặp, có thể kiểm soát tốt nếu điều trị và
chăm sóc đúng cần duy trì lối sông tích cực, giảm căng thẳng
+ Hạn chế nói to, nói nhiều; nghỉ giọng khi khàn tiếng
+ Tuân thủ điều trị và tái khám đúng hẹn
- Vệ sinh:
+ Giữ vệ sinh mũi – họng sạch sẽ
+ Súc họng bằng nước muối sinh lý ngày 1–2 lần
+ Tránh: Khói thuốc lá, thuốc lào, bụi bẩn, hóa chất, không khí ô nhiễm
+ Giữ ấm cổ họng khi trời lạnh, tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột
- Vận động – PHCN:
+ Cho người bệnh nghỉ ngơi thoái mái, vận động nhẹ nhàng.
+ Tránh gắng sức, hạn chế nói, la hét, nói kéo dài
+ Có thể tập: Thở chậm, sâu bằng mũi. Phát âm nhẹ, đều theo hướng dẫn (nếu có)
+ Thực hiện khí dung, xông họng theo chỉ định nhân viên y tế
- Dinh dưỡng:
+ Ăn uống đầy đủ chất, tăng cường: Rau xanh, trái cây, thực phẩm giàu vitamin A, C
+ Uống đủ nước, ưu tiên nước ấm
+ Tránh ăn đồ béo, cay nóng và có hàm lượng axit cao (cà phê, nước cam, nước ép cà
chua hoặc nước sốt). Nhất là thời điểm trước khi đi ngủ.
+ Đợi 2-3 giờ sau khi ăn rồi mới nằm xuống.
+ Nâng đầu giường lên để nâng thanh quản lên trên mức dạ dày khi nằm xuống, ngăn
trào ngược dạ dày thực quản.
+ Với người có trào ngược dạ dày: Không ăn quá no, không nằm ngay sau ăn
9.2. Phòng bệnh
Ngoài việc điều trị các nguyên nhân gây viêm thanh quản mạn tính bằng các thuốc và
các phương pháp khác, việc nghỉ ngơi và làm dịu cổ họng để thanh quản hồi phục cũng
đóng vai trò quan trọng, bao gồm:
- Không hút thuốc lá để tránh làm khô cổ họng.
- Lựa chọn đồ uống không chứa caffein, không chứa cồn để không làm cơ thể mất nước
và các triệu chứng ở thanh quản thêm nghiêm trọng.
- Uống nhiều nước để làm loãng chất nhầy trong cổ họng, dễ đào thải ra ngoài.
- Chú ý điều trị triệt để các bệnh lý đường hô hấp, bệnh lý dạ dày – thực quản.
- Giữ vệ sinh chung, dùng nước rửa tay, đặc biệt sau khi ho. Từ đó giảm nguy cơ lây
bệnh viêm thanh quản cho người khác.
279
- Giữ ấm vùng mũi họng, tránh hít phải khói thuốc hoặc hóa chất để không kích ứng
dây thanh quản.
- Tránh lạm dụng giọng nói quá mức
- Bỏ các thói quen ảnh hưởng đến thanh quản như: Khạc nhổ, nói quá lớn...
Câu hỏi thảo luận
1. Anh, chị hãy nêu nguyên nhân, triệu chứng của người bệnh viêm thanh quản mạn
tính?
2. Anh, chị hãy nêu chế độ chăm sóc người bệnh viêm thanh quản mạn tính?
Tài liệu tham khảo
1. Thạc sỹ. Bs CKI Nguyễn Thị Hương, “Viêm thanh quản mạn tính: Nguyên nhân, triệu
chứng, chẩn đoán”, https://tamanhhospital.vn/viem-thanh-quan-man-tinh/, 2024
2. Vinmec, “Nguyên nhân và cách điều trị viêm thanh quản mạn tính”,
https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/nguyen-nhan-va-cach-dieu-tri-viem-thanh-quan-
man-tinh-vi, 2024
280
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHOẺ
CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM XOANG CẤP
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị viêm xoang cấp
2. Cách chăm sóc người bệnh viêm xoang cấp
II. Nội dung
1. Đại cương
Viêm xoang cấp là tình trạng viêm nhiễm ở các xoang trong khoang mũi xảy ra một cách
đột ngột, trong một khoảng thời gian ngắn < 4 tuần với các triệu chứng rầm rộ như: sốt
nhẹ, chảy mũi, nghẹt mũi, đau nhức vùng đầu mặt,... khiến người bệnh vô cùng mệt mỏi.
Đây là một bệnh lý khá phổ biến, đặc biệt là ở những người có hệ miễn dịch yếu, người
bị dị ứng hoặc mắc các bệnh lý hô hấp. Việc điều trị viêm xoang cấp đúng cách là rất quan
trọng để tránh biến chứng và giảm thiểu các tác động tiêu cực đến sức khỏe.
2. Nguyên nhân
Viêm xoang cấp có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó có các yếu tố bên
ngoài như vi khuẩn, virus, dị ứng hay các yếu tố bên trong cơ thể như tình trạng miễn dịch
suy yếu hoặc cấu trúc mũi không bình thường.
- Vi khuẩn và virus: Đây là nguyên nhân chủ yếu gây ra viêm xoang cấp. Viêm xoang
cấp do vi khuẩn thường xảy ra sau một đợt cảm cúm hoặc cảm lạnh. Các virus như
rhinovirus, influenza hay coronavirus có thể gây viêm mũi và sau đó lan sang các xoang,
gây viêm nhiễm.
- Dị ứng: Các tác nhân dị ứng như phấn hoa, bụi nhà, nấm mốc hoặc lông động vật có
thể gây ra viêm mũi dị ứng. Khi mũi bị viêm, các xoang cũng có thể bị ảnh hưởng và dẫn
đến viêm xoang cấp.
- Môi trường và khí hậu: Môi trường ô nhiễm, thời tiết thay đổi đột ngột hoặc môi
trường khô hanh cũng có thể tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn và virus phát triển, gây
viêm xoang cấp.
- Tình trạng miễn dịch yếu: Những người có hệ miễn dịch suy giảm, chẳng hạn như
bệnh nhân ung thư, HIV/AIDS hoặc người cao tuổi, có nguy cơ mắc viêm xoang cấp cao
hơn.
- Cấu trúc mũi bất thường: Những người có vấn đề về cấu trúc mũi như vẹo vách ngăn,
polyp mũi hay nhiễm trùng tái đi tái lại có thể dễ bị viêm xoang cấp.
3. Triệu chứng
- Đau đầu: Đau đầu là triệu chứng thường gặp nhất khi bị viêm xoang cấp. Cơn đau
thường xuất hiện ở vùng trán, má hoặc vùng mắt và có thể nặng hơn khi cúi đầu hoặc khi
thay đổi tư thế.
- Nghẹt mũi và chảy dịch mũi: Mũi bị tắc nghẽn khiến người bệnh cảm thấy khó thở.
Dịch mũi có thể chảy ra nhiều, có thể có màu vàng hoặc xanh nếu do vi khuẩn gây ra.
- Ngửi mùi kém, có thể mất ngửi
281
- Sốt: Viêm xoang cấp có thể gây ra sốt, từ nhẹ đến vừa. Sốt thường đi kèm với các
triệu chứng mệt mỏi, suy nhược cơ thể.
- Đau ở vùng mặt và hàm: Người bệnh có thể cảm thấy đau nhức ở vùng má, mắt, hoặc
hàm dưới, đây là các khu vực của các xoang. Đặc biệt, cơn đau có thể tăng lên khi cúi đầu
hoặc khi chạm vào các khu vực này.
- Ho khan: Viêm xoang cấp có thể gây ra ho, đặc biệt là vào ban đêm. Ho có thể do
dịch mũi chảy xuống họng, kích thích cổ họng gây ho.
- Mệt mỏi và khó chịu: Cảm giác mệt mỏi, suy nhược và khó chịu là triệu chứng chung
khi bị viêm xoang cấp. Điều này có thể làm ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống và công
việc của người bệnh.
- Đặc biệt lưu ý viêm xoang cấp ở trẻ em các triệu chứng không rõ ràng, tiến triển
nhanh và nguy hiểm, có thể gây ra các biến chứng biểu hiện ở mắt như: sưng nề mi mắt....
4. Cận lâm sàng
- Xét nghiệm Công thức máu cơ bản và các xét nghiệm chuyển hóa cơ bản (tùy tình
trạng người bệnh)
- Nuôi cấy dịch mủ: lấy mẫu dịch mũi để xét nghiệm và xác định loại vi khuẩn gây
bệnh.
- Nội soi mũi xoang: Hình ảnh phù nề niêm mạc, dịch nhầy mủ đọng trong hốc mũi ...
- Chụp X-quang: Chụp X-quang thường không hữu ích trong việc phát hiện viêm. Mặc
dù chúng có thể hiển thị mức chất lỏng không khí nhưng không giúp phân biệt nguyên
nhân virus và vi khuẩn.
- Chụp CT xoang: Để đánh giá xương, mô mềm, răng hoặc các bất thường về giải phẫu
khác hoặc sự hiện diện của viêm xoang mạn tính.
- Chụp MRI: Giúp đánh giá mô mềm hoặc làm sáng tỏ khối u.
5. Chẩn đoán
Chẩn đoán xác định viêm xoang cấp khi:
- Triệu chứng viêm mũi xoang xuất hiện < 4 tuần
- Có biểu hiện lâm sàng điển hình: Có ít nhất 2 triệu chứng chính, trong đó bắt buộc có
1 triệu chứng mũi: Chảy mũi nhầy hoặc mủ (trước hoặc sau), nghẹt mũi, đau/ căng tức
vùng mặt tương ứng với xoang (trán, má, quanh hốc mắt…), giảm hoặc mất ngửi
- Khám mũi xoang phù hợp với viêm xoang cấp
6. Biến chứng
- Viêm tai giữa cấp, mạn tính.
- Biến chứng hô hấp: Viêm họng, viêm thanh quản, viêm phế quản mạn tính.
- Mắt: Viêm tấy, áp xe ổ mắt, viêm thị thần kinh hậu nhãn cầu...
- Nội sọ: Viêm màng não, áp xe não, viêm tĩnh mạch xoang hang.
7. Điều trị
Việc điều trị viêm xoang cấp cần phải được thực hiện đúng cách để tránh các biến chứng
như viêm xoang mạn tính hay nhiễm trùng lan rộng. Điều trị có thể bao gồm việc sử dụng
thuốc, phương pháp hỗ trợ điều trị tại nhà hoặc trong một số trường hợp nặng, cần phải can
thiệp phẫu thuật:
282
- Thuốc kháng sinh: Nếu viêm xoang cấp do vi khuẩn, bác sĩ sẽ kê đơn thuốc kháng
sinh. Tuy nhiên, không phải tất cả các trường hợp viêm xoang cấp đều cần kháng sinh, đặc
biệt là khi bệnh do virus gây ra.
- Thuốc giảm đau và hạ sốt: Để giảm cơn đau và hạ sốt, bác sĩ có thể chỉ định thuốc
giảm đau như paracetamol hoặc ibuprofen. Những thuốc này giúp làm dịu các triệu chứng
đau đầu và giảm mệt mỏi.
- Thuốc xịt mũi: Các thuốc xịt mũi có chứa corticosteroid có thể giúp giảm viêm và
nghẹt mũi. Ngoài ra, thuốc xịt mũi chứa muối sinh lý cũng có thể giúp làm sạch dịch mũi
và giảm tắc nghẽn.
- Làm thông thoáng mũi: Sử dụng nước muối sinh lý để rửa mũi giúp làm sạch các dịch
mũi và giảm nghẹt mũi. Các phương pháp như xông hơi cũng có thể giúp giảm triệu chứng
tắc nghẽn mũi.
- Phẫu thuật: Trong một số trường hợp, nếu viêm xoang cấp tái phát nhiều lần hoặc
không đáp ứng với điều trị, bác sĩ có thể đề nghị phẫu thuật để loại bỏ các vấn đề cấu trúc
như polyp mũi hoặc vẹo vách ngăn mũi.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Theo dõi toàn trạng, dấu hiệu sinh tồn, tình trạng đau nhức vùng mặt, nghẹt mũi, chảy
mũi.
- Thực hiện đầy đủ y lệnh thuốc, cận lâm sàng
- Phụ bác sĩ thực hiện thủ thuật, phẫu thuật (nếu có)
- Hướng dẫn chế độ dinh dưỡng, vệ sinh cá nhân.
- Động viên tinh thần người bệnh
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khoẻ
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Người bệnh giữ tinh thần thoái mái, tránh lo lắng
+ Viêm xoang cấp đa số hồi phục tốt nếu điều trị và chăm sóc đúng
+ Nghỉ ngơi hợp lý, tránh làm việc quá sức
+ Tuân thủ hướng dẫn điều trị và tái khám đúng hẹn
- Vệ sinh:
+ Giữ mũi – xoang sạch: Rửa mũi bằng nước muối sinh lý ngày 1–2 lần
+ Xì mũi nhẹ từng bên, không xì mạnh
+ Giữ ấm vùng mũi – họng khi trời lạnh
+ Tránh: Khói thuốc lá, bụi bẩn, hóa chất
+ Giữ môi trường sống thoáng, sạch, đủ ẩm
- Vận động – PHCN:
+ Cho người bệnh nằm tư thế thoái mái, vận động nhẹ nhàng.
+ Tránh: Cúi đầu thấp lâu, bơi lội khi đang nghẹt mũi, chảy mũi
+ Có thể: Xông mũi nhẹ theo hướng dẫn, nghỉ ngơi, ngủ đủ giấc để tăng sức đề kháng
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Dinh dưỡng hợp lý, ăn thức ăn nhẹ, dễ nuốt, chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày. Ăn
uống đầy đủ chất, tăng cường: Rau xanh, trái cây, thực phẩm giàu vitamin C
283
+ Uống đủ nước, ưu tiên nước ấm
+ Hạn chế: Rượu bia, thức ăn cay nóng, quá lạnh
+ Với trẻ em: đảm bảo dinh dưỡng đầy đủ để tăng sức đề kháng
9.2. Phòng bệnh
- Tránh xa các yếu tố gây dị ứng như phấn hoa, lông động vật, hóa chất… Tránh stress.
- Phòng ngừa cảm cúm, tác nhân gây viêm mũi xoang do virus phổ biến
- Tiêm vắc xin phòng bệnh cúm
- Điều trị tốt các viêm nhiễm ở mũi họng như viêm mũi, viêm VA, Amidan,... Không
để viêm mũi kéo dài gây biến chứng viêm xoang
- Vệ sinh mũi họng hằng ngày.
- Đeo khẩu trang khi ra khỏi nhà, đến nơi đông người
- Thường xuyên rửa tay bằng xà bông hoặc dung dịch sát khuẩn để tránh lây nhiễm
mầm bệnh
- Giữ ấm và bảo vệ tai mũi họng
- Tránh để viêm tai giữa có thể gây biến chứng viêm xoang
- Không hút thuốc lá
- Tăng cường miễn dịch bằng cách ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, đặc biệt là các loại
vitamin; sinh hoạt khoa học, vận động mỗi ngày
Câu hỏi thảo luận
1. Anh, chị hãy nêu nguyên nhân, triệu chứng của người bệnh viêm xoang cấp?
2. Anh, chị hãy nêu chế độ chăm sóc người bệnh viêm xoang cấp?
Tài liệu tham khảo
1. Thạc sỹ. Bs CKI. Trương Tấn Phát, “Viêm xoang cấp tính: Nguyên nhân, triệu chứng
và cách điều trị”, https://tamanhhospital.vn/viem-xoang-cap-tinh/, 2024.
2. ThS.BS Đặng Thị Thùy Trang, “Chăm sóc người bị viêm xoang cấp”,
https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/cham-soc-nguoi-bi-benh-viem-xoang-cap-vi, 2024.
284
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHOẺ
CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM TAI XƯƠNG CHŨM
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân viêm tai xương chũm?
2. Triệu chứng và cách điều trị bệnh lý viêm tai xương chũm?
3. Cách chăm sóc người bệnh viêm tai xương chũm?
4. Cách phòng tránh tái phát bệnh viêm tai xương chũm?
II. Nội dung
1. Đại cương
Xương chũm là một bộ phận cấu thành của tai giữa. Xương chũm là loại xương xốp,
chứa nhiều thông báo trong đó có một thông bào lớn nhất được gọi là sào bào, đây là nơi
hòm tai thông với xương chũm
Viêm xương tai chũm là hiện tượng tổn thương lan vào xương chũm ở xung quanh sào
bào và tai giữa. Quá trình viêm kéo dài không quá 3 tháng, khác với phản ứng xương chũm
do mủ ứ đọng trong tai giữa gây nên, phản ứng xương chũm này chỉ kéo dài 5-7 ngày là
khỏi. Bệnh tích chủ yếu là viêm loãng xương và viêm tắc mạch máu xương, các vách ngăn
giữa các tế bào xương bị phá hủy dần, các ổ mủ tập trung lại thành túi mủ, đôi khi xương
bị chết từng khối và biến thành xương mục rồi từ đây gây ra nhiều biến chứng. Viêm xương
chũm có thể gặp ở người lớn và trẻ em trong đó viêm xương chũm trẻ em hay gặp hơn cả.
Viêm xương chũm bao gồm các thể chính: Viêm xương chũm cấp tính, viêm xương chũm
mạn tính.
- Viêm tai xương chũm cấp tính thường xuất hiện sau viêm tai giữa. Bệnh nhân bị viêm
tai giữa cấp trước đó khoảng 3 tuần, là tình trạng viêm các thông bào xương chũm trong
xương thái dương. Tình trạng này luôn kèm theo một viêm tai giữa cấp tính và có thể là
một bước tiến triển nặng hơn của một viêm tai giữa mạn tính.
- Viêm tai xương chũm mạn tính được xác định khi quá trình chảy mủ tai thối kéo dài
trên 3 tháng.
Viêm tai xương chũm cấp hay mạn tính đều có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm,
là một trong những nguyên nhân gây tử vong tại khoa cấp cứu tai mũi họng.
2. Nguyên nhân
- Viêm tai giữa không được điều trị tốt.
- Biến chứng của viêm tai giữa cấp tính (các trường hợp viêm tai giữa hoại tử và ở
hài nhi sức đề kháng yếu).
- Biến chứng của viêm tai giữa mãn tính.
- Viêm tai giữa sau các bệnh: cúm, sởi, bạch hầu và ho gà.
- Bị nhiễm trùng bởi các loại vi khuẩn như Haemophilus influenza, Staphylococcus
hoặc Streptococcus
3. Triệu chứng
- Sốt: Có thể sốt vừa đến sốt rất cao trong trường hợp nhiễm khuẩn nặng.
285
- Hội chứng nhiễm trùng: Người bệnh thể trạng mệt mỏi nhiều, chán ăn, môi khô, lưỡi
bẩn, hơi thở có mùi hôi.
- Sưng đỏ tai, sưng đỏ vùng xương chũm tai, tai bị đẩy lồi ra phía trước.
- Sưng tấy vành tai, vành tai bị đẩy lồi ra phía trước.
- Đau tai: Đau tai thường lan toả từ tai giữa đến tai ngoài. Đau thường tăng lên, lan ra
vùng chũm và vùng thái dương. Ấn đau xương chũm. Da vùng chũm sau tai nề dày, hơi
đỏ, ấn ngón tay lên các vị trí trên mặt xương chũm đau rõ rệt.
- Chảy dịch mủ tai
- Ù tai, giảm sức nghe
- Màng nhĩ: Có thể thấy màng nhĩ viêm căng phồng như mặt kính đồng hồ, có thể có
lổ thủng thoát dịch mủ ra ống tai.
4. Cận lâm sàng
- Xét nghiệm công thức máu cơ bản và xét nghiệm chuyển hoá cơ bản (tuỳ tình trạng
người bệnh): Bạch cầu tăng cao...
- Nội soi Tai mũi họng: Có thể thấy hình ảnh lỗ thủng màng nhĩ, bờ nham nhở. Có tổ
chức ăn mòn, hủy xương.
- Chụp Xquang Schuller, CT Scanner tai xương chũm: Phát hiện dấu hiệu viêm, phá
hủy vùng xương chũm.
5. Chẩn đoán: Dựa vào triệu chứng cơ năng, thực thể và dựa vào kết quả cận lâm sàng.
- Lâm sàng: Sưng đỏ đau tai, chảy mủ tai, ấn đau vùng xương chũm…
- Cận lâm sàng: Xét nghiệm máu, nội soi tai, đo thính lực, chụp CT tai…
6. Biến chứng
Viêm tai xương chũm cấp nếu không được khám và điều trị sớm sẽ chuyển thành viêm
tai xương chũm mãn hoặc đưa tới các biến chứng nguy hiểm thường gặp như:
- Biến chứng nội sọ: Viêm não, viêm màng não, áp xe đại não, áp xe dưới màng cứng,
áp xe tiểu não…
- Biến chứng tĩnh mạch: Viêm tắc tĩnh mạch bên, viêm tắc tĩnh mạch xoang hang,
nhiễm trùng huyết ...
7. Điều trị
- Nội khoa: Kháng sinh phổ rộng, liều cao ngay từ đầu, giảm đau, hạ sốt…
- Ngoại khoa (Phẫu thuật):
+ Sau khi điều trị nội khoa nhiều lần thất bại, bệnh nhân chuyển qua tình trạng nặng
hơn như túi mủ đã hình thành hoặc bệnh tích xương đã nặng tiến hành phẫu thuật
+ Một số phương pháp phẫu thuật xương chũm: Mở sào bào, phẫu thuật tiệt căn xương
chũm…
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Theo dõi toàn trạng, dấu hiệu sinh tồn, tình trạng tai và vùng tai (sưng đau? chảy dịch
mủ?…)
- Thực hiện đầy đủ y lệnh thuốc, cận lâm sàng, thay băng chăm sóc, vệ sinh vùng mổ.
- Phụ Bác sỹ thực hiện thủ thuật, phẫu thuật (nếu có).
- Hướng dẫn chế độ dinh dưỡng, vệ sinh cá nhân.
- Động viên tinh thần người bệnh.
286
- Chuyển mổ an toàn khi có chỉ định.
- Theo dõi dấu hiệu biến chứng nội sọ: đau đầu, nôn vọt, rối loạn ý thức
- Theo dõi lượng dịch dẫn lưu sau mổ (nếu có)
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Người bệnh cần giữ tinh thần thoải mái, tránh lo lắng, căng thẳng.
+ Viêm tai xương chũm là bệnh có thể điều trị khỏi nếu tuân thủ đúng chỉ định.
+ Hợp tác tốt với nhân viên y tế trong quá trình điều trị và chăm sóc.
+ Gia đình cần động viên, hỗ trợ tinh thần để người bệnh yên tâm điều trị.
- Vệ sinh: Giữ gìn vệ sinh vùng tai, giữ tai khô. Giữ vệ sinh vùng mổ, vết mổ, dẫn lưu
(nếu có).
+ Giữ tai và vùng sau tai luôn sạch, khô, không để nước vào tai.
+ Không tự ý ngoáy tai, nhỏ thuốc, hay lấy mủ tai khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
+ Nếu có vết mổ hoặc dẫn lưu: Giữ băng khô, sạch. Không tự ý tháo băng, không sờ
nắn vết mổ.
+ Vệ sinh răng miệng, mũi họng hằng ngày để hạn chế nhiễm trùng lan rộng.
- Vận động - PHCN:
+ Trong giai đoạn cấp hoặc sau phẫu thuật: Nghỉ ngơi nhiều, tránh vận động mạnh,
tránh nghiêng đầu, va chạm mạnh vào tai bệnh.
+ Khi tình trạng ổn định: Có thể vận động nhẹ nhàng, đi lại trong phòng, tránh bơi lội,
tránh đi máy bay khi chưa được bác sĩ cho phép.
- Dinh dưỡng:
+ Ăn thức ăn đầy đủ dinh dưỡng.
+ Tránh ăn thức ăn cay, nóng, tránh dùng các chất kích thích, rượu, bia, thuốc lá.
+ Tránh các thức ăn dễ gây mủ cho vết mổ, dễ để sẹo xấu sau phẫu thuật như: Xôi
nếp…
9.2. Phòng bệnh
- Tiêm vắc xin: Phương pháp phòng bệnh quan trọng nhất đối với bệnh viêm tai xương
chũm là tiêm vắc xin. Những người không được tiêm chủng sẽ dễ bị nhiễm phế cầu, thường
gây viêm tai giữa và từ đó dẫn đến viêm xương chũm. Hiện này vắc xin phế cầu 13 có thể
phòng ngừa các bệnh phế cầu khuẩn xâm lấn như viêm phổi, viêm màng não, nhiễm khuẩn
huyết (nhiễm trùng máu) và cả viêm tai giữa cấp tính… do phế cầu khuẩn Streptococcus
Pneumoniae gây ra. Ai cũng nên tiêm vắc xin phế cầu 13 nhất là trẻ từ 6 tháng tuổi và
người bị suy giảm miễn dịch vì đây là đối tượng có nguy cơ cao nhất mắc bệnh viêm tai
xương chũm.
- Điều trị sớm bệnh viêm tai giữa cấp tính: Viêm tai giữa cấp tính là nguyên nhân
thường gặp gây viêm xương chũm. Điều trị sớm bệnh này có thể ngăn chặn nhiễm trùng
lan sang xương chũm.
- Không đụng chạm mạnh hay tự ý xử lý
- Giữ vệ sinh: Giữ cho vùng tai luôn khô, sạch sẽ, giữ vệ sinh mũin họng.
- Giữ môi trường sống thoáng sạch, tránh các tác nhân nhiễm trùng, khói thuốc…
287
Câu hỏi thảo luận
1. Anh, chị hãy nêu nguyên nhân gây viêm tai xương chũm?
2. Anh, chị hãy cho biết cách điều trị bệnh viêm tai xương chũm?
Tài liệu tham khảo
1. Ths.Bs.CKI Diệp Phúc Anh, “Viêm tai xương chũm: Triệu chứng, biến chứng, chẩn
đoán và điều trị”, https://tamanhhospital.vn/viem-tai-xuong-chum/, 2022.
2. Medaltec. “Viêm tai xương chũm: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị”,
https://medlatec.vn/tu-dien-benh-ly/viem-tai-xuong-chum-soaxo/, 2023..
288
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHOẺ
CHO NGƯỜI BỆNH CHẤN THƯƠNG THANH KHÍ QUẢN
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân gây chấn thương thanh khí quản.
2. Sơ lược triệu chứng và cách điều trị bệnh chấn thương thanh khí quản.
3. Cách chăm sóc người bệnh chấn thương thanh khí quản.
4. Cách phòng tránh bệnh chấn thương thanh khí quản.
II. Nội dung
1. Đại cương
Chấn thương thanh khí quản là tình trạng tổn thương cấu trúc và các thành phần của
thanh khí quản do tác động cơ học từ bên trong hoặc bên ngoài thanh khí quản. Đây là một
tình trạng vô cùng nghiêm trọng gây tắc nghẽn đường thở, gây suy hô hấp đe doạ tính mạng
người bệnh. Phần lớn người bệnh bị chấn thương thanh khí quản mức độ nặng tử vong
trước khi được chăm sóc y tế.
Nguyên tắc điều trị chấn thương thanh khí quản là đảm bảo được hô hấp, đồng thời khôi
phục lại tối đa cấu trúc giải phẫu và sinh lý hô hấp, phát âm của hệ thống thanh khí quản.
2. Nguyên nhân: Các nguyên nhân gây chấn thương thanh khí quản thường gặp là:
₋ Người bệnh bị chấn thương do bị một vật gì đó đâm trực tiếp vùng cổ ngực.
₋ Người bệnh bị chấn thương kín vùng cổ do bị đập, siết cổ quá mạnh.
₋ Người bệnh bị chấn thương vùng ngực do xương ức bị ép mạnh vào cột sống hoặc do
cú dội ngược.
₋ Vết thương do hoả khí chiến tranh, do người bệnh hít phải chất độc dạng khí hoặc
dạng lỏng.
3. Nguy cơ
3.1. Đối tượng nguy cơ: Một số đối tượng có nguy cơ chấn thương khí quản bao gồm:
₋ Trẻ em.
₋ Người mắc các bệnh hô hấp mạn tính.
₋ Người bị chấn thương do tai nạn hoặc va đập.
₋ Người hít phải hoá chất độc hại hoặc bỏng do nhiệt.
₋ Người có khối u chèn ép khí quản.
3.2. Yếu tố làm tăng nguy cơ
₋ Thường xuyên hút thuốc lá hoặc hít khói thuốc từ người khác.
₋ Bị dị ứng do côn trùng chích hoặc do thức ăn.
₋ Bất thường về cấu trúc di truyền (bệnh nhuyễn khí quản).
₋ Trẻ em thường dễ hít phải dị vật hơn người lớn.
4. Triệu chứng
₋ Đau cổ: Đau nhức, khó chịu ở vùng cổ, đặc biệt khi nuốt hoặc ho.
289
₋ Khó thở: Khó thở ở cả hai thì, mức độ từ nhẹ đến trung bình hoặc nặng và ngày càng
tăng dần. Khó thở ở mức độ nguy kịch nếu có tình trạng phù nề, xuất tiết hoặc máu chảy
nhiều vào đường thở gây bít đường thở.
₋ Khí hoặc máu từ vết thương bắn ra theo nhịp thở.
₋ Tràn khí dưới da.
₋ Ho: Ho thành cơn, có thể ho sặc, đau tăng khi ho, khó thở tím tái.
₋ Khàn hoặc mất tiếng.
5. Cận lâm sàng
₋ Chụp X-quang: Hình ảnh tràn khí dưới da, vỡ sụn giáp ...
₋ Nội soi thanh khí quản: Thấy sưng nề niêm mạc, rách niêm mạc, vỡ sụn, vật lạ mắc
kẹt, tụ máu ...
₋ Chụp cắt lớp vi tính vùng thanh quản: Hình ảnh tổn thương thanh khí quản.
₋ Chụp MRI: Tổn thương thần kinh.
6. Chẩn đoán: Dựa vào hội chứng xâm nhập của người bệnh, triệu chứng cơ năng và
thực thể, dựa vào kết quả cận lâm sàng.
7. Biến chứng: Chấn thương thanh khí quản có thể gây ra biến chứng tử vong ngay do
chấn thương làm dịch máu bít lấp vào đường thở hoặc do tràn khí trung thất gây ra ép tim.
Một số biến chứng thường gặp:
₋ Biến chứng tức thời:
+ Ngạt thở: Sặc, chảy máu xuống khí quản, tăng và ứ đọng xuất tiết, đờm, dị vật theo
vết thương bít lấp đường thở, choáng đòi hỏi phải được mở khí quản cấp.
+ Chảy máu: Do chấn thương mạch, do thay đổi tư thế cổ làm bục máu cục ở mạch chấn
thương.
₋ Biến chứng thứ phát: Viêm tấy lan toả: Vùng cổ lỏng lẻo, viêm tấy khá nhanh chóng,
nhất là khi có tràn khí dưới da gây viêm tấy lan toả hoại tử cả vùng cổ, ngực
₋ Di chứng: Rối loạn phát âm, thay đổi giọng nói, khó thở, sẹo hẹp thanh khí quản, sùi,
chít hẹp thanh khí quản.
8. Điều trị: Nguyên tắc điều trị chấn thương thanh khí quản là đảm bảo được hô hấp
trong những trường hợp chấn thương gây khó thở nặng đe doạ tính mạng đồng thời khôi
phục lại tối đa cấu trúc giải phẫu và sinh lý hô hấp, phát âm của hệ thống thanh khí quản.
Các biện pháp điều trị chấn thương thanh khí quản cụ thể bao gồm:
₋ Cấp cứu: Mở khí quản cấp cứu được thực hiện khi người bệnh có thủng, rách, vỡ sụn
khí quản, người bệnh khó thở nặng, tràn khí rõ đe doạ tính mạng. Đồng thời thực hiện các
biện pháp chống sốc, chống chảy máu.
₋ Ngoại khoa: Điều trị phục hồi chức năng bằng các phương pháp ngoại khoa như sau:
+ Phẫu thuật nội soi can thiệp
+ Phẫu thuật chỉnh hình theo đường ngoài thông thường
+ Phẫu thuật chỉnh hình theo đường ngoài phối hợp đặt nong
+ Khâu nối khí quản: Được thực hiện trong các trường hợp khí quản bị đứt tách rời.
9. Chăm sóc điều dưỡng
₋ Lưu thông đường thở: Hút đờm dãi.
₋ Cho dùng thuốc theo y lệnh, xét nghiệm, thở oxy ...
290
₋ Theo dõi nhịp thở, thân nhiệt.
₋ Thay băng, chăm sóc canuyn khí quản nếu có mở khí quản.
₋ Phụ Bác sĩ thực hiện các thủ thuật (nếu có).
₋ Hướng dẫn chế độ dinh dưỡng, vệ sinh cá nhân.
₋ Động viên tinh thần người bệnh.
10. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
10.1. Chăm sóc cơ bản
₋ Tinh thần:
+ Người bệnh giữ tinh thần thoải mái.
+ Tuân thủ điều trị.
₋ Vệ sinh: Giữ gìn vệ sinh răng miệng mũi họng, súc miệng nhiều lần trong ngày bằng
nước muối sinh lý.
₋ Vận động - PHCN:
+ Hạn chế vận động, nghỉ ngơi tuyệt đối tại giường.
+ Những ngày sau cho người bệnh nằm tư thế thoải mái, có thể đặt gối dưới đầu hoặc
sau lưng để hỗ trợ cho việc ít thở.
+ Xoay trở, xoa bóp, vỗ lưng.
+ Tập thở sâu, thở môi chu, thở kháng cự, tập nói, tập nuốt.
₋ Chế độ dinh dưỡng:
+ Truyền dịch qua đường tĩnh mạch nếu người bệnh không ăn được.
+ Ăn thức ăn nhẹ, dễ nuốt, chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày.
+ Tránh ăn các thức ăn cay, nóng, gây kích thích.
+ Không uống rượu, bia.
10.2. Phòng bệnh
₋ Chú ý đến trẻ nhỏ nhiều hơn, ngăn trẻ đưa dị vật vào mũi hoặc ăn quá nhanh gây sặc
₋ Chú ý an toàn khi tham gia giao thông.
₋ Sử dụng thiết bị bảo hộ trong lao động.
₋ Không hút thuốc lá.
₋ Bỏ thói quen ảnh hưởng tới thanh quản như: Khạc nhổ…
₋ Bảo vệ thanh quản khỏi những vật sắc nhọn, nguy hiểm.
Câu hỏi thảo luận
1. Anh, chị hãy nêu nguyên nhân, biến chứng của chấn thương thanh khí quản?
2. Anh, chị hãy cho biết cách phòng tránh chấn thương thanh khí quản?
Tài liệu tham khảo
1. Vinmec, “Điều trị chấn thương thanh khí quản”, https://www.vinmec.com/vie/bai-
viet/dieu-tri-chan-thuong-thanh-khi-quan-vi, 2024.
2. Lê Ngọc Anh Thư, “Chấn thương thanh quản là gì? Những điều cần biết về chấn
thanh quản”, https://www.pharmacity.vn/benh/chan-thuong-thanh-quan.html,
thương
2024.
3. Wellcare, “Chấn thương thanh quản”, https://wellcare.vn/chan-thuong-thanh-quan,
2017.
291
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHOẺ
CHO NGƯỜI BỆNH CHẤN THƯƠNG, VẾT THƯƠNG MŨI
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân gây chấn thương, vết thương mũi?
2. Sơ lược triệu chứng và cách điều trị chấn thương, vết thương mũi?
3. Cách chăm sóc người bệnh chấn thương, vết thương mũi?
4. Cách phòng tránh chấn thương, vết thương mũi?
II. Nội dung
1. Đại cương
Chấn thương, vết thương mũi là các tổn thương do va đập vào mũi, bao gồm chấn thương
phần mềm và gãy xương chính mũi. Việc xử trí phụ thuộc vào mức độ thương tổn thương,
từ cầm máu đơn giản đến nắn chỉnh, phẫu thuật và điều trị chống nhiễm trùng, phù nề.
2. Nguyên nhân
Các nguyên nhân gây chấn thương thường gặp:
- Các tác nhân từ yếu tố bên ngoài:
- Tai nạn: Tai nạn giao thông, tai nạn lao động, trượt, té ngã.
- Va đập mạnh: Bị đánh, va đập bởi vật cứng (gậy, gạch), hoặc va chạm mạnh trong
các môn thể thao đối kháng.
- Vết cắt: Bị vật sắc bén cứa vào mũi.
- Các tác nhân từ yếu tố bên trong:
- Ngoáy hoặc gãi mũi: Có thể gây tổn thương mạch máu bên trong.
- Nhiễm trùng: Nhiễm trùng từ khuyên mũi.
Một số đối tượng có nguy cơ cao bị chấn thương, vết thương mũi bao gồm:
- Trẻ em và người lớn tuổi: Đây là hai nhóm dễ bị chấn thương mũi nhất do nguy cơ té
ngã cao.
- Vận động viên: Các môn thể thao đối kháng, tiếp xúc hoặc có va chạm mạnh là
nguyên nhân phổ biến gây chấn thương mũi.
- Người lao động: Các tai nạn lao động, đặc biệt là những nơi có nguy cơ va đập cao,
cũng có thể dẫn đến chấn thương mũi.
- Người làm việc trong môi trường nguy hiểm: Những người làm trong các ngành nghề
hoặc môi trường có rủi ro bị đánh đập hoặc tiếp xúc với mảnh vỡ từ vật liệu nổ.
3. Triệu chứng
- Đau: Cảm giác đau nhói hoặc đau âm ỉ ở bên trong hoặc xung quanh mũi.
- Sưng và bầm tím: Sưng nề và bầm tím quanh vùng mũi và mắt, có thể biến mất sau
vài ngày.
- Chảy máu mũi: Chảy máu mũi nhẹ hoặc nặng tùy thuộc vào mức độ tổn thương.
- Biến dạng mũi: Mũi bị lệch, vẹo hoặc có hình dạng bất thường ngay sau chấn thương
hoặc khi tình trạng sưng giảm.
- Triệu chứng nghiêm trọng hơn
292
- Nghẹt mũi: Khó thở do đường thở bị tắc nghẽn hoặc do lệch vách ngăn mũi.
- Âm thanh bất thường: Có tiếng lục cục hoặc tiếng cọ xát khi di chuyển mũi.
- Tụ máu vách ngăn: Một cục máu đông sưng đỏ xuất hiện ở thành giữa mũi, có thể
gây tổn thương sụn nếu không được dẫn lưu.
4. Cận lâm sàng
- X-quang xương chính mũi thẳng (nghiêng): Giúp phát hiện và xác định vị trí gãy
xương chính mũi.
- CT scanner (cắt lớp vi tính): Cung cấp hình ảnh chi tiết hơn về toàn bộ cấu trúc mũi,
đánh giá mức độ phức tạp của gãy xương, phát hiện các tổn thương kèm theo ở xoang sàng,
và các cấu trúc lân cận như nền sọ.
- Nội soi mũi trước: Bác sĩ có thể dùng ống nội soi để nhìn trực tiếp vào bên trong mũi,
đánh giá các tổn thương như máu đông, tụ máu vách ngăn, lệch vách ngăn, hoặc các vết
rách niêm mạc.
5. Chẩn đoán: Dựa vào triệu chứng cơ năng và thực thể, dựa vào kết quả cận lâm sàng.
- Lâm sàng: Đau, sưng, bầm tím, biến dạng, chảy máu, nghẹt mũi ...
- Cận lâm sàng: X-quang mũi thẳng nghiêng, CT Scanner, nội soi mũi trước ...
6. Biến chứng
- Biến chứng phổ biến
+ Biến dạng hình thể mũi: Mũi có thể bị vẹo, sập, lồi lõm, hoặc mất cân đối.
+ Lệch vách ngăn mũi: Gây tắc nghẽn một hoặc cả hai lỗ mũi, đôi khi dẫn đến viêm
xoang tái phát.
+ Khó thở hoặc nghẹt mũi kéo dài: Do sưng nề hoặc lệch vách ngăn.
+ Nhiễm trùng: Có thể xảy ra nếu vết thương hở hoặc không được vệ sinh đúng cách,
dẫn đến nhiễm trùng mũi, xoang.
+ Sẹo xấu: Có thể hình thành sau khi vết thương lành, gây mất thẩm mỹ.
- Biến chứng nghiêm trọng hơn
+ Chảy dịch não tủy: Đây là một dấu hiệu của tổn thương sọ não, cần cấp cứu y tế ngay
lập tức.
+ Tổn thương thần kinh hoặc mạch máu: Chấn thương nặng có thể ảnh hưởng đến các
dây thần kinh hoặc mạch máu lớn gần đó.
+ Nhiễm trùng lan rộng: Viêm màng não hoặc áp xe não có thể xảy ra trong các trường
hợp nặng.
+ Hoại tử: Nhiễm trùng nặng có thể dẫn đến hoại tử mô.
7. Điều trị
- Nguyên tắc chính trong điều trị:
+ Khâu lại các vết rách ngoài da (nếu có).
+ Nhét meche cầm máu.
+ Nâng xương chính mũi.
- Xử trí cấp cứu:
+ Gãy sụp xương chính mũi + vỡ xoang hàm có chảy máu mũi nhiều, nhét meche mũi
cầm máu.
293
+ Gãy sụp xương chính mũi + chấn thương sọ não. Hội chẩn ngoại thần kinh cùng nhau
phối hợp thực hiện.
- Xử trí đặc hiệu:
+ Khâu lại các vết rách ngoài da (nếu có) đồng thời khám xem mức độ tổn thương.
+ Giảm phù nề mặt, mũi, mắt trước khi nâng xương chính mũi.
+ Nâng xương chính mũi.
+ Để meche trong vòng 7 ngày sau đó hướng dẫn bệnh nhân tránh va chạm mạnh vào
mũi trong nhiều tuần lễ.
- Điều trị hỗ trợ: Giảm đau, kháng sinh
+ Trong trường hợp bệnh nhân đến muộn trên 2 tuần lễ xương đã cố định trong tư thế
xấu, lên chương trình để chỉnh hình lại xương chính mũi
+ Nếu vách ngăn bị lệch bệnh nhân nghẹt mũi, phải làm phẫu thuật xén vách ngăn dưới
niêm mạc.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Cho người bệnh nằm hoặc ngồi đầu cao, đầu hơi cúi về trước khi chảy máu mũi.
- Hướng dẫn không ngửa đầu ra sau để tránh nuốt máu.
- Thực hiện băng ép, nhét meche mũi cầm máu theo y lệnh.
- Chườm lạnh vùng mũi – mặt (nếu có chỉ định) để giảm sưng, đau.
- Giữ vùng mũi khô, sạch, tránh va chạm.
- Thực hiện đúng thuốc giảm đau, kháng sinh, kháng viêm, thuốc cầm máu theo y lệnh.
- Chuẩn bị và phụ bác sĩ: Khâu vết thương mũi, nắn chỉnh xương chính mũi, dẫn lưu
tụ máu vách ngăn.
- Theo dõi người bệnh sau thủ thuật/phẫu thuật: Chảy máu tái phát, đau tăng, sưng nề
tăng.
- Thực hiện các xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh theo y lệnh (X-quang, CT, nội soi
mũi).
- Thay băng, chăm sóc vết thương mũi đúng kỹ thuật vô khuẩn.
- Theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng
- Hướng dẫn người bệnh vệ sinh mũi nhẹ nhàng, không xì mũi mạnh.
- Động viên, trấn an người bệnh và gia đình.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Người bệnh cần giữ tinh thần thoải mái, tránh lo lắng, căng thẳng vì phần lớn chấn
thương mũi nếu được điều trị và chăm sóc đúng sẽ hồi phục tốt.
+ Nghỉ ngơi đầy đủ, tránh stress làm tăng huyết áp gây chảy máu mũi tái phát.
+ Tuân thủ điều trị và tái khám theo đúng chỉ định của bác sĩ.
- Vệ sinh:
+ Giữ vùng mũi khô, sạch, tránh để nước vào mũi.
+ Không ngoáy mũi, không cạy gỉ mũi, không xì mũi mạnh.
+ Khi rửa mặt, tắm cần nhẹ nhàng, tránh va chạm vào mũi.
294
+ Vệ sinh mũi bằng nước muối sinh lý theo hướng dẫn của nhân viên y tế (không tự ý
rửa mũi sâu).
+ Giữ vệ sinh răng – miệng – họng để phòng nhiễm trùng lan sang mũi.
- Vận động - PHCN:
+ Nghỉ ngơi, hạn chế vận động mạnh trong thời gian đầu sau chấn thương.
+ Tránh các hoạt động có nguy cơ va chạm mũi: thể thao đối kháng, lao động nặng.
+ Không cúi đầu thấp hoặc mang vác nặng làm tăng áp lực gây chảy máu mũi.
+ Sau khi ổn định, vận động nhẹ nhàng để nâng cao thể trạng theo hướng dẫn của nhân
viên y tế.
- Dinh dưỡng:
+ Ăn uống đầy đủ chất dinh dưỡng để giúp vết thương mau lành.
+ Tăng cường thực phẩm giàu vitamin C, vitamin K, protein (rau xanh, trái cây, thịt, cá,
trứng).
+ Uống đủ nước mỗi ngày.
+ Hạn chế các thức ăn cay nóng, rượu bia, cà phê, thuốc lá vì dễ gây giãn mạch và chảy
máu mũi.
+ Tránh các chất kích thích trong thời gian điều trị và hồi phục.
9.2. Phòng bệnh
- Hạn chế tác động mạnh lên mũi: không ngoáy mũi, cạy gỉ mũi, hạn chế xì mũi mạnh
- Giữ gìn vệ sinh tai, mũi, họng: Vệ sinh tai, mũi, họng thường xuyên bằng nước muối
sinh lý giúp loại bỏ vi khuẩn và ngăn ngừa viêm nhiễm.
- Nâng cao sức đề kháng: Chế độ ăn uống đầy đủ dinh dưỡng bổ sung vitamin C, K,
vận động khoa học giúp tăng cường sức đề kháng và giảm nguy cơ mắc bệnh.
- Giữ môi trường sống thoáng sạch, tránh các tác nhân gây bệnh: Đeo khẩu trang ở nơi
khô, bụi bẩn hoặc nhiều hóa chất, hạn chế tiếp xúc với khói thuốc lá…
- Sử dụng đồ bảo hộ khi tham gia thể thao hoặc lao động có nguy cơ chấn thương.
- Phòng tránh tai nạn giao thông, té ngã.
- Khám tai – mũi – họng sớm khi có chảy máu mũi kéo dài, đau mũi, nghẹt mũi hoặc
biến dạng mũi.
- Tuân thủ tái khám và điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ.
Câu hỏi thảo luận
1. Anh, chị hãy nêu nguyên nhân, biến chứng của bệnh chấn thương, chảy máu mũi?
2. Anh, chị hãy cho biết cách phòng tránh bệnh chấn thương, chảy máu mũi?
Tài liệu tham khảo
1. Petruzzelli, G. J., & Johnson, J. T. (1989). How to stop a nosebleed. Postgraduate
medicine, 86(4), 44–56. https://doi.org/10.1080/00325481.1989.11704409
2. Cochran, C. S., & Landecker, A. (2008), Prevention and management of rhinoplasty
complications. Plastic and reconstructive surgery, 122(2), https://doi.org/10. 1097
/PRS.0b013e31817d53de(Grist
295
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHOẺ
CHO NGƯỜI BỆNH CHẤN THƯƠNG, VẾT THƯƠNG TAI
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân gây chấn thương, vết thương tai?
2. Sơ lược triệu chứng và cách điều trị bệnh lý về chấn thương, vết thương tai?
3. Cách chăm sóc người bệnh có chấn thương, vết thương tai?
4. Cách phòng tránh tái phát bệnh chấn thương, vết thương tai?
II. Nội dung
1. Đại cương
Chấn thương, vết thương tai là tình trạng tổn thương tai ngoài (vành tai, ống tai), tai giữa
(thủng màng nhĩ) hoặc nặng hơn do va đập, tai nạn, dị vật hoặc âm thanh lớn. Đây là chấn
thương thường gặp trong sinh hoạt, tai nạn giao thông, thể thao hoặc ngoáy tai không đúng
cách. Nếu không chăm sóc tốt có thể dẫn đến nhiễm trùng, giảm thính lực hoặc biến dạng
tai
2. Nguyên nhân
- Chấn thương do vật thể:
+ Tác động trực tiếp: Ngoáy tai bằng tăm bông, vật nhọn hoặc các vật thể khác có thể
vô tình làm thủng màng nhĩ hoặc làm tổn thương ống tai.
+ Tai nạn, va đập: Té ngã, va đập vào vùng đầu có thể gây tổn thương nghiêm trọng
đến cấu trúc tai và thậm chí là chấn thương sọ não, dẫn đến chảy máu tai.
+ Dị vật tai, các thiết bị hỗ trợ như nút tai, máy trợ thính …
- Thay đổi áp suất đột ngột (bay máy bay, lặn biển).
- Tiếng nổ lớn hoặc âm thanh cường độ cao (chấn thương âm thanh).
- Các bệnh lý tai mũi họng:
+ Nhiễm trùng vùng tai ngoài …
+ Các nguyên nhân khác như hẹp ông tai bẩm sinh, gãy xương thái dương, tổn thương
sau gãy xương hàm …
+ Viêm tai giữa kéo dài dẫn đến thủng màng nhĩ.
3. Nguy cơ
a. Đối tượng nguy cơ
Một số đối tượng có nguy cơ bị chấn thương, vết thương tai bao gồm:
- Người làm việc trong môi trường dễ gặp chấn thương, bơi lội …
- Người có thói quen vệ sinh tai không đúng cách
- Người có sức đề kháng yếu hoặc mắc bệnh nền, người có hệ miễn dịch yếu, người
lớn tuổi, người có bệnh tim mạch …
- Người hút thuốc
b. Yếu tố làm tăng nguy cơ
- Môi trường làm việc và sinh hoạt dễ gặp chấn thương, làm việc trong môi trường
nước, hóa chất…
296
- Chấn thương và nhiễm trùng tai: Những người từng bị chấn thương vùng tai do va
đập hoặc hoạt động thể thao. Người bị nhiễm trùng tai (như viêm tai ngoài) hoặc nhiễm
trùng do xỏ khuyên không đúng cách.
4. Triệu chứng
- Đau: Cảm giác đau nhức ở tai bị chấn thương.
- Sưng và bầm tím: Vùng vành tai có thể sưng lên và chuyển sang màu tím do tụ máu.
- Chảy máu: Máu chảy từ vết thương ở vành tai hoặc trong ống tai.
- Ù tai: Cảm giác có tiếng ù ù trong tai.
- Giảm thính lực: Có thể xảy ra nếu chấn thương nghiêm trọng, ảnh hưởng đến màng
nhĩ hoặc các cấu trúc bên trong.
- Biến dạng vành tai: Vành tai thay đổi hình dạng do tụ máu hoặc hoại tử sụn.
5. Cận lâm sàng
- Nội soi tai: Quan sát vết thương, lỗ thủng màng nhĩ.
- Đo thính lực đồ: Đánh giá mức độ nghe kém.
- X-quang hoặc CT nếu nghi chấn thương đầu nặng.
- Cấy dịch tai nếu nghi nhiễm trùng.
6. Chẩn đoán
Chẩn đoán xác định chủ yếu dựa vào tiền sử chấn thương và triệu chứng lâm sàng đặc
trưng: đau tai (có thể giảm đột ngột nếu thủng màng nhĩ), chảy máu tai hoặc chảy dịch tai,
ù tai, nghe kém, chóng mặt, buồn nôn, mất thăng bằng (khi tổn thương tai trong). Có vết
rách, trầy xước, tụ máu vành tai, sưng, bầm tím tai ngoài, biến dạng vành tai. Nội soi tai
thấy tổn thương ống tai, thủng màng nhĩ, tụ máu dưới màng sụn…
7. Biến chứng
- Nhiễm trùng tai giữa mạn tính, viêm xương chũm
- Giảm thính lực vĩnh viễn hoặc điếc
- Biến dạng vành tai (tai súp lơ)
- Hiếm: Viêm màng não nếu chấn thương nặng lan lên não
8. Điều trị
- Sơ cứu: Giữ tai khô, băng vết thương sạch, cầm máu.
- Kháng sinh nếu nhiễm trùng.
- Dẫn lưu tụ máu vành tai.
- Phẫu thuật vá màng nhĩ nếu lỗ thủng lớn không tự lành sau 2-3 tháng.
- Thuốc giảm đau, chống viêm.
9. Chăm sóc điều dưỡng
- Theo dõi toàn trạng, dấu hiệu sinh tồn, tình trạng chấn thương tai (sưng đau? Vết
thương chảy máu? chảy dịch?…)
- Thực hiện đầy đủ y lệnh thuốc, cận lâm sàng, thay băng chăm sóc vết mổ.
- Phụ Bác sỹ thực hiện thủ thuật, phẫu thuật (nếu có).
- Hướng dẫn chế độ dinh dưỡng, vệ sinh cá nhân.
- Động viên tinh thần người bệnh.
- Chuyển mổ an toàn khi có chỉ định.
10. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
297
10.1.Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Người bệnh giữ tinh thần thoải mái, tránh lo lắng quá mức vì đa số chấn thương tai
có thể hồi phục tốt nếu được chăm sóc đúng.
+ Nghỉ ngơi đầy đủ, tránh căng thẳng, mất ngủ.
+ Tuân thủ điều trị và tái khám theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
- Vệ sinh:
+ Giữ tai khô, sạch, tránh để nước vào tai.
+ Khi tắm có thể bịt tai bằng bông gòn.
+ Không ngoáy tai, không đưa vật cứng, nhọn vào tai.
+ Không tự ý nhỏ thuốc, rửa tai hoặc xử lý vết thương tai khi chưa có chỉ định.
+ Nếu có vết mổ, vết khâu: giữ vùng tai khô ráo, thay băng đúng hướng dẫn.
- Vận động - PHCN:
+ Vận động nhẹ nhàng, tránh va chạm vào vùng tai bị tổn thương.
+ Tránh chơi thể thao đối kháng, bơi lội, hoạt động mạnh trong thời gian hồi phục.
+ Nếu có giảm thính lực: theo dõi và phục hồi chức năng nghe theo hướng dẫn của bác
sĩ (nếu cần).
- Dinh dưỡng:
+ Ăn uống đầy đủ chất, tăng cường đạm, vitamin C, kẽm giúp vết thương mau lành.
+ Uống đủ nước mỗi ngày.
+ Hạn chế rượu bia, thuốc lá vì làm chậm quá trình lành thương.
+ Tránh các thực phẩm dễ gây viêm hoặc ảnh hưởng liền sẹo theo kinh nghiệm dân gian
(như đồ nếp…).
10.2.Phòng bệnh
- Không ngoáy tai sâu, không dùng tăm bông hoặc vật nhọn đưa vào ống tai.
- Sử dụng bảo hộ tai khi chơi thể thao, lao động hoặc làm việc trong môi trường ồn.
- Tránh tiếp xúc với tiếng ồn lớn; dùng nút tai khi cần thiết.
- Phòng ngừa tai nạn giao thông, té ngã, va đập vùng đầu – tai.
- Điều trị sớm và dứt điểm các bệnh lý tai mũi họng.
- Đi khám ngay khi có các dấu hiệu bất thường: đau tai tăng, chảy mủ, sốt, ù tai, nghe
kém, chóng mặt.
- Tái khám đúng hẹn theo chỉ định của bác sĩ.
Câu hỏi thảo luận
3. Anh, chị hãy nêu nguyên nhân gây chấn thương, vết thương tai?
4. Anh, chị hãy cho biết cách điều trị chấn thương, vết thương tai?
Tài liệu tham khảo
1. MSD Manual, “Chấn thương tai do áp lực”, https://www.msdmanuals.com/
vi/professional/rối-loạn-về-tai-mũi-họng/bệnh-lý-tai-giữa-và-màng-nhĩ/chấn-thương-tai-
do-áp-lực/, 2024
2. Thạc sỹ. Bs CKI Trương Trí Tường, 2024, “8 bệnh về tai thường gặp, kèm dấu hiệu,
nguyên nhân, phòng ngừa”, https://tamanhhospital.vn/benh-ve-tai/, 2024
298
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHOẺ
CHO NGƯỜI BỆNH VẸO VÁCH NGĂN MŨI
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Vẹo vách ngăn mũi là gì?
2. Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị vẹo vách ngăn mũi
3. Cách chăm sóc người bệnh phẫu thuật chỉnh hình vách ngăn mũi
II. Nội dung
1. Đại cương
Mũi được chia ra thành 2 bên, ngăn cách nhau bởi một “tấm vách” gọi là vách ngăn mũi.
Vách ngăn này được cấu tạo từ một phần xương ở phía sau và một phần sụn ở phía
trước. Vẹo vách ngăn mũi là khi vách ngăn bị cong vẹo sang một bên làm cho một bên
khoang mũi nhỏ hơn bên còn lại, dẫn đến những rối loạn trong quá trình hít thở.
2. Phân loại
Vẹo vách ngăn mũi được phân thành nhiều dạng:
- Vẹo đơn thuần: Vẹo theo hình chữ C, vách ngăn chỉ vẹo qua một bên (bên trái hoặc
bên phải).
- Vẹo hình chữ S: Vẹo vách ngăn mũi phức tạp, vừa có thể bị vẹo sang trái, vừa có thể
vẹo sang phải.
- Gai hoặc mào vách ngăn mũi: Hiện tượng thường gặp ở phần tiếp giáp của xương và
sụn vách ngăn. Gai hoặc mào vách ngăn mũi có thể chạm đến niêm mạc mũi gây chảy máu
và gây đau nhức dữ dội cho người bệnh.
3. Nguyên nhân
Vẹo vách ngăn mũi xảy ra khi vách ngăn mũi bị dịch chuyển sang một bên. Nguyên
nhân của vẹo vách ngăn mũi có thể do:
- Dị tật bẩm sinh: Trong một số trường hợp, vẹo vách ngăn mũi xảy ra trong quá trình
phát triển của thai nhi và xuất hiện sau khi sinh.
- Chấn thương mũi: Vẹo vách ngăn mũi cũng có thể là kết quả của chấn thương làm
cho vách ngăn mũi bị di chuyển ra khỏi vị trí.
- Viêm mạn tính vùng mũi, viêm mũi dị ứng, viêm xoang.
4. Triệu chứng
- Nghẹt mũi: Một hoặc cả hai bên một cách thường xuyên.
- Khó thở kể cả khi không bị viêm mũi.
- Chảy máu mũi: Do bề mặt vách ngăn mũi rất mỏng nhưng lại chính là nơi tập trung
của nhiều mạch máu nhỏ, mạch máu ở vị trí khá nông nên khi vách ngăn bị vẹo, bề mặt
vách ngăn trở nên khô hơn làm chảy máu mũi.
- Đau vùng mặt: Vẹo vách ngăn nặng gây tắc nghẽn một bên mũi dẫn đến cảm giác
đau hay tức nặng nửa bên mặt cùng bên với nghẹt mũi.
- Thở ồn ào khi ngủ: Do ống mũi một bên bị hẹp, không khí đi qua sẽ gây ra tiếng ồn
ào, đặc biệt là khi ngủ, thường gặp ở trẻ nhỏ hơn là người lớn.
299
- Xu hướng nằm nghiêng khi ngủ: Do một bên mũi bị hẹp nên người bệnh có xu hướng
chỉ nằm nghiêng để thở dễ dàng hơn.
- Nhức một nửa đầu, nhức hốc mắt: Có thể nhức bên phải hay bên trái tùy theo bị vẹo
vách ngăn mũi bên nào hoặc có thể nhức cả hai bên.
5. Cận lâm sàng
- Xét nghiệm công thức máu cơ bản và xét nghiệm chuyển hoá cơ bản (tuỳ tình trạng
người bệnh)
- Nội soi Tai mũi họng: Hình ảnh vẹo vách ngăn mũi
- Chụp CT Scanner hàm mặt: Hình ảnh vẹo vách ngăn mũi
6. Chẩn đoán: Dựa vào triệu chứng cơ năng và thực thể, dựa vào kết quả cận lâm sàng
- Lâm sàng: Khó thở, chảy máu mũi, vách ngăn mũi bị lệch ...
- Cận lâm sàng: Nội soi mũi, CT Scanner: Hình ảnh vẹo vách ngăn mũi
7. Biến chứng
- Nhiễm trùng hô hấp trên
- Giảm, mất khứu giác
- Ngủ ngáy, rối loạn giấc ngủ
- Viêm Amidan, viêm họng tái phát
8. Điều trị
- Nội khoa: Việc điều trị nội khoa bằng thuốc với chứng vẹo vách ngăn thường chỉ là
điều trị những triệu chứng do vách ngăn bị vẹo gây nên (thuốc chống nghẹt mũi, thuốc
chống dị ứng, corticoid...).
- Ngoại khoa: Một trong những phương pháp điều trị vẹo vách ngăn mũi là: Phẫu thuật
lệch vách ngăn mũi. Mục đích của việc phẫu thuật lệch vách ngăn mũi giúp đường thở
thông thoáng và dáng mũi trông hài hòa, thẩm mỹ hơn. Nếu các triệu chứng của người
bệnh không cải thiện khi dùng thuốc bác sĩ có thể đề nghị thực hiện phương pháp phẫu
thuật để điều chỉnh vách ngăn. Phẫu thuật nội soi chỉnh hình vách ngăn mũi nhằm chỉnh
tạo lại một vách ngăn thẳng, giúp cải thiện lưu thông khí cho hệ hô hấp.
9. Chăm sóc điều dưỡng
- Theo dõi toàn trạng, dấu hiệu sinh tồn, tình trạng khó thở, chảy máu mũi.
- Thực hiện đầy đủ y lệnh thuốc, cận lâm sàng.
- Phụ bác sĩ thực hiện phẫu thuật (nếu có).
- Hướng dẫn chế độ dinh dưỡng, vệ sinh cá nhân.
- Động viên tinh thần người bệnh.
- Chuyển mổ an toàn khi có chỉ định.
10. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khoẻ
10.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Người bệnh giữ tinh thần thoái mái.
+ Duy trì lối sống tích cực, hạn chế căng thẳng.
+ Tuân thủ điều trị
₋ Vệ sinh: Giữ gìn vệ sinh mũi miệng họng, rửa mũi bằng nước muối sinh lý
- Vận động – PHCN:
300
+ Cho người bệnh nằm tư thế thoái mái.
+ Hướng dẫn tập thở, thở sâu chậm bằng bụng, thở băng 1 lỗ mũi
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Truyền dịch qua đường tĩnh mạch nếu người bệnh không ăn được.
+ Ăn thức ăn nhẹ, dễ nuốt, chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày.
+ Tránh ăn các thức ăn cay, nóng, gây kích thích.
+ Không uống rượu, bia
10.2.Phòng bệnh
- Phòng chấn thương mũi (quan trọng nhất): Đội mũ bảo hiểm đúng quy cách khi tham
gia giao thông. Mang dụng cụ bảo hộ (mũ, mặt nạ) khi chơi thể thao đối kháng, lao động
nguy cơ cao. Tránh va đập mạnh vào vùng mũi, nhất là ở trẻ em. Phòng té ngã ở người già
và trẻ nhỏ.
- Không thói quen xấu gây tổn thương mũi: Không ngoáy mũi sâu, không dùng vật
cứng, vật nhọn đưa vào mũi. Không cạy gỉ mũi mạnh, không xì mũi quá mạnh hoặc liên
tục. Tránh thói quen bẻ, vặn mũi (hay gặp ở trẻ em).
- Điều trị sớm các bệnh lý mũi xoang
+ Điều trị kịp thời viêm mũi, viêm xoang, viêm mũi dị ứng.
+ Không để nghẹt mũi kéo dài khiến người bệnh thở lệch một bên mũi lâu ngày.
+ Tuân thủ dùng thuốc theo chỉ định bác sĩ, không lạm dụng thuốc xịt mũi.
- Chăm sóc mũi đúng cách
+ Rửa mũi nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý hằng ngày, đặc biệt khi có viêm mũi.
+ Giữ niêm mạc mũi ẩm, tránh khô nứt.
+ Tránh môi trường khói bụi, hóa chất; đeo khẩu trang khi cần thiết.
- Phòng ngừa ở trẻ em và thanh thiếu niên
+ Theo dõi sự phát triển của mũi – mặt ở trẻ.
+ Đưa trẻ đi khám tai mũi họng khi: Nghẹt mũi kéo dài, thở miệng, hay viêm mũi, viêm
xoang tái phát
+ Điều trị sớm chấn thương mũi ở trẻ, tránh để mũi liền lệch.
- Khám chuyên khoa khi có dấu hiệu nghi ngờ
Câu hỏi thảo luận
1. Anh, chị hãy nêu nguyên nhân, triệu chứng của người bệnh vẹo vách ngăn mũi?
2. Anh, chị hãy nêu chế độ chăm sóc người bệnh sau phẫu thuật vách ngăn mũi?
Tài liệu tham khảo
1. Ths. Bs. CKII Trần Thị Thúy Hằng, “Lệch vách ngăn mũi: Nguyên nhân, dấu hiệu và
cách điều trị”, https://tamanhhospital.vn/lech-vach-ngan-mui/, 2021
2. Ths. Bs. CKI Trương Trí Tường, “Phẫu thuật lệch vách ngăn mũi: Đối tượng và quy
trình thực hiện, https://tamanhhospital.vn/phau-thuat-lech-vach-ngan-mui/, 2024.
3. Bs CKII Nguyễn Văn Thái, “Vẹo vách ngăn mũi có nguy hiểm không?”,
https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/veo-vach-ngan-mui-co-nguy-hiem-vi, 2024.
301
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH NANG DÂY THANH
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân gây nang dây thanh
2. Triệu chứng của nang dây thanh
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh nang dây thanh
II. Nội dung
1. Đại cương
Dây thanh quản (còn gọi là nếp thanh quản) là hai dải mô cơ trơn nằm trong thanh quản.
Dây thanh quản rung và không khí đi qua dây từ phổi tạo ra âm thanh, giúp chúng ta phát
ra giọng nói, hát.
Nang thanh quản còn được biết đến với những tên gọi khác như nang nước dây thanh,
u nang dây thanh quản. Đặc điểm của nang thanh quản là có hình dạng một bọc nhày hoặc
bọc mủ vùng dây thanh, lớp màng của nang có màu trắng đục.
Nang dây thanh có thể xuất hiện ở mọi độ tuổi nhưng phổ biến nhất là độ tuổi từ 30 đến
40 tuổi. Hiện nay, bệnh lý này có xu hướng xuất hiện cả ở những người trẻ tuổi, ngay từ
20 tuổi.
Mặc dù cũng là một dạng u thanh quản, tuy nhiên, nang thanh quản là một dạng u lành
tính và về cơ bản sẽ không gây ảnh hưởng đến tính mạng người bệnh, hoàn toàn khác với
u thanh quản ác tính như ung thư. Song, bệnh sẽ gây ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng
cuộc sống, giao tiếp của người bệnh. Người bị nang thường bị khàn tiếng, đau vùng thanh
quản và mất tiếng nếu nang quá lớn và hai dây thanh không thể khép mở bình thường.
Chính vì vậy, người bệnh không nên chủ quan mà cần điều trị sớm khi phát hiện bệnh
2. Nguyên nhân
Nguyên nhân hình thành nang thanh quản hiện nay vẫn chưa được khẳng định chính
xác. Tuy nhiên, có nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng các yếu tố dưới đây có thể làm gia tăng
khả năng xuất hiện nang dây thanh, bao gồm:
- Bệnh lý tai mũi họng và đường hô hấp, điển hình là viêm họng, viêm amidan, viêm
thanh quản,….
302
- Người thường xuyên hút thuốc, sử dụng rượu bia hay sử dụng các chất kích thích
khác.
- Người thường xuyên phải nói nhiều, nói trong thời gian dài,.. khiến cho dây thanh
rung động liên tục, không có khoảng nghỉ để đàn hồi dẫn đến hình thành dây thanh. Đây
cũng là lý do chính khiến tình trạng nang thanh quản có xu hướng nhiều hơn ở một số nghề
nghiệp đặc thù như MC, giáo viên, ca sĩ,….
3. Triệu chứng
Một số biểu hiện của nang thanh quản ở từng giai đoạn có thể thấy như sau:
- Giai đoạn đầu, khi các nang nhỏ: Gần như không có triệu chứng so với người bình
thường. Tuy nhiên, người bệnh sẽ nhanh bị khàn giọng và đau rát cổ họng hơn bình thường.
- Giai đoạn nang phát triền: Khi u nang phát triển lớn, các triệu chứng dần xuất hiện,
thường gặp nhất là các tình trạng sau đây:
+ Giọng nói khàn hay khàn tiếng, tình trạng này gia tăng dần mức độ khi các nang phát
triển. Thường người bị u nang sẽ cần dùng một lực lớn hơn để nói đủ to so với người bình
thường. Cũng chính bởi vậy mà khi bị nang dây thanh, phản ứng gây ho rất dễ kích thích.
+ Mất giọng hoặc giọng đôi xảy ra khi nang quá lớn. Người bệnh có thể đột ngột mất
giọng hoặc nghe thấy hai giọng nói ở hai cao độ khác nhau.
+ Cảm giác đau, vướng cổ. Triệu chứng này cảm giác rõ ràng nhất khi phải nói to, hét.
+ Cơ thể nhanh mệt hơn, thở hụt hơi và đuối sức.
4. Cận lâm sàng
Nội soi thanh quản giúp đánh giá chính xác u nang dây thanh và đóng vai trò quan trọng
trong chẩn đoán phân biệt các tổn thương dây thanh khác. Bác sĩ có thể nghi ngờ về sự
hình thành của nang dựa trên các mao mạch giãn nở xuất hiện trên toàn bộ dây thanh. Tính
không chu kỳ và giảm khả năng đóng của thanh quản cùng với sự rung động không đối
xứng của dây thanh có thể xảy ra trên vùng nang và phụ thuộc vào thể tích của nang.
Đánh giá bằng nội soi thanh quản được coi là phương pháp hữu ích để phân biệt giữa
các nang và polyp ở dây thanh quản, giữa các nốt ở dây thanh quản và các tổn thương.
- Nội soi thanh quản gián tiếp: Bác sĩ tai mũi họng sử dụng một gương nhỏ có cán dài
đặt ở cuống họng người bệnh để quan sát sơ bộ tổn thương. Các u nang dạng nhầy có thể
dễ dàng quan sát được khi khám thanh quản và dễ dàng xác định được khi soi thanh quản
gián tiếp. Song u nang dây thanh biểu bì khó thấy rõ hơn khi soi bằng phương pháp này.
- Nội soi thanh quản trực tiếp: Bác sĩ sử dụng công cụ nội soi bằng ống cứng qua
đường miệng hoặc nội soi ống mềm qua đường mũi. Hình ảnh nội soi thanh quản trực tiếp
rõ nét, có thể quan sát sau dây thanh, các nang, khí… với quy trình nhanh chóng mà có thể
không cần gây mê.
- Nội soi hoạt nghiệm thanh quản (Stroboscope): Bác sĩ đưa camera theo đường mũi
hoặc đường miệng, quan sát rõ các tổn thương của dây thanh, đánh giá chuyển động của
dây thanh quản khi có bất thường về cao độ và chất lượng giọng nói của người bệnh. Nếu
độ rung giảm và thấy tổn thương trên dây thanh quản thì đó có thể là dấu hiệu của u nang.
5. Chẩn đoán
303
Nang dây thanh được chẩn đoán xác định khi người bệnh có khàn tiếng kéo dài, kèm
theo hình ảnh nội soi thanh quản thấy khối nang có vỏ, chứa dịch, thường khu trú một
bên dây thanh, làm hạn chế rung niêm mạc dây thanh.
6. Biến chứng
- Khàn tiếng kéo dài, giọng nói ngày càng yếu
- Mất giọng từng lúc hoặc mất giọng hoàn toàn
- Giảm chất lượng giọng nói, không lên được cao độ
- Mệt khi nói, nói lâu dễ khàn
- Ảnh hưởng nghề nghiệp (giáo viên, ca sĩ, người nói nhiều)
- Viêm thanh quản mạn tính do dây thanh bị kích thích kéo dài
- Rối loạn tâm lý: lo lắng, căng thẳng, tự ti khi giao tiếp
7. Điều trị
Hầu hết các nang dây thanh quản không thể tự khỏi nếu không được điều trị kịp thời.
Điều trị nang dây thanh quản kết hợp liệu pháp giọng nói, nội khoa và phẫu thuật thanh
quản là phương pháp thường được đề xuất cho người bệnh u nang thanh quản.
Không giống như các nốt sần dây thanh, nang dây thanh sẽ không biến mất bằng các
phương pháp bảo tồn mà cần tiến hành phẫu thuật cắt bỏ, dù vậy liệu pháp giọng nói vẫn
thường được khuyến nghị cho những bệnh nhân có nang dây thanh quản kích thước nhỏ
và cần trì hoãn khi chưa có nhu cầu phẫu thuật.
Liệu pháp này cũng được áp dụng sau phẫu thuật để người bệnh nang dây thanh quản
sớm khôi phục giọng nói bình thường. Người bệnh cũng được hướng dẫn kiểm soát âm
vực giọng nói, ca hát. Điều này giúp làm giảm tổn thương phản ứng ở dây thanh quản đối
diện và có thể giúp ngăn ngừa các tổn thương trong tương lai bằng cách giảm thiểu việc
lạm dụng giọng nói.
Nếu như việc thực hiện liệu pháp giọng nói không giúp người bệnh thuyên giảm hoặc
thuyên giảm không nhiều, bác sĩ cũng có thể áp dụng điều trị nội khoa (bằng thuốc), mục
tiêu là làm giảm phù nề và sưng viêm xung quanh, giúp người bệnh giảm tình trạng khàn
giọng.
Các liệu pháp chăm sóc và điều trị nội khoa không làm thay đổi tổn thương thực thể
nang dây thanh quản, do đó nang dây thanh thường được điều trị bằng cách cắt bỏ hoàn
toàn thông qua phẫu thuật. Mục tiêu của phẫu thuật là bóc tách được các nang ra khỏi phần
mô dây thanh âm và hạn chế tối thiểu sự xâm lấn. Người bệnh u nang thanh quản được
phát hiện sớm và điều trị kịp thời có thể sớm khôi phục giọng nói bình thường.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Thực hiện đúng và đầy đủ y lệnh thuốc: thuốc kháng viêm, thuốc giảm phù nề dây
thanh, thuốc chống trào ngược dạ dày – thực quản (nếu có chỉ định)
- Theo dõi: tác dụng của thuốc, tác dụng không mong muốn (đau dạ dày, buồn nôn…)
- Hướng dẫn người bệnh tuân thủ dùng thuốc đúng liều, đúng giờ.
- Hướng dẫn và chuẩn bị người bệnh: Nội soi họng – thanh quản
- Thưc hiện các xét nghiệm theo chỉ định (nếu có)
- Chuẩn bị người bệnh trước phẫu thuật
- Phụ bác sĩ khi thực hiện nội soi, thực hiện thủ thuật/phẫu thuật (nếu có)
304
- Theo dõi người bệnh sau thủ thuật/phẫu thuật:
- Chăm sóc sau phẫu thuật (nếu có)
- Hướng dẫn sinh hoạt và sử dụng giọng nói
- Hướng dẫn chế độ ăn
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1.Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần
+ Nang dây thanh và hạt xơ dây thanh là bệnh lành tính, không phải ung thư. Bệnh có
thể điều trị hiệu quả nếu tuân thủ đúng hướng dẫn của bác sĩ.
+ Người bệnh cần giữ tinh thần thoải mái, tránh lo lắng, căng thẳng.
+ Ngủ đủ giấc, hạn chế stress vì căng thẳng có thể làm khàn tiếng nặng hơn.
+ Tuân thủ điều trị và tái khám đúng hẹn
- Vệ sinh
+ Giữ vệ sinh mũi họng sạch sẽ hằng ngày.
+ Không khạc nhổ mạnh, không cố gắng “khục khặc” họng.
+ Tránh ngoáy họng, không tự ý dùng thuốc xịt, thuốc ngậm khi chưa có chỉ định.
+ Uống đủ nước để giữ ẩm cổ họng.
+ Tránh để cổ họng tiếp xúc với khói bụi, khói thuốc, không khí ô nhiễm.
- Vận động-Phục hồi chức năng
+ Sinh hoạt, vận động nhẹ nhàng, tránh gắng sức.
+ Hạn chế nói to, nói nhiều, la hét.
+ Không nói thì thầm kéo dài vì làm dây thanh căng hơn.
+ Nghỉ giọng theo hướng dẫn của nhân viên y tế, đặc biệt sau phẫu thuật.
+ Khi có chỉ định, cần tập phục hồi giọng nói đúng cách để giọng nói hồi phục tốt và
hạn chế tái phát.
- Chế độ dinh dưỡng
+ Ăn uống đầy đủ chất dinh dưỡng để nâng cao sức đề kháng.
+ Ưu tiên: Thức ăn mềm, dễ nuốt, rau xanh, trái cây tươi
+ Uống đủ nước mỗi ngày.
+ Tránh các thực phẩm gây kích thích cổ họng, như đồ cay, nóng, nhiều gia vị, rượu
bia, thuốc lá, nước ngọt có gas, cà phê, thức ăn quá cứng, khô, thô ráp
+ Không ăn quá no, không nằm ngay sau khi ăn để tránh trào ngược dạ dày.
9.2.Phòng bệnh
Dây thanh quản của mỗi người có ngưỡng chịu tổn thương khác nhau, đồng thời những
người làm công việc liên quan đến giọng nói thuộc nhóm nguy cơ cao mắc u nang thanh
quản. Do đó để phòng ngừa sự hình thành của nang, cần kiểm soát tốt giọng nói, giữ ổn
định sức khỏe thanh quản, họng bằng các biện pháp cải thiện lối sống, sinh hoạt.
- Để dây thanh quản được nghỉ ngơi và bù nước đầy đủ: Hành động đơn giản nhất để
ngăn ngừa tổn thương dây thanh quản là để dây thanh quản được nghỉ ngơi sau thời gian
diễn thuyết hoặc hát liên tục. Dây thanh quản khô dễ bị viêm hơn, có thể gây kích ứng dẫn
đến tổn thương và hình thành u nang dây thanh quản, vì vậy uống đủ lượng nước cơ thể
cần theo khuyến cáo cũng là cách giữ cho dây thanh quản được ngậm nước, thư giãn.
305
- Kiểm soát âm lượng giọng nói: Hãy giữ cho âm lượng giọng nói ở mức vừa phải.
Việc la hét, gào thét và nói chuyện lớn tiếng khiến dây thanh quản va chạm với lực mạnh
hơn, làm tăng nguy cơ kích ứng và hình thành u nang dây thanh. Do đó cần duy trì âm
lượng giọng nói vừa phải và tránh các môi trường có nhiều tiếng ồn. Việc cố gắng nói thật
lớn ở những nơi ồn ào như tàu điện ngầm, khu vực vận hành thiết bị công nghiệp hoặc
quán bar đông đúc có thể gây căng thẳng cho dây thanh quản.
- Thay đổi lối sống lạnh mạnh: Hút thuốc và uống rượu có tác động tiêu cực đến dây
thanh quản. Hút thuốc có thể khiến dây thanh quản khô và bị kích thích dẫn đến viêm.
Trong khi đó, rượu gây mất nước và chặn các tín hiệu đau khiến người nói không nhận ra
bất thường bên trong cổ, lúc này việc tiếp tục nói hoặc hát sẽ khiến dây thanh quản hoạt
động quá mức thay vì được nghỉ ngơi, từ đó dẫn đến tổn thương, lâu dần xuất hiện u nang
dây thanh.
- Nghỉ ngơi và điều trị sớm các bệnh lý mũi họng: Nếu giọng nói bị cản trở hoặc khàn
do các bệnh lý mũi họng như viêm họng, viêm thanh quản, việc cố gắng nói có thể làm dây
thanh quản tổn thương nặng hơn. Vì vậy, trong trường hợp này hãy để cho cổ họng được
nghỉ ngơi cho đến khi bệnh lý được điều trị khỏi hoàn toàn.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân nang dây thanh
2. Triệu chứng nhận biết nang dây thanh
3. Cách phòng bệnh nang dây thanh
Tài liệu tham khảo
1. Bệnh viện Thu Cúc, Bệnh nang thanh quản có nguy hiểm không, https://benhvien
thucuc.vnsong-khoe/benh-tai-mui-hong/benh-nang-thanh-quan-co-nguy-hiem-khong,
2024 2. Bệnh viện Tâm Anh, Nang dây thanh quản: nguyên nhân, dấu hiệu và phòng ngừa,
https://tamanhhospital.vn/benh/u-nang-day-thanh-quan/, 2025
306
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH HẠT XƠ DÂY THANH
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân hạt xơ dây thanh
2. Triệu chứng của bệnh hạt xơ dây thanh
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh hạt xơ dây thanh
II. Nội dung
1. Đại cương
Hạt xơ dây thanh quản hay u xơ dây thanh quản là tình trạng xuất hiện các hạt xơ nhỏ ở
hai bên dây thanh. Chúng thường có chân rộng, nằm ở ⅓ giữa dây thanh, kích thước tương
tự và thường mọc đối xứng nhau. Bệnh lý dây thanh này thường xuất hiện ở những ngành
nghề đòi hỏi sử dụng giọng nói nhiều với tần suất và cường độ lớn, nhất là ca sĩ, giáo viên,
người dẫn chương trình, người bán hàng…. Đây được coi là di chứng của tình trạng viêm
thanh quản mãn tính kéo dài không được can thiệp điều trị đúng cách, bệnh thường gặp ở
nữ giới hơn nam giới
2. Nguyên nhân
Đa phần các trường hợp mắc hạt xơ dây thanh quản là do ảnh hưởng của việc sử dụng
giọng nói liên tục, làm cho các niêm mạc không còn khả năng co hồi, các mô tăng sinh dẫn
tới sự xuất hiện của các hạt xơ, u xơ ở dây thanh. Ngoài ra, một số nguyên nhân khác cũng
gây hạt xơ dây thanh như:
- Viêm thanh quản, viêm họng, viêm xoang mạn tính mà chưa được điều trị dứt điểm
- Thường xuyên sử dụng rượu, bia và các chất kích thích
- Trào ngược dạ dày thực quản, trào ngược họng- thanh quản kéo dài
3. Triệu chứng
Triệu chứng phổ biến nhất của hạt xơ dây thanh quản là khàn tiếng. Tuy nhiên, các triệu
chứng phụ thuộc vào kích thước của hạt xơ tổn thương và mức độ mà hạt xơ đó cản trở
việc đóng mở và rung của dây thanh âm. Các triệu chứng bạn có thể nhận biết bao gồm:
- Khàn tiếng kéo dài, xuất hiện từ từ, liên tục, ngày càng tăng dần và không có xu
hướng tự khỏi;
- Hụt hơi;
- Giọng nói hoặc giọng hát mệt mỏi;
- Mất giọng;
- Mất âm vực trong giọng hát (không hát nốt cao hoặc thấp được);
- Giọng nói dễ vỡ.
- Giọng nói có âm gắt, khàn khàn;
- Thường xuyên ho;
- Thường xuyên hắng giọng;
- Đau họng hoặc đau lan từ tai này sang tai khác.
4. Cận lâm sàng
- Nội soi thanh quản là phương pháp bắt buộc để chẩn đoán: Thông qua các hình ảnh
nội soi trong quá trình thăm khám, các bác sĩ có thể phát hiện hạt xơ thanh quản như sau:
Hai bên dây thanh xuất hiện các hạt xơ, u xơ nhỏ, đối xứng nhau ở vị trí 1/3 giữa dây thanh.
Thanh môn không khép chặt khi phát âm, hai dây thanh tạo thành hình thoi hoặc hình chữ
V. Quanh vùng thanh môn, trên bề mặt của dây thanh có các dịch nhầy dạng sợi
- Đánh giá giọng nói / âm học (xét nghiệm hỗ trợ): Đo cao độ, cường độ, chất lượng
307
giọng
- Xét nghiệm máu
5. Chẩn đoán
Hạt xơ dây thanh quản được chẩn đoán xác định khi người bệnh có khàn tiếng kéo dài,
tiền sử lạm dụng giọng nói, và nội soi thanh quản thấy các hạt xơ nhỏ, cứng, thường xuất
hiện hai bên đối xứng ở bờ tự do dây thanh, làm ảnh hưởng đến sự khép kín và rung của
dây thanh.
6. Biến chứng
Biến chứng của hạt xơ dây thanh quản ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cuộc sống
của người bệnh. Các biến chứng bao gồm:
- Khàn tiếng, rối loạn âm sắc hoặc mất giọng;
- Mệt mỏi mạn tính;
- Ảnh hưởng đến nghề nghiệp;
- Ảnh hưởng đến các mối quan hệ giao tiếp trong xã hội.
7. Điều trị
- Điều trị hạt xơ dây thanh bằng thuốc: Uống thuốc là cách thường được dùng để hạn
chế sự phát triển của hạt xơ và làm giảm các triệu chứng của bệnh, tuy nhiên phương pháp
này không thể điều trị triệt để hạt xơ dây thanh.
- Một số loại thuốc và phương pháp hỗ trợ được chỉ định cho người bị hạt xơ dây thanh
+ Hạn chế sử dụng giọng nói hay nghỉ giọng, đây là phương pháp điều trị quan trọng
như sau:
+ Sử dụng một số loại thuốc kháng viêm, giảm đau và các loại kháng sinh
+ Súc miệng và cổ họng thường xuyên bằng nước muối sinh lý
+ Tránh uống nước đá lạnh hay sử dụng các chất kích thích như rượu, bia….
+ Uống nhiều nước để không bị khô cổ họng
+ Hạn chế tiếp xúc với khói bụi, hóa chất hay khói thuốc lá
- Phẫu thuật nội soi điều trị hạt xơ dây thanh quản: Phẫu thuật nội soi vi phẫu thanh
quản dưới kính hiển vi điều trị hạt xơ dây thanh quản được bác sĩ sử dụng trong trường
hợp điều trị bằng phương pháp nội khoa không mang lại hiệu quả, hoặc kích thước của u
xơ đã quá lớn, ảnh hưởng đến giọng nói và chất lượng cuộc sống của người bệnh. Phẫu
thuật nội soi là phương pháp điều trị hạt xơ dây thanh quản ít xâm lấn, ít đau, hiệu quả cao
và giúp người bệnh nhanh hồi phục. Với máy móc, thiết bị là những dụng cụ có kích thước
nhỏ, tạo điều kiện thuận lợi cho việc cắt bỏ hạt xơ mà không làm tổn thương các mô hay
niêm mạc thanh quản trên diện rộng. Sau quá trình phẫu thuật, người bệnh sẽ được bác sĩ
hướng dẫn việc kiêng cữ, nhất là cần hạn chế việc sử dụng giọng nói trong một khoảng
nhất, có giá trị quyết định điều trị đối với người bệnh có tổn thương hạt xơ dây thanh.
thời gian nhất định để dây thanh được hồi phục. Trong thời gian này có thể sử dụng một
số thiết bị trợ âm nhằm giúp khuếch đại tiếng để hạn chế việc phải nói quá lớn.
308
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Thực hiện đúng, đủ và kịp thời thuốc kháng viêm, thuốc giảm phù nề dây thanh, thuốc
- Thực hiện các y lệnh: Khí dung mũi – họng – thanh quản (nếu có chỉ định), xét nghiệm
chống trào ngược dạ dày – thực quản (nếu có), thuốc giảm đau (khi cần)
cận lâm sàng, nội soi thanh quản theo chỉ định
- Chăm sóc trước phẫu thuật (nếu có chỉ định mổ)
- Chuẩn bị người bệnh trước phẫu thuật (nếu có)
- Chăm sóc sau phẫu thuật hạt xơ dây thanh
- Hướng dẫn người bệnh trong quá trình điều trị
- Động viên người bệnh hợp tác điều trị.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần
+ Giữ tinh thần thoải mái, lạc quan, tránh lo lắng, căng thẳng kéo dài.
+ Tin tưởng và tuân thủ đúng hướng dẫn điều trị của bác sĩ.
+ Tránh nói chuyện khi mệt, căng thẳng hoặc đang đau họng.
+ Nếu phải nghỉ giọng, nên giao tiếp bằng viết hoặc cử chỉ để bảo vệ dây thanh.
- Vệ sinh
+ Giữ vệ sinh răng miệng – họng sạch sẽ đánh răng 2 lần/ngày, súc họng bằng nước
+ Giữ cổ họng luôn ẩm, tránh khô họng.
+ Tránh khói thuốc lá, khói bụi, môi trường ô nhiễm.
+ Sau phẫu thuật (nếu có) không khạc nhổ mạnh, không ho gắng sức.
- Vận động-Phục hồi chức năng
+ Có thể vận động nhẹ nhàng, sinh hoạt bình thường.
+ Tránh gắng sức, tránh la hét, nói to, nói nhiều trong thời gian điều trị.
+ Sau điều trị/phẫu thuật: Thực hiện nghỉ giọng tuyệt đối theo chỉ định bác sĩ. Sau giai
muối nhạt 1–2 lần/ngày.
đoạn nghỉ giọng, tập luyện giọng nói đúng cách (nói chậm, vừa đủ nghe).
+ Ngủ đủ giấc, tránh thức khuya.
- Chế độ dinh dưỡng
+ Ăn thức ăn mềm, lỏng, dễ nuốt: Cháo, súp, canh, thức ăn nấu mềm.
+ Uống đủ nước (1,5 – 2 lít/ngày nếu không có chống chỉ định).
+ Tăng cường rau xanh, trái cây tươi giàu vitamin A, C, E.
+ Tránh các thực phẩm và đồ uống sau:
• Đồ cay nóng, nhiều gia vị.
• Đồ cứng, khô, thô ráp.
• Rượu bia, thuốc lá, cà phê, nước ngọt có gas.
• Đồ ăn nhiều dầu mỡ, thức ăn nhanh.
+ Không ăn quá no, tránh nằm ngay sau ăn (để phòng trào ngược dạ dày)
9.2.Phòng bệnh
- Không nên sử dụng giọng nói quá mức như ca hát, la hét, gằn giọng. Đối với các công
việc đòi hỏi phải nói nhiều, nói liên tục thì nên sử dụng các thiết bị hỗ trợ như micro, loa…
và nên thả lỏng cơ vùng cổ, trùng cổ xuống khi nói.
- Thường xuyên vệ sinh sạch sẽ vùng họng, miệng để ngăn ngừa vi khuẩn xâm nhập,
309
- Không nên uống nhiều bia rượu, không hút thuốc lá và hạn chế tối đa việc tiếp xúc
với khói bụi hay môi trường ô nhiễm. Cần đeo khẩu trang và che chắn cẩn thận khi làm
việc trong môi trường chứa nhiều chất độc hại.
- Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh, uống đủ nước, ăn đầy đủ chất dinh dưỡng và
thường xuyên tập luyện thể dục thể thao để nâng cao sức khỏe, tăng cường hệ miễn dịch.
- Hạn chế tiếp xúc hoặc đeo khẩu trang khi đến gần người mắc bệnh hô hấp để tránh
gây ra các bệnh về hệ hô hấp.
- Điều trị bệnh lý trào ngược dạ dày thực quản và bệnh lý trào ngược họng- thanh quản
lây nhiễm, nhất là bệnh viêm thanh quản.
nếu có.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân hạt xơ dây thanh
2. Triệu chứng nhận biết hạt xơ dây thanh
3. Cách phòng bệnh hạt xơ dây thanh
Tài liệu tham khảo
1. Bệnh viện Tai mũi hong Sà gòn, Bệnh hạt xơ dây thanh quản: nguyên nhân, triệu
chứng và cách điều trị, https://taimuihongsg.com/hat-xo-day-thanh-quan/
2. Bệnh viện Tâm Anh, hạt xơ dây thanh quản: triệu chứng và cách điều trị,
https://tamanhhospital.vn/benh/hat-xo-day-thanh-quan/, 2022
310
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH U XƠ DÁI TAI
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân gây u xơ dái tai
2. Triệu chứng của u xơ dái tai
3. Cách chăm sóc, phòng u xơ dái tai
II. Nội dung
1. Đại cương
U xơ dái tai là khối u lành tính thường gặp ở vùng dái tai, hình thành do tăng sinh mô
xơ hoặc do tắc tuyến bã. Khối u phát triển chậm, thường không đau, nhưng có thể gây mất
thẩm mỹ, khó chịu hoặc viêm nhiễm nếu bị va chạm hay xử trí không đúng cách.
2. Nguyên nhân
- Tắc nghẽn tuyến bã ở dái tai: Xảy ra do vệ sinh tai không sạch sẽ làm tuyến bã tiết
chất nhầy, mồ hôi và bị bít tắc lỗ chân lông.
- Chấn thương vùng tai (xỏ khuyên, va đập)
- Nhiễm trùng tại chỗ
- Yếu tố cơ địa, sẹo lồi
- Vệ sinh tai không đúng cách
3. Triệu chứng
- Có khối u ở dái tai, phát triển chậm.
- Thường không đau, không ngứa (trừ khi viêm).
- Có thể đau, sưng, đỏ nếu bội nhiễm hoặc bị va chạm.
- Khối u tròn hoặc bầu dục, ranh giới rõ.
- Nằm dưới da dái tai, di động ít hoặc không di động.
- Da phủ bên ngoài bình thường hoặc căng bóng.
- Không dính sâu vào tổ chức xung quanh.
- Với sẹo lồi dái tai tiền sử xỏ khuyên tai, chấn thương hoặc phẫu thuật tai. Khối u
cứng, chắc, có thể lan rộng vượt ranh giới vết thương cũ.
4. Cận lâm sàng
- Siêu âm vùng dái tai: xác định kích thước, tính chất khối u
- Xét nghiệm máu: thực hiện khi có dấu hiệu viêm nhiễm hoặc trước phẫu thuật
- Giải phẫu bệnh (sau phẫu thuật): tiêu chuẩn vàng để xác định bản chất u (u xơ, nang
bã đậu, sẹo lồi).
5. Chẩn đoán
- Chẩn đoán xác định u xơ dái tai dựa vào:
+ Lâm sàng: xuất hiện khối u lành tính vùng dái tai, phát triển chậm, ranh giới rõ, ít
đau.
+ Cận lâm sàng hỗ trợ (nếu cần): siêu âm phần mềm; giải phẫu bệnh sau phẫu thuật
xác định u xơ/nang bã đậu/sẹo lồi.
311
- Chẩn đoán phân biệt
+ Nang bã đậu dái tai
+ Sẹo lồi dái tai
+ U mỡ
+ Áp xe dái tai
+ U ác tính vùng tai (hiếm)
6. Biến chứng
- Viêm nhiễm, áp xe dái tai
- Hoại tử khi nhiễm trùng nặng: Khi khối u bị nhiễm trùng nặng và hoại tử, nó có thể
gây sưng đau kéo dài và đòi hỏi phẫu thuật để loại bỏ.
- Sẹo xấu, sẹo lồi sau điều trị: Khi u đã bị nhiễm trùng, vỡ hoặc hoại tử, việc điều trị
có thể để lại sẹo xấu.
- Tái phát nếu không điều trị triệt để
7. Điều trị
- Nội khoa: U xơ dái tai trong giai đoạn khối u bị nhiễm trùng sưng đau người bệnh
điều trị thuốc kháng sinh, kháng viêm, giảm đau…Theo chỉ định của Bác sỹ. Giai đoạn
khối u hóa mủ hoặc khối u không đau người bệnh sẽ được bác sỹ chỉ định phẫu thuật.
- Ngoại khoa:
+ Khi khối u bị bội nhiễm người bệnh sẽ được chỉ định rạch dẫn lưu. Bác sĩ sẽ cắt một
vết nhỏ và nhẹ nhàng ấn để tống chất dịch ra ngoài. Sau đó, đặt dẫn lưu trong 2 - 3 ngày
để loại bỏ mủ. Phương pháp này thực hiện nhanh chóng, nhưng u nang có thể tái phát.
+ Phẫu thuật bóc trọn khối u: U xơ có thể được loại bỏ hoàn toàn bằng phẫu thuật. Bác
sĩ sẽ tiến hành bóc tách lấy trọn khối u, người bệnh sẽ được tạo hình thẩm mỹ dái tai sẽ khi
loại bỏ khối u. Phương pháp này sẽ hạn chế khối u tái phát.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Theo dõi toàn trạng và dấu hiệu sinh tồn
- Theo dõi tình trạng u: sưng, đau, chảy mủ
- Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng và chăm sóc vết mổ
- Thay băng, giữ vết thương sạch – khô
- Hướng dẫn vệ sinh, dinh dưỡng
- Động viên tinh thần người bệnh
- Chuẩn bị và chuyển mổ an toàn khi có chỉ định
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần
+ Người bệnh nên giữ tinh thần thoải mái, tránh lo lắng, căng thẳng.
+ Tin tưởng và tuân thủ đúng hướng dẫn điều trị của bác sĩ và điều dưỡng.
+ Tránh suy nghĩ tiêu cực vì u xơ dái tai là bệnh lành tính, điều trị hiệu quả.
- Vệ sinh
+ Giữ vùng dái tai luôn sạch và khô.
+ Không sờ nắn, không tự ý chọc, bóp hoặc nặn khối u.
312
+ Nếu đã phẫu thuật: Giữ vết mổ sạch, khô, thay băng đúng hướng dẫn của nhân viên
y tế.
+ Theo dõi các dấu hiệu bất thường như sưng, đau, chảy mủ và báo ngay cho nhân viên
y tế.
- Vận động-Phục hồi chức năng
+ Sinh hoạt và vận động nhẹ nhàng, bình thường.
+ Tránh va chạm, đè ép vào vùng tai.
+ Không đeo khuyên tai, tai nghe nặng hoặc vật trang trí ở tai trong thời gian điều trị
và hồi phục.
- Chế độ dinh dưỡng
+ Ăn uống đầy đủ chất dinh dưỡng để tăng sức đề kháng.
+ Tăng cường rau xanh, trái cây tươi, uống đủ nước.
+ Hạn chế thức ăn cay nóng, đồ chiên rán nhiều dầu mỡ.
+ Tránh rượu bia, thuốc lá và các chất kích thích vì làm chậm quá trình lành vết thương.
9.2. Phòng bệnh
- Giữ vệ sinh tai sạch sẽ
- Không xỏ khuyên tai khi đang viêm nhiễm
- Không tự ý xử trí khối u tại nhà
- Điều trị sớm khi có dấu hiệu bất thường
- Tái khám đúng hẹn sau điều trị
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân gây u xơ dái tai là gì?
2. Triệu chứng nào giúp nhận biết u xơ dái tai?
3. Cách chăm sóc và phòng bệnh u xơ dái tai?
Tài liệu tham khảo
1. BS. Đinh Văn Chỉnh, “U xơ dái tai: Dấu hiệu, nguyên nhân và phương pháp điều trị”,
https://medlatec.vn/tin-tuc/u-xơ-dai-tai-dau-hieu-nguyen-nhan-va-phuong-phap-dieu-tri/,
2025
2. Vinmec, “Nhận biết u xơ dái tai”, https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/nhan-biet-u-
xơ-dai-tai-vi, 2024
313
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHOẺ
CHO NGƯỜI BỆNH ĐIẾC ĐỘT NGỘT
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân gây điếc đột ngột?
2. Triệu chứng và cách điều trị bệnh điếc đột ngột?
3. Cách chăm sóc người bệnh điếc đột ngột?
4. Cách phòng tránh tái phát bệnh điếc đột ngột?
II. Nội dung
1. Đại cương
Điếc đột ngột là tình trạng mất thính giác thần kinh cảm giác xảy ra nhanh chóng, từ vài
giờ đến vài ngày, thường xảy ra ở một tai. Tình trạng này có thể từ mức độ nhẹ đến hoàn
toàn và cần được điều trị càng sớm càng tốt vì có thể dẫn đến điếc vĩnh viễn nếu chậm trễ.
2. Nguyên nhân
- Không rõ nguyên nhân (vô căn)
- Vấn đề mạch máu: Sự lưu thông máu đến ốc tai không thuận lợi, có thể liên quan đến
tăng huyết áp, tiểu đường.
- Bệnh truyền nhiễm: Các bệnh do virus hoặc nấm gây viêm ốc tai, viêm mê nhĩ, viêm
màng não (ví dụ: sởi, quai bị, thủy đậu).
- Thuốc: Một số loại thuốc có thể gây hại cho thính giác.
- Chấn thương: Áp lực khi lặn, chấn thương đầu hoặc nghe âm thanh quá lớn.
- Khối u: U dây thần kinh thính giác, u thân não hoặc các khối u khác có thể ảnh hưởng
đến chức năng thính giác.
- Các yếu tố khác: Căng thẳng, mệt mỏi, hoặc các bệnh lý tai trong khác như bệnh
Meniere …
3. Triệu chứng
- Nghe kém đột ngột
- Giảm thính lực đột ngột ở một hoặc cả hai tai, thường được phát hiện vào buổi sáng
sau khi ngủ dậy.
- Ù tai: Nghe thấy tiếng chuông, tiếng ve, tiếng vo ve hoặc tiếng gầm trong tai.
- Chóng mặt: Cảm giác mất thăng bằng hoặc choáng váng, nôn ói, đau đầu.
- Khó khăn khi giao tiếp: Gặp vấn đề khi theo dõi các cuộc trò chuyện, đặc biệt là trong
môi trường có nhiều tiếng ồn hoặc khi nói chuyện với nhiều người.
- Mất khả năng định hướng âm thanh: Không xác định được nguồn phát ra âm thanh.
- Cảm giác đầy tai: Cảm giác như có vật gì đó bịt hoặc chèn trong tai.
- Nghe không rõ các âm thanh cao
4. Cận lâm sàng
- Thính lực đồ: đưa ra các chỉ số thính lực, được hiển thị dưới dạng một biểu đồ với
trục ngang biểu thị tần số (Hz) cùng trục dọc biểu thị cường độ (dB).
314
- Chụp cộng hưởng từ (MRI): phương pháp chẩn đoán hình ảnh sử dụng từ trường
mạnh, sóng vô tuyến để phác họa hình ảnh chi tiết bên trong cơ thể. Hầu hết các bác sĩ lâm
sàng chỉ định chụp MRI có tiêm đối quang từ để chẩn đoán nguyên nhân gây điếc đột ngột,
đặc biệt với những tổn thương 1 bên. Người bệnh bị chấn thương cấp tính cũng nên chụp
MRI.
- Chụp CT: lỗ rò ngoại dịch thường được nghi ngờ khi người bệnh gặp tác động mạnh
(chấn thương nặng, chấn thương âm thanh) và thử nghiệm có thể được thực hiện bằng cách
sử dụng áp lực khí nén dương để gây ra động mắt. CT xương thái dương thường được thực
hiện chẩn đoán các đặc điểm xương tai trong và xác định các bất thường bẩm sinh, vỡ
xương thái dương do chấn thương, hoặc quá trình ăn mòn xương (ví dụ như cholesteatoma).
- Người bệnh có các nguy cơ hoặc triệu chứng cần làm các xét nghiệm thích hợp dựa
trên đánh giá lâm sàng (xét nghiệm huyết thanh học với nguy cơ nhiễm HIV hoặc giang
mai; công thức máu toàn phần và đông máu với các rối loạn huyết học; tốc độ máu lắng
(ESR) và kháng thể kháng nhân với viêm mạch).
5. Chẩn đoán: Dựa vào triệu chứng cơ năng và thực thể, dựa vào kết quả cận lâm sàng.
- Lâm sàng: Ù tai, nghe kém, giảm thính lực đột ngột, chóng mặt …
- Cận lâm sàng: Đo thính lực, xét nghiệm máu, nội soi tai, chụp MRI sọ não, chụp CT
sọ não … Chẩn đoán xác định dựa vào đo thính lực cho thấy giảm thính lực thần kinh cảm
giác ≥30 dB ở ≥3 tần số liên tiếp trong ≤72 giờ.
6. Biến chứng
- Mất thính lực vĩnh viễn
- Ù tai mạn tính
- Rối loạn thăng bằng kéo dài
- Giảm chất lượng cuộc sống
- Rối loạn tâm lý (lo âu, trầm cảm)
7. Điều trị
Để điều trị điếc đột ngột đến sớm với thời gian lý tưởng là một đến ba ngày, các phương
pháp điều trị chính
- Dùng thuốc: Steroid đường uống và tiêm trực tiếp qua màng nhĩ, một số loại thuốc
hỗ trợ thần kinh, thuốc giãn mạch và tăng tuần hoàn …
- Oxy cao áp: Phương pháp này có thể được chỉ định kết hợp với steroid để cải thiện
việc cung cấp oxy cho tai trong.
- Phục hồi chức năng và hỗ trợ lâu dài: Đeo máy trợ thính, cấy ốc tai điện tử …
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Theo dõi toàn trạng, dấu hiệu sinh tồn, tình trạng ù tai, nghe kém của người bệnh
- Thực hiện đầy đủ y lệnh thuốc, cận lâm sàng
- Phụ Bác sỹ thực hiện thủ thuật (nếu có)
- Hướng dẫn chế độ dinh dưỡng, nghỉ ngơi, vệ sinh cá nhân
- Động viên tinh thần người bệnh
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1.Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
315
+ Điếc đột ngột là bệnh có thể hồi phục, đặc biệt nếu điều trị sớm.
+ Người bệnh cần giữ tinh thần thoải mái, tránh lo lắng, căng thẳng quá mức.
+ Ngủ đủ giấc, tránh thức khuya, hạn chế stress.
+ Tuân thủ đúng hướng dẫn điều trị và tái khám theo hẹn của bác sĩ.
- Vệ sinh:
+ Giữ tai luôn sạch và khô.
+ Không tự ý ngoáy tai, nhỏ thuốc hoặc dùng vật lạ đưa vào tai.
+ Tránh để nước vào tai khi tắm (có thể dùng bông khô che tai).
+ Nếu có đau tai, chảy dịch tai, chóng mặt nhiều cần báo ngay cho nhân viên y tế.
- Vận động - PHCN:
+ Nghỉ ngơi hợp lý trong giai đoạn cấp.
+ Tránh vận động mạnh, tránh thay đổi tư thế đột ngột (đứng lên quá nhanh).
+ Khi có chóng mặt: Nằm nghỉ tại giường không di chuyển phòng té ngã Tránh
tiếp xúc với tiếng ồn lớn (loa lớn, công trường, tai nghe âm lượng cao).
+ Tập các bài thư giãn, hít thở sâu giúp giảm căng thẳng.
- Dinh dưỡng:
+ Ăn thức ăn đầy đủ dinh dưỡng, tăng cường rau xanh, trái cây tươi.
+ Uống đủ nước mỗi ngày.
+ Tránh ăn các loại thức ăn cứng, khô và thô ráp, các loại thức ăn chứa nhiều chất béo
- dầu mỡ (Xúc xích, thịt mỡ, đồ ăn sẵn, lạp xưởng ...) tránh các loại đồ uống chứa chất
kích thích, các đồ uống lạnh, rượu bia, các đổ uống có gas, đồ ăn cay, nóng, nhiều gia vị,
các loại hải sản, đồ ăn từ gạo nếp.
9.2.Phòng bệnh
- Bảo vệ tai khỏi tiếng ồn:
+ Hạn chế nghe nhạc bằng tai nghe với âm lượng lớn và trong thời gian dài.
+ Không đến hoặc ở lại quá lâu ở những nơi có âm thanh lớn.
+ Luôn đeo thiết bị bảo vệ tai (như nút tai) khi làm việc hoặc sinh hoạt trong môi
trường tiếng ồn cao.
- Lối sống lành mạnh:
+ Ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, tăng cường rau xanh và uống đủ nước.
+ Tập thể dục nhẹ nhàng và ngủ đủ giấc.
+ Tránh căng thẳng, stress, lo lắng quá mức và không thức khuya.
+ Hạn chế sử dụng rượu, bia, thuốc lá và các chất kích thích khác.
- Chăm sóc sức khỏe thính giác:
+ Vệ sinh tai đúng cách, không dùng tăm bông hoặc vật lạ đưa vào tai.
+ Điều trị kịp thời các bệnh lý liên quan đến tai và các bệnh nội khoa như huyết áp
cao, tiểu đường, rối loạn mỡ máu …
+ Không tự ý sử dụng thuốc, đặc biệt là kháng sinh, khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
- Các lưu ý khác:
+ Bảo vệ vùng đầu và tai tránh bị chấn thương.
+ Tránh thay đổi áp lực đột ngột lên tai, ví dụ không hỉ mũi quá mạnh hoặc lặn sâu
không đúng kỹ thuật.
316
+ Đeo khẩu trang khi ra đường để tránh nguy cơ nhiễm siêu vi.
Câu hỏi thảo luận
1. Anh/chị hãy nêu nguyên nhân gây điếc đột ngột?
2. Anh/chị hãy cho biết cách điều trị bệnh điếc đột ngột?
Tài liệu tham khảo
1. Thạc sỹ. Bs CKI Trương Trí Tường, “Điếc đột ngột”: Nguyên nhân, triệu chứng và
cách cải thiện”, https://tamanhhospital.vn/diec-dot-ngot/, 2025
2. Thạc sĩ. Bs Nguyễn Thị Diệp Anh, “Điếc đột ngột – Nguyên nhân,điều trị, cách
nhận biết và phòng tránh”, https://bvquan5.medinet.gov.vn/chuyen-muc/diec-dot-ngot-
nguyen-nhandieu-tri-cach-nhan-biet-va-phong-tranh-cmobile14478-51520.aspx/, 2021
317
Chương IX
Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
Răng hàm mặt
318
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH VẾT THƯƠNG TRONG MIỆNG
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Cách chăm sóc vết thương trong miệng.
2. Chế độ ăn và cách phòng ngừa biến chứng bệnh vết thương trong miệng.
II. Nội dung
1. Đại cương
Có rất nhiều khái niệm về vết thương như: "Vết thương phần mềm chỉ các thương tích
gây rách da và gây tổn thương mô liên kết dưới da, gân và cơ". Hoặc: "Vết thương được
xem như sự gián đoạn trong sự liên tục của tế bào. Sự lành vết thương là sự phục hồi của
sự liên tục đó".
Khi có vết thương ở vùng cân cơ, do cân cơ thường kém đàn hồi và cân đóng kín nên
sẽ giúp vi khuẩn có nơi ẩn nấp để phát triển. Khi vết thương có máu bầm, bị tắc mạch, sưng
nề đều có nguy cơ chèn ép khoang. Ngoài ra, phần cơ giập nát hoại tử là nơi cung cấp thức
ăn cho vi khuẩn, là môi trường nuôi dưỡng vi khuẩn tốt nhất.
2. Nguyên nhân
Các tổn thương, sang chấn trong vùng miệng:
- Do tai nạn: Giao thông, sinh hoạt, thể thao, lao động,...
- Vết thương do hoả khí: đạn súng bộ binh, do mảnh của các loại đạn phá như lựu đạn,
cối, bom, mìn, đạn pháo.
- Vết thương có kết hợp nhiễm xạ, nhiều chất độc hoá học; kết hợp bỏng và súng nổ.
3. Triệu chứng
- Vết thương vùng miệng hở, trầy xước.
- Vùng miệng bầm tím, đụng giập, rách, chảy máu, thiếu hổng mô,…
4. Cận lâm sàng
- Xét nghiệm máu: Hồng cầu giảm (mất máu), bạch cầu tăng (nhiễm trùng).
- X-Quang vùng mặt: kiểm tra có vật sắc nhọn, mảnh đạn trong vùng miệng.
5. Chẩn đoán
Dựa trên các triệu chứng lâm sàng khám được
6. Biến chứng
- Chảy máu vết thương.
- Nhiễm trùng vết thương.
- Khuyết mất mô.
- Chậm liền vết thương và sẹo xấu.
7. Điều trị
- Dùng thuốc kháng sinh, giảm đau, kháng viêm.
- Khâu vết thương.
- Băng ép cầm máu.
- Lấy dị vật, cắt lọc tổ chức hoại tử (nếu có).
8. Chăm sóc điều dưỡng
319
- Động viên, trấn an tinh thần người bệnh
- Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm.
- Rửa vết thương.
- Giúp người bệnh giảm đau
- Hướng dẫn người bệnh vệ sinh, nghỉ ngơi thích hợp
- Theo dõi vết thương: chảy máu, nhiễm trùng…
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Vệ sinh:
+ Hướng dẫn mua bàn chải nhỏ lông mềm hoặc gạc vô khuẩn.
+ Hướng dẫn bệnh nhân súc miệng bằng nước muối sinh lý, đánh răng đúng giờ, đánh
răng sau khi ăn (Đặc biệt không để thức ăn bám vào vết thương) đề phòng nhiễm trùng.
+ Súc miệng và đánh răng kỹ trước khi đi ngủ. Có thể súc miệng bằng nước muối trước
khi đi ngủ, nên sử dụng thêm chỉ nha khoa hoặc các dụng cụ giúp làm sạch kẽ răng vì đây
là nơi tích tụ rất nhiều vi khuẩn gây hại.
+ Vệ sinh thân thể sạch sẽ.
- Dinh dưỡng:
+ Hướng dẫn người nhà chế biến thức ăn mềm, lỏng, xay nhỏ, dễ nuốt, dễ tiêu.
+ Ngoài ra còn tăng cường thêm nhiều rau xanh và trái cây (say thành sinh tố), cho
người bệnh uống nhiều nước.
+ Tăng cường dinh dưỡng: bổ sung đầy đủ protid giúp nhanh lành vết thương.
- Vận động: Tăng cường vận động, thể dục, thể thao hợp lý.
- Tinh thần:
+ Luôn bên cạnh động viên, quan tâm chăm sóc người bệnh.
+ Cho người bệnh ngủ nghỉ đủ giờ.
+ Tạo tâm lý thoải mái cho người bệnh: đọc sách, nghe nhạc.
9.2. Phòng bệnh
- Tham gia giao thông an toàn: tránh đùa cợt, đánh võng. Có đội mũ bảo hiểm che chắn
được vùng mặt miệng.
- Vui chơi, chạy nhảy cẩn thận. Không ngậm đồ chơi trong miệng khi chạy.
- Dùng thảm chống trượt, dép chống trượt để hạn chế bị ngã.
- Không ngậm đồ chơi trong miệng, nhất là khi đang đi, chạy.
- Vệ sinh răng miệng sạch sẽ, khám răng định kỳ.
- Chế độ ăn hợp lý, tránh các thói quen có hại, có lối sống lành mạnh.
- Phải tuân thủ điều trị, thực hiện đúng cách khi có vấn đề về răng miệng.
Câu hỏi thảo luận
1. Những thói quen có hại, có lợi, những thực phẩm có lợi, có hại đối với vết thương miệng?
2. Nguyên nhân và triệu chứng vết thương trong miệng?
3. Cách chăm sóc và phòng bệnh vết thương trong miệng?
Tài liệu tham khảo
Phẫu thuật Hàm mặt (giáo trình đại học) (2010), Bộ môn Phẫu thuật Hàm mặt và Tạo hình, Học viện Quân y, Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân.
320
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH VẾT THƯƠNG HỞ VÙNG MÁ VÀ
VÙNG THÁI DƯƠNG – XƯƠNG HÀM DƯỚI
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân, biến chứng của vết thương hở vùng má và vùng thái dương – xương
hàm dưới.
2. Các biện pháp phòng ngừa biến chứng, cách chăm sóc vệ sinh và dinh dưỡng hợp lý.
II. Nội dung
1. Đại cương
Vết thương hở vùng má, thái dương và xương hàm dưới là tổn thương phần mềm (da,
cơ, niêm mạc) hoặc kết hợp tổn thương xương (gãy xương hàm dưới, gò má). Vùng này
rất đặc biệt vì:
- Nhiều mạch máu dễ chảy máu nhưng cũng lành nhanh.
- Gần dây thần kinh mặt, tuyến mang tai, ống dẫn nước bọt dễ ảnh hưởng thẩm mỹ
(sẹo xấu), chức năng (khó nhai, nói, lệch miệng) hoặc biến chứng (rò nước bọt, liệt mặt).
- Ảnh hưởng lớn đến ngoại hình, tâm lý người bệnh.
2. Nguyên nhân
Các nguyên nhân phổ biến gây vết thương hở vùng này bao gồm:
- Tai nạn giao thông (va đập mạnh vào mặt khi đi xe máy, ô tô).
- Tai nạn sinh hoạt (ngã, va vào vật cứng).
- Đánh nhau, bạo lực (đấm, đá, vật nhọn).
- Tai nạn lao động (máy móc, vật sắc nhọn).
- Vết thương do hỏa khí hoặc dị vật (ít gặp hơn).
3. Triệu chứng
- Vết thương hở: Rách da, chảy máu, lộ cơ hoặc xương.
- Sưng nề, đau: Sưng quanh vùng má, thái dương, cằm; đau tăng khi nhai, nói, há
miệng.
- Bầm tím: Da vùng má tím tái, tụ máu.
- Khó khăn chức năng: Khó há miệng, nhai, nuốt; lệch cằm hoặc hàm; tê bì vùng má,
môi nếu tổn thương thần kinh.
- Các dấu hiệu nặng: Chảy máu nhiều, khó thở, rò nước bọt, sốt cao.
4. Cận lâm sàng
- Chụp X-quang vùng hàm mặt để phát hiện tổn thương xương.
- CT Scan để đánh giá chính xác mức độ tổn thương xương và phần mềm.
- Xét nghiệm máu cơ bản (công thức máu, đông máu) khi vết thương lớn, mất máu,
chuẩn bị phẫu thuật
5. Biến chứng
- Nhiễm trùng vết thương.
- Tổn thương thần kinh mặt, gây liệt cơ mặt.
321
- Biến dạng khuôn mặt do sẹo xấu hoặc dính cơ.
- Tổn thương tuyến nước bọt, rò nước bọt.
- Hạn chế vận động khớp thái dương – hàm.
6. Điều trị
- Cấp cứu ban đầu: Cầm máu, làm sạch vết thương, khâu phục hồi sớm (tốt nhất trong
24 giờ để giảm sẹo).
- Kháng sinh, giảm đau, chống phù nề.
- Nếu có gãy xương: Nẹp cố định hoặc phẫu thuật cố định xương.
- Phẫu thuật tạo hình nếu cần (sau lành vết thương).
7. Chăm sóc điều dưỡng
- Theo dõi dấu hiệu sinh tồn, tình trạng vết thương.
- Thay băng, rửa vết thương bằng dung dịch sát khuẩn.
- Thực hiện đầy đủ y lẹnh thuốc, cận lâm sàng.
- Chuẩn bị người bệnh trước phẫu thuật (nếu có).
- Hướng dẫn bệnh nhân súc miệng bằng dung dịch sát khuẩn sau ăn.
- Động viên tinh thần, trấn an bệnh nhân.
- Đảm bảo chế độ ăn phù hợp: ăn mềm, dễ tiêu, tránh nhai mạnh.
8. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
8.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần
+ Giữ tinh thần thoải mái, không quá lo lắng.
+ Tin tưởng và tuân thủ đúng hướng dẫn điều trị của bác sĩ và điều dưỡng.
+ Nghỉ ngơi đầy đủ để cơ thể nhanh hồi phục.
+ Báo ngay cho nhân viên y tế nếu có đau nhiều, choáng, chóng mặt hoặc lo lắng bất
thường.
- Vệ sinh
+ Giữ vết thương sạch, khô, không để nước bẩn dính vào vết thương.
+ Không tự ý tháo băng, không sờ tay bẩn vào vết thương.
+ Thay băng đúng lịch và đúng kỹ thuật theo hướng dẫn của điều dưỡng.
+ Theo dõi các dấu hiệu nhiễm trùng như sưng, nóng, đỏ, đau tăng, chảy mủ, mùi hôi,
sốt. Khi có các dấu hiệu trên, cần báo ngay cho nhân viên y tế.
- Vận động-Phục hồi chức năng
+ Nghỉ ngơi trong giai đoạn đầu, tránh vận động mạnh vùng đầu – mặt.
+ Tránh há miệng to, nói nhiều, nhai mạnh nếu có tổn thương vùng hàm dưới.
+ Thực hiện vận động nhẹ nhàng toàn thân để tránh mệt mỏi, ứ trệ tuần hoàn.
+ Thực hiện các bài tập hàm mặt (nếu có chỉ định) theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
- Chế độ dinh dưỡng
+ Ăn thức ăn mềm, dễ nhai, dễ nuốt: cháo, súp, thức ăn xay nhuyễn.
+ Chia nhỏ bữa ăn trong ngày.
+ Tăng cường đạm, vitamin (thịt, cá, trứng, sữa, rau xanh, trái cây).
+ Uống đủ nước.
322
+ Tránh thức ăn cứng, dai, cay nóng, rượu bia, thuốc lá, chất kích thích, nhai nhiều bên
có vết thương
8.2. Phòng bệnh
- Tuân thủ điều trị và tái khám đúng hẹn.
- Giữ vệ sinh vùng mặt, miệng và răng miệng sạch sẽ.
- Tránh va chạm, chấn thương vùng đầu – mặt.
- Đội mũ bảo hiểm khi tham gia giao thông.
- Không đánh nhau, không sử dụng rượu bia khi điều khiển phương tiện.
- Khi có vết thương vùng mặt cần đến cơ sở y tế sớm, không tự xử trí tại nhà.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân gây vết thương hở vùng má và vùng thái dương – xương hàm dưới?
3. Các biện pháp phòng ngừa biến chứng và chăm sóc vết thương hằng ngày?
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Y tế (2015), Giáo trình Điều dưỡng Ngoại khoa, Nhà xuất bản Y học, Hà Nội.
2. Trường Đại học Y Hà Nội (2018), Bài giảng Chấn thương hàm mặt, NXB Y học, Hà
Nội.
3. HEALTH VIET NAM, Chăm sóc người bệnh chấn thương hàm mặt,
https://healthvietnam.vn, 2019.
323
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH CÁC LOẠI U VÙNG MẶT LÀNH TÍNH
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân gây ra các u vùng mặt.
2. Triệu chứng của bệnh u vùng mặt.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh các u vùng mặt.
II. Nội dung
1.Đại cương
U vùng mặt lành tính là những khối u phát triển bất thường trên da mặt nhưng không
xâm lấn vào các mô xung quanh và không có khả năng di căn đến các bộ phận khác của cơ
thể. Chúng thường phát triển chậm, không gây đau và có thể có nhiều kích thước, hình
dạng khác nhau.
2.Nguyên nhân
- Nguyên nhân chính xác gây ra các u vùng mặt vẫn chưa được xác định rõ ràng. Tuy
nhiên, có một số yếu tố được cho là góp phần vào sự hình thành của các khối u này, bao
gồm:
+ Tuổi tác: Người lớn tuổi có xu hướng dễ mắc các loại u lành tính hơn.
+ Tiếp xúc với ánh nắng mặt trời: Tia UV trong ánh nắng mặt trời có thể làm tổn
thương da và tăng nguy cơ phát triển u.
+ Di truyền: Một số loại u lành tính có thể có yếu tố di truyền.
+ Vi rút: Một số loại u lành tính có liên quan đến nhiễm virus, chẳng hạn như u nhú do
virus HPV gây ra.
+ Kích ứng mãn tính: Việc tiếp xúc thường xuyên với các chất kích ứng như hóa chất,
mỹ phẩm hoặc các loại vải thô ráp cũng có thể góp phần vào sự hình thành u.
+ Rối loạn nội tiết: Sự thay đổi hormone trong cơ thể cũng có thể ảnh hưởng đến sự
phát triển của các loại u nhất định.
- Các yếu tố nguy cơ khác:
+ Hút thuốc: Hút thuốc lá làm tăng nguy cơ mắc nhiều loại bệnh, bao gồm cả các bệnh
về da.
+ Chế độ ăn uống không lành mạnh: Thiếu chất dinh dưỡng và ăn quá nhiều thực phẩm
chế biến sẵn có thể làm suy yếu hệ miễn dịch và tăng nguy cơ mắc bệnh.
+ Sức khỏe tổng thể: Những người có hệ miễn dịch yếu hoặc mắc các bệnh mãn tính
khác có thể dễ bị mắc các loại u hơn.
3.Triệu chứng
Các u vùng mặt có thể biểu hiện với nhiều triệu chứng khác nhau, tùy thuộc vào loại u,
kích thước và vị trí. Dưới đây là một số triệu chứng phổ biến:
- Sưng cục: Đây là triệu chứng thường gặp nhất, người bệnhcó thể cảm nhận được một
khối u nhỏ hoặc lớn dưới da.
- Đau: Không phải tất cả các u đều gây đau, nhưng một số loại u có thể gây đau nhức,
đặc biệt khi chạm vào.
324
- Ngứa: Cảm giác ngứa cũng có thể xảy ra, đặc biệt ở các loại u gây viêm.
- Thay đổi màu da: Vùng da xung quanh u có thể đổi màu, trở nên đỏ, hồng hoặc sẫm
màu hơn.
- Chảy máu: Một số loại u có thể chảy máu, đặc biệt khi bị tổn thương.
- Khó khăn khi nuốt hoặc mở miệng: Nếu u xuất hiện ở vùng miệng hoặc hàm, nó có
thể gây khó khăn khi nuốt hoặc mở miệng.
- Thay đổi cảm giác: Vùng da xung quanh u có thể bị tê bì hoặc mất cảm giác.
4.Cận lâm sàng
Các xét nghiệm cận lâm sàng thường được sử dụng bao gồm:
- Siêu âm:
+ Đánh giá kích thước, hình dạng, cấu trúc của khối u.
+ Phân biệt u lành tính và ác tính dựa trên các đặc điểm siêu âm.
+ Đánh giá sự di chuyển của khối u khi nuốt hoặc khi thay đổi tư thế.
- Chụp cắt lớp vi tính (CT):
+ Cung cấp hình ảnh chi tiết về khối u, các mô xung quanh và các cấu trúc giải phẫu
khác.
+ Đánh giá mức độ xâm lấn của khối u vào các mô lân cận.
+ Phát hiện các hạch bạch huyết bị di căn (nếu có).
- Chụp cộng hưởng từ (MRI):
+ Cung cấp hình ảnh chi tiết về các mô mềm, đặc biệt là các mô thần kinh.
+ Đánh giá sự lan rộng của khối u vào các mô mềm xung quanh.
+ Phân biệt các loại mô khác nhau trong khối u.
- Sinh thiết:
+ Lấy một mẫu nhỏ của khối u để kiểm tra dưới kính hiển vi.
+ Đây là xét nghiệm quan trọng nhất để xác định loại tế bào của khối u và phân biệt u
lành tính và ác tính.
- Các xét nghiệm khác:
+ Chụp X-quang: Đánh giá cấu trúc xương hàm.
+ Xét nghiệm máu: Đánh giá chức năng gan, thận và các chỉ số viêm
5.Chẩn đoán
Chẩn đoán dựa vào lâm sàng và cận lâm sàng. Để chẩn đoán chính xác, bác sĩ có thể
chỉ định các xét nghiệm bổ sung như sinh thiết. Sinh thiết là thủ thuật lấy một mẫu nhỏ của
khối u để kiểm tra dưới kính hiển vi.
6.Biến chứng
Các u vùng mặt, dù lành tính, nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời có thể gây
ra nhiều biến chứng nghiêm trọng, ảnh hưởng đến cả sức khỏe và thẩm mỹ.
- Tăng kích thước: U lành tính có thể tiếp tục phát triển, gây biến dạng khuôn mặt, ảnh
hưởng đến chức năng ăn nhai, nói.
- Chèn ép các cơ quan lân cận: U lớn có thể chèn ép lên dây thần kinh, mạch máu, gây
tê liệt, đau nhức, khó thở.
- Loét, nhiễm trùng: U có thể bị loét, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập gây nhiễm
trùng.
325
- Chuyển hóa thành ác tính: Mặc dù hiếm gặp, nhưng một số loại u lành tính có thể
biến đổi thành ác tính.
7.Điều trị
- Phẫu thuật: Loại bỏ hoàn toàn khối u.
- Đông lạnh: Sử dụng nitơ lỏng để làm đông và tiêu diệt tế bào u.
- Laser: Sử dụng tia laser để loại bỏ u.
- Thuốc: Một số loại u có thể được điều trị bằng thuốc.
8.Chăm sóc điều dưỡng
- Thực hiện y lệnh thuốc và xét nghiệm.
- Phụ bác sỹ thực hiện các thủ thuật nếu có
- Giảm đau: Sử dụng các biện pháp giảm đau phù hợp để giúp người bệnh cảm thấy
thoải mái.
- Phòng ngừa nhiễm trùng: Giữ vệ sinh vết thương sạch sẽ, thay băng đúng cách.
- Thúc đẩy quá trình lành thương: Cung cấp chế độ dinh dưỡng đầy đủ, khuyến khích
vận động nhẹ nhàng.
- Người điều dưỡng chịu trách nhiệm theo dõi tình trạng người bệnh, việc dùng thuốc
và biến chứng trong quá trình chăm sóc.
- Trong thời gian người bệnh nằm viện phải chú trọng đến cung cấp kiến thức cho
người bệnh trong việc tự chăm sóc
- Hỗ trợ tâm lý: Tạo không khí thoải mái, lắng nghe và chia sẻ với người bệnh.
- Phục hồi chức năng: Tập luyện các bài tập để phục hồi chức năng vùng mặt
9.Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1.Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Tạo không khí thoải mái: Tạo không khí thoải mái, ấm áp giúp người bệnh giảm căng
+ Nghe người bệnh chia sẻ: Cho phép người bệnh chia sẻ cảm xúc, suy nghĩ của mình.
+ Khuyến khích người bệnh: Khuyến khích người bệnh tích cực điều trị và tin tưởng vào kết
quả điều trị
thẳng, lo lắng.
- Vệ sinh: Giữ gìn vệ sinh cá nhân cho người bệnh, vệ sinh vết thương, dụng cụ y tế,
vệ sinh răng miệng
chứng.
+ Tập các bài tập mặt để phục hồi chức năng.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Cung cấp chế độ ăn giàu protein, vitamin và khoáng chất để tăng cường sức đề kháng và
thúc đẩy quá trình lành thương.
- Vận động - Phục hồi chức năng:
+ Khích người bệnh vận động nhẹ nhàng để tăng cường tuần hoàn máu và ngăn ngừa biến
+ Chú ý đến chế độ ăn mềm, dễ tiêu hóa, đặc biệt đối với người bệnh sau phẫu thuật.
9.2.Phòng bệnh
- Khám sức khỏe định kỳ: Đặc biệt chú ý đến các thay đổi bất thường trên da mặt.
326
- Tự kiểm tra: Quan sát các nốt ruồi, khối u trên da mặt, nếu có bất kỳ thay đổi nào về
kích thước, màu sắc, hình dạng, hãy đi khám ngay.
- Bảo vệ da khỏi ánh nắng mặt trời: Sử dụng kem chống nắng, đội mũ, đeo kính râm.
- Không hút thuốc: Hút thuốc là yếu tố nguy cơ của nhiều loại ung thư, trong đó có
ung thư da.
- Chế độ ăn uống lành mạnh: Ăn nhiều rau xanh, trái cây, hạn chế đồ ăn nhanh, đồ
uống có ga.
- Khám và điều trị sớm: Nếu phát hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào, hãy đi khám
bác sĩ để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân gây u vùng mặt lành tính?
2. Các triệu chứng thường gặp của u vùng mặt lành tính là gì?
3. Cách phòng các khối u vùng mặt lành tính?
Tài liệu tham khảo
Trần Văn Trường (2002), Tài liệu nang và U lành tính vùng hàm mặt, Nhà xuất bản Y
học.
327
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH HẬU PHẪU SỎI TUYẾN NƯỚC BỌT
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân gây sỏi tuyến nước bọt
2. Triệu chứng thường gặp của bệnh
3. Biến chứng nếu không điều trị kịp thời
4. Cách chăm sóc sau phẫu thuật
5. Biện pháp phòng ngừa tái phát sỏi tuyến nước bọt
II. Nội dung
1. Đại cương
Sỏi tuyến nước bọt là hiện tượng lắng đọng và tích tụ các thành phần vô cơ và hữu cơ
trong tuyến nước bọt hoặc trong các ống (ống dẫn) tuyến nước bọt. Chúng tạo ra sự tắc
nghẽn làm cản trở dòng chảy của nước bọt. Sỏi tuyến nước bọt là nguyên nhân phổ biến
nhất của bệnh viêm tuyến nước bọt.
Bệnh sỏi tuyến nước bọt thường ảnh hưởng đến tuyến dưới hàm, chúng cũng có thể ảnh
hưởng đến tuyến mang tai.
2. Nguyên nhân
Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng sỏi tuyến nước bọt là sự hình thành và lắng đọng
của các chất hữu cơ và vô cơ như canxi photphat và hydroxyapatite trong nước bọt tạo nên
những viên sỏi.
Một số nguyên nhân làm tăng tích tụ nước bọt như:
- Mất nước làm cho nước bọt tích tụ tại các tuyến để bổ sung khi cơ thể cần.
- Các bệnh tự miễn có thể làm tích tụ nước bọt như lupus ban đỏ hệ thống, hội chứng
- Sử dụng một số loại thuốc ảnh hưởng đến tuyến nước bọt như thuốc lợi tiểu, thuốc
Sjögren.
- Nghiện thuốc lá khiến cho nước bọt giảm tiết, luôn trong tình trạng khô miệng.
- Đã từng có tiền sử chấn thương ở vùng miệng.
- Đã từng xạ trị ở vùng đầu, mặt, cổ, đặc biệt là vùng miệng như ung thư lưỡi, ung
an thần, thuốc dị ứng, huyết áp.
thư miệng.
328
3. Triệu chứng
Các triệu chứng của bệnh sỏi tuyến nước bọt thường trở nên tồi tệ hơn khi người bệnh
ăn và sau đó giảm dần sau vài giờ sau bữa ăn. Điều này là do việc nhai kích thích tuyến
nước bọt của người bệnh sản xuất nước bọt, nước bọt bị ứ đọng trong tuyến do sỏi cản trở.
Các triệu chứng có thể bao gồm:
- Sưng tuyến nước bọt
- Khó nuốt
- Khó mở miệng
- Khô miệng
- Mùi vị lạ
- Một cục u đau dưới lưỡi
- Đau hoặc sưng mặt, thường ở dưới hàm hoặc quanh tai.
Trong một số trường hợp, những người mắc bệnh sỏi tuyến nước bọt không biểu hiện
bất kỳ triệu chứng nào.
Một cách khác để biết người bệnh có sỏi nước bọt hay không là nhìn vào bên trong
miệng tại lỗ mở của ống dẫn nước bọt. Nếu sỏi ở gần lỗ mở, người bệnh sẽ có thể nhìn thấy
sỏi màu vàng hoặc vàng nâu. Nếu sỏi không ở gần lỗ mở, người bệnh có thể cảm nhận
được sỏi nếu người bệnh sờ dọc theo ống dẫn.
4. Cận lâm sàng
- X-quang vùng hàm mặt cổ: chỉ thấy sỏi cản quang (đa số sỏi dưới hàm)
- Siêu âm: Siêu âm (cản quang và thấu quang) đang được sử dụng ngày càng nhiều
- CT scan: Chụp cắt lớp vi tính giúp khảo sát được vị trí sỏi ở ống tuyến hay nằm
và có thể phát hiện khoảng 50-95% các loại sỏi.
- Chụp MRI: Độ nhạy và độ đặc hiệu của MRI khoảng >90% và MRI dường như
nhạy hơn trong việc phát hiện sỏi nhỏ và sỏi ống xa so với siêu âm hoặc chụp sialography
tương phản.
trong nhu mô. Ngoài ra, CT scan giúp phát hiện những biến chứng do sỏi như viêm
nhiễm hay áp-xe tuyến và các cấu trúc lân cận.
5. Chẩn đoán
Chẩn đoán xác định sỏi tuyến nước bọt khi:
- Có triệu chứng lâm sàng điển hình (sưng đau tuyến tăng khi ăn. Tuyến nước bọt
sưng, ấn đau, có thể sờ thấy sỏi dọc theo ống tuyến (đặc biệt tuyến dưới hàm)
- Hình ảnh học xác định có sỏi trong tuyến hoặc ống tuyến nước bọt
6. Biến chứng
Mặc dù sưng tuyến nước bọt không phải là bệnh lý nguy hiểm nhưng nếu không được
điều trị sẽ gây nên một số biến chứng như:
- Nhiễm trùng vùng khoang miệng.
- Áp xe tuyến nước bọt, áp xe lưỡi, áp xe vùng hầu họng.
- Sưng mặt diễn ra trong thời gian dài.
7. Điều trị
329
- Điều trị bằng thuốc
+ Thuốc giảm đau: Thuốc giảm đau kết hợp với hydrat hóa và xoa bóp có thể làm giảm
Sỏi tuyến nước bọt có thể điều trị bằng thuốc, kết hợp với các phương pháp tại chỗ như
xoa bóp hoặc sialogogues. Những trường hợp sỏi phức tạp, người bệnh cần được phẫu
thuật để loại bỏ sỏi ra khỏi tuyến nước bọt.
các triệu chứng ở bệnh nhân bị sỏi nước bọt.
+ Thuốc kháng sinh chống tụ cầu: Có thể được sử dụng để ngăn ngừa viêm tuyến nước
- Ngậm chanh: Sỏi có thể trôi ra ngoài một cách tự nhiên hoặc khi dòng chảy nước
bọt cấp tính nếu bắt đầu sớm.
- Massage: Đối với sỏi tại lỗ ống nước bọt, có thể dùng tay bóp để nặn sỏi ra.
- Phẫu thuật: Nếu các phương pháp trên không thể tống sỏi ra khỏi tuyến nước bọt,
bọt được kích thích bằng nước bọt. Người bệnh được khuyến khích ngậm một miếng
chanh hoặc kẹo chua cứ sau 2-3 giờ.
phẫu thuật lấy sỏi sẽ được thực hiện.
+ Các thủ thuật xâm lấn tối thiểu: Thủ thuật xâm lấn tối thiểu là hình thức điều trị phổ
biến được sử dụng để điều trị sỏi tuyến nước bọt kích thước nhỏ hoặc trung bình nhất là
với các sỏi ống tuyến. Bằng phương pháp nội soi ống tuyến lấy sỏi, bệnh nhân vẫn có thể
bảo tồn được tuyến nước bọt và tránh được các biến chứng khi cắt bỏ tuyến nước bọt. Sỏi
vừa hoặc lớn, thường ở tuyến mang tai, có thể được phá vỡ bằng tia laser (tán sỏi).
+ Phẫu thuật: Phẫu thuật cắt bỏ tuyến chỉ được thực hiện khi không thể tiến hành thủ
thuật xâm lấn tối thiểu để lấy sỏi trên bệnh nhân.
+ Phương pháp kết hợp: Do vị trí của chúng, sỏi tuyến nước bọt lớn hơn thường yêu
+ Phẫu thuật robot: Công nghệ robot có thể giúp bác sĩ phẫu thuật có được hình ảnh rõ
cầu một quy trình phẫu thuật kết hợp với nội soi để loại bỏ chúng.
ràng hơn về khu vực và di chuyển xung quanh tốt hơn trong không gian chật hẹp.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Hướng dẫn người bệnh nghỉ ngơi, tránh kích thích tuyến quá mức khi đang viêm.
- Chăm sóc vệ sinh răng miệng: Súc miệng dung dịch sát khuẩn hoặc nước muối sinh
Uống đủ nước để tăng tiết nước bọt
lý. Giữ miệng sạch, tránh nhiễm trùng lan rộng
- Hỗ trợ giảm đau: Hướng dẫn tư thế thoải mái. Theo dõi đáp ứng giảm đau
- Thực hiện y lệnh thuốc và cận lâm sàng
- Chuẩn bị người bệnh trước thủ thuật/phẫu thuật lấy sỏi (nếu có)
- Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật/phẫu thuật (nếu có)
- Thay băng, chăm sóc vết mổ theo y lệnh (nếu có)
- Theo dõi vết mổ: Chảy máu, sưng nề, nhiễm trùng
- Theo dõi dẫn lưu (nếu có): số lượng, tính chất dịch
- Theo dõi đau sau mổ: Báo bác sĩ khi đau tăng hoặc bất thường
- Hướng dẫn: Ăn mềm, nguội, tránh kích thích vùng mổ
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
330
+ Giữ tinh thần thoải mái, tránh lo lắng
+ Sỏi tuyến nước bọt là bệnh có thể điều trị hiệu quả, đa số hồi phục tốt sau điều trị
+ Tuân thủ điều trị và tái khám đúng hẹn
- Vệ sinh:
+ Giữ vệ sinh răng miệng sạch sẽ: Đánh răng ít nhất 2 lần/ngày. Súc miệng nước muối
sinh lý hoặc dung dịch sát khuẩn nhẹ sau mỗi bữa ăn
+ Không ngoáy, nặn tuyến nước bọt
+ Khi có vết mổ hoặc can thiệp: Giữ vùng miệng sạch, khô. Báo nhân viên y tế khi có
sưng đau, chảy mủ
+ Tránh dùng nước súc miệng chứa cồn trong giai đoạn đầu sau mổ.
- Vận động – Phục hồi chức năng:
+ Hướng dẫn bệnh nhân vận động hàm nhẹ nhàng để tránh dính mô.
+ Không nên há miệng quá rộng trong vài ngày đầu.
+ Massage nhẹ nhàng tuyến nước bọt theo hướng dẫn
+ Vận động hàm, há – ngậm miệng nhẹ để tăng lưu thông nước bọt
+ Tránh tác động mạnh vùng tuyến vừa phẫu thuật
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Uống nhiều nước: Duy trì đủ nước giúp phá vỡ sỏi nước bọt và ngăn ngừa chúng
hình thành lại.
+ Ăn trái cây họ cam quýt: Trái cây họ cam quýt chua khiến tuyến nước bọt của người
bệnh hoạt động quá mức. Nước bọt dư thừa có thể đẩy sỏi ra khỏi ống dẫn và rơi ra miệng.
Người bệnh có thể thử ăn chanh và bưởi.
+ Tránh thức ăn cay, nóng, có tính kích thích.
9.2. Phòng bệnh
- Uống đủ nước mỗi ngày, đặc biệt là khi hoạt động thể lực mạnh gây tiết nhiều mồ
hôi.
- Giữ vệ sinh răng miệng sạch sẽ.
- Xoa bóp quanh mặt khi xuất hiện tình trạng đau quanh má.
- Nhai kẹo cao su không đường để kích thích tuyến nước bọt hoạt động.
- Tái khám định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ.
- Hạn chế dùng thuốc làm khô miệng khi không cần thiết.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân gây ra sỏi tuyến nước bọt là gì?
2. Triệu chứng nào giúp nhận biết bệnh?
3. Cách phòng ngừa tái phát sỏi tuyến nước bọt?
Tài liệu tham khảo
1. Bệnh viện Răng Hàm Mặt Trung ương (2021), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị sỏi
tuyến nước bọt, Nội bộ. 2. HEALTH VIET NAM, Sỏi tuyến nước bọt – điều trị và chăm sóc,
https://healthvietnam.vn/thu-vien/tai-lieu-tieng-viet/ranghammat/soi-tuyen-nuoc-bot,
2018.
331
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH HẬU PHẪU GÃY XƯƠNG GÒ MÁ – CUNG TIẾP
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân và triệu chứng của gãy xương gò má-cung tiếp.
2. Cách chăm sóc người bệnh gãy xương gò má-cung tiếp.
3. Cách phòng ngừa biến chứng.
II. Nội dung
1. Định nghĩa
Gãy xương gò má cung tiếp là tình trạng tổn thương gãy, gián đoạn xương gò má cung
tiếp.
2. Nguyên nhân
- Tai nạn giao thông.
- Tai nạn lao động.
- Tai nạn sinh hoạt.
- Đánh nhau
3. Triệu chứng
- Sưng nề, biến dạng mặt.
- Tụ máu quanh hốc mắt bên chấn thương.
- Ấn có điểm đau chói tương ứng điểm gãy.
- Sờ thấy dấu hiệu bậc thang, mất liên tục tại vị trí tương ứng điểm gãy.
- Há miệng hạn chế.
- Khớp cắn đúng.
- Có thể có dấu hiệu tê môi trên bên gãy.
- Có thể có dấu hiệu song thị.
4. Cận lâm sàng
- X quang: Phim Hirtz, Blondeau, CT Scanner hàm mặt 3D.
- Thấy có hình ảnh đường gãy và mức độ di lệch xương
5. Chẩn đoán
Gãy xương gò má cung tiếp luôn có các triệu chứng lâm sàng và X-quang rõ rệt nên
dựa trên các triệu chứng để chẩn đoán xác định.
6. Biến chứng
- Mất cảm giác ở vùng dây thần kinh dưới ổ mắt chi phối.
- Viêm xoang hàm.
- Biến dạng khuôn mặt, ảnh hưởng nghiêm trọng đến thẩm mỹ.
7. Điều trị
7.1. Nguyên tắc
- Nắn chỉnh lại xương gãy.
- Cố định xương gãy.
- Ngăn ngừa các biến chứng xảy ra.
332
- Điều trị phải phục hồi chức năng và thẩm mỹ.
7.2. Điều trị cụ thể
Tùy từng trường hợp có thể điều trị nắn chỉnh không phẫu thuật hoặc phẫu thuật.
- Điều trị nắn chỉnh không phẫu thuật:
+ Áp dụng với các trường hợp gãy ít di lệch.
+ Dùng dụng cụ thích hợp nắn chỉnh đưa các phần xương gãy về đúng vị trí giải phẫu.
- Điều trị phẫu thuật: Áp dụng với các trường hợp gãy di lệch.
+ Rạch da và niêm mạc.
+ Bộc lộ các đầu xương gãy.
+ Kiểm soát và nắn chỉnh các đầu xương gãy về vị trí giải phẫu.
+ Kết hợp xương bằng chỉ thép hoặc nẹp vít.
+ Khâu đóng phần mềm theo các lớp giải phẫu.
+ Điều trị kháng sinh toàn thân, chống viêm, giảm đau.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm, cận lâm sàng.
- Thay băng, rửa vết thương.
- Theo dõi toàn trạng: dấu hiệu sinh tồn, tình trạng vết thương, khớp cắn…
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Dinh dưỡng:
+ Tuần đầu tiên sau phẫu thuật, phải bổ sung các loại thức ăn mềm hoặc xay nhuyễn.
Sau đó, bổ sung chế độ ăn hàng ngày cho người bệnh đầy đủ các chất dinh dưỡng cần thiết
như: canxi, vitamin B6, B12, vitamin D, kẽm, magie,...
+ Đặc biệt tăng cường bổ sung hàm lượng canxi lớn để phục hồi xương bị gãy: sữa,
trứng…
+ Tránh xa đồ ngọt như nước ngọt, bánh kẹo, hoa quả đóng hộp,...
+ Không nên lạm dụng đồ ăn nhanh, thức ăn nhiều dầu mỡ.
+ Hạn chế ăn các loại đồ ăn quá nóng hoặc quá lạnh, đồ ăn cho nhiều gia vị.
+ Không uống bia, rượu, nước chè đặc, cà phê.
+ Bỏ thuốc lá, thuốc lào.
- Vệ sinh:
+ Vệ sinh cơ thể sạch sẽ.
+ Vệ sinh răng miệng: Súc miệng bằng nước muối sinh lý, há miệng vừa phải. Đánh
răng sau các bữa ăn và buổi tối-sáng.
+ Rửa mặt hạn chế ướt vết thương.
- Vận động: Không nên làm việc nặng, vận động mạnh hoặc làm việc quá sức trong
thời gian điều trị.
- Tinh thần:
+ Quan tâm, động viên người bệnh.
+ Luôn tạo tâm lý thoải mái.
+ Khuyên người bệnh an tâm điều trị, đừng quan tâm đến thẩm mỹ.
333
+ Nghỉ ngơi: tạo môi trường yên tĩnh cho người bệnh ngủ đủ giấc (8 giờ/ngày).
9.2. Phòng bệnh
- Thực hiện các biện pháp đề phòng tai nạn giao thông.
- Có các phương tiện bảo hộ trong lao động và sinh hoạt.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân và triệu chứng của gãy xương gò má-cung tiếp?
2. Cách chăm sóc và phòng bệnh?
Tài liệu tham khảo
1. Bệnh viện Đa khoa tỉnh Quảng Ninh, Gãy xương gò má cung tiếp,
http://benhviendktinhquangninh.vn/phac-do-dieu-tri-rang-ham-mat/gay-xuong-
go%CC%80-ma-cung-tiep.1851.html, 2017.
2. Medlatec, điều trị gãy xương gò má kịp thời để phòng ngừa biến chứng,
https://medlatec.vn/tin-tuc/dieu-tri-gay-xuong-go-ma-kip-thoi-de-phong-ngua-bien-
chung-s68-n31685, 2023.
334
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH
GÃY XƯƠNG HÀM DƯỚI BẰNG NẸP VÍT HỢP KIM
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân gây gãy xương hàm dưới phải nẹp vít hợp kim.
2. Triệu chứng sau cố định gãy xương hàm dưới bằng nẹp vít hợp kim.
3. Cách chăm sóc người bệnh gãy xương hàm dưới bằng nẹp vít hợp kim.
II. Nội dung
1. Đại cương
Gãy xương hàm dưới là một chấn thương khá phổ biến, thường xảy ra do tai nạn giao
thông, va chạm, hoặc chấn thương thể thao. Việc điều trị gãy xương hàm dưới không chỉ
nhằm khôi phục hình dạng ban đầu của xương hàm mà còn đảm bảo chức năng ăn nhai,
phát âm và thẩm mỹ cho người bệnh.
Cố định xương hàm dưới bằng nẹp vít hợp kim là một phương pháp điều trị hiệu quả
cho gãy xương hàm dưới.
2. Nguyên nhân
- Nguyên nhân gây gãy xương hàm dưới:
+ Tai nạn giao thông: Là nguyên nhân phổ biến nhất.
+ Tai nạn lao động: Va chạm mạnh vào các vật cứng.
+ Đánh nhau, bạo lực: Tác động trực tiếp vào vùng hàm.
+ Tai nạn thể thao: Các môn thể thao đối kháng, va chạm mạnh.
+ Rơi ngã: Đặc biệt ở người già hoặc trẻ em.
- Các trường hợp cần phẫu thuật cố định xương hàm dưới bằng nẹp vít hợp kim:
+ Gãy xương hàm dưới phức tạp: Gãy nhiều mảnh, gãy lệch nhiều, gãy kèm theo tổn
thương các cấu trúc khác như răng, dây thần kinh.
+ Gãy xương hàm dưới không tự liền: Sau một thời gian điều trị nội khoa, xương vẫn
không liền hoặc liền không vững chắc.
+ Gãy xương hàm dưới gây biến dạng khuôn mặt nghiêm trọng: Ảnh hưởng đến thẩm
mỹ và chức năng.
+ Gãy xương hàm dưới kèm theo tổn thương các cấu trúc khác: Ví dụ như gãy xương
mũi, xương má, tổn thương xoang hàm.
3. Triệu chứng
- Đau: Đây là triệu chứng phổ biến nhất, thường giảm dần sau vài ngày. Bác sĩ sẽ kê
đơn thuốc giảm đau để giúp người bệnh kiểm soát cơn đau.
- Sưng: Vùng mặt và hàm dưới sẽ bị sưng, đặc biệt là trong những ngày đầu sau phẫu
thuật. Sưng sẽ giảm dần theo thời gian.
- Tê môi dưới: Do tổn thương thần kinh trong quá trình phẫu thuật, người bệnh có thể
cảm thấy tê môi dưới. Tình trạng này thường cải thiện dần.
- Khó mở miệng: Việc cố định hàm bằng nẹp vít sẽ hạn chế khả năng mở miệng của
người bệnh.
- Khó nói: Do hàm bị cố định, người bệnh sẽ gặp khó khăn trong việc phát âm rõ ràng.
335
- Khó ăn: Người bệnh sẽ phải ăn thức ăn mềm, lỏng trong thời gian đầu sau phẫu thuật.
4. Cận lâm sàng
- Chụp X-quang:
+ Panorama: Cung cấp hình ảnh toàn cảnh xương hàm, giúp xác định vị trí gãy, mức
độ di lệch của các mảnh xương.
+ Hàm chếch: Cung cấp hình ảnh chi tiết hơn về vùng gãy, đặc biệt là vùng góc hàm.
+ Mặt thẳng: Đánh giá toàn bộ khuôn mặt, giúp xác định các tổn thương kèm theo.
- Chụp CT:
+ CT xương: Cung cấp hình ảnh 3D chi tiết về cấu trúc xương hàm, giúp đánh giá
chính xác mức độ tổn thương, xác định các mảnh xương nhỏ, các tổn thương ở xoang hàm.
+ CT Scaner hàm mặt: Cung cấp hình ảnh chi tiết về toàn bộ vùng hàm mặt, giúp đánh
giá các tổn thương kèm theo như gãy xương mũi, xương má.
- MRI: Ít được sử dụng trong chẩn đoán gãy xương hàm dưới, chủ yếu được chỉ định để đánh giá các tổn thương mềm, thần kinh
5. Biến chứng
- Biến chứng sớm:
+ Nhiễm trùng: Đây là biến chứng phổ biến nhất, có thể xảy ra do vi khuẩn xâm nhập
vào vết mổ. Các dấu hiệu nhận biết nhiễm trùng bao gồm:
• Sưng đỏ, nóng và đau ở vùng phẫu thuật.
• Chảy mủ.
• Sốt cao.
+ Chảy máu: Mặc dù hiếm gặp, nhưng chảy máu quá nhiều có thể gây ra các vấn đề
nghiêm trọng.
+ Tổn thương thần kinh: Thần kinh cảm giác ở môi dưới có thể bị tổn thương trong
quá trình phẫu thuật, gây tê môi dưới. Thông thường, tình trạng này sẽ cải thiện dần theo
thời gian.
- Biến chứng muộn:
+ Không liền xương: Xương không liền hoặc liền chậm là một biến chứng nghiêm
trọng, có thể yêu cầu phẫu thuật lại.
+ Liền xương lệch: Các mảnh xương liền lại không đúng vị trí, gây ảnh hưởng đến
chức năng ăn nhai và thẩm mỹ.
+ Viêm khớp thái dương hàm: Viêm khớp thái dương hàm có thể xảy ra do chấn thương
hoặc do cố định hàm quá lâu.
+ Gãy nẹp vít: Nẹp vít có thể bị gãy do va chạm mạnh hoặc do xương quá yếu.
+ Dị ứng vật liệu: Một số người bệnh có thể bị dị ứng với vật liệu làm nẹp vít.
6. Điều trị
- Kháng sinh: Sử dụng kháng sinh theo đúng chỉ định của bác sĩ để ngăn ngừa nhiễm
trùng.
- Giảm đau: Uống thuốc giảm đau khi cần thiết để giảm cảm giác đau nhức.
- Thuốc khác: Có thể sử dụng thêm các loại thuốc khác như thuốc chống phù nề,
vitamin... theo chỉ định của bác sĩ.
7. Chăm sóc điều dưỡng
336
- Cho dùng thuốc theo y lệnh
- Theo dõi nhịp thở, thân nhiệt.
- Thay băng, rửa vết thương
- Phụ Bác sĩ thực hiện các thủ thuật (nếu có).
- Hướng dẫn chế độ dinh dưỡng, vệ sinh cá nhân.
- Động viên tinh thần người bệnh.
8. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
8.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Giữ tinh thần lạc quan.
+ Tìm kiếm niềm vui trong cuộc sống.
+ Xây dựng các mối quan hệ xã hội tốt đẹp.
- Vệ sinh:
+ Tắm rửa thường xuyên.
+ Đánh răng, súc miệng sau khi ăn.
+ Cắt móng tay, chân thường xuyên.
+ Giặt quần áo sạch sẽ.
- Vận động-Phục hồi chức năng:
+ Vật lý trị liệu hàm mặt: Bác sĩ hoặc nhà vật lý trị liệu sẽ hướng dẫn người bệnh thực
hiện các bài tập vận động hàm, lưỡi, môi để tăng cường sức mạnh và độ linh hoạt.
+ Nói liệu pháp: Hỗ trợ người bệnh phục hồi khả năng nói, nuốt rõ ràng.
+ Chăm sóc răng miệng: Tẩy sạch mảng bám, kiểm tra tình trạng răng miệng định kỳ.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Ăn mềm, lỏng: Trong những ngày đầu sau phẫu thuật, nên ăn cháo loãng, súp, sữa,
sinh tố xay nhuyễn.
+ Tăng dần độ cứng của thức ăn: Dần dần có thể ăn các loại thức ăn mềm như bánh mì
mềm, trái cây nghiền.
+ Bổ sung đầy đủ dinh dưỡng: Cần đảm bảo cung cấp đủ protein, vitamin và khoáng
chất để giúp xương mau lành.
8.2. Phòng bệnh
- Trong sinh hoạt hàng ngày:
+ Đi lại cẩn thận: Tránh đi lại ở những nơi trơn trượt, tối tăm để phòng tránh té ngã.
+ Cẩn thận khi làm việc nhà: Khi làm việc nhà, đặc biệt là những công việc nặng nhọc,
nên đeo găng tay bảo hộ để tránh bị va đập vào mặt.
+ Tránh các hoạt động nguy hiểm: Hạn chế tham gia các hoạt động nguy hiểm như leo
trèo, nhảy nhót ở những nơi cao.
- Khi tham gia giao thông:
+ Luôn đội mũ bảo hiểm: Khi đi xe máy, xe đạp, người bệnhnên đội mũ bảo hiểm đạt
chuẩn để bảo vệ đầu và mặt.
+ Thắt dây an toàn: Khi đi ô tô, hãy luôn thắt dây an toàn để hạn chế chấn thương trong
trường hợp xảy ra va chạm.
337
+ Tuân thủ luật giao thông: Tham gia giao thông đúng luật, không phóng nhanh vượt
ẩu.
- Khi tham gia thể thao:
+ Chọn môn thể thao phù hợp: Nên chọn những môn thể thao phù hợp với sức khỏe và
thể lực của mình.
+ Sử dụng dụng cụ bảo hộ: Khi tham gia các môn thể thao có tính đối kháng hoặc có
nhiều va chạm, hãy sử dụng các dụng cụ bảo hộ như mũ bảo hiểm, miếng bảo vệ hàm...
+ Khởi động kỹ trước khi tập: Khởi động kỹ trước khi tập luyện để làm nóng cơ thể,
giảm thiểu nguy cơ chấn thương.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân gây gãy xương hàm dưới phải nẹp vít hợp kim?
2. Triệu chứng sau cố định gãy xương hàm dưới bằng nẹp vít hợp kim?
3. Cách chăm sóc người bệnh gãy xương hàm dưới bằng nẹp vít hợp kim?
Tài liệu tham khảo
Vinmec Hospital, Điều trị gãy xương quai hàm,https://www.vinmec.com/vie/bai-
viet/dieu-tri-gay-xuong-quai-ham-vi.
338
Chương X
Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
Sản
339
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO THAI PHỤ NGHÉN
I. Mục tiêu
Giúp thai phụ biết được:
1. Nguyên nhân, biểu hiện và mức độ ốm nghén.
2. Triệu chứng của ốm nghén.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh ốm nghén.
II. Nội dung
1. Đại cương
Ốm nghén là tình trạng buồn nôn và/hoặc nôn xảy ra trong thai kỳ, đặc biệt 3 tháng đầu.
Đây là phản ứng sinh lý bình thường, do thay đổi nội tiết tố (hormone hCG và estrogen).
Tuy nhiên, nếu nôn quá nhiều gây mất nước, sụt cân, rối loạn điện giải, gọi là nôn nghén
nặng (hyperemesis gravidarum) cần điều trị tại cơ sở y tế.
2. Nguyên nhân
Do thay đổi hormon thai kỳ, thay đổi chuyển hóa, nhạy cảm với mùi thức ăn, thói quen
ăn uống…
3. Triệu chứng
- Buồn nôn, nôn, mệt mỏi, chán ăn, đôi khi khó ăn món mình vốn thích.
- Khi ở mức nhẹ: không gây mất nước nghiêm trọng, ảnh hưởng nhỏ đến chất lượng
cuộc sống; cần phân biệt với ốm nghén nặng, nếu có nôn nhiều, mất nước, sụt cân cần
khám ngay
4. Cận lâm sàng
Cận lâm sàng thường không cần thiết trong ốm nghén nhẹ; được chỉ định khi nghi ngờ
nôn nghén nặng hoặc có biến chứng.
- Siêu âm thai
- Xét nghiệm máu
+ Ceton niệu dương tính.
340
+ Có thể tăng ure, creatinin do cô đặc máu.
+ Rối loạn điện giải: giảm Na⁺, K⁺.
5. Chẩn đoán
- Thai phụ có buồn nôn, nôn nhiều lần trong ngày, đặc biệt vào buổi sáng.
- Thường xuất hiện sớm trong 3 tháng đầu, giảm dần từ tháng thứ 4.
- Không có biểu hiện mất nước hay rối loạn toàn thân nặng.
- Toàn trạng bình thường, cân nặng ít thay đổi.
- Không có nguyên nhân bệnh lý khác gây nôn (viêm dạ dày, viêm gan, nhiễm độc
thức ăn…)
- Chẩn đoán phân biệt:
+ Nôn nghén nặng (Nôn nhiều, không ăn uống được, sút cân >5% trọng lượng cơ thể,
nước tiểu có ceton, dấu mất nước).
+ Nguyên nhân khác: viêm gan virus, viêm dạ dày-tá tràng, nhiễm độc, tắc ruột, tăng
áp lực nội sọ…
6. Biến chứng
Biến chứng thường gặp trong nôn nghén nặng, hiếm gặp trong ốm nghén nhẹ.
- Mất nước và rối loạn điện giải
- Sụt cân và suy dinh dưỡng
- Rối loạn chuyển hóa
- Biến chứng về tinh thần
- Ảnh hưởng đến thai nhi (hiếm nhưng nguy cơ)
7. Điều trị
- Nôn nghén nhẹ:
+ Tư vấn ăn nhiều bữa nhỏ, tránh mùi gây buồn nôn.
+ Nghỉ ngơi, tránh stress.
+ Có thể dùng vitamin B6 hoặc thuốc chống nôn nhẹ theo chỉ định bác sĩ.
- Nôn nghén nặng:
+ Bù dịch, điện giải, truyền glucose 5%, bổ sung vitamin B1, B6.
+ Theo dõi cân nặng, nước tiểu, mạch, huyết áp.
+ Tìm và xử lý nguyên nhân nếu có bệnh lý kèm theo.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Đánh giá tình trạng ban đầu của bệnh nhân
- Thực hiện các y lệnh: dùng thuốc, truyền dịch
- Thự hiện đầy đủ các cận lâm sàng
- Theo dõi sát các dấu hiệu sinh tồn và tình trạng mất nước.
- Hỗ trợ tâm lý
- Hướng dẫn chế độ ăn uống
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Nghỉ ngơi đầy đủ: Ngủ đủ giấc và nghỉ ngơi thường xuyên để giảm mệt mỏi.
341
+ Tránh mùi hương khó chịu: Hạn chế tiếp xúc với những mùi hương khiến bạn cảm
thấy buồn nôn.
+ Giữ tinh thần thoải mái: Thực hiện các bài tập thư giãn như yoga, thiền hoặc hít thở
sâu để giảm căng thẳng.
- Vệ sinh:
+ Giữ môi trường sạch sẽ, thoáng khí, tránh mùi khó chịu.
+ Giữ cơ thể sạch sẽ, rửa tay trước khi ăn, cắt móng tay gọn gàng.
- Vận động - Phục hồi chức năng: Vận động nhẹ nhàng: Đi bộ 20 phút mỗi ngày có thể
giúp giải phóng endorphin giúp chống lại mệt mỏi và buồn nôn.
- Dinh dưỡng
+ Chia nhỏ bữa ăn (5–6 bữa/ngày), tránh để bụng đói quá.
+ Ăn thức ăn lỏng, dễ tiêu, ít dầu mỡ, tránh mùi nặng.
+ Uống nước nhiều lần, mỗi lần ít, có thể uống nước chanh, gừng pha loãng.
+ Bổ sung vitamin và khoáng chất theo chỉ định: B6, axit folic, sắt.
9.2. Phòng bệnh
- Khám thai định kỳ: Phát hiện sớm các nguy cơ cho mẹ và thai.
- Dinh dưỡng đầy đủ và cân đối: Giúp mẹ đủ sức khỏe, thai nhi phát triển tốt.
- Vệ sinh cá nhân và môi trường: Tránh nhiễm trùng.
- Tránh yếu tố nguy cơ: Rượu, thuốc lá, thực phẩm không an toàn, stress.
- Ăn nhiều bữa nhỏ, tránh để đói quá lâu.
- Tránh thức ăn nhiều dầu mỡ, nặng mùi.
- Uống nước nhiều lần, ít một, có thể thêm nước chanh hoặc gừng pha loãng.
- Nghỉ ngơi hợp lý, tránh mệt mỏi.
- Khi cần, tham khảo bác sĩ về vitamin B6 hoặc thuốc chống nôn nhẹ.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân của nôn nghén.
2. Triệu chứng của nôn nghén.
3. Cách chăm sóc bệnh nhân nôn nghén.
Tài liệu tham khảo
1. Bộ y tế, Trong “Tài liệu chuyên môn hướng dẫn khám, chữa bệnh tại trạm y tế xã,
phường” có phần “NHỮNG NỘI DUNG CẦN TRUYỀN THÔNG VÀ TƯ VẤN CHUNG
KHI MANG THAI” như: dinh dưỡng tốt, nghỉ ngơi, khám thai định kỳ, và tránh làm việc
nặng, thuốc không rõ nguồn gốc…
2. Vụ Khoa học Đào tạo – Bộ Y tế (2005), “Chăm sóc bà mẹ trong kỳ thai nghén”,
NXB Y học
3. Bộ y tế (2009), “Hướng dẫn quốc gia các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản” để
giảng dạy cho sinh viên chuyên ngành.
342
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO SẢN PHỤ THIỂU ỐI
I. Mục tiêu
Giúp sản phụ, người nhà biết được:
1. Nguyên nhân thiểu ối.
2. Các triệu chứng về bệnh thiểu ối.
3. Cách chăm sóc sản phụ thiểu ối, cách phòng bệnh thiểu ối.
4. Phương pháp điều trị thiểu ối.
II. Nội dung
1. Đại cương
- Thiểu ối là tình trạng dịch ối ít hơn so với thuổi thai tương ứng và được chẩn đoán
qua siêu âm.
- Thiểu ối nguồn gốc do thai chỉ xuất hiện sau 17-20 tuần.
2. Nguyên nhân
- Do mẹ
+ Bệnh lý nội khoa hoặc sản khoa ảnh hưởng tuần hoàn nhau thai.
+ Thuốc (thuốc ức chế men chuyển, thuốc ức chế tổng hợp Prostaglandin,
Trastuzumab...).
+ Trong khoảng 30% trường hợp, người ta không tìm thấy nguyên nhân gây thiểu ối.
- Do nhau
+ Nhau bong non.
+ Truyền máu song thai (song thai đa ối – thiểu ối).
- Do thai
+ Bất thường nhiễm sắc thể.
+ Bất thường bẩm sinh, đặc biệt rối loạn đường tiết niệu.
+ Thai chậm tăng trưởng.
+ Thai lưu.
+ Thai quá ngày.
343
+ Ối vỡ sớm, ối vỡ non.
3. Triệu chứng
- Thiểu ối bản thân có xu hướng không gây ra các triệu chứng nào khác ngoài việc
cảm thấy chuyển động của thai giảm. Bụng thai phụ không lớn lên tương ứng với tuổi thai.
- Thiểu ối có thể là hậu quả của nhiều rối loạn khác nhau, gây ra các triệu chứng như:
+ Thai máy ít do không gian buồng tử cung ngày càng chật hẹp.
+ Bề cao tử cung giảm so với tiêu chuẩn.
Người mẹ thấy giảm cử động thai nhi, thai máy ít
4. Cận lâm sàng: Siêu âm
- Lượng nước ối: chỉ số nước ối ≤5cm, hoặc xoang ối lớn nhất (XOLN)≤2cm. Đối với
song thai, khoang ối dọc ≤2cm được xem là thiểu ối; xoang ối lớn nhất ≤1cm: thiểu ối
nặng.
- Bất thường thai và phần phụ thai: truyền ối nếu có chỉ định.
- Siêu âm Doppler màu: nghi ngờ thai chậm tăng trưởng trong tử cung từ tuần 20 trở
lên.
5. Chẩn đoán: dựa vảo lâm sàng và cận lâm sàng
- Lâm sàng
+ Giảm cử cộng thai và bề cao tử cung không tăng.
+ Khám thấy bề cao tử cung nhỏ hơn tuổi thai một cách rõ rệt, tử cung mềm và mất
dấu bập bềnh thai.
+ Hỏi bệnh có thể giúp tìm ra một bệnh lý của thai phụ là nguyên nhân của thiểu ối.
- Cận lâm sàng
+ Siêu âm ước đoán tình trạng thiểu ối bằng phương pháp bán định lượng, chỉ số nước
ối ≤ 5cm.
+ Khi có thiểu ối trên siêu âm, buộc phải tìm các bất thường về hình thái của thai nhi
cũng như phần phụ của trứng.
+ Các xét nghiệm cận lâm sàng khác của thai chậm tăng trưởng trong tử cung cũng
phải được thực hiện.
6. Biến chứng
344
- Thai chết lưu/ sẩy thai.
- Thai chậm tăng trưởng trong tử cung.
- Sự co lại của chi dưới (nếu chứng thiểu ối bắt đầu sớm trong thai kỳ).
- Trưởng thành phổi bị trì hoãn (nếu thiểu ối sớm bắt đầu trong thai kỳ).
- Không có khả năng chịu đựng cuộc chuyển dạ, dẫn đến nhu cầu sinh mổ.
- Nguy cơ biến chứng phụ thuộc vào lượng nước ối đang có và nguyên nhân gây ra.
7. Điều trị
- Ba tháng đầu
+ Tư vấn nguy cơ sẩy thai.
+ Tái khám 1-2 tuần sau.
- Ba tháng giữa
+ Tư vấn tình trạng thai.
+ Truyền ối (khi có chỉ định): Xử trí dựa vào kết quả xét nghiệm mẹ và thai nhi.
- Ba tháng cuối
+ Tư vấn tình trạng thai.
+ Tùy theo tình trạng thai, ối...sẽ cho nhập viện hay tư vấn tiền sản.
+ Hỗ trợ phổi cho thai thường quy 28-34 tuần, cân nhắc trong trường hợp thai 26-28
tuần.
+ Chấm dứt thai kỳ khi ối cạn.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Tư vấn, hướng dẫn thai phụ nghỉ ngơi, hạn chế các vận động mạnh.
- Theo dõi dấu hiệu sinh tồn.
- Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm.
- Uống nhiều nước.
- Theo dõi cử động thai mỗi ngày.
- Khám thai đều đặn: đo tim thai, theo dõi lượng nước ối, cũng như các chỉ số sinh học
của thai trên siêu âm. Nếu có dấu hiệu cho thấy em bé đang gặp nguy hiểm, quyết định
chấm dứt thai kỳ sẽ được đưa ra.
- Động viên tinh thần thai phụ.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1 Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Ngủ đủ giấc.
+ Tránh làm việc căng thẳng.
+ Thai phụ thiểu ối thường lo lắng cho tình trạng thai nhi, người nhà thai phụ nên an
ủi, động viên, trấn an và luôn bên cạnh quan tâm thai phụ.
- Vệ sinh:
+ Vệ sinh vùng kín bằng nước ấm.
+ Tắm sửa sạch sẽ hàng ngày.
- Vận động - PHCN:
+ Tránh lao động quá sức.
345
+ Luyện tập thể dục thể thao không chỉ giúp thai phụ khỏe mạnh, mà còn tăng lưu
lượng tuần hoàn máu trong tử cung và nhau thai. Điều này cực tốt đối với những thai phụ
có lượng nước ối ít. Nên tập luyện thể dục khoảng 30-45 phút mỗi ngày bằng các bài tập
nhẹ nhàng như đi bộ...
+ Chọn tư thế ngủ thích hợp: ưu tiên nằm nghiêng sang trái vì máu của mẹ sẽ lưu thông
tốt hơn, tạo điều kiện cho hệ tuần hoàn của thai nhi được chảy tốt hơn, góp phần cải thiện
lượng nước ối.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Uống nhiều nước: để tăng nước ối, thai phụ phải đảm bảo cơ thể luôn đủ nước, cần
uống 2-2,5 lít nước mỗi ngày. Nên bổ sung thường xuyên, không nên đợi đến khát mới
uống. Khi uống hãy uống từ từ, chậm rãi là tốt nhất.
+ Ăn trái cây nhiều nước như dưa chuột, dưa hấu, cà chua, rau diếp, cần tây...
+ Tăng cường chế độ dinh dưỡng: luôn ăn uống điều độ, đầy đủ dinh dưỡng và đủ chất
thì sẽ cung cấp đủ chất cho thai nhi thông qua nước ối, nhất là trong 3 tháng cuối thai kỳ,
thai nhi sẽ thường xuyên nuốt nước ối.
+ Bổ sung các loại nước khác: nước trái cây, nước ép trái cây từ mía, cam, cóc, ổi...
+ Không dùng thực phẩm làm mất nước: Một số nước có tác dụng lợi tiểu như râu ngô.
+ Tuyệt đối không nên uống rượu bia.
Người mẹ cần lưu ý chế độ ăn uống, dinh dưỡng, nghỉ ngơi hợp lý
9.2 Phòng bệnh
- Trước khi mang thai, cần điều trị khỏi hẳn hay ổn định những bệnh lý nội khoa rồi
mới quyết định có thai.
- Khám thai định kỳ, khám theo sự chỉ dẫn của bác sĩ sản khoa.
- Uống nhiều nước (khoảng 2 lít/ngày) bao gồm các loại nước trái cây, nước khoáng…
và kết hợp dinh dưỡng đủ chất lượng.
- Phát hiện sớm và theo dõi chặt chẽ những thai nhi thiểu ối để kịp thời can thiệp khi
cần thiết.
346
Câu hỏi thảo luận
1. Thiểu ối là gì?
2. Triệu chứng, dấu hiệu nhận biết thiểu ối?
3. Cách chăm sóc và phòng bệnh cho sản phụ thiểu ối?
Tài liệu tham khảo
1. Bệnh viện Từ Dũ, thiểu ối, https://tudu.com.vn/cache/1546041_23.-THIỂU- ỐI.pdf.
2. Bệnh viện Từ Dũ, mẹ bầu nên làm gì khi nước ối ít, https://tudu.com.vn/vn/y-hoc-
thuong-thuc/suc-khoe-phu-nu/lam-me-an-toan/cham-soc-ba-me-mang-thai/me-bau-nen-
lam-gi-khi-nuoc-oi-it/;.
3. Bệnh viện Hùng Vương, thiểu ối, https://bvhungvuong.vn/danh-cho-benh-
nhan/thieu-oi.
4. Bệnh viện Vinmec, mẹ bầu làm gì khi nước ối ít,
https://www.vinmec.com/vie/benh/thieu-oi-2987.
347
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO THAI PHỤ ĐA ỐI
I. Mục tiêu
Giúp thai phụ và người nhà biết được:
1. Nguyên nhân đa ối
2. Triệu chứng của đa ối
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh đa ối
II. Nội dung
1. Đại cương
Đa ối là tình trạng tăng quá mức lượng nước ối trong buồng ối khi mang thai, vượt
ngưỡng sinh lý bình thường theo tuổi thai. Đây là một tình trạng sản khoa có thể gây biến
chứng cho cả mẹ và thai nhi nếu không được theo dõi và xử trí kịp thời.
Khi thai lớn dần, nước ối cũng tăng theo. Vào khoảng tuần thai thứ 32-34, nước ối có
thể đạt khoảng 800-1000 ml là bình thường. Khi lượng nước ối vượt quá 2000-3000 ml,
đó là tình trạng đa ối.
2. Nguyên nhân
2.1. Đa ối mạn tính (diễn tiến từ từ, thường không rõ triệu chứng ban đầu)
- Do mẹ:
+ Bệnh lý nội khoa: Đái tháo đường thai kỳ (phổ biến nhất), thiếu máu nặng, tiền sản
+ Nhiễm trùng trong thai kỳ: Giang mai, toxoplasma, cytomegalovirus...
+ Bất đồng nhóm máu mẹ – con (hệ Rh): dẫn đến tán huyết thai nhi, tăng sản xuất nước
giật-sản giật…
ối.
- Bất thường bánh nhau và dây rốn:
+ Bướu máu của nhau.
+ Phù nhau thai.
+ Dây rốn chỉ có 1 động mạch.
+ Dây rốn bị thắt nút, quấn cổ...
2.2. Đa ối cấp tính: Là tình trạng nước ối tăng nhanh và nhiều trong thời gian ngắn,
348
gây ra triệu chứng rõ rệt, dữ dội: đau bụng, khó thở, bụng to nhanh...Thường do thai:
- Đa thai, đặc biệt là song thai một trứng (có thể dẫn đến hội chứng truyền máu song
thai gây mất cân bằng lượng máu và nước ối giữa hai thai).
- Dị tật bẩm sinh của thai nhi, đặc biệt là vô sọ, teo thực quản– khiến thai không nuốt
được nước ối.
3. Triệu chứng
- Bụng to nhanh hơn bình thường: Vòng bụng tăng nhanh dù thai còn nhỏ. Cảm giác
bụng căng, nặng, khó chịu, nhất là khi nằm ngửa.
- Khó thở, mệt mỏi, khó ngủ: Do tử cung quá lớn, đẩy lên chèn ép cơ hoành. Có thể
cảm thấy khó thở, tức ngực, nhất là khi nghỉ ngơi.
- Cảm giác thai máy khác thường: Do nước ối quá nhiều khiến khó cảm nhận rõ chuyển
động của thai.
- Đau bụng, co bóp tử cung: Có thể bị đau bụng âm ỉ hoặc căng tức, đau lưng. Một số
thai phụ có thể thấy bụng căng cứng bất thường do co bóp tử cung.
- Phù chân, đi tiểu nhiều lần: Bụng lớn chèn ép tĩnh mạch, gây phù chân. Chèn ép bàng
quang khiến mẹ đi tiểu nhiều lần mỗi lần đi được ít.
- Khó sờ thấy tay chân thai nhi: Bác sĩ sờ bụng nhưng không rõ các phần của thai như
đầu, lưng, chân tay do nước ối nhiều.
- Khi nào nên đi khám ngay:
+ Cảm thấy bụng to nhanh bất thường, khó thở.
+ Thai ít đạp hơn bình thường.
+ Có đau bụng, ra nước âm đạo, ra máu.
+ Xuất hiện phù nặng, nhức đầu, mờ mắt.
Lưu ý: Nhiều trường hợp đa ối không có triệu chứng rõ ràng, chỉ được phát hiện qua
siêu âm thai định kỳ. Vì vậy, thai phụ nên khám thai đúng hẹn để phát hiện và xử lý kịp
thời.
4. Cận lâm sàng
- Siêu âm sản khoa:
+ Chỉ số ối (AFI):
o Ba tháng giữa thai kỳ: ≥ 22 cm → nghi ngờ đa ối.
o Ba tháng cuối thai kỳ: ≥ 25 cm → chẩn đoán đa ối.
+ Xoang ối lớn nhất (DVP): ≥ 8 cm → chẩn đoán đa ối.
- Siêu âm khảo sát hình thái học thai nhi: Tìm các bất thường dị tật có thể gây đa ối
như: vô sọ, teo thực quản, dị tật tim, thận, thần kinh...
- Siêu âm đo chiều dài cổ tử cung: Đánh giá nguy cơ sinh non, đặc biệt trong đa ối
nặng.
- Xét nghiệm máu:
+ Xét nghiệm dung nạp glucose 75 gram (OGTT 75g): Tầm soát đái tháo đường thai
kỳ – nguyên nhân phổ biến gây đa ối.
+ Xét nghiệm nhóm máu xem có sự bất đồng nhóm máu mẹ con.
+ Xét nghiệm các bệnh nhiễm trùng: Toxoplasma gondii, Rubella, Cytomegalovirus
349
(CMV), Herpes simplex virus (HSV) (xét nghiệm TORCH).
- Chọc ối (trong các trường hợp nghi ngờ dị tật hoặc bất thường di truyền): Xét nghiệm
bộ nhiễm sắc thể, xét nghiệm TORCH trong dịch ối, tìm đột biến gen thalassemia…
5. Chẩn đoán
- Chẩn đoán đa ối dựa vào các dấu hiệu lâm sàng tử cung căng, to hơn so với tuổi thai,
khó sờ thấy các phần của thai. Để chẩn đoán xác định đa ối cần dựa vào siêu âm đo chỉ số
ối AFI.
- Chỉ số ối AFI lớn hơn hoặc bằng 25cm: chẩn đoán đa ối.
6. Biến chứng
- Đối với mẹ:
+ Vỡ ối sớm: Do tử cung căng quá mức làm màng ối bị vỡ trước khi chuyển dạ.
+ Chuyển dạ bất thường: Thai thường ở ngôi mông, ngôi ngang, khó sinh thường. Cơn
+ Bong nhau thai non: Sau khi ối vỡ, tử cung xẹp đột ngột dẫn đến bánh nhau bong
co tử cung bất thường, dễ dẫn đến chuyển dạ kéo dài.
+ Sa dây rốn: Khi ối vỡ, dây rốn dễ trôi theo dòng nước ối và sa xuống trước thai.
+ Chảy máu sau sinh (băng huyết): Do tử cung bị giãn quá mức nên sau sinh không co
sớm khỏi thành tử cung.
+ Nguy cơ nhiễm trùng hậu sản: Nhất là nếu vỡ ối sớm và kéo dài.
- Đối với thai nhi:
+ Sinh non: Nước ối nhiều làm tử cung căng nên kích thích chuyển dạ sớm. Trẻ sinh
lại hiệu quả, gây băng huyết nặng.
+ Chậm phát triển hình thể: Nước ối quá nhiều khiến thai di chuyển tự do quá mức,
non dễ gặp vấn đề hô hấp, tiêu hóa, miễn dịch.
+ Thai lưu: Nếu đi kèm dị tật nặng, rối loạn nhiễm sắc thể hoặc biến chứng như bong
ảnh hưởng đến sự định hình xương và tư thế thai.
nhau, sa dây rốn không xử trí kịp.
7. Điều trị
7.1. Theo dõi tại nhà (điều trị ngoại trú): Nếu tình trạng đa ối không quá nghiêm
trọng, bác sĩ có thể yêu cầu thai phụ theo dõi tại nhà và tái khám định kỳ:
- Thai dưới 34 tuần:
+ Đi khám mỗi 2 tuần để kiểm tra sức khỏe của thai phụ và bé.
+ Bác sĩ có thể đo chiều dài cổ tử cung để xem nguy cơ sinh sớm.
+ Nếu cần, thai phụ có thể được dùng thuốc (Corticosteroids) để giúp phổi bé phát triển
tốt hơn, phòng trường hợp sinh non.
- Thai từ 34 tuần trở lên:
+ Tái khám thường xuyên hơn, có thể mỗi tuần.
+ Bác sĩ sẽ làm siêu âm Doppler (kiểm tra máu chảy đến bé) và xét nghiệm non-stress
test (NST) để theo dõi nhịp tim của bé.
7.2. Điều trị nguyên nhân (nếu có):
- Tiểu đường thai kỳ: Kiểm soát đường huyết chặt chẽ.
350
- Dị tật thai nhi: Như bất thường ống tiêu hóa hoặc thần kinh.
- Nhiễm trùng: Điều trị nhiễm trùng nếu được xác định (ví dụ: TORCH).
- Đa ối vô căn: Nếu không tìm thấy nguyên nhân, tập trung vào điều trị triệu chứng và
theo dõi.
7.3. Điều trị triệu chứng: Nếu đa ối làm thai phụ khó chịu, bác sĩ có thể đề xuất:
- Giảm nước ối (chọc ối):
+ Nếu thai phụ khó thở, đau bụng nhiều, hoặc tim đập nhanh, bác sĩ có thể rút bớt nước
+ Rút từ từ (khoảng 1 lít trong 20 phút) để tránh ảnh hưởng đến bạn và bé.
+ Thủ thuật này có thể cần làm lại nếu nước ối tích tụ nhanh.
- Dùng thuốc (Indomethacin):
+ Thuốc này có thể được dùng nếu thai còn nhỏ (thường dưới 32 tuần) và đa ối không
ối bằng một thủ thuật an toàn.
rõ nguyên nhân.
+ Thuốc giúp giảm lượng nước ối, nhưng cần theo dõi sát vì có thể ảnh hưởng đến bé.
+ Bác sĩ sẽ kiểm tra thường xuyên bằng siêu âm để đảm bảo an toàn.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Động viên tinh thần người bệnh.
- Tư vấn, hướng dẫn người bệnh nghỉ ngơi, hạn chế vận động mạnh.
- Hướng dẫn thai phụ ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, uống nước vừa đủ và giảm lượng
muối trong khẩu phần ăn.
- Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm.
- Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật (nếu có).
- Theo dõi tình trạng thai phụ và thai nhi.
- Theo dõi dấu hiệu sinh tồn.
- Hướng dẫn người bệnh vệ sinh cá nhân, đặc biệt vùng sinh dục, để tránh nhiễm
trùng.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần
+ Người nhà cần động viên tinh thần, an ủi và luôn bên cạnh quan tâm thai phụ giúp
+ Thai phụ cần giữ tâm lý thoải mái: Nói chuyện với gia đình, bạn bè hoặc bác sĩ khi
cảm thấy căng thẳng. Hỏi bác sĩ về tình trạng của mình để hiểu rõ và yên tâm. Tránh đọc
quá nhiều thông tin không chính xác trên mạng.
cho thai phụ yên tâm điều trị.
+ Nghe nhạc nhẹ, đọc sách, hoặc tập thở sâu để giảm căng thẳng.
- Vệ sinh:
+ Giữ vệ sinh cá nhân: Tắm rửa hàng ngày bằng nước sạch, Vệ sinh cơ quan sinh dục
ngoài sạch sẽ qua mỗi lần thăm khám hay mỗi lần đi đại tiểu tiện, vì đa ối có thể làm tăng
nguy cơ vỡ ối sớm.
+ Thay quần áo thoải mái: Mặc quần áo rộng rãi, thoáng mát, thấm mồ hôi để dễ chịu
hơn khi bụng to.
+ Theo dõi dịch âm đạo: Nếu thấy nước chảy bất thường (có thể là vỡ ối), mùi hôi,
351
hoặc ngứa phải báo ngay cho nhân viên y tế.
- Vận động - Phục hồi chức năng:
+ Vận động nhẹ nhàng.
+ Tránh hoạt động nặng: Không nâng vật nặng, đứng lâu, hoặc làm việc quá sức vì có
+ Nằm nghỉ đúng tư thế: Nằm nghiêng trái khi nghỉ để máu lưu thông tốt hơn cho bé
thể gây áp lực lên tử cung.
+ Tập thở: Thực hành thở sâu để giảm khó thở.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Ăn uống cân bằng: Bổ sung đủ chất đạm (thịt, cá, trứng, đậu), rau xanh, trái cây, và
và giảm áp lực lên cơ thể bạn.
+ Kiểm soát đường: Nếu đa ối liên quan đến tiểu đường thai kỳ, hạn chế đồ ngọt, bánh
ngũ cốc nguyên hạt để hỗ trợ sức khỏe thai phụ và thai nhi.
+ Uống nước vừa đủ: Không cần uống quá nhiều nước (khoảng 1.5-2 lít/ngày, tùy
kẹo, và tinh bột trắng (cơm trắng, bánh mì trắng).
+ Ăn nhạt: Giảm muối để tránh giữ nước, làm tăng áp lực lên cơ thể.
+ Bổ sung vitamin: Uống thuốc bổ theo chỉ định (sắt, canxi, hoặc vitamin tổng hợp) để
thuộc vào hướng dẫn bác sĩ). Tránh đồ uống có ga hoặc cà phê.
đảm bảo đủ chất cho thai kỳ.
9.2. Phòng bệnh
- Khám thai định kì, khám ngay trong các trường hợp bụng căng to quá nhanh, khó
thở, phù 2 chi dưới, phù toàn thân, đau bụng để được chẩn đoán và xử lý kịp thời.
- Làm xét nghiệm đường máu và nghiệm pháp dung nạp đường huyết để chẩn đoán
đái tháo đường từ đó có biện pháp kiểm soát tốt đường huyết hạn chế được lượng nước
ối.
- Kiểm soát bệnh lý nền: Nếu thai phụ có tiểu đường hoặc các bệnh khác, hãy dùng
thuốc đúng chỉ định và kiểm tra sức khỏe định kỳ để tránh làm đa ối nặng hơn.
- Làm các xét nghiệm chẩn đoán sàng lọc trước sinh tìm các dị tật bẩm sinh trong
giai đoạn sớm của thai kì.
- Phòng nhiễm trùng: Rửa tay thường xuyên, ăn thực phẩm nấu chín, tránh tiếp xúc
với người đang bị bệnh (như cảm cúm) để bảo vệ thai phụ và thai nhi.
- Tránh stress: Nghỉ ngơi đầy đủ, ngủ đủ giấc (7-8 giờ mỗi đêm) để cơ thể khỏe
mạnh, giảm nguy cơ biến chứng.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân đa ối? Triệu chứng của đa ối?
2. Cách chăm sóc, phòng bệnh đa ối?
Tài liệu tham khảo
1. ĐH Y Dược TP HCM (2009), Đa ối SPK tập 1 - Bộ môn phụ sản - NXB Y học.
2. PGS.TS Cao Ngọc Thành (2007), Điều dưỡng sản phụ khoa - Sách đào tạo cử nhân
điều dưỡng, NXB Y học HN.
352
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO THAI PHỤ ỐI VỠ SỚM
I. Mụctiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân của ối vỡ sớm
2. Triệu chứng của bệnh ối vỡ sớm
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh ối vỡ sớm
II. Nội dung
1. Đại cương
Ối vỡ sớm là tình trạng màng ối bị rách trước khi chuyển dạ (trước khi có cơn co tử
cung đều đặn gây mở cổ tử cung).
Dịch ối sẽ chảy ra ngoài qua âm đạo, có thể ra nhiều hoặc ít, liên tục hoặc rỉ rả.
Phân loại theo thời điểm thai kỳ:
- Ối vỡ sớm đủ tháng: xảy ra khi tuổi thai ≥ 37 tuần, nhưng chưa có cơn chuyển dạ.
- Ối vỡ sớm non tháng: xảy ra khi tuổi thai < 37 tuần.
2. Nguyên nhân
- Ngôi thai bất thường (ngôi ngang, ngôi mông, ngôi đầu cao...).
- Khung chậu hẹp, nhau tiền đạo, đa thai, đa ối.
- Cổ tử cung ngắn, hở eo tử eo là nguyên nhân ối vỡ và sinh non liên tiếp.
- Viêm màng ối do nhiễm trùng âm đạo.
- Và một số trường hợp không tìm ra được nguyên nhân rõ ràng.
3. Triệu chứng
- Ra nước âm đạo: có thể ra rỉ rả từng ít hoặc đột ngột nhiều làm ướt quần lót.
- Tính chất dịch ối: Thường trong, hơi đục hoặc lợn cợn trắng. Nếu có màu vàng hoặc
xanh đậm, có thể do nhiễm khuẩn hoặc thai bị suy.
- Cảm giác ra nước liên tục hoặc ngắt quãng, không giống khí hư hay nước tiểu; khi
đóng băng vệ sinh thấy ướt nước trong suốt.
353
- Khi bác sĩ khám âm đạo, có thể thấy nước ối chảy ra theo tay khám, nhất là khi nâng
ngôi thai lên khỏi cổ tử cung.
Lưu ý: Khi thấy ra nước âm đạo bất thường, dù ít hay nhiều, không nên tự khám hay
thụt rửa âm đạo, mà đến ngay cơ sở y tế để được kiểm tra.
4. Cận lâm sàng
- Test xác định nước ối: Bác sĩ có thể lấy một ít dịch trong âm đạo để làm các xét
+ Test quỳ tím (Nitrazine test): Giấy thử đổi sang màu xanh → có khả năng là nước ối.
+ Test kết tinh lá dương xỉ (Ferning test): Dịch ối khô trên lam kính có hình giống lá
nghiệm đơn giản:
+ Một số nơi có thể dùng que thử nhanh nước ối (AmniSure, ROM test) cho kết quả
dương xỉ → khẳng định là nước ối.
chính xác cao.
Các xét nghiệm này giúp phân biệt nước ối với nước tiểu hoặc khí hư thông thường.
- Siêu âm thai: Siêu âm giúp xác định lượng nước ối còn lại, vị trí thai và tình trạng
dây rốn, tim thai. Nếu lượng nước ối giảm nhiều xác nhận ối đã vỡ. Đồng thời giúp bác sĩ
đánh giá tuổi thai và tiên lượng hướng xử trí phù hợp (theo dõi hay chấm dứt thai kỳ).
- Xét nghiệm máu và dịch âm đạo (khi cần): Kiểm tra bạch cầu, CRP để phát hiện sớm
nhiễm trùng. Xét nghiệm cấy dịch âm đạo để tìm vi khuẩn gây viêm nhiễm.
5. Chẩn đoán
a. Chẩn đoán xác định
- Bác sĩ sẽ dựa vào triệu chứng, thăm khám và xét nghiệm để xác định có phải ối vỡ
sớm hay không.
- Dấu hiệu lâm sàng (dựa trên biểu hiện của sản phụ):
+ Sản phụ cảm thấy ra nước âm đạo bất thường, có thể ra rỉ rả hoặc chảy nhiều đột
+ Nước chảy trong, đục, hoặc hơi vàng/xanh, không có mùi khai như nước tiểu.
+ Nước có thể ra liên tục hoặc từng đợt, làm ướt băng vệ sinh, quần lót.
+ Khi bác sĩ khám âm đạo, có thể thấy nước ối chảy ra qua cổ tử cung, đặc biệt khi
ngột.
nâng ngôi thai lên cao → Đây là dấu hiệu quan trọng giúp nhận biết sớm ối vỡ sớm
- Dấu hiệu cận lâm sàng (xét nghiệm kiểm tra thêm):
+ Soi âm đạo bằng mỏ vịt: Thấy nước ối đọng trong cùng đồ âm đạo hoặc chảy ra từ
+ Test quỳ tím: Dịch ối có tính kiềm, giấy quỳ chuyển màu xanh, khẳng định có vỡ ối.
+ Siêu âm thai: Thấy lượng nước ối giảm, thai nhi vẫn hoạt động bình thường, hỗ trợ
cổ tử cung. Giúp phân biệt nước ối với khí hư hay nước tiểu.
chẩn đoán ối vỡ sớm.
b. Chẩn đoán phân biệt
- Khí hư ra nhiều.
- Rò nước tiểu.
- Viêm âm đạo gây tiết dịch lẫn nước.
6.Biến chứng
- Nếu tình trạng ối vỡ sớm kéo (trên 6 giờ) gây nhiễm trùng ối, nhiễm trùng hậu sản
354
- Nếu nước ối vỡ khi ngôi thai chưa lọt kèm theo biến chứng sa dây rốn có thể dẫn đến
suy thai, thai chết.
- Ngoài ra, nếu nước ối vỡ lâu, nước ối còn ít thì sự bình chỉnh của ngôi thai có thể bị
trở ngại.
7.Điều trị
7.1. Mục tiêu điều trị
- Giữ an toàn cho mẹ và thai nhi.
- Ngăn ngừa nhiễm trùng khi màng ối đã vỡ.
- Theo dõi và quyết định thời điểm sinh phù hợp (tùy tuổi thai và tình trạng sức khỏe
của mẹ – bé).
7.2. Khi ối vỡ sớm ở thai đủ tháng (≥ 37 tuần)
- Khi màng ối đã vỡ, thai đủ tháng thường được khuyến khích sinh sớm, vì càng để
lâu nguy cơ nhiễm trùng càng cao.
- Nếu sau 6–12 giờ chưa có cơn chuyển dạ, bác sĩ có thể: Kích thích chuyển dạ bằng
thuốc để giúp mẹ sinh tự nhiên. Theo dõi tim thai, nhiệt độ và tình trạng nhiễm trùng của
mẹ. Nếu có dấu hiệu thai suy hoặc nhiễm trùng, bác sĩ sẽ chỉ định mổ lấy thai để bảo đảm
an toàn.
→ Mục tiêu là giúp mẹ sinh sớm, an toàn và giảm biến chứng cho bé.
7.3. Khi ối vỡ sớm ở thai non tháng (< 37 tuần)
- Lúc này, bác sĩ sẽ cân nhắc giữa việc kéo dài thai kỳ để thai phát triển thêm và nguy
cơ nhiễm trùng.
- Tùy tình trạng, bác sĩ có thể:
+ Cho thuốc kháng sinh để phòng nhiễm trùng.
+ Thuốc giảm co tử cung nếu có dấu hiệu sinh sớm.
+ Thuốc trưởng thành phổi cho thai nhi (tiêm corticoid) giúp bé hô hấp tốt hơn sau
+ Theo dõi sát mạch, nhiệt độ của mẹ, tim thai và lượng nước ối.
→ Nếu có nhiễm trùng hoặc thai suy, bác sĩ sẽ quyết định cho sinh ngay, dù thai chưa
sinh.
đủ tháng.
7.4. Thuốc và chăm sóc hỗ trợ
- Kháng sinh: giúp ngăn nhiễm khuẩn cho mẹ và thai.
- Thuốc giảm co, giảm đau: giúp mẹ dễ chịu và tránh chuyển dạ sớm.
- Thuốc hỗ trợ phổi thai: giúp bé chuẩn bị sẵn sàng cho việc thở sau sinh (nếu sinh
non).
- Theo dõi tại bệnh viện: vì ối vỡ sớm cần theo dõi liên tục, tránh biến chứng.
8.Chăm sóc điều dưỡng
- Nằm nghỉ tuyệt đối, hạn chế đi lại để giảm rò rỉ nước ối.
- Giữ vệ sinh vùng kín sạch sẽ, thay băng thường xuyên.
- Không thụt rửa âm đạo, không quan hệ.
- Theo dõi nhiệt độ hàng ngày – báo bác sĩ nếu sốt, ra dịch hôi, đau bụng, thai máy
yếu.
355
- Ăn uống đủ dinh dưỡng, uống nhiều nước, giúp cơ thể khỏe mạnh và thai phát triển
tốt.
- Thực hiện y lệnh của bác sĩ
- Theo dõi dấu hiệu sinh tồn theo y lệnh
- Thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng và báo cáo kết quả theo y lệnh
- Hướng dẫn chăm sóc thai phụ
+ Đóng băng vệ sinh theo dõi lượng và màu sát nước ối
+ Vệ sinh âm đạo sạch sẽ
+ Thai phụ nghỉ ngơi tại giường
9.Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1.Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Giữ bình tĩnh, tránh lo lắng, căng thẳng
+ Tin tưởng và tuân thủ hướng dẫn của nhân viên y tế
+ Hạn chế đi lại, nghỉ ngơi nhiều. Thai phụ nghỉ ngơi tại giường
+ Chia sẻ cảm xúc với người thân và nhân viên y tế khi thấy lo lắng
- Vệ sinh:
+ Hướng dẫn vệ sinh cá nhân, giữ vùng kín sạch, khô
+ Thay băng vệ sinh thường xuyên khi có nước ối rỉ
+ Không thụt rửa âm đạo
+ Không quan hệ tình dục
+ Rửa tay sạch trước và sau khi vệ sinh
+ Theo dõi và báo ngay cho nhân viên y tế khi có: Sốt, đau bụng, nước ối có mùi hôi,
đổi màu, ra máu âm đạo
+ Thai phụ cần ăn chín, uống sôi. Ăn đủ bữa, không nhịn đói. Chia 4–6 bữa/ngày nếu
- Vận động-Phục hồi chức năng
+ Nghỉ ngơi tại giường theo chỉ định
+ Hạn chế đi lại, tránh đứng hoặc ngồi lâu
+ Không mang vác nặng
+ Không tự ý tập thể dục khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Ối vỡ sớm làm tăng nguy cơ nhiễm trùng cho mẹ và bé. Vì vậy, ăn uống đúng cách
giúp: Tăng sức đề kháng cho mẹ, giảm nguy cơ nhiễm trùng, giữ sức khỏe tốt để theo dõi
hoặc điều trị
mệt. Thức ăn sạch, nấu kỹ, còn nóng
+ Ăn đầy đủ các nhóm thực phẩm
+ Chế độ giàu đạm, ít béo, giàu canxi sắt như thịt nạc, cá nạc, tôm…
+ Uống 2–2,5 lít nước/ngày: Nước đun sôi để nguội, canh, súp. Tránh nước đá, nước
ép chưa đun sôi
+ Không uống các lợi thuốc nam, thảo dược không rõ nguồn gốc
9.2.Phòng bệnh
356
- Chuẩn bị mang thai khoa học, chăm sóc tốt ngay từ giai đoạn trước thụ thai, điều trị
triệt để các bệnh mạn tính, viêm nhiễm, viêm đường sinh dục hoặc tiền sử bệnh lý di truyền,
truyền nhiễm của gia đình.
- Ngay sau khi thụ thai, mẹ bầu cần tuân thủ mốc khám thai lần đầu cũng như lịch
khám thai định kỳ được bác sĩ chỉ định để được theo dõi thai kỳ chặt chẽ.
- Điều trị triệt để các nguyên nhân vỡ ối sớm, chẳng hạn như điều trị hiệu quả các bệnh
lây qua đường sinh dục, khâu eo tử cung nếu bị hở eo tử cung, chú trọng chế độ dinh dưỡng
khi mang thai, nghỉ ngơi hợp lý, không hút thuốc lá… là cách phòng tránh ối vỡ sớm.
- Những tháng cuối thai kỳ hạn chế lao động năng, đi xa
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân ối vỡ sớm?
2. Nhận biết ối vở sớm?
3. Vỡ ối sớm nguy hiểm như thế nào? Cách phòng bệnh ối vỡ sớm?
Tài liệu tham khảo
1. BV Medlatec, Ối vỡ sớm: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị,
https://medlatec.vn/tu-dien-benh-ly/oi-vo-som-sqprn, 2023.
2. Tổng hội y học Việt Nam, Ối vỡ sớm, ối vỡ non, http://tonghoiyhoc.vn/oi-vo-som-
oi-vo-non.htm, 2015.
3. Bệnh viện đa khoa Tâm Anh, Ối vỡ sớm: Nguyên nhân, dấu hiệu, chẩn đoán và
phòng ngừa, https://tamanhhospital.vn/oi-vo-som/, 2023.
357
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO THAI PHỤ NHAU TIỀN ĐẠO
I. Mục tiêu
Giúp thai phụ biết được:
1. Nguyên nhân nhau tiền đạo.
2. Triệu chứng của nhau tiền đạo.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh nhau tiền đạo.
II. Nội dung
1. Đại cương
Nhau tiền đạo là bánh nhau không bám ở đáy tử cung mà một phần hay toàn bộ bánh
nhau bám ở vùng đoạn dưới tử cung và cổ tử cung, làm cản trở đường đi của thai nhi khi
chuyển dạ
Có 4 loại nhau tiền đạo:
- Nhau bám thấp: bờ bánh nhau bám ở đoạn dưới tử cung, chưa đến lổ trong cổ tử
cung
- Nhau bám mép: bờ bánh nhau bám đến bờ lỗ trong cổ tử cung
- Nhau tiền đạo bán trung tâm: bánh nhau che kín một phần lỗ trong cổ tử cung
- Nhau tiền đạo trung tâm: bánh nhau che kín hoàn toàn lỗ trong cổ tử cung
2. Nguyên nhân
Nhau thai có thể phát triển ở bất cứ nơi nào mà phôi làm tổ trong tử cung. Trường hợp
phôi làm tổ ngay phần dưới của tử cung sẽ dẫn đến nhau thai phát triển ở đó, đây chính là
nguyên nhân dẫn đến hiện tượng nhau tiền đạo.
Một số yếu tố nguy cơ thể gặp ở những thai phụ như:
- Trải qua sinh nở nhiều lần;
- Có tiền sử bị sảy thai hoặc nạo thai nhiều lần;
- Tiền sử bị viêm nhiễm tử cung;
- Thai phụ đã từng mắc nhau tiền đạo ở những lần mang thai trước;
- Nhau thai lớn do mang đa thai;
358
- Tử cung có hình dạng bất thường;
- Thai phụ mang thai khi lớn tuổi (trên 35 tuổi);
- Thai phụ sử dụng nhiều chất kích thích, đặc biệt là hút thuốc lá;
- Dây rốn bám màng.
3. Triệu chứng
3.1. Cơ năng
Ra máu đỏ trong 3 tháng cuối của thời kỳ thai nghén, triệu chứng của chảy máu là:
- Ra máu đột ngột, không có nguyên nhân, không có cơn gò tử cung, máu đỏ loãng,
lẫn máu cục, lượng máu có thể nhiều hoặc ít
- Sau mỗi lần chảy máu, máu tự cầm mặc dù không được điều trị.
- Chảy máu tái phát tăng dần khi thai càng gần đến ngày chuyển dạ
- Lượng máu ra lần sau nhiều hơn lần trước.
3.2. Thực thể
- Sờ nắn: thấy ngôi thai bất thường (ngôi ngang, ngôi ngược, ngôi đầu cao lỏng.)
- Nghe tim thai: ra máu ít thì tim thai còn tốt, ra máu nhiều thì tim thai suy có khi
không còn tim thai.
- Đặt mỏ vịt: thấy máu chảy từ cổ tử cung
4. Cận lâm sàng
- Siêu âm: phát hiện được vị trí của bánh nhau và tình trạng thai
5. Chẩn đoán
Chẩn đoán nhau tiền đạo chủ yếu dựa vào các phương tiện siêu âm chẩn đoán hình ảnh.
Các triệu chứng lâm sàng đóng vai trò gợi ý tới bệnh cảnh nhau tiền đạo và các xét nghiệm
cận lâm sàng giúp đánh giác biến chứng và mức độ nặng của bệnh.
6. Biến chứng
- Biến chứng mẹ:
+ Mất máu nhiều dẫn đến choáng, tử vong
+ Cắt tử cung, tổn thương hệ niệu
+ Tăng nguy cơ nhiễm trùng, rối loạn đông máu, phải truyền máu
359
- Biến chứng con: tình trạng non tháng gây tử vong chu sinh. Trẻ sơ sinh sinh bị thiếu
máu.
7. Điều trị
- Điều trị bảo tồn: đặt ra khi thai nghén chưa trưởng trành và chảy máu không nhiều,
thai còn quá non tháng
- Khi điều trị chảy máu của nhau tiền đạo có kết quả có thể giữ thai tới đủ tháng
- Cho các thuốc giảm go như papaverin, nospa
- Một số bệnh nhân có thể cho điều trị ngoại trú nếu không ra máu, thai nhi ổn định
- Chấm dứt thai kì:
+ Nếu nhau tiền đạo trung tâm chấm dứt thai kì khi tuổi thai 37 tuần
+ Nếu chảy máu nặng, hoặc điều trị chảy máu không kết quả nên chủ động mổ lấy thai
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Theo dõi các dấu hiệu sinh tồn.
- Lắng nghe, trấn an, tư vấn tâm lý, giúp người bệnh giảm lo lắng và đối phó với bệnh
tật.
- Thay đổi trạng thái của người bệnh và báo cáo kịp thời cho bác sĩ.
- Thực hiện các thủ thuật và kỹ thuật chuyên môn theo y lệnh (tiêm truyền, lấy mẫu xét
nghiệm, thay băng, đặt ống thông...).
- Hỗ trợ hô hấp, tuần hoàn, dinh dưỡng, bài tiết, vệ sinh cá nhân, vận động, và kiểm
soát đau.
- Hướng dẫn người bệnh và gia đình về bệnh tật, cách dùng thuốc, chế độ ăn uống, và
các biện pháp tự chăm sóc tại nhà.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1 Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Động viên, chia sẻ cùng bệnh nhân
+ Giữ tâm lý bình tĩnh, tránh lo lắng, căng thẳng quá mức.
+ Nghe theo hướng dẫn của nhân viên y tế, không tự ý xử trí khi có triệu chứng.
+ Chia sẻ cảm xúc với người thân, nhân viên y tế để được hỗ trợ kịp thời.
+ Nghỉ ngơi đầy đủ, ngủ đủ giấc.
+ Cần chuẩn bị tâm lý cho việc có thể phải sinh mổ, vì đây là phương pháp an toàn hơn
trong nhiều trường hợp nhau tiền đạo.
- Vệ sinh:
+ Vệ sinh thân thể nhẹ nhàng, sạch sẽ, đặc biệt vùng sinh dục ngoài.
+ Không thụt rửa âm đạo, không tự ý đặt thuốc hay dùng dung dịch vệ sinh khi chưa
có chỉ định.
+ Thay quần lót thường xuyên, giữ vùng kín khô, thoáng.
+ Khi có ra huyết âm đạo: theo dõi số lượng, màu sắc và báo ngay cho nhân viên y tế.
- Vận động, phục hồi chức năng:
+ Hạn chế vận động mạnh, tránh đi lại nhiều, leo cầu thang, mang vác nặng.
360
+ Thai phụ cần nằm nghỉ ngơi nhiều. Nghỉ ngơi tại giường theo hướng dẫn, có thể thay
đổi tư thế nhẹ nhàng.
+ Không quan hệ tình dục nếu chưa được bác sĩ cho phép.
+ Tuân thủ đúng kế hoạch theo dõi, tái khám hoặc nhập viện khi được chỉ định.
- Chế độ dinh dưỡng
+ Ăn uống đầy đủ chất, chia nhỏ bữa ăn.
+ Tăng cường thực phẩm giàu sắt (thịt đỏ, gan, rau xanh đậm), đạm (thịt, cá, trứng,
sữa), vitamin và khoáng chất
+ Uống đủ nước, ăn nhiều rau xanh để phòng táo bón.
+ Tránh rượu bia, thuốc lá và các chất kích thích.
9.2 Phòng bệnh
- Duy trì lối sống lành mạnh
- Khám phụ khoa ít nhất 6 tháng đến 1 năm/ lần
- Sử dụng biện pháp tránh thai nội tiết theo chỉ định của Bác sĩ
- Phòng ngừa và khắc phục tình trạng thiếu máu
- Tránh hút thuốc lá và khói thuốc thụ động
- Hạn chế mang thai khi đã lớn tuổi, không khuyến cáo mang thai khi đã có đủ con
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân nhau tiền đạo.
2. Triệu chứng của nhau tiền đạo.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh nhau tiền đạo
Tài liệu tham khảo
1. Bệnh viện Từ Dũ, Nhau tiền đạo là gì?, https://tudu.com.vn/vn/y-hoc-thuong-
thuc/suc-khoe-thai-ky/nhau-tien-dao-la-gi/, 2021
2. Tâm Anh Hospital, Nhau tiền đạo: Phân loại, triệu chứng và cách chẩn đoán,
https://tamanhhospital.vn/benh/nhau-tien-dao/, 2020
361
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO THAI PHỤ NHAU BONG NON
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh, người nhà biết được:
1. Nguyên nhân của nhau bong non.
2. Triệu chứng của nhau bong non.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh nhau bong non.
II. Nội dung
1. Đại cương
Nhau bong non (NBN) là tình trạng nhau bám ở vị trí bình thường nhưng bánh nhau
bong sớm một phần hay hoàn toàn trước khi sổ thai ra ngoài do bệnh lý hoặc chấn thương
2. Nguyên nhân
- Chấn thương bụng: thường do tai nạn xe máy, hoặc bị ngã, tai nạn sinh hoạt, tai nạn
lao động, hay bị đánh trực tiếp lên bụng.
- Một vài thủ thuật xâm lấn trong sản phụ khoa gây chảy máu bánh nhau, hình thành
khối máu tụ sau nhau gây nhau bong sớm trước khi chuyển dạ như chọc ối, lấy máu cuống
rốn, thủ thuật ngoại xoay thai…
- Các yếu tố sau sẽ tăng nguy cơ bị rau bong non, bao gồm:
+ Tiền sử bị nhau bong non ở những lần mang thai trước: Thống kê cho thấy, nếu thai
phụ từng mắc bệnh trước đây thì nguy cơ gặp phải tai biến sản khoa này lần nữa là khoảng
10%.
+ Hút thuốc lá: Một nghiên cứu cho kết quả, những thai phụ có thói quen hút thuốc lá
trước khi mang thai sẽ tăng 40% nguy cơ mắc bệnh khi mang thai.
+ Sử dụng cocain và các chất kích thích: Tình trạng bong nhau có thể xảy ra sớm ở
khoảng 10% thai phụ sử dụng cocain hoặc các chất kích thích trong 3 tháng cuối thai kỳ.
362
+ Huyết áp cao khi mang thai, tiểu đường thai kỳ, hội chứng HELLP: Nếu thai phụ mắc
phải các tình trạng này trước khi mang thai, hãy thông báo với bác sĩ Sản khoa để được
theo dõi thai kỳ chặt chẽ.
+ Mang thai khi lớn tuổi: Nguy cơ bị bong nhau thai sẽ càng cao khi thai phụ mang thai
ở độ tuổi từ 35 trở lên. Hầu hết các trường hợp nhau bong non là ở thai phụ trên 40 tuổi.
+ Mang thai đôi hoặc đa thai: Việc nhau thai chứa nhiều hơn một thai nhi có thể khiến
nhau thai bị bóc tách khỏi thành tử cung sớm trước khi thai nhi sẵn sàng chào đời.
3. Triệu chứng
a. Triệu chứng toàn thân
- Choáng: da xanh xao, niêm mạc nhợt nhạt, tay chân lạnh, mạch nhanh ở giai đoạn
sớm, huyết áp có thể bình thường hoặc giảm nhẹ. Người bệnh thường rơi vào trạng thái hốt
hoảng.
- Tình trạng choáng xảy ra do mất máu nhiều.
b. Triệu chứng cơ năng
- Đau bụng: thường đau nhiều, đột ngột. Ban đầu bệnh nhân chỉ đau ở tử cung sau lan
ra khắp bụng khiến bụng cứng như gỗ.
- Chảy máu âm đạo: thường là máu loãng không kèm máu cục, sẫm màu.
c. Triệu chứng thực thể
- Tử cung co cứng liên tục, đáy tử cung cao dần lên. Sờ thấy tử cung co cứng như gỗ.
- Dấu hiệu tiền sản giật như phù, tăng huyết áp, protein niệu gặp trong hơn 60% trường
hợp nhau bong non.
- Tim thai bất thường, biến đổi tùy thuộc vào độ nặng của bệnh.
- Khám âm đạo: cổ tử cung giãn mỏng, đoạn dưới tử cung căng phồng, bấm ối thấy
nước ối màu hồng.
3. Các mức độ của nhau bong non
Dựa vào biểu hiện trên lâm sàng, nhau bong non được chia ra làm nhiều mức độ:
- Nhau bong non thể ẩn: Trên lâm sàng thường không có triệu chứng gì. Thường chỉ
phát hiện sau sinh thấy cục máu sau nhau. Ít khi phát hiện trước sinh bằng siêu âm.
- Nhau bong non thể nhẹ: Tổng trạng bình thường, không có biểu hiện choáng, đau
bụng ít, ra máu âm đạo với lượng ít, trương lực cơ bản tử cung tăng nhẹ, tim thai bình
thường
- Nhau bong non thể trung bình: Toàn thân có những thay đổi về huyết động như mạch
nhanh, huyết áp hạ nhưng chưa có choáng thực sự, đau bụng nhiều hơn, chảy máu âm đạo
lượng vừa với các đặc điểm máu loãng, không có cục máu đông, sẫm màu, trương lực cơ
tử cung tăng nhiều, xuất hiện cơn co tử cung mạnh, tim thai biểu hiện một tình trạng suy
thai, bắt đầu xuất hiện rối loạn đông cầm máu.
- Nhau bong non thể nặng: còn được gọi là phong huyết tử cung bánh nhau. Toàn thân
choáng do mất máu nặng, đau bụng liên tục với cường độ mạnh, chảy máu âm đạo. Lượng
máu chảy qua âm đạo không phản ánh đúng tình trạng máu mất thực sự của sản phụ, sờ
bụng cứng như gỗ, biểu hiện của tiền sản giật, tim thai mất. Rối loạn đông cầm máu nặng
nề, có thể có chảy máu ở các cơ quan trong cơ thể như phổi, dạ dày, ruột, thận, buồng
trứng, thậm chí có thể là vị trí lấy đường truyền hay tiêm chích.
363
4. Cận lâm sàng
Các xét nghiệm cận lâm sàng được chỉ định để phục vụ cho việc đánh giá mức độ nặng
của bệnh, bao gồm:
- Công thức máu: hồng cầu, tiểu cầu, hematocrit giảm
- Monitoring sản khoa: trương lực cơ bản tử cung tăng, cơn co tử cung cường tính, tim
thai biến đổi bất thường.
- Siêu âm: có thể phát hiện khối máu tụ sau nhau trước sinh
- Chức năng đông cầm máu: fibrinogen giảm hoặc không có.
5. Chẩn đoán
- Triệu chứng cơ năng:
+ Đột ngột đau bụng dữ dội.
+ Ra huyết âm đạo đen loãng, không đông.
- Triệu chứng thực thể
+ Tử cung (TC) co cứng nhiều. Trương lực cơ TC tăng, TC cứng như gỗ và TC tăng
chiều cao.
+ Có thể có thai suy hay mất tim thai.
+ Có thể có choáng.
+ Có thể có kèm tiền sản giật.
+ Khám âm đạo: ra máu âm đạo lượng từ ít tới nhiều, đỏ sậm, loãng, không đông, đoạn
dưới căng, cổ tử cung (CTC) chắc, siết chặt ở lỗ trong CTC, màng ối căng phồng, nước ối
có thể có máu.
Chẩn đoán nhau bong non chủ yếu dựa vào lâm sàng, không chờ cận lâm sàng để xử
trí.
6. Biến chứng
Nhau thai là cơ quan quan trọng kết nối và tiếp nhận dinh dưỡng từ mẹ truyền sang thai
nhi, đảm bảo thai nhi được nuôi dưỡng liên tục đến khi chào đời. Khi tình trạng nhau bong
non xảy ra, thai nhi có thể mất một phần hoặc hoàn toàn oxy và các chất dinh dưỡng, nếu
không can thiệp kịp thời cả mẹ và bé sẽ đối mặt với nhiều biến chứng nguy hiểm.
- Ở thai nhi:
+ Sinh non: Nghĩa là thai nhi sẽ được sinh ra trước tuần thứ 37, khoảng 10% trẻ sinh
non là từ mẹ bị nhau bong non. Trẻ sinh non có thể gặp nhiều vấn đề sức khỏe ngay sau
khi sinh hoặc nguy cơ về sau.
+ Thai chết lưu: thai nhi tử vong ở trong bụng mẹ khi mẹ mang thai ít nhất 20 tuần.
- Ở thai phụ
+ Sốc do mất máu: Đây là biến chứng thường gặp ở thai phụ bị nhau bong non, khi máu
không được truyền qua nhau thai nuôi dưỡng thai nhi mà bị mất đi. Tình trạng sốc mất máu
xảy ra rất nhanh, có thể ứ lại tử cung nhiều hơn là chảy ra ngoài âm đạo, nếu không xử trí
kịp thời có thể đe dọa tính mạng thai phụ.
+ Rối loạn đông máu: Bệnh có thể gây thiếu sinh sợi huyết, dẫn đến sau khi sổ thai ra
ngoài thai phụ bị chảy máu loãng không đông. Nếu tình trạng này càng kéo dài có thể gây
biến chứng rối loạn đông máu càng nặng, gây mất nhiều máu và nguy hiểm đến tính mạng
thai phụ.
364
+ Phong huyết tử cung nhau do không kịp thời cấp cứu trước đó, có thể phải cân nhắc
cắt tử cung để bảo toàn tính mạng sản phụ.
Ngoài ra, bệnh cũng là nguyên nhân của nhiều biến chứng nguy hiểm khác như tăng
huyết áp, suy gan thận cấp, suy tuyến thượng thận… Chính vì thế, việc theo dõi chặt chẽ
thai kỳ và can thiệp xử trí kịp thời nhau bong non sẽ giúp hạn chế được nhiều biến chứng
nguy hiểm, bảo vệ sức khỏe và tính mạng thai phụ lẫn thai nhi.
7. Điều trị
- Điều trị nhau bong non phụ thuộc theo mức độ nặng của bệnh.
+ Nhau bong non thể ẩn: thường chỉ phát hiện sau sinh nên không điều trị gì.
+ Nhau bong non thể nhẹ: chỉ định điều trị với thuốc giảm đau, giảm go. Sản phụ có
thể được bấm ối, thúc đẩy sinh thường ngả âm đạo. Nếu gặp bất kỳ trở ngại nào cần chỉ
định mổ lấy thai cấp cứu. Trong lúc mổ bác sĩ sẽ đánh giá tổng trạng và đưa ra quyết định
bảo tồn hay cắt bỏ tử cung của bệnh nhân.
+ Nhau bong non thể trung bình: bệnh nhân cần được đặt được truyền tĩnh mạch để hồi
sức chống choáng và sử dụng các thuốc giảm đau giảm go. Ở thể trung bình, khi có rối
loạn đông cầm máu xuất hiện, bệnh nhân sẽ được điều trị chống rối loạn đông máu với các
thuốc chống tiêu sợi huyết như transamine, fibrinogen. Quyết định mổ lấy thai hay cho
sinh thường phụ thuộc vào diễn tiến lâm sàng. Tương tự như thể nhẹ, trong khi phẫu thuật
cần đưa ra quyết định bảo tồn hay cắt bỏ tử cung của sản phụ.
+ Nhau bong non thể nặng: thở oxy, lấy đường truyền tĩnh mạch và sử dụng các thuốc
hồi sức ngay khi bệnh nhân vào. Thuốc giảm đau và giảm go được chỉ định. Điều trị rối
loạn đông máu với transamine, fibrinogen. Chỉ định mổ lấy thai cấp cứu, không được theo
dõi sinh ngã âm đạo. Thường phải cắt tử cung bán phần vì đã tổn thương nặng. Hồi sức
bệnh nhân được tiến hành song song với phẫu thuật.
- Xử trí sau sinh bao gồm:
+ Tiếp tục chống sốc cho mẹ và hồi sức sơ sinh nếu con còn sống
+ Theo dõi biến chứng chảy máu sau đẻ
+ Theo dõi nhiễm trùng sau đẻ
+ Theo dõi chức năng gan thận sau đẻ
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Đánh giá toàn diện tình trạng sản phụ và thai nhi.
- Hồi sức cấp cứu ban đầu: Cho người bệnh nằm đầu thấp, nghiêng trái, thở oxy 6–10
lít/phút, thiết lập 2 đường truyền tĩnh mạch lớn, truyền dịch đẳng trương theo y lệnh
- Chuẩn bị và truyền máu, chế phẩm máu khi có chỉ định. Thực hiện đúng y lệnh truyền
dịch, máu, thuốc tăng co tử cung (nếu chỉ định)
- Đặt thông tiểu
- Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng
- Trấn an người bệnh, giữ môi trường yên tĩnh
- Hướng dẫn người bệnh nằm yên, không rặn, không vận động mạnh
- Chuẩn bị mổ cấp cứu khi có chỉ định
- Theo dõi sát sau sinh để phát hiện biến chứng như xuất huyết hậu sản hoặc nhiễm
khuẩn.
365
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
10.1.Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần
+ Người bệnh cần giữ tinh thần bình tĩnh, tránh lo lắng, hoảng sợ, vì căng thẳng có thể
làm tình trạng bệnh nặng hơn.
+ Tin tưởng và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ và điều dưỡng.
+ Gia đình nên: Luôn ở bên động viên, an ủi người bệnh. Tránh gây áp lực tâm lý,
không bàn luận những thông tin tiêu cực trước mặt sản phụ
- Vệ sinh:
+ Giữ vệ sinh vùng kín sạch sẽ, khô ráo, thay băng vệ sinh thường xuyên nếu còn ra
huyết.
+ Không tự ý: Thụt rửa âm đạo, dùng thuốc đặt, thuốc uống ngoài chỉ định
+ Thực hiện vệ sinh cá nhân nhẹ nhàng, có thể nhờ người nhà hoặc điều dưỡng hỗ trợ
khi cần.
- Vận động-Phục hồi chức năng:
+ Nghỉ ngơi tuyệt đối tại giường trong giai đoạn cấp hoặc theo chỉ định của bác sĩ.
+ Tránh: Đi lại nhiều, mang vác nặng, leo cầu thang, quan hệ tình dục
+ Khi tình trạng ổn định: Vận động nhẹ nhàng theo hướng dẫn, tránh gắng sức đột ngột
+ Tuân thủ lịch tái khám đúng hẹn để theo dõi tiến triển bệnh
- Chế độ dinh dưỡng
+ Bổ sung axit folic trước và ngay sau khi mang thai.
+ Chế độ dinh dưỡng: Ăn uống đầy đủ chất không kiêng khem.
+ Uống đủ nước (nếu không có chống chỉ định).
+ Tránh rượu bia, cà phê, chất kích thích, thức ăn mặn, nhiều dầu mỡ
10.2.Phòng bệnh
- Khám thai định kì
- Không hút thuốc lá, uống rượu bia, sử dụng cocain hoặc các chất kích thích trong
suốt quá trình mang thai.
- Luôn thắt dây an toàn khi đi xe, đặc biệt là vào 3 tháng cuối thai kỳ. Nếu không may
gặp chấn thương do tai nạn, té ngã hoặc có vật đập mạnh vào vùng bụng, thai phụ cần đến
ngay cơ sở Sản khoa gần nhất để kiểm tra tình trạng và sức khỏe thai nhi.
- Điều trị tốt các bệnh lý toàn thân trước khi mang thai như tiểu đường, cao huyết áp
- Nếu có tiền sử tăng huyết áp mạn tính hoặc tăng huyết áp thai kỳ, hãy thông báo với
bác sĩ Sản khoa để được hướng dẫn chăm sóc và theo dõi thai kỳ chặt chẽ.
- Việc bổ sung acid folic có ý nghĩa cực kỳ quan trọng trước khi mang thai. Tránh dùng
các chất kích thích: rượu, bia, thuốc lá.
- Lao động nhẹ nhàng, tránh té ngã.
- Nếu có tiền sử nhau bong non ở những lần mang thai trước và có kế hoạch mang thai
tiếp tục, cần tham khảo ý kiến bác sĩ để được lên kế hoạch, chuẩn bị thật tốt để giảm thiểu
nguy cơ bị bệnh ở lần mang thai này.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân của nhau bong non.
366
2. Triệu chứng của nhau bong non.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh nhau bong non.
Tài liệu tham khảo
1. Bv Từ Dũ, bài Nguyên nhân và cơ chế gây nhau bong non, https://tudu.com.vn/vn/y-
hoc-thuong-thuc/suc-khoe-thai-ky/nguyen-nhan-va-co-che-gay-ra-nhau-bong-non/
2. Tâm Anh Hospital, Nhau bong non: Nguyên nhân, dấu hiệu, chẩn đoán, điều trị,
https://tamanhhospital.vn/benh/nhau-bong-non/, 2022
367
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO SẢN PHỤ CHẢY MÁU SAU ĐẺ
I. Mục tiêu
Giúp sản phụ biết được:
1. Nguyên nhân chảy máu sau đẻ
2. Triệu chứng của bệnh chảy máu sau đẻ
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh chảy máu sau đẻ
II.Nội dung
1. Đại Cương
Chảy máu sau đẻ là một biến chứng nghiêm trọng và là một trong những nguyên nhân
gây tử vong chính của sản khoa. Chảy máu sau đẻ là khi lượng máu mất lớn hơn 500ml
sau sinh thường hoặc mất lớn hơn 1000 ml sau mổ lấy thai hoặc choáng do mất máu sau
đẻ. Một số trường hợp, sản phụ mất máu với lượng ít hơn nhưng vẫn ảnh hưởng đến tổng
trạng chung do thể trạng và bệnh lý trước đó.
2. Nguyên nhân
- Đờ tử cung
+ Tử cung căng quá mức
+ Chuyển dạ kéo dài
+ U xơ tử cung
+ Nhiễm trùng hoặc do dùng thuốc tăng co kéo dài
+ Tiền căn băng huyết sau sinh
- Bất thường của nhau
+ Sót nhau
+ Nhau cài răng lược
+ Nhau không bong
- Tổn thương đường sinh dục
+ Cắt tầng sinh môn
+ Tổn thương âm đạo
+ Rách cổ tử cung
+ Vỡ tử cung
368
- Bất thường đông máu
+ Bệnh lý đông cầm máu bẩm sinh hoặc mắc phải
+ Tiền sản giật, hội chứng HELLP
+ Nhau bong non
+ Thai chết lưu
+ Nhiễm trùng nặng, thuyên tắc ối
+ Giảm tiểu cầu
+ Thiếu máu nặng
3. Triệu chứng
- Triệu chứng tổng quát: da xanh, niêm nhợt, tay chân lạnh, khát nước, vật vã, vẻ mặt
hoảng hốt, mạch nhanh, huyết áp tụt, choáng mất máu
- Triệu chứng thực thể:
+ Chảy máu: có thể vừa chảy ra ngoài, vừa đọng lại trong lòng tử cung
+ Tử cung mềm nhão, tăng thể tích: đáy tử cung lên cao dần, tử cung to ra theo bề
ngang, go hồi kém, không có khối cầu an toàn.
+ Nếu máu chảy đỏ tươi, nhiều trong khi tử cung go hồi tốt thì phải nghĩ tới nguyên
nhân tổn thương đường sinh dục
4. Cận lâm sàng
Các xét nghiệm:
- Công thức máu để đánh giá tình trạng mất máu
- Chức năng đông máu đánh giá tình trạng rối loạn đông máu
- Nhóm máu
- Các xét nghiệm khác tùy tình trạng bệnh nhân
5. Chẩn đoán
- Đo lượng máu mất bằng túi đo máu lót ngay sau khi sổ thai và ra hết nước ối.
- Dấu hiệu mất máu cấp tính: mệt, vật vã, da xanh, niêm nhạt, vã mồ hôi.
- Thay đổi tổng trạng, sinh hiệu: mạch nhanh, huyết áp tụt.
- Ra huyết âm đạo đỏ tươi lượng nhiều, liên tục.
6. Biến chứng
- Nếu không phát hiện và điều trị kịp thời, sản phụ bị mất máu nhiêù đưa đến trụy tim
mạch choáng nặng có thể dẫn đến tử vong
- Cắt tử cung: do thất bại điều trị bảo tồn
- Nặng hơn có thể dẫn đến các biến chứng muộn như suy thận cấp, suy gan, rối loạn
đông máu và dễ nhiễm khuẩn hậu sản
7. Điều trị
- Nguyên tắc:
+ Hồi sức cấp cứu nội khoa song song với xử trí sản khoa
+ Tìm nguyên nhân sản khoa và xử trí theo nguyên nhân
- Điều trị nội khoa:
+ Sản phụ nằm đầu thấp, thở oxy, lập 2 đường truyền tĩnh mạch lớn bù dịch điện giải
đẳng trương
+ Theo dõi: mạch, huyết áp, lượng máu mất, thông tiểu
369
+ Xoa đáy tử cung qua thành bụng
+ Đánh giá lượng máu mất qua túi chứa máu
+ Làm xét nghiệm máu cơ bản: công thức máu, đông cầm máu, huyết đồ, nhóm máu
- Điều trị ngoại khoa: áp dụng cho những trường hợp tổn thương đường sinh dục hoặc
băng huyết sau sanh mà điều trị nội khoa không hiệu quả.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Nhận định và theo dõi cấp cứu ban đầu
- Thực hiện các biện pháp hồi sức ban đầu: Cho sản phụ nằm đầu thấp, giữ ấm, thở
oxy qua gọng mũi hoặc mask. Thiết lập 2 đường truyền tĩnh mạch lớn, truyền dịch đẳng
trương theo y lệnh. Thông tiểu theo dõi lượng nước tiểu/giờ
- Chăm sóc và xử trí sản khoa ban đầu: Xoa đáy tử cung qua thành bụng. Theo dõi độ
co hồi tử cung, chiều cao đáy tử cung. Phụ bác sĩ kiểm tra bánh nhau, khám và xử trí tổn
thương đường sinh dục nếu có
- Thực hiện các y lệnh thuốc và cận lâm sàng
- Theo dõi và phòng ngừa biến chứng
- Trấn an sản phụ, hỗ trợ tinh thần giảm lo lắng, sợ hãi, tạo cảm giác an toàn
- Chăm sóc sản phụ sau ổn định: Hướng dẫn sản phụ nghỉ ngơi tuyệt đối trong giai
đoạn đầu. Theo dõi ra huyết âm đạo. Đảm bảo dinh dưỡng đầy đủ, giàu sắt cho sản phụ.
Hướng dẫn sản phụ vệ sinh cá nhân và vùng sinh dục
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1 Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Giữ một tâm trạng thật thoải mái
+ Người nhà bệnh nhân cần quan tâm chăm sóc an ủi sản phụ nhất là người chồng
- Vệ sinh:
+ Vệ sinh hàng ngày: rửa vùng sinh dục ít nhất 3 lần/ ngày, lau người thay đồ.
+ Giữ vệ sinh vết thương khô ráo và sạch sẽ.
+ Giữ vệ sinh cá nhân tốt và thực hiện các biện pháp chống nhiễm trùng như rửa tay
thường quy và tránh tiếp xúc với các nguồn lây nhiễm
+ Mặc đồ rộng rãi, sạch sẽ
- Vận động, phục hồi chức năng:
+ Khi có dấu hiệu bất thường như: chảy máu liên tục, đau bụng dữ dội, tim đập nhanh,
hạ huyết áp thì báo ngay cho NVYT
+ Cần nghỉ ngơi để cơ thể có thời gian hồi phục
+ Tránh các hoạt động nặng hoặc căng thẳng
+ Dùng thuốc theo đúng chỉ định của bác sĩ
- Chế độ dinh dưỡng
+ Uống nhiều nước: nước giúp duy trì cân bằng điện giải và hỗ trợ quá trình phục hồi.
+ Ăn thực phẩm giàu sắt: sau khi bị băng huyết, cơ thể cần bổ sung sắt để phục hồi
lượng máu đã mất. Nên ăn các thực phẩm giàu sắt như thịt , cá, trứng, sữa và các sản phẩm
từ đậu nàn.
370
+ Ăn thực phẩm giàu vitamin và khoáng chất: Vitamin C giúp hấp thụ sắt tốt hơn, trong
khi vitamin K hỗ trợ quá trình đông máu. Các thực phẩm như trái cây tươi, rau xanh, và
hạt ngũ cốc là nguồn cung cấp vitamin và khoáng chất cần thiết
+ Ăn các bữa nhỏ và thường xuyên: nên ăn nhiều bữa nhỏ trong ngày thay vì ba bữa
chính lớn
+ Tránh thực phẩm kích thích: như cà phê, đồ ăn cay và đồ uống có cồn.
9.2 Phòng bệnh
- Quản lý thai nghén:
+ Khám thai định kỳ để phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ như đa thai, đa ối, thai to,
tiền sử chảy máu sau đẻ, hoặc các bệnh lý nội khoa ảnh hưởng đến quá trình sinh.
+ Bổ sung sắt và acid folic theo chỉ định của bác sĩ để phòng ngừa thiếu máu.
+ Chế độ dinh dưỡng, nghỉ ngơi hợp lý, tránh lao động nặng.
- Đỡ đẻ an toàn
+ Thực hiện đỡ đẻ đúng kỹ thuật, nhẹ nhàng, tránh làm tổn thương đường sinh dục.
+ Kiểm soát tốt các tổn thương đường sinh dục sau sinh, khâu tầng sinh môn hoặc mổ
đẻ cần đảm bảo cầm máu kỹ.
+ Không đẩy mạnh đáy tử cung để hỗ trợ sổ thai, không cho sản phụ rặn đẻ ở tư thế
đứng.
+ Theo dõi sát quá trình sổ rau, kiểm tra bánh rau toàn vẹn, xử lý kịp thời nếu còn sót
rau.
- Sử dụng thuốc:
+ Sử dụng thuốc co hồi tử cung như oxytocin để tăng co bóp tử cung, giảm nguy cơ
chảy máu sau sinh, đặc biệt trong những trường hợp có nguy cơ cao.
+ Có thể tiêm hoặc truyền tĩnh mạch oxytocin sau sổ rau.
- Chăm sóc sau sinh:
+ Theo dõi sản phụ 6 giờ đầu sau sinh, đặc biệt là 2 giờ đầu, để phát hiện sớm các dấu
hiệu bất thường như chảy máu kéo dài, sốc mất máu, hoặc các dấu hiệu khác của băng
huyết sau sinh.
+ Đánh giá tình trạng sản phụ, theo dõi lượng máu mất và các dấu hiệu khác.
+ Cung cấp dinh dưỡng hợp lý, giúp sản phụ hồi phục sức khỏe.
- Giáo dục và chuẩn bị:
+ Cung cấp thông tin cho sản phụ và người nhà về nguy cơ băng huyết sau sinh và cách
nhận biết các dấu hiệu bất thường.
+ Hướng dẫn sản phụ cách chăm sóc bản thân sau sinh.
- Xử trí kịp thời khi có dấu hiệu bất thường: Nếu có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào
như chảy máu nhiều, đau bụng, hoa mắt, chóng mặt, khó thở, cần đến ngay cơ sở y tế để
được khám và xử trí kịp thời.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân chảy máu sau đẻ
2. Triệu chứng nhận biết chảy máu sau đẻ
3. Cách phòng bệnh chảy máu sau đẻ
371
Tài liệu tham khảo
1. Bộ y tế (2015), Chảy máu sau đẻ, Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh sản phụ
khoa- tr 103
2. PGS.TS Trần Thị Lợi, Bài giảng Chảy máu sau đẻ của, Bộ môn Phụ sản ĐHYD TP
Hồ Chí Minh tr 359
3. Bộ y tế (2008), Sách Điều dưỡng sản phụ khoa, Nhà xuất bản giáo dục Hà Nội trang
139
372
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO THAI PHỤ TIỀN SẢN GIẬT- SẢN GIẬT
I. Mục tiêu
Giúp thai phụ biết được:
1. Nguyên nhân của tiền sản giật, sản giật
2. Triệu chứng của tiền sản giật, sản giật
3. Cách chăm sóc, phòng tiền sản giật, sản giật
II.Nội dung
1. Đại cương
Tiền sản giật (TSG) là rối loạn chức năng nhiều cơ quan liên quan đến thai nghén đặc
trưng với sự xuất hiện triệu chứng tăng huyết áp và protein niệu hoặc các triệu chứng lâm
sàng liên quan đến tổn thương nhiều cơ quan do ảnh hưởng của Tiền sản giật.
Sản giật (SG) là sự xuất hiện những cơn co cứng - co giật khu trú hoặc toàn thân có
hoặc không kèm theo hôn mê xảy ra trên những bệnh nhân có triệu chứng của TSG sau khi
đã loại trừ cơn co giật do các nguyên nhân khác như động kinh, nhồi máu não, xuất huyết
não hoặc do sử dụng thuốc. Sản giật được xem là một biến chứng biểu hiện tình trạng nặng
của Tiền sản giật, có thể xảy ra trong thai kỳ hoặc thời kỳ hậu sản.
Tiền sản giật là bệnh lý có nhiều biến chứng đối với cả mẹ và thai nhi, là một trong
những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong mẹ, tử vong chu sinh trên toàn thế giới. Bên
cạnh đó, ảnh hưởng của TSG-SG còn kéo dài sau sinh, liên quan đến các lần sinh tiếp theo
và là yếu tố nguy cơ của các bệnh lý tim mạch về sau.
2. Nguyên nhân
- Không có nguyên nhân rõ ràng, nhưng có liên quan tới một số yếu tố nguy cơ gây
tiền sản giật và sản giật ở phụ nữ mang thai:
- Sinh con lần đầu tiên.
- Tuổi mẹ trên 35 tuổi hoặc dưới 20 tuổi khi mang thai.
- Tăng huyết áp mạn tính.
373
- Bệnh thận, bệnh mô liên kết.
- Mang thai nhiều lần.
- Có tiền sử gia đình về sản giật, tiền sản giật.
- Mẹ béo phì, hút thuốc lá.
- Mẹ có bệnh lý về mạch máu (viêm mạch...).
- Đái tháo đường
3. Triệu chứng
- Tăng HA trong Tiền sản giật được xác định khi tuổi thai sau tuần thứ 20
- Protein niệu
- Phù đặc biệt ở mặt, chân tay
- Các triệu chứng lâm sàng khác của bệnh lý Tiền sản giật gồm: nhìn mờ, đau đầu
không đáp ứng với các thuốc giảm đau, đau vùng thượng vị - hạ sườn phải, rối loạn tri giác
4. Cận lâm sàng
- Xét nghiệm nước tiểu: protein niệu. Protein niệu là dấu hiệu tổn thương cầu thận,
giúp chẩn đoán và đánh giá mức độ Tiền sản giật.
- Xét nghiệm máu: đánh giá chức năng thận
+ Huyết sắc tố (Hb) có thể giảm do tan máu hoặc pha loãng
+ Tiểu cầu giảm < 100.000/mm³ dấu hiệu Tiền sản giật nặng
+ Bạch cầu có thể tăng nhẹ (không đặc hiệu)
+ Đông máu: Phát hiện rối loạn đông máu, nguy cơ chảy máu, đông máu nội mạch rải
rác
+ Chức năng gan, thận: Đánh giá tổn thương gan, nguy cơ vỡ gan, suy thận cấp, theo
dõi biến chứng nặng
- Siêu âm thai: Đánh giá phát triển thai, nước ối, rau thai
5. Chẩn đoán
- Lâm sàng: Tăng huyết áp, phù
- Cận lâm sàng:
+ Xét nghiệm nước tiểu: Protein niệu
374
+ Xét nghiệm máu: Chức năng gan thận, giảm tiểu cầu
6. Biến chứng
Tiền sản giật có thể gây những biến chứng nguy hiểm cho thai phụ và thai nhi.
- Đối với thai phụ: sản giật, phù não, phù phổi, phù võng mạc, suy thận cấp, thiếu máu,
giảm tiều cầu, rau bong non
- Đối với thai nhi: chậm phát triển bào thai, suy thai
7. Điều trị
Điều trị tiền sản giật tùy theo thể bệnh
- Điều trị tiền sản giật nhẹ:
+ Có thể điều trị và theo dõi ngoại trú bằng cách đo huyết áp 2 lần/ngày
+ Nghỉ ngơi và nằm nghiêng trái
+ Theo dõi hàng tuần, nếu nặng lên phải nhập viện và điều trị tích cực
375
+ Nếu thai đã đủ tháng nên chấm dứt thai kỳ ở tuyến chuyên khoa
+ Uống đủ nước (2 – 3 lít nước mỗi ngày), ăn tăng đạm và ăn nhạt
- Điều trị tiền sản giật nặng:
+ Phải nhập viện và theo dõi huyết áp và được điều trị tích cực.
+ Theo dõi huyết áp 4 lần/ngày, cân nặng và protein niệu hàng ngày, xét nghiệm đếm
tiểu cầu, siêu âm và theo dõi tim thai liên tục.
+ Chế độ điều trị cơ bản như sau:
+ Điều trị nội khoa
+ Nghỉ ngơi và nằm nghiêng trái
+ Thuốc an thần: diazepam tiêm hoặc uống
+ Sử dụng Magnesium Sulfate
+ Thuốc hạ huyết áp: sử dụng khi có huyết áp cao (160/110mmHg)
+ Thuốc lợi tiểu: chỉ sử dụng khi có đe dọa phù phổi cấp và thiểu niệu
- Điều trị sản khoa và ngoại khoa:
+ Nếu tiền sản giật nặng không đáp ứng với điều trị hoặc xảy ra sản giật thì chấm dứt
thai kỳ với mọi tuổi thai. Trước khi chủ động chấm dứt thai kỳ, cần ổn định tình trạng bệnh
nhân trong vòng 24-48 giờ
+ Nên sinh thủ thuật nếu đủ điều kiện, hoặc mổ lấy thai khi có chỉ định sản khoa hoặc
cần nhanh chóng chấm dứt thai kỳ
+ Chỉ định mổ lấy thai khi các triệu chứng biểu hiện diễn biến đang nặng lên:
• Tăng huyết áp nặng không đáp ứng điều trị kéo dài > 24 giờ
• Suy thận không đáp ứng điều trị thuốc lợi tiểu
• Phù phổi cấp huyết động
• Giảm tiểu cầu khó kiểm soát, rối loạn đông máu nội mạch lan tỏa
• Rối loạn chức năng gan, tụ máu bao gan, rách bao gan
• Sản giật với các biểu hiện thần kinh trung ương
• Bong nhau, đa ối, thiểu ối
• Suy thai
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Thực hiện y lệnh của bác sĩ
+ Thực hiện thuốc theo y lệnh
+ Theo dõi dấu hiệu sinh tồn theo y lệnh
+ Theo dõi các dấu hiệu phản ứng thuốc
+ Thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng và báo cáo kết quả theo y lệnh
+ Ghi hồ sơ chăm sóc
- Hướng dẫn chăm sóc thai phụ
+ Theo dõi thai phụ thực hiện đúng chế độ thuốc, ăn uống, nghỉ ngơi
+ Hướng dẫn thai phụ tự phát hiện các dấu hiệu bất thường như đau đầu, ù tai, hoa mắt,
nhìn mờ, đau bụng thượng vị báo ngay cho nhân viên y tế
+ Chuẩn bị các phương tiện cấp cứu nếu có sản giật xảy ra
376
- Theo dõi thai nhi: Nghe tim thai định kỳ hoặc liên tục. Theo dõi monitoring tim thai
(CTG). Hỗ trợ bác sĩ siêu âm thai, Doppler khi có chỉ định. Phát hiện sớm suy thai, chậm
phát triển trong tử cung
- Chăm sóc trong cơn sản giật (nếu xảy ra): Đặt người bệnh nằm nghiêng trái, đầu
thấp. Đảm bảo đường thở thông thoáng, thở oxy. Không ghì giữ người bệnh khi co giật.
Sau cơn hút đờm dãi. Theo dõi ý thức, dấu hiệu sinh tồn
9. Tư vấn, truyền thống giáo dục sức khỏe
9.1.Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Giữ tinh thần bình tĩnh, tránh lo lắng, căng thẳng
+ Tin tưởng và tuân thủ hướng dẫn của nhân viên y tế
+ Tránh tiếp xúc với tiếng ồn, môi trường đông người
+ Gia đình người bệnh cần quan tâm, động viên, hỗ trợ người bệnh nghỉ ngơi
- Vệ sinh:
+ Giữ vệ sinh thân thể hằng ngày, lau người bằng nước ấm
+ Vệ sinh vùng kín sạch sẽ, khô thoáng
+ Tránh ngâm mình lâu trong nước
+ Giữ phòng ở sạch, thoáng mát, yên tĩnh
- Vận động-Phục hồi chức năng:
+ Nghỉ ngơi tuyệt đối hoặc hạn chế vận động khi bệnh nặng
+ Nằm nghiêng trái để tăng lưu lượng máu nuôi thai
+ Không làm việc nặng, không đứng hoặc ngồi lâu
+ Không tự ý đi lại khi: Chóng mặt, nhức đầu, hoa mắt
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Ăn đầy đủ các nhóm thực phẩm, ăn chế độ ít muối < 6g/ ngày, 2-3g/ngày đối với
những tháng cuối thai kỳ
+ Uống nhiều nước 2.5l/ ngày
+ Thực phẩm thai phụ bị tiền sản giật nên ăn
• Các loại gạo, mỳ, ngô, khoai, sắn, bún, phở, nên chọn gạo lức, bánh mì đen hoặc ngũ
cốc xay xát.
• Các thực phẩm giàu đạm động vật, ít béo, giàu sắt và canxi như thịt nạc, tôm cá nạc,
cua…
• Các chất béo như bơ động vật, dầu oliu, dầu đậu nành, dầu điều, dầu mè, dầu hạnh
nhân, hướng dân, hạt điều, trứng, thực phẩm từ đậu nành, quả óc chó, omega-3 trong các
loại cá.
• Ăn nhiều loại rau xanh, đặc biệt là những rau giúp nhuận tràng như rau khoai lang,
rau mồng tơi, rau đay.
• Bổ sung nhiều loại trái cây như thanh long, cam, bưởi, đu đủ chín, chuối… vào thực
đơn.
• Ăn các loại sữa ít béo và những chế phẩm từ sữa như sữa chua.
+ Những thực phẩm hạn chế
377
• Nội tạng động vật
• Mỡ và bơ động vật
• Những loại gia vị cay nóng như hạt tiêu, gừng, ớt
• Những thực phẩm chứa nhiều đường như bánh, kẹo, các loại nước ngọt
+ Thực phẩm không nên dùng
• Thực phẩm chế biến sẵn: ngũ cốc ăn sáng, mì ăn liền, giò chả, lạp xưởng, đồ hộp, mì
chính, hạt nêm.
• Dưa, cà muối
• Các loại quả sấy khô
• Rượu, bia, nước ngọt có ga
• Thực phẩm tái, sống như trứng trần, gỏi…
• Hạn chế ăn các món rán, quay, xào, hạn chế sử dụng các loại quả ép, xay sinh tố mà
nên ăn cả thịt quả để có chất xơ
9.2.Phòng bệnh
- Thực hiện khám thai định kỳ đầy đủ và đúng lịch, nhất là những cột mốc khám thai
quan trọng.
- Có chế độ ăn uống khoa học, bổ sung đầy đủ chất dinh dưỡng cho mẹ bầu và thai nhi
phát triển tốt.
- Theo dõi, ghi lại sự thay đổi về huyết áp, cân nặng, nước tiểu,… hàng ngày để sớm
phát hiện bất thường.
- Thông báo ngay cho bác sĩ khi cơ thể có những triệu chứng bất thường để có hướng
điều trị kịp thời.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân của tiền sản giật, sản giật?
2. Triệu chứng nhận biết tiền sản giật, sản giật?
3. Cách phòng bệnh tiền sản giật, sản giật?
Tài liệu tham khảo
1. Vinmec, Tiền sản giật: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị, https://www.vinmec.com/vie/benh/tien-san-giat-3233 2. Tâm Anh Hospital, Sản giật: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và cách phòng ngừa, https://tamanhhospital.vn/benh/san-giat/, 2020 3. Chăm sóc sức khoẻ trọn đời cho bạn, Tiền sản giật nên ăn gì tốt nhất?, https://benhvienthucuc.vn/song-khoe/san-khoa/tien-san-giat-nen-an-gi-tot-nhat, 2021
378
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO SẢN PHỤ BỊ NHIỄM TRÙNG HẬU SẢN
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh, người nhà, người chăm sóc biết được:
1. Nguyên nhân về bệnh nhiễm trùng hậu sản.
2. Các triệu chứng về bệnh.
3. Cách chăm sóc âm hộ, âm đạo, cách phòng bệnh.
4. Chế độ dinh dưỡng.
II. Nội dung
1. Đại cương
Nhiễm trùng hậu sản hay nhiễm khuẩn hậu sản là tình trạng vùng kín bị nhiễm khuẩn
trong thời kỳ hậu sản. Vi khuẩn xâm nhập từ bộ phận sinh dục theo đường máu, nhiễm
khuẩn ngược dòng từ âm đạo, cổ tử cung qua tổn thương đường sinh dục trong và sau sinh.
Thường xảy ra trong thời kỳ hậu sản tức là 6 tuần sau sinh.
2. Nguyên nhân
- Nhiễm trùng hậu sản có thể do một số vi khuẩn gây ra như tụ cầu khuẩn, liên cầu
khuẩn, E. coli, các vi khuẩn kỵ khí như Clostridium, Bacteroides gây ra…
- Đường lan truyền để gây nhiễm khuẩn có thể từ âm đạo qua cổ tử cung, qua vòi tử
cung vào phúc mạc; đồng thời vi khuẩn cũng có thể xâm nhập qua chỗ nhau bám vào máu
gây nhiễm trùng máu.
- Do rách hoặc cắt nới tầng sinh môn mà khồng khâu hoặc khâu không đúng kỹ thuật,
không đảm bảo vô khuẩn.
- Do rách âm đạo, âm hộ mà khâu không tốt, có khi quên gạc trong âm đạo.
3. Triệu chứng, dấu hiệu nhận biết
- Triệu chứng:
+ Sốt trên 380C.
+ Đau bụng dưới hoặc vùng chậu do tử cung bị sưng.
+ Tiết dịch âm đạo có mùi hôi.
+ Da nhợt nhạt, có thể là dấu hiệu của mất máu khối lượng lớn.
+ Ớn lạnh.
379
+ Cảm giác khó chịu.
+ Đau đầu.
+ Ăn không ngon.
- Dấu hiệu nhận biết:
+ Thấy rõ vết rách hoặc chỗ khâu bị viêm tấy, mưng mủ, đau.
+ Thể trạng có thể bình thường nếu kịp thời điều trị tại chỗ và dùng kháng sinh toàn
thân.
+ Nếu không dùng kháng sinh, nhiệt độ có thể lên 38 – 38,50C; nhưng tử cung vẫn tiến
triển bình thường và sản dịch không hôi.
4. Cận lâm sàng
- Xét nghiệm công thức máu: xem hồng cầu giảm thiếu máu sau sinh, bạch cầu tăng
khi có nhiễm trùng.
- Siêu âm tử cung phần phụ xem có sót nhau.
5. Chẩn đoán
Gồm những yếu tố làm tăng nguy cơ trong thời kì hậu sản:
- Sản phụ có tiền sử nhiễm khuẩn âm đạo, nhiễm trùng lây qua đường tình dục.
- Thiếu máu, dinh dưỡng kém.
- Thể trạng thừa cân béo phì.
- Có tình trạng nhiễm khuẩn âm đạo hay có các bệnh lây qua đường tình dục.
- Ối vỡ non.
- Chuyển dạ kéo dài.
380
- Sót một phần nhau thai trong tử cung.
- Băng huyết sau sinh.
6. Biến chứng
- Nhiễm khuẩn tầng sinh môn, âm hộ, âm đạo.
- Viêm cơ tử cung.
- Viêm niêm mạc tử cung.
- Viêm dây chằng rộng và phần phụ.
- Viêm phúc mạc tiểu khung.
- Viêm phúc mạc toàn bộ.
- Nhiễm khuẩn huyết.
7. Điều trị
Nhiễm khuẩn hậu sản là một tai biến sản khoa nguy hiểm nếu không kịp thời được phát
hiện và điều trị sẽ gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của sản phụ, thậm chí có thể khiến mẹ
và bé tử vong. Tùy theo nguyên nhân, mức độ bệnh mà có hướng điều trị phù hợp:
- Nhiễm khuẩn tầng sinh môn, âm hộ, âm đạo:
+ Sản phụ sẽ được cắt chỉ tầng sinh môn nếu vết khâu tấy đỏ có mủ. Vệ sinh tại chỗ
hàng ngày bằng oxy già (vết khâu có mủ), hoặc Betadin.
+ Sản phụ có thể được chỉ định dùng kháng sinh (uống hoặc tiêm) để kiểm soát nhiễm
khuẩn.
- Viêm cơ tử cung:
+ Cấy sản dịch, cấy máu (làm kháng sinh đồ), sử dụng kháng sinh theo chỉ định bác sĩ.
+ Nâng cao thể trạng, bù nước điện giải, truyền máu (nếu cần thiết).
- Viêm niêm mạc tử cung: Sử dụng kháng sinh toàn thân (tiêm) theo phác đồ nếu
nguyên nhân do sót nhau thì phải đợi đến khi nhiệt độ cơ thể giảm hoặc hết sốt mới được
nong nạo buồng tử cung, trong trường hợp nguyên nhân gây viêm tử cung toàn bộ phải cắt
bỏ tử cung toàn phần và xét nghiệm cấy máu để phát hiện sớm tình trạng nhiễm trùng
huyết.
- Viêm dây chằng rộng và phần phụ:
+ Bệnh nhân cần nghỉ ngơi, chườm lạnh, giảm đau, chống viêm.
+ Sử dụng kháng sinh phổ rộng (dựa vào kháng sinh đồ), phối hợp trong 2 tuần.
+ Trong trường hợp nặng có thể chỉ định cắt tử cung.
- Viêm phúc mạc tiểu khung:
+ Khi điều trị tích cực và đáp ứng, bệnh tiến triển tốt và có thể khỏi nhưng cũng có
trường hợp phát triển thành viêm phúc mạc toàn bộ. Bệnh nhân điều trị muộn có thể để lại
di chứng dính, tắc ruột thậm chí tử vong.
381
+ Sản phụ cần nghỉ ngơi, chườm đá lạnh, dùng kháng sinh phù hợp với liều cao; nếu
có áp xe ở túi cùng Douglas phải chọc dò và dẫn lưu qua túi cùng âm đạo; trường hợp điều
trị không đáp ứng phải cắt bỏ tử cung và sử dụng kháng sinh thích hợp với liều cao truyền
qua đường tĩnh mạch.
- Viêm phúc mạc toàn bộ: Xử trí bằng cách sử dụng kháng sinh toàn thân phù hợp, bồi
phụ nước và các chất điện giải, thực hiện phẫu thuật cắt bỏ tử cung bán phần, tiến hành rửa
và dẫn lưu ổ bụng.
- Nhiễm khuẩn huyết: Sản phụ bị nhiễm khuẩn huyết được điều trị kết hợp nội khoa
và ngoại khoa.
- Nội khoa: hồi sức chống choáng, kháng sinh phổ rộng, phối hợp (dựa vào kháng sinh
đồ, khi chưa có kháng sinh đồ nên dùng loại kháng sinh có phổ kháng khuẩn rộng như
nhóm cephalosporin, metronidazol, quinolon… kết hợp với biện pháp truyền máu, dùng
thuốc trợ tim.
- Ngoại khoa: Khi nhiệt độ cơ thể trở lại bình thường hoặc giảm xuống phải thực hiện
phẫu thuật cắt bỏ tử cung bán phần để loại trừ ổ nhiễm khuẩn tiên phát.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Chăm sóc vết may tầng sinh môn đúng cách: Thay băng vết thương tầng sinh môn,
vệ sinh vùng sinh dục sạch sẽ.
- Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm, siêu âm.
- Truyền máu nếu có.
- Theo dõi sản phụ: Sản dịch, đại tiểu tiện, tình trạng nhiễm trùng…
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Vận động:
+ Vận động, đi lại nhẹ nhàng. Tập những động tác nhẹ nhàng giúp phục hồi cơ thể, lưu
thông máu, mau liền sẹo, tránh táo bón, tránh thuyên tắt TM. Giúp cơ thành bụng, cơ nâng
hậu môn, cơ sàn chậu nhanh chóng phục hồi.
+ Tránh đi lại nhiều, tránh vận động sớm trong giai đoạn 1 tháng sau sinh.
- Vệ sinh:
+ Thường xuyên vệ sinh, thay mới chăn ga gối đệm.
+ Vệ sinh vùng kín bằng nước đun sôi để ấm.
+ Tắm sửa sạch sẽ hàng ngày, không kiêng khem quá mức sau sinh. Tắm nhanh, quấn
khăn, mặc quần áo.
+ Nguyên tắc: giữ ấm…
- Dinh dưỡng:
+ Ăn uống: đầy đủ chất, không khiêng khem.
+ Đảm bảo dinh dưỡng cho mẹ và tổng hợp sữa cho con.
+ Không nên ăn quá mặn, tránh thức ăn nhiều gia vị: hành, tiêu, tỏi, ớt…
- Nghỉ ngơi: Ngủ đủ 8 tiếng/ngày. Tránh căng thẳng tinh thần.
- Hướng dẫn chăm sóc vú và cho bé bú đúng:
+ Cho bé bú sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu.
+ Lau sạch đầu vú trước và sau khi cho con bú.
382
+ Cho bé bú từng bầu vú.
+ Sau mỗi lần cho bú, phải vắt hết lượng sữa thừa.
+ Đầu vú bị nứt, viêm nhiễm: không cho trẻ bú vú bên đó, vắt sữa để tránh tắt tia sữa.
9.2. Phòng bệnh
- Trước khi thụ thai cả vợ và chồng cùng phải chú ý chế độ ăn uống, không dùng các
chất kích thích, như: rượu, bia, thuốc lá, ma túy.
- Tránh làm việc nặng, làm việc quá sức; tránh tiếp xúc với các loại hóa chất, môi
trường ô nhiễm; ăn uống đầy đủ các dưỡng chất.
- Nghỉ ngơi hợp lý; giữ cho tinh thần luôn được thoải mái.
- Khám thai theo định kỳ để bác sĩ theo dõi sự phát triển của thai nhi cũng như sức
khỏe của người mẹ.
Câu hỏi thảo luận
1. Nhiễm trùng hậu sản là gì?
2. Dấu hiệu nhận biết nhiễm trùng hậu sản?
3. Cách chăm sóc và phòng bệnh cho sản phụ bị nhiễm trùng hậu sản?
Tài liệu tham khảo
1. Thạc sĩ, Bác sĩ Nguyễn Như Thu Trúc - Sản khoa - Khoa Sản phụ khoa -
Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Nha Trang, năm 2018.
2. Sách kỹ thuật điều dưỡng – Bệnh viện Từ Dũ, năm 2019.
383
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO THAI PHỤ THAI TRỨNG
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh, người nhà, người chăm sóc biết được:
1. Nguyên nhân gây bệnh thai trứng.
2. Triệu chứng về bệnh thai trứng.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh thai trứng.
4. Phương pháp điều trị bệnh thai trứng.
5. Cách chăm sóc, chế độ dinh dưỡng sau điều trị thai trứng.
II. Nội dung
1. Đại cương
Thai trứng đa phần lành tính nhưng có thể biến chứng thành ung thư nguyên bào nuôi,
gặp ở mọi lứa tuổi trong thời kỳ sinh đẻ.
Về phân loại, có 2 loại thai trứng, cụ thể:
- Thai trứng hoàn toàn: là loại chửa trứng mà tất cả các gai rau phình to thành các túi
chứa dịch, không có tổ chức thai.
- Thai trứng bán phần: là loại chửa trứng gồm cả trứng và thai, thai còn sống hoặc đã
chết, hoặc một phần thai, màng ối.
384
2. Nguyên nhân
Nguyên nhân chính xác thai trứng vẫn chưa được xác định rõ ràng, nhưng các yếu tố
nguy cơ bao gồm:
- Trên 35 tuổi
- Tiền sử thai trứng
- Rối loạn nội tiết
3. Triệu chứng
- Có hiện tượng trễ kinh.
- Rong huyết: Đây là triệu chứng phổ biến nhất ở thai phụ chửa trứng, xuất hiện sau
khi trễ kinh vài tuần. Máu ra ở âm đạo có thể ít hoặc nhiều; thường có màu sẫm đen, đôi
khi màu đỏ tươi; máu loãng và chảy kéo dài.
- Nghén nặng: thai phụ buồn nôn và nôn nhiều, người mệt mỏi, đôi khi có phù, có
protein niệu và có thể tăng huyết áp. Thai phụ có thể được chẩn đoán nhầm là dọa sẩy trong
giai đoạn đầu của bệnh.
- Bụng to nhanh chóng.
- Không có hiện tượng thai máy.
- Có triệu chứng cường giáp: lo lắng, nhịp tim nhanh, vã mồ hôi, run tay… (7%).
- Ngoài các triệu chứng ở trên, một số người bệnh thai trứng có thể xuất hiện kèm theo
các dấu hiệu sau:
+ Triệu chứng toàn thân: mệt mỏi, giảm khả năng làm việc, có biểu hiện cường
giáp (nhịp tim nhanh, vã mồ hôi) hoặc da xanh xao nếu thiếu máu.
+ Tiền sản giật: thường xuất hiện trong giai đoạn sau của bệnh với các triệu chứng
như huyết áp cao, phù, tiểu ra protein.
4. Cận lâm sàng
Có 2 cách phát hiện hiện tượng chửa trứng là siêu âm và xét nghiệm:
- Siêu âm: hình ảnh tương tự như tuyết rơi hoặc lỗ chỗ như tổ ong.
- Thực hiện các xét nghiệm: Định lượng Beta - hCG, Định lượng estrogen, Định lượng
HPL.
385
5. Chẩn đoán
- Lâm sàng:
+ Chảy máu âm đạo.
+ Đau bụng dưới.
+ Không có hiện tượng thai máy, không có tim thai.
- Cận lâm sàng: Siêu âm: hình ảnh tương tự như tuyết rơi hoặc như tổ ong.
6. Biến chứng
- Băng huyết do sẩy thai trứng: đây là một biến chứng nguy hiểm đến tính mạng thai
phụ.
- Thủng tử cung: trong quá trình tiển triển của thai trứng do các gai rau ăn sâu vào các
lớp cơ tử cung, hậu quả gây thủng tử cung, gây chảy máu trong ổ bụng, nếu không được
xử trí kịp thời sẽ ảnh hưởng đến tính mạng.
- Ung thư nguyên bào nuôi: Khoảng 15 - 27% trường hợp thai trứng có biến chứng ác
tính.
7. Điều trị
- Sau khi được chẩn đoán và phân loại thai trứng, người bệnh sẽ được làm thủ thuật
hút lòng tử cung để lấy mô thai ra khỏi tử cung. Mô thai này được gửi xét nghiệm mô học
để chẩn đoán xác định có đúng là bệnh thai trứng hay không.
386
- Đối với thai trứng nguy cơ cao, tùy trường hợp người bệnh có thể được hóa dự phòng
Methotrexate để giảm tỉ lệ diễn tiến thành ung thư.
- Người bệnh trên 40 tuổi, đủ con hoặc không muốn sanh con nữa, có thể cắt tử cung
để hạn chế và phòng ngừa bệnh diễn tiến thành ung thư.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Giảm đau cho người bệnh.
- Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm.
- Theo dõi người bệnh: dấu hiệu sinh tồn, tình trạng chảy máu.
- Truyền máu (nếu có).
- Sau nạo hút thai trứng, cần phải theo dõi sự co hồi tử cung, tình trạng chảy máu âm
đạo, tình trạng nhiễm trùng như: sốt, đau bụng dưới…
- Vệ sinh âm hộ âm đạo, giữ âm đạo sạch, khô thoáng.
- Động viên tinh thần, tránh phản ứng tiêu cực.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Động viên, an ủi người bệnh.
+ Cần giữ tinh thần vui vẻ, lạc quan, không nên lo lắng quá.
- Vệ sinh: Vệ sinh cơ thể và vùng kín sạch sẽ, thay băng vệ sinh thường xuyên.
- Vận động - PHCN:
+ Không quan hệ tình dục cho đến khi cơ thể hồi phục hoàn toàn (ít nhất 1 tháng).
+ Nghỉ ngơi một cách đầy đủ, không làm việc nặng và hoạt động thể thao mạnh.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Sau khi hút thai trứng, cần ăn nhiều những thực phẩm chứa protein như: Thịt (đặc
biệt là thịt bò), cá, trứng, các loại sữa, các loại đậu và gan động vật,... để tăng cường miễn
dịch cho cơ thể và giúp tái tạo lại lượng máu đã mất khi thực hiện hút thai.
387
+ Bổ sung nước và vitamin, đặc biệt là vitamin C và E thông qua việc ăn những thực
phẩm xanh và hoa quả như: Rau ngót, cà chua, giá đỗ, bí đỏ, táo, nho,... đây là thực phẩm
vừa cung cấp vitamin, vừa bổ sung lượng sắt và photpho giúp quá trình hồi phục sức khỏe
diễn ra nhanh hơn.
+ Bổ sung những thực phẩm như rau diếp, măng tây, dưa hấu, bột mì, bột ngũ cốc, hạt
điều, tránh những thực phẩm kích thích co bóp tử cung như: rau sam, mướp đắng. táo mèo,
đồ ăn vặt, đồ ăn nhanh, thực phẩm chua, nước đậu, rượu, bia, nước ngọt có ga, các thực
phẩm cay nóng và những thực phẩm có tình hàn như: ớt, tiêu, gừng, dấm, ốc, cua, tôm, hải
sản...
9.2. Phòng bệnh
Hiện nay, hoàn toàn chưa có cách phòng ngừa thai trứng. Tuy nhiên, cách phòng ngừa
thai trứng an toàn đã được xem xét là phát hiện sớm và triệt căn từ đầu. Để được như vậy,
mọi sản phụ cần được quản lý thai sản đầy đủ, ngay từ khi biết có thể mang thai.
Câu hỏi thảo luận
1. Thai trứng là gì? Dấu hiệu nhận biết thai trứng sớm nhất?
2. Bệnh thai trứng nên kiêng gì?
3. Cách phòng bệnh thai trứng?
Tài liệu tham khảo
1. Bệnh viện Trung ương quân đội 108, Một số điều cần biết về chửa trứng,
https://benhvien108.vn/mot-so-dieu-can-biet-ve-chua-trung.htm, 2017.
2. Bệnh viện Medlatec, Thai trứng: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị,
https://medlatec.vn/tu-dien-benh-ly/thai-trung-serdd, 2023.
3. Bệnh viện Vinmec, Thai trứng (chửa trứng): Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán
và điều trị, https://www.vinmec.com/vie/benh/thai-trung-chua-trung-2979.
4. Bệnh viện Từ Dũ, Những điều cần biết khi mắc bệnh thai trứng,
https://www.tudu.com.vn/vn/y-hoc-thuong-thuc/benh-ly-phu-khoa/nhung-dieu-can-biet-
khi-mac-benh-thai-trung/.
388
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO THAI PHỤ THAI NGOÀI TỬ CUNG
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh, người nhà, người chăm sóc biết được:
1. Nguyên nhân thai ngoài tử cung.
2. Các triệu chứng thai ngoài tử cung.
3. Phương pháp điều trị bệnh thai ngoài tử cung.
4. Cách chăm sóc thai phụ thai ngoài tử cung, cách phòng bệnh thai ngoài tử cung.
II. Bệnh học
1. Đại cương
Thai ngoài tử cung là tình trạng thai không làm tổ trong buồng tử cung mà lại nằm ở
bên ngoài. Các vị trí thai ngoài tử cung có thể làm tổ bao gồm:
- Thai nằm ở vòi tử cung: Đây là trường hợp thai ngoài tử cung hay gặp nhất (chiếm
95%).
- Thai nằm ở buồng trứng, cổ tử cung, ổ bụng.
2. Nguyên nhân
- Thai phụ bị viêm nhiễm đường sinh dục dưới không được điều trị dẫn đến viêm tắc
2 vòi tử cung: viêm dính, viêm nhiễm vòi trứng (chủ yếu do nhiễm Chlamydia), viêm vùng
chậu do mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục hoặc do nạo phá thai.
- Do tắc, hẹp, quá dài, bị xoắn, co bóp và nhu động bất thường của vòi trứng.
- Mắc các bệnh như lạc nội mạc tử cung, u nang buồng trứng, sau phẫu thuật tạo hình
vòi trứng…
- Sử dụng thuốc tránh thai nội tiết: làm tăng nguy cơ
- Ngày nay tỷ lệ mổ lấy thai ngày càng tăng cũng làm tăng nguy cơ có thai ở sẹo mổ
lấy thai. Đây là một thể rất nguy hiểm nếu không được chẩn đoán và điều trị sớm.
- Phụ nữ nghiện thuốc lá, sống lâu dài trong môi trường có khói thuốc lá…
389
- Nguyên nhân ở vòi tử cung (vòi trứng): Thai phụ bị viêm dính vòi tử cung (chủ yếu
do nhiễm Chlamydia), các bất thường bẩm sinh của vòi tử cung, phẫu thuật tạo hình vòi tử
cung, dính bên ngoài sau viêm phúc mạc, vòi tử cung quá dài, vòi tử cung bị xoắn, co bóp
và nhu động bất thường của vòi tử cung.
3. Triệu chứng: Mang thai ngoài tử cung gồm các dấu hiệu lâm sàng chính:
- Dấu hiệu nghén: nôn, buồn nôn, mệt mỏi (có thể có hoặc không)
- Chậm kinh: Chậm kinh là dấu hiệu bất cứ phụ nữ nào mang thai cũng có. Tuy nhiên,
nhiều phụ nữ mang thai ngoài tử cung thường có kinh nguyệt không đều, có tháng bị sớm,
có tháng bị muộn nên rất khó nhận biết dấu hiệu này.
- Đau bụng: Khi đau bụng, một trong hai bên hố chậu, đau âm ỉ hoặc thành từng cơn.
Khi khối thai vỡ thì thai phụ thấy đau nhói và sốc, choáng.
- Ra máu âm đạo bất thường: Máu âm đạo sẫm màu, ra từng đợt hoặc kéo dài sau 1
vài tuần chậm kinh hoặc có thể không chậm kinh ra máu đúng kì nhưng kéo dài bất thường.
4. Cận lâm sàng
- Siêu âm
+ Siêu âm phụ khoa
+ Siêu âm qua ngã âm đạo
+ Siêu âm ổ bụng
- Xét nghiệm máu: Beta HCG tăng chậm hơn so với thai kì bình thường
- Nội soi ổ bụng
5. Chẩn đoán
- Lâm sàng:
+ Chậm kinh, đau bụng, ra huyết âm đạo
+ Khám lâm sàng: Thăm khám vùng chậu, đánh giá kích thước tử cung, dấu hiệu thai
ngoài tử cung
- Cận lâm sàng:
+ Siêu âm: Đánh giá tử cung, ống dẫn trứng, vị trí của thai nằm trong hay ngoài buồng
tử cung.
390
+ Xét nghiệm máu: định lượng nồng độ Beta HCG. Đối với thai khỏe mạnh, nồng độ
Beta HCG sẽ tăng lên sau mỗi 2 ngày, tăng dần theo tuổi thai. Nồng độ này có thể bất
thường như: tăng chậm hoặc không tăng. Thai ngoài tử cung có thể chẩn đoán được nhưng
dễ nhầm lẫn với 1 số bệnh khác cần được khám xét tỉ mỉ loại trừ các bệnh khác.
+ Bên cạnh những dấu hiệu lâm sàng, thai phụ cũng cần phải thực hiện những xét
nghiệm cận lâm sàng như siêu âm (Siêu âm đầu dò âm đạo được xem là phương tiện tốt
nhất để chẩn đoán sớm chửa ngoài tử cung) xét nghiệm máu, xét nghiệm beta HCG….
- Chẩn đoán phân biệt
+ Dọa sẩy thai, sẩy thai.
+ Thai lưu….
+ Viêm phần phụ
+ Vỡ nang noãn
+ Khối u buồng trứng
+ Viêm ruột thừa
6. Biến chứng
- Vỡ thai ngoài tử cung gây chảy máu
- Tổn thương ống dẫn trứng
- Trầm cảm
- Vô sinh
- Tử vong
7. Điều trị
- Nội khoa:
+ Thoái triển tự nhiên
+ Tiêm chất hủy phôi
+ Tiêm Methotrexat
- Phẫu thuật
+ Phẫu thuật bảo tồn: vòi trứng, ống dẫn trứng, tử cung…
+ Phẫu thuật triệt để: nội soi, mở bụng.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Trước phẫu thuật:
+ Thực hiện thuốc, xét nghiệm theo y lệnh
+ Báo bác sĩ khi có diễn biến xấu
+ Phụ bác sĩ thực hiện thủ thuật (nếu có)
+ Theo dõi dấu hiệu sinh tồn, tình trạng chảy máu âm đạo
+ Động viên tinh thần người bệnh
+ Chuẩn bị và chuyển mổ an toàn (khi có chỉ định phẫu thuật)
+ Không để bệnh diễn tiến đến mức độ nặng từ thai ngoài tử cung chưa vỡ thành thai
ngoài tử cung bị vỡ gây chảy máu nhiều.
- Sau phẫu thuật:
+ Theo dõi dấu hiệu sinh tồn, chảy máu âm đạo
+ Thực hiện thuốc, xét nghiệm
+ Thay băng, chăm sóc vết mổ
391
+ Báo bác sĩ khi có diễn biến xấu
+ Động viên tinh thần
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1 Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Luôn giữ tâm lý thoải mái, vui vẻ, tránh căng thẳng, stress quá nhiều.
+ Người nhà chia sẻ để thai phụ giải tỏa khỏi nỗi buồn.
- Vệ sinh:
+ Thai phụ nên mặc quần áo rộng rãi, để tránh cọ xát gây đau.
+ Giữ vết mổ sạch sẽ: Rửa vết mổ bằng nước muối sinh lý hoặc dung dịch sát khuẩn
theo hướng dẫn của bác sĩ.
+ Thay băng thường xuyên: Thay băng mỗi ngày hoặc theo chỉ định của bác sĩ để giữ
vết mổ khô ráo.
+ Tránh nhiễm trùng: Tránh tắm bồn hoặc ngâm mình trong nước cho đến khi vết mổ
lành hẳn.
- Vận động, phục hồi chức năng:
+ Nghỉ ngơi: Khuyến khích thai phụ nghỉ ngơi đầy đủ để cơ thể có thời gian phục hồi.
+ Ngày đầu sau mổ, tập đi lại nhẹ nhàng trong phòng bệnh để giảm thiểu rủi ro hình
thành cục máu đông. Ngày thứ hai cố gắng đi lại, sinh hoạt như bình thường. Khi cảm thấy
khỏe hơn, có thể đi bộ ra ngoài trời, tùy theo khả năng của bản thân.
+ Thai phụ có thể cử động chân tay nhẹ nhàng tại giường, sau đó có thể bước xuống
giường, tập đi bộ trở lại để giúp các chức năng bình thường của cơ thể phục hồi nhanh hơn,
giảm nguy cơ mắc các biến chứng sau phẫu thuật, giúp cho nhu động ruột nhanh chóng
hoạt động trở lại. Tuy nhiên với những thai phụ mà khối chửa đã vỡ, mất máu nhiều thì
cần nghỉ ngơi nhiều hơn.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Ăn uống cân đối: Cung cấp chế độ ăn uống cân đối, giàu protein, vitamin và khoáng
chất để hỗ trợ quá trình phục hồi.
+ Uống đủ nước: Đảm bảo thai phụ uống đủ nước mỗi ngày.
9.2. Phòng bệnh
- Nên đi khám thai sớm: Khi phát hiện hoặc nghi ngờ có thai. Khi bị đau bụng hay ra
máu bất thường vào giai đoạn sớm của thai kỳ.
- Sử dụng các biện pháp phòng tránh thai đảm bảo, an toàn. Hạn chế nạo phá thai.
- Quan hệ tình dục an toàn để tránh không mắc bệnh lậu, chlamydia và các bệnh lây
truyền qua đường tình dục khác.
- Vệ sinh vùng kín sạch sẽ trước, sau khi quan hệ tình dục, trong thời kỳ kinh nguyệt,
giai đoạn sau sinh và cho con bú.
- Khi có viêm nhiễm sinh dục nên đi khám để được điều trị đầy đủ. Khám phụ khoa
định kỳ và khám phụ khoa ngay khi có dấu hiệu nghi ngờ viêm sinh dục để được điều trị
thích hợp, tránh di chứng viêm dính gây tắc vòi trứng, nguy hại cho khả năng sinh sản về
sau.
392
- Cần theo dõi chặt chẽ các dấu hiệu của bản thân ngay sau mổ, cần trở lại bệnh viện
ngay khi có biểu hiện làm người bệnh khó chịu, hoặc có dấu hiệu bất thường như ra huyết
âm đạo kéo dài, đau bụng dưới nhiều…
- Xây dựng được chế độ ăn uống hợp lý: Chế độ ăn uống cần được thiết lập lại, ăn
chậm, nhai kỹ, ăn lỏng dễ tiêu, giàu dinh dưỡng, tránh ăn các loại thức ăn có chứa nhiều
chất xơ không hòa tan như măng, rau nhút, mướp…và các loại hoa quả có chứa nhiều Tanin
như ổi, hồng…Những chất này sẽ có thể kết dính với nhau và tạo nên bã, gây tắc ruột sau
này.
Câu hỏi thảo luận
1. Triệu chứng mang thai ngoài tử cung thế nào?
2. Cách phòng bệnh thai ngoài tử cung không?
3. Đối tượng nào hay gặp mang thai ngoài tử cung?
Tài liệu tham khảo
1. Bệnh viện Từ Dũ, Những điều cần biết về thai ngoài tử cung,
https://tudu.com.vn/vn/y-hoc-thuong-thuc/suc-khoe-phu-nu/lam-me-an-toan/cham-soc-
ba-me-mang-thai/nhung-dieu-can-biet-ve-thai-ngoai-tu-cung/, 2008.
2. Bệnh viện Vinmec, Thai ngoài tử cung: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và
điều trị, https://www.vinmec.com/vie/benh/thai-ngoai-tu-cung-2981,.
3. Hồi sức cấp cứu 4.0, Thai ngoài tử cung
(GEU),https://hscc.vn/tools.asp?id=bantin&idnhom=46&idtin=291.
4. Bệnh viện Hùng Vương, Thai ngoài tử cung, https://bvhungvuong.vn/danh-cho-
benh-nhan/thai-ngoai-tu-cung, 2020.
5. Bệnh viện phụ sản Hà Nội, Mang thai ngoài tử cung và những điều cần biết trước
khi quá muộn, https://benhvienphusanhanoi.vn/bao-chi-noi-ve-chung-toi/mang-thai-
ngoai-tu-cung-va-nhung-dieu-can-biet-truoc-khi-qua-muon-10382.html, 2018.
393
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO THAI PHỤ DỌA SẨY THAI
I. Mục tiêu
Giúp thai phụ, người nhà biết được:
1. Nguyên nhân gây dọa sẩy thai.
2. Triệu chứng dọa sẩy thai.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh dọa sẩy thai.
4. Phương pháp điều trị dọa sẩy thai.
5. Cách chăm sóc vết mổ, chế độ dinh dưỡng dọa sẩy thai.
II. Nội dung
1. Đại cương
Dọa sẩy thai: là tình trạng thai phụ xuất hiện các dấu hiệu như ra máu âm đạo đỏ tươi
hoặc bầm đen và đau trằn bụng, nhưng thai nhi vẫn còn sống và chưa bị đẩy ra khỏi buồng
tử cung. Cổ tử cung vẫn đóng kín, hoặc hé mở nhưng các thành phần của thai chưa bị tống
xuất ra ngoài. Nếu thai phụ vẫn tiếp tục chảy máu và đau bụng, các thành phần của thai
đang đi qua ống cổ tử cung (thập thò âm đạo) thì được coi là sẩy thai khó tránh.
2. Nguyên nhân
- Bất thường nhiễm sắc thể.
- Do bất đồng nhóm máu giữa mẹ và thai nhi
- Chấn thương mạnh, tai nạn cơ học
- Xoa bóp bụng và núm vú gây kích thích co bóp tử cung.
- Mẹ bầu thường xuyên căng thẳng, mệt mỏi, stress kéo dài cũng dễ gây dọa sẩy.
- Mẹ bầu thường xuyên phải lao động nặng, quá sức, cộng thêm ăn uống không đủ
dinh dưỡng khiến thai nhi yếu, kém phát triển.
- Mẹ bầu mắc các vấn đề sức khỏe như: sốt cao, suy tim, mất cân bằng nội tiết hay các
bệnh viêm nhiễm phụ khoa, u xơ tử cung, tử cung tăng co bất thường…
- Niêm mạc tử cung của mẹ quá mỏng do tiền sử dùng thuốc tránh thai nhiều hoặc do
nạo phá thai nhiều lần…
- Thai phụ nhiều tuổi (trên 35 tuổi), có tiền sử mắc bệnh tiểu đường, cao huyết áp,
bệnh tuyến giáp cũng có nguy cơ cao bị dọa sẩy hơn những phụ nữ trẻ, khỏe mạnh.
3. Triệu chứng
- Thai phụ có cảm giác đau tức hoặc đau âm ỉ từng cơn ở bụng dưới, mỏi ở vùng thắt
lưng và khi khám thai cổ tử cung còn đóng kín.
- Có thể có dịch màu hồng nhạt, đỏ sẫm, đen, hoặc vài giọt máu chảy ra ở âm đạo và
thường lẫn với dịch nhầy.
394
4. Cận lâm sàng
Siêu âm và xét nghiệm máu là hai kỹ thuật cận lâm sàng cơ bản để chẩn đoán sẩy thai:
- Siêu âm: thường được chỉ định đầu tiên để kiểm tra sự phát triển của thai và xem có
tim thai hay không. Siêu âm không gây nguy hiểm cho thai nhi và không làm gia tăng nguy
cơ sẩy thai.
- Xét nghiệm máu: Thai phụ cần được làm các xét nghiệm máu để định lượng hormone
liên quan đến thai kỳ, như Beta-human chorionic gonadotropin (β-hCG) và progesterone.
5. Chẩn đoán
Chủ yếu dựa vào lâm sàng:
- Thai phụ có cảm giác đau tức hoặc đau âm ỉ từng cơn ở bụng dưới, mỏi ở vùng thắt
lưng và khi khám thai cổ tử cung còn đóng kín.
- Có thể có dịch màu hồng nhạt, đỏ sẫm, đen, hoặc vài giọt máu chảy ra ở âm đạo và
thường lẫn với dịch nhầy.
395
6. Biến chứng
- Thai nhi sẽ mất, bị đẩy hoàn toàn ra khỏi cơ thể của mẹ và không còn cơ hội chào
đời.
- Ngoài ra, biến chứng khác của dọa sảy thai có thể gặp phải như:
+ Nhiễm trùng
+ Thiếu máu từ mức trung bình đến mất máu nặng, thậm chí còn phải truyền máu, ảnh
hưởng đến sức khỏe của cả mẹ và thai nhi.
7. Điều trị
- Nằm nghỉ ngơi, ăn nhẹ, chống táo bón.
- Tư vấn cho người bệnh và gia đình những tiến triển có thể xảy ra, nên tránh lao động
nặng, tránh giao hợp.
- Thuốc giảm co
- Theo dõi thai nhi.
- Điều trị bệnh lý kèm theo
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm, siêu âm theo y lệnh.
- Cho người bệnh nằm nghỉ ngơi tuyệt đối tại giường
- Đảm bảo dinh dưỡng
- Động viên tinh thần
- Theo dõi thai phụ: dấu hiệu sinh tồn, theo dõi tình trạng đau bụng, ra máu âm đạo
của thai phụ
- Theo dõi thai nhi: đo tim thai, siêu âm
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Luôn giữ tâm lý thoải mái, vui vẻ, tránh căng thẳng, stress quá nhiều.
+ Động viên thai phụ an tâm điều trị.
- Vệ sinh:
+ Vệ sinh vùng kín bằng nước ấm.
+ Tắm sửa sạch sẽ hàng ngày.
- Vận động - PHCN:
+ Không nên làm những công việc nặng nhọc, tránh các động tác với cao, ngồi xổm,
vận động mạnh.
+ Nghỉ ngơi hợp lí, không làm việc nặng, không thức quá khuya. Tránh giao hợp nhiều
trong những tháng đầu và tháng cuối mang thai.
- Chế độ dinh dưỡng đầy đủ:
+ Thai phụ cần được ăn uống đầy đủ các chất dinh dưỡng, không nên kiêng khem, bổ
sung các nhóm chất.
+ Các loại hoa quả tươi và rau xanh để đảm bảo lượng chất xơ và khoáng chất.
+ Bổ sung vitamin và acid folic, sắt.
+ Chất bột đường thường có trong cơm, bún, bánh mì, khoai lang, khoai tây…
+ Protein từ thịt nạc, thịt gà, trứng và các loại đậu.
396
+ Canxi từ sữa, bơ, cá mòi, đậu phụ… để hỗ trợ phát triển xương và răng cho bé.
+ Uống nhiều nước.
+ Tránh xa các đồ ăn vặt và thức ăn nhanh. Không uống rượu bia, hút thuốc lá hay
dùng các chất kích thích khác.
9.2. Phòng bệnh
- Phụ nữ khi mang thai lại cần khám định kì để theo dõi cũng như bảo vệ tốt nhất sức
khỏe mẹ và bé.
- Khi mang thai, cần có chế độ dinh dưỡng cân đối, uống bổ sung viên sắt và axit folic
để tránh thiếu máu và thiếu axit folic vì đây là một trong nguyên nhân dẫn đến suy dinh
dưỡng và gây sẩy thai.
- Điều trị bệnh lý
- Tránh các yếu tố nguy hiểm: hạn chế tiếp xúc hóa chất độc hại, tránh chấn thương,
hạn chế quan hệ tình dục trong thời gian đầu của thai kì.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân dọa sẩy thai?
2. Triệu chứng dọa sẩy thai?
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh dọa sẩy thai?
Tài liệu tham khảo
1. Bệnh viện Từ Dũ, Dọa sẩy thai, https://tudu.com.vn/vn/y-hoc-thuong-thuc/suc-khoe-
phu-nu/lam-me-an-toan/thai-ky-benh-ly-va-nguy-co-cao/cham-soc-thai-ky-benh-ly-va-
nguy-co-cao/doa-say-thai/.
2. Bệnh viện Từ Dũ, Dọa sẩy thai, https://tudu.com.vn/vn/y-hoc-thuong-thuc/suc-khoe-
thai-ky/doa-say-thai/.
3. Bệnh viện Từ Dũ, Sẩy thai và cách phòng ngừa, https://tudu.com.vn/vn/y-hoc-
thuong-thuc/suc-khoe-phu-nu/lam-me-an-toan/cham-soc-ba-me-mang-thai/say-thai-va-
cach-phong-ngua/.
397
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO SẢN PHỤ SẨY THAI
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh, người nhà, người chăm sóc biết được:
1. Nguyên nhân sẩy thai.
2. Triệu chứng về bệnh sẩy thai.
3. Cách chăm sóc, cách phòng bệnh sẩy thai.
4. Chế độ dinh dưỡng.
II. Nội dung
1. Đại cương
Sẩy thai là hiện tượng mất thai xảy ra trước tuần thứ 20 được gọi là sẩy thai. Lúc này,
bào thai có kích thước nhỏ nên sẽ bị đẩy ra khỏi tử cung, gây chảy máu âm đạo.
Theo thống kê thì sẩy thai chiếm khoảng 10 - 15% tổng số mang thai. Trong đó, tỷ lệ
sẩy thai xảy ra trước tuần thứ 12 là 80%, còn lại là sẩy thai muộn vào tuần thứ 12 - 20.
2. Nguyên nhân
- Thai nhi phát triển bất thường do bất thường về nhiễm sắc thể, từ đó dẫn đến sảy thai
sớm.
- Cơ thể người mẹ không kiểm soát tốt nồng độ nội tiết tố hoặc tiếp xúc với các chất
độc hại như: thuốc lá, rượu bia, ma túy,…
- Sức khỏe người mẹ gặp phải các vấn đề như: suy nhược, mắc bệnh,…
- Do người mẹ mắc các bệnh lý mạn tính như: tiểu đường, rối loạn nội tiết tuyến giáp,...
- Do bất thường bộ phận sinh dục của người mẹ như: tử cung có vách ngăn, u xơ tử
cung,...
- Bất đồng nhóm máu,....
3. Triệu chứng
- Đốm máu nhiều.
- Chảy máu âm đạo.
- Chất lỏng từ mô hoặc chất lỏng từ âm đạo.
398
- Đau bụng dữ dội hoặc bị chuột rút.
- Đau lưng từ nhẹ đến nặng
- Giảm các dấu hiệu như: mất nhạy cảm vú hoặc buồn nôn
Có 4 hình thái sẩy thai:
- Dọa sẩy.
- Sẩy thai không tránh được.
- Sẩy thai không hoàn toàn.
- Thai lưu.
4. Cận lâm sàng
- Test HCG dương tính.
- Xét nghiệm Beta – HCG.
- Lập nhiễm sắc thể đồ.
- Xét nghiệm nồng độ progesterone.
- Xét nghiệm bất đồng nhóm máu mẹ - con.
- Siêu âm kiểm tra thai.
5. Chẩn đoán
- Để xác định chính xác sẩy thai, sẽ thực hiện một số phương pháp chẩn đoán sau:
+ Siêu âm.
399
+ Xét nghiệm máu.
+ Trong trường hợp bạn bị sẩy thai từ hai lần trở lên, bác sĩ có thể làm các xét nghiệm
nhiễm sắc thể: Mục đích là xem sản phụ hoặc chồng có mang gen bất thường – nguyên
nhân gây sẩy thai hay không?
- Chẩn đoán phân biệt:
+ Thể giả sẩy của thai ngoài tử cung.
+ Chửa trứng.
+ Viêm phần phụ.
+ Viêm ruột thừa.
6. Biến chứng
- Chảy máu:
+ Chảy máu là triệu chứng đầu tiên báo hiệu sảy thai và cũng có trường hợp sau sảy
thai vẫn bị chảy máu. Khi bắt đầu, thai phụ có thể nhận thấy những đốm máu nhỏ và sau
đó máu sẽ chảy nhiều hơn, có thể xuất hiện kèm theo cục máu đông.
+ Tình trạng chảy máu sau sảy thai có thể giảm bớt sau 1 - 2 tuần nhưng cũng có rất
nhiều trường hợp thai phụ bị chảy máu kéo dài. Trong trường hợp này, mẹ bầu nên liên hệ
ngay với bác sĩ để có thể có những can thiệp kịp thời.
- Nhiễm trùng sau sẩy thai:
+ Cách vệ sinh cá nhân hàng ngày có ảnh hưởng rất lớn tới nguy cơ nhiễm trùng sau
sẩy thai.
+ Khi mẹ bầu có những triệu chứng bất thường như đau dữ dội, đau co thắt từng cơn
liên tục, sốt và kèm theo chảy máu hãy đi khám tại những cơ sở y tế uy tín.
- Đau bụng:
+ Sau sẩy thai, do sự co thắt của tử cung làm cho thai phụ có triệu chứng đau bụng
từng cơn. Thời gian để cổ tử cung đóng lại và tử cung co nhỏ trở lại cần ít nhất 2 tuần.
+ Khi máu ngừng chảy cũng là lúc báo hiệu tử cung đã trở về kích thước bình thường.
+ Ngoài ra, việc xoa bóp vùng tử cung cũng góp phần làm cho tử cung nhanh chóng
trở về kích thước bình thường sau khi sẩy thai.
- Thai phụ có thể bị rỉ sữa sau khi sẩy thai.
7. Điều trị
- Dọa sẩy thai:
+ Nghỉ ngơi tuyệt đối, ăn nhẹ chống táo bón.
+ Bổ sung sinh tố, nhất là Vitamin E, có thể sử dụng acid folic.
+ Thuốc giảm co.
+ Điều trị nội tiết.
+ Sử dụng kháng sinh khi nghi ngờ có nhiễm khuẩn.
+ Tránh giao hợp cho đến 2 tuần sau khi ngưng ra máu.
- Sắp sẩy và đang sẩy hoặc sẩy thai sót rau:
+ Nguyên tắc là phải nạo buồng tử cung để lấy hết thai và rau, đề phòng băng huyết và
nhiễm khuẩn.
+ Khi xử trí phải dựa vào tình trạng toàn thân của bệnh nhân, tuổi thai, sự xóa, mở cổ
tử cung để xử trí thích hợp.
400
- Sẩy thai băng huyết, nhiễm khuẩn:
+ Kháng sinh liều cao.
+ Nạo buồng tử cung
+ Trong trường hợp nhiễm khuẩn nặng (viêm tử cung toàn bộ, nhiễm khuẩn huyết) có
thể chỉ định cắt tử cung. Cần tư vấn trước và sau phẫu thuật.
- Sẩy thai liên tiếp:
+ Sử dụng các phương pháp thăm dò và xét nghiệm để xác định nguyên nhân.
+ Khâu vòng cổ tử cung cho các trường hợp hở eo tử cung.
+ Điều trị những nguyên nhân toàn thân: giang mai, đái tháo đường, viêm thận.
+ Điều trị nguyên nhân do rối loạn nội tiết.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm, siêu âm.
- Theo dõi co hồi tử cung, sản dịch.
- Theo dõi dấu hiệu sinh tồn, máu mất, sót nhau hay không với trường hợp thai lớn.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1.Chăm sóc cơ bản
- Chế độ dinh dưỡng đầy đủ: Sản phụ cần được ăn uống đầy đủ các chất dinh dưỡng,
không nên kiêng khem, bổ sung các nhóm chất:
+ Các loại hoa quả tươi và rau xanh để đảm bảo lượng chất xơ và khoáng chất.
+ Bổ sung vitamin và acid folic, sắt.
+ Chất bột đường thường có trong cơm, bún, bánh mì, khoai lang, khoai tây…
+ Protein từ thịt nạc, thịt gà, trứng và các loại đậu.
+ Canxi từ sữa, bơ, cá mòi, đậu phụ… để hỗ trợ phát triển xương và răng cho bé.
+ Uống nhiều nước.
+ Tránh xa các đồ ăn vặt và thức ăn nhanh. Không uống rượu bia, hút thuốc lá hay
dùng các chất kích thích khác.
- Tinh thần:
+ Luôn giữ tâm lý thoải mái, vui vẻ, tránh căng thẳng, stress quá nhiều.
401
+ Người thân trong gia đình chia sẻ để sản phụ giải tỏa khỏi nỗi buồn.
+ Động viên thai phụ an tâm điều trị.
- Vận động:
+ Luyện tập thể dục nhẹ nhàng để tăng cường sức khỏe.
+ Không nên làm những công việc nặng nhọc, tránh các động tác với cao, ngồi xổm,
vận động mạnh.
+ Nghỉ ngơi hợp lí, không làm việc nặng, không thức quá khuya. Tránh giao hợp nhiều
trong những tháng đầu và tháng cuối mang thai.
9.2.Phòng bệnh
- Phụ nữ khi mang thai lại cần khám định kì để theo dõi cũng như bảo vệ tốt nhất sức
khỏe mẹ và bé.
- Khi mang thai, cần có chế độ dinh dưỡng cân đối, uống bổ sung viên sắt và axit folic
để tránh thiếu máu và thiếu axit folic vì đây là một trong nguyên nhân dẫn đến suy dinh
dưỡng và gây sẩy thai.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân sẩy thai?
2. Triệu chứng sẩy thai?
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh sẩy thai?
Tài liệu tham khảo
1. Thạc sĩ, Bác sĩ Nguyễn Như Thu Trúc - Sản khoa - Khoa Sản phụ khoa - Bệnh viện
Đa khoa Quốc tế Vinmec Nha Trang, năm 2018.
2. Thạc sĩ, Bác sĩ CKI Dương Ngọc Vân, bài viết Sẩy thai: nguyên nhân và cách phòng
bệnh – BV Medlatec, năm 2020.
3. Sách kỹ thuật điều dưỡng – Bệnh viện Từ Dũ, năm 2019.
402
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO THAI PHỤ THAI CHẾT LƯU
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh, người nhà, người chăm sóc biết được:
1. Nguyên nhân thai chết lưu
2. Triệu chứng về bệnh thai chết lưu.
3. Cách chăm sóc, phòng ngừa bệnh
4. Phương pháp điều trị bệnh.
5. Cách chăm sóc, chế độ dinh dưỡng sau điều trị thai lưu.
II. Nội dung
1. Đại cương
Thai chết lưu là tình trạng thai nhi ngưng phát triển sau tuần thứ 20 của thai kỳ và trước
thời điểm mẹ chuyển dạ.
Thai chết lưu được phân loại theo số tuần mang thai.
- Từ 20 – 27 tuần: thai chết lưu sớm
- Từ 28 – 36 tuần: thai chết lưu muộn
- Sau 37 tuần: thai chết lưu đủ tháng.
2. Nguyên nhân
- Bất thường về NST và những khiếm khuyết bẩm sinh.
- Hạn chế tăng trưởng trong tử cung.
- Nhau bong non và các biến chứng sản khoa khác.
- Nhiễm trùng.
- Các vấn đề với dây rốn.
- Mang thai quá ngày dự sang
- Mẹ mắc một số bệnh lý.
- Thuốc lá và chất kích thích.
3. Triệu chứng
- Nhiều trường hợp thai chết lưu âm thầm, không có triệu chứng, khiến cho việc chẩn
đoán khó khăn.
403
- Ban đầu thai phụ có các dấu hiệu có thai như: chậm kinh, nghén, bụng to dần, hCG
trong nước tiểu dương tính, siêu âm đã thấy thai và hoạt động tim thai.
- Sau đó xuất hiện: giảm nghén, ra máu âm đạo tự nhiên từng chút một, không đau
bụng, máu đỏ sẫm hay nâu đen.
- Bệnh nhân thấy bụng bé đi hay không thấy bụng to lên mặc dù mất kinh đã lâu.
- Khám thấy thể tích tử cung bé hơn so với tuổi thai, mật độ tử cung đôi khi chắc hơn
so với tử cung có thai sống.
4. Cận lâm sàng
- Siêu âm thai:
+ Hoạt động của tim thai.
+ Kích thước và sự phát triển đồng đều của đầu thai.
+ Kích thước túi ối có tương xứng với tuổi thai không.
+ Lượng nước ối ít hoặc hết ối chứng tỏ thai lưu.
+ Có xuất hiện dấu hiệu hai vòng ở xương sọ không.
+ Bờ túi ối không đều là dấu hiệu thai lưu.
- Xét nghiệm HCG: Nếu thai lưu, sảy thai hoặc thai ngoài tử cung, xét nghiệm HCG
thấy ở hai lần liên tiếp, lần thứ 2 cho thấy định lượng giảm, không tương xứng với tuổi
thai. Phương pháp chẩn đoán xét nghiệm thai này cũng khá đơn giản, cho kết quả chính
xác.
- Định lượng Fibrinogen:
+ Thai lưu thường gây ra nhiều vấn đề sức khỏe cho thai phụ, vì thế khi đã chẩn đoán
chính xác, bác sĩ sẽ tư vấn biện pháp tốt nhất để đưa thai ra ngoài sớm nhất có thể.
+ Trước khi quyết định can thiệp lấy thai ra, thai phụ cần xét nghiệm định lượng
Fibrinogen trong máu để đánh giá quá trình đông máu.
5. Chẩn đoán
- Lâm sàng:
+ Tử cung nhỏ hơn so với tuổi thai, đặc biệt dấu hiệu này có giá trị nếu thấy chiều cao
tử cung giảm giữa hai lần đo.
404
+ Khó sờ nắn thấy các phần thai, nghe tim thai bằng dụng cụ Doppler cầm tay không
phát hiện tiếng tim thai.
- Cận lâm sàng:
+ Siêu âm.
+ Định lượng fibrinogen trong máu để đánh giá ảnh hưởng của thai đến quá trình đông
máu.
6. Biến chứng
- Chứng rối loạn đông máu, thời gian thai lưu trong tử cung càng lâu thì nguy cơ rối
loạn đông máu càng cao.
- Các biến chứng nhiễm trùng sau khi vỡ ối dẫn đến nhiễm trùng máu, sốc nhiễm trùng
đặc biệt do vi khuẩn Gram âm.
7. Điều trị
- Nội khoa: Sử dụng thuốc theo phác đồ điều trị.
- Ngoại khoa: Thủ thuật hút buồng tử cung bằng syringe Karman.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm, siêu âm theo y lệnh.
- Phụ bác sĩ thực hiện thủ thuật hút buồng tử cung.
- Theo dõi thai phụ: dấu hiệu sinh tồn, sót nhau, lượng máu mất, theo dõi tình trạng
nhiễm trùng.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1. Chăm sóc cơ bản
- Chế độ dinh dưỡng: Chăm sóc đầy đủ chế độ dinh dưỡng, hồi phục nhanh những
thương tổn của cơ thể do thai lưu. Điều chỉnh chế độ ăn phù hợp để lấy lại được sức khỏe,
nâng cao sức khỏe để mang thai sau này.
+ Cần bổ sung cho thai phụ đảm bảo hấp thụ cho cơ thể khoảng 400 mcg axit folic để
quá trình mang thai lần tiếp theo an toàn hơn.
405
+ Bổ sung thêm protein, vitamin và muối vô cơ, bổ sung thêm sắt để đề phòng bệnh
thiếu máu.
+ Cần đặc biệt chú ý nên lựa chọn những thực phẩm dễ tiêu hóa.
+ Loại bỏ những chất có hại như: rượu, chè, thuốc lá,… ra khỏi chế độ sinh hoạt. chăm
tập luyện thể thao và uống nước rau, quả để sớm hồi phục cơ thể.
- Vận động:
+ Trong những ngày đầu: nên nằm nghỉ ngơi để theo dõi, vận động nhẹ nhàng.
+ Những ngày sau: vận động trong khả năng cho phép.
+ Khi ổn định: tăng cường rèn luyện thể dục, thể thao.
- Về tâm lý: Chăm sóc sản phụ thai chết lưu cần rất nhiều lưu ý khác nhau để tránh
những ảnh hưởng trong sức khỏe cá nhân và cả về tâm lý. Bởi sau khi thai chết lưu, người
phụ nữ không chỉ ảnh hưởng về sức khỏe mà còn bị ảnh hưởng về tình thần.
+ Giữ tinh thần vui vẻ, lạc quan,… sẵn sàng cho lần mang thai tiếp theo.
+ Người nhà thai phụ nên trò chuyện, tâm sự nhiều hơn để người mẹ có cảm giác được
an ủi và luôn có người bên cạnh.
+ Thai phụ nên chủ động làm những việc mình yêu thích như nghe nhạc, đọc sách, mua
sắm,…
+ Kế hoạch mang thai lại: Tiêm phòng các bệnh truyền nhiễm, chăm đi khám sức khỏe
định kỳ trước khi có kế hoạch mang thai lại
9.2. Phòng bệnh
- Kiểm tra thường xuyên trong quá trình thai nghén
- Theo dõi phát hiện nếu không thấy các trường hợp như thai máy… cần đến ngay cơ
sở y tế để khám.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân dẫn đến thai chết lưu?
2. Dấu hiệu nhận biết?
406
3. Cách phòng bệnh và chăm sóc cho thai phụ thai chết lưu?
Tài liệu tham khảo
1. Thạc sĩ, Bác sĩ Nguyễn Như Thu Trúc (2018), Sản khoa - Khoa Sản phụ khoa, Bệnh
viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Nha Trang, năm.
2. Sách kỹ thuật điều dưỡng – Bệnh viện Từ Dũ, năm 2019.
407
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH U NANG BUỒNG TRỨNG
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân u nang buồng trứng
2. Triệu chứng của bệnh u nang buồng trứng
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh u nang buồng trứng
II. Nội dung
1. Đại cương
U nang buồng trứng (UNBT) là khối u dạng túi, có thể chứa dịch, chất nhầy hoặc mô
đặc, phát triển bất thường tại buồng trứng.
Phần lớn các trường hợp là u lành tính và không gây triệu chứng. Tuy nhiên, một số
u có thể tiến triển thành ác tính (ung thư) hoặc gây ra các biến chứng nếu không được
phát hiện và xử trí kịp thời.
2. Nguyên nhân
U nang buồng trứng có thể hình thành do nhiều yếu tố, bao gồm:
- Rối loạn nội tiết tố: Là nguyên nhân phổ biến, đặc biệt ở các u nang chức năng
(như nang noãn, nang hoàng thể).
- Rối loạn chức năng buồng trứng: Khi buồng trứng không phóng noãn đúng chu kỳ
có thể hình thành nang bất thường.
- Yếu tố di truyền: Một số loại u nang, đặc biệt là u lạc nội mạc tử cung buồng trứng,
có xu hướng di truyền trong gia đình.
- Béo phì, căng thẳng kéo dài: Làm ảnh hưởng đến cân bằng nội tiết, góp phần hình
thành u nang.
- Lạm dụng thuốc nội tiết (bao gồm thuốc tránh thai): Có thể gây rối loạn chu kỳ
kinh nguyệt và chức năng buồng trứng, từ đó dẫn đến hình thành u nang.
3. Triệu chứng
U nang buồng trứng thường diễn biến âm thầm, đặc biệt khi còn nhỏ. Tuy nhiên, khi
u phát triển lớn hơn hoặc có biến chứng, người bệnh có thể gặp các triệu chứng sau:
408
- Rối loạn kinh nguyệt: Kinh nguyệt không đều, rong kinh, hoặc vô kinh.
- Đau bụng dưới: Cảm giác đau âm ỉ hoặc đau nhói, thường ở một bên bụng dưới.
- Đau khi quan hệ tình dục: Do u gây chèn ép hoặc kích thích vùng chậu.
- Cảm giác đầy hơi, chướng bụng: Do khối u phát triển lớn gây chèn ép các cơ quan
lân cận.
- Tiểu nhiều, tiểu khó: Khi u chèn ép vào bàng quang.
- Táo bón: Khi u chèn vào trực tràng.
- Tăng cân không rõ nguyên nhân hoặc cảm giác nặng bụng.
- Đau đột ngột, dữ dội: Có thể là dấu hiệu u xoắn, vỡ hoặc chảy máu trong nang –
đây là các biến chứng cần cấp cứu.
4. Cận lâm sàng
- Siêu âm ổ bụng: là chẩn đoán hình ảnh học không xâm lấn, giá thành rẻ, cho biết
được hình dạng, kích thước, tính chất dịch bên trong và vị trí u nang, giúp phân biệt U
buồng trứng với những u ở vị trí khác chẳng hạn u xơ tử cung, nang nước cạnh vòi
trứng…
- Có thể chụp MRI, CT scan (nếu cần): Giúp đánh giá chính xác hơn về bản chất
khối u trong các trường hợp phức tạp hoặc nghi ngờ ác tính.
- Nội soi ổ bụng: cho thấy hình ảnh rõ nét hơn về buồng trứng và phát hiện khối u
dễ dàng. Nội soi ổ bụng thường được chỉ định kết hợp với phẫu thuật nội soi nhằm loại
bỏ khối u.
- Xét nghiệm máu CA-125: Kiểm tra nồng độ kháng nguyên ung thư 125 (CA 125)
nhắm xác định nguy cơ xuất hiện khối u ác tính trong buồng trứng.
5. Chẩn đoán: dựa vào lâm sàng và cận lâm sàng
5.1. Lâm sàng
409
- Khai thác triệu chứng: Rối loạn kinh nguyệt, đau bụng dưới, chướng bụng, tiểu
khó, táo bón, đau khi quan hệ tình dục,...
- Thăm khám bụng và phụ khoa có thể phát hiện khối u vùng hạ vị hoặc vùng chậu.
5.2. Cận lâm sàng
- Siêu âm bụng hoặc siêu âm đầu dò âm đạo: Là phương pháp đầu tay, giúp xác định
sự hiện diện, vị trí, kích thước và đặc điểm của khối u (dạng nang, đặc hay hỗn hợp).
- Xét nghiệm chất chỉ điểm ung thư CA-125: Thường tăng trong u nang buồng trứng
ác tính, nhưng cũng có thể tăng trong lạc nội mạc tử cung hoặc viêm nhiễm vùng chậu.
6. Biến chứng
- Xoắn u nang: Là biến chứng hay gặp, đặc biệt với các u có cuống dài và kích thước
trung bình. Gây đau bụng đột ngột, dữ dội, buồn nôn, nôn, có thể kèm theo sốc. Là tình
trạng cấp cứu ngoại khoa cần can thiệp ngay.
- Vỡ u nang: Khi u bị vỡ có thể gây chảy máu trong ổ bụng, đau bụng dữ dội, choáng,
tụt huyết áp. Có thể xảy ra tự nhiên hoặc sau sang chấn, giao hợp mạnh.
- Xuất huyết trong u nang: Thường gặp ở nang hoàng thể. Gây đau bụng, mất máu
nhẹ đến nhiều, có thể chẩn đoán nhầm với thai ngoài tử cung.
- Chèn ép các cơ quan lân cận: U phát triển lớn có thể chèn ép bàng quang, trực
tràng, gây tiểu khó, táo bón, tiểu nhiều lần.
- Gây vô sinh: Một số loại u (như u lạc nội mạc tử cung buồng trứng) có thể ảnh
hưởng đến khả năng rụng trứng và làm tổ của phôi.
- Chuyển thành ác tính (ung thư hóa): Mặc dù hiếm gặp, nhưng một số u nang, đặc
biệt là u nang buồng trứng dạng hỗn hợp, có thể tiến triển thành ung thư nếu không theo
dõi và xử lý sớm.
7. Điều trị
7.1. Điều trị bảo tồn (nội khoa và theo dõi)
- Theo dõi định kỳ: Nếu u nhỏ, không triệu chứng, bác sĩ có thể chỉ định theo dõi.
- Dùng thuốc nội tiết: Giúp điều hòa kinh nguyệt, giảm kích thước u.
- Điều trị triệu chứng nếu có (giảm đau...).
7.2. Điều trị phẫu thuật: Nếu u to, gây đau hoặc có nguy cơ ác tính.
- Nội soi ổ bụng: Thường áp dụng cho các u lành tính, kích thước vừa, ít dính. Ưu
điểm là ít xâm lấn, hồi phục nhanh.
- Mổ hở (mở bụng): Khi khối u lớn, nghi ngờ ung thư, có dính nhiều.
410
- Loại bỏ u nang (bóc u nang) hoặc cắt bỏ buồng trứng một phần hoặc toàn bộ tùy
tình trạng bệnh lý và độ tuổi.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Động viên tinh thần người bệnh.
- Tư vấn, hướng dẫn người bệnh nghỉ ngơi, hạn chế vận động mạnh.
- Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm.
- Thay băng vết mổ (nếu có theo y lệnh).
- Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật (nếu có).
- Theo dõi tình trạng bệnh, cơn đau.
- Theo dõi dấu hiệu sinh tồn.
- Hướng dẫn người bệnh vệ sinh cá nhân, đặc biệt vùng sinh dục, để tránh nhiễm
trùng.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1 Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần
+ Người bệnh cần nghỉ ngơi, giữ cho tinh thần luôn vui vẻ và thoải mái, tránh căng
thẳng, biết cách cân bằng tâm lý, đi ngủ đúng giờ, không nên thức quá khuya.
+ Người nhà chia sẻ, động viên người bệnh (Tạo không khí thoải mái, lắng nghe và trấn
an người bệnh)
- Vệ sinh
+ Hướng dẫn người bệnh duy trì vệ sinh cá nhân tốt, đặc biệt ở vùng sinh dục, để ngăn
ngừa nhiễm trùng, vì khu vực này dễ bị ảnh hưởng bởi các yếu tố môi trường. Rửa sạch
hàng ngày và mặc quần áo sạch sẽ, thoáng mát
+ Giữ vùng vết mổ sạch sẽ (nếu phẫu thuật)
- Vận động, phục hồi chức năng
+ Khuyến khích hoạt động nhẹ nhàng phù hợp với tình trạng sức khỏe, như đi bộ nhẹ
hoặc tập yoga, để duy trì sự linh hoạt và giảm căng thẳng. Tuy nhiên, cần tránh vận động
mạnh có thể làm tăng áp lực lên vùng bụng, đặc biệt với những người bệnh có khối u lớn.
+ Đối với người bệnh sau phẫu thuật, cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ về hoạt động,
tránh vận động mạnh có thể làm tổn thương vết mổ. Người bệnh cần nghỉ ngơi đầy đủ và
dần dần tăng cường vận động theo chỉ định.
- Chế độ dinh dưỡng
+ Cần ăn những thức ăn mềm và dễ tiêu hóa, đầy đủ chất dinh dưỡng để nhanh chóng
hồi phục. Chế độ ăn cân bằng giàu trái cây, rau củ, ngũ cốc nguyên hạt và protein nạc là
rất quan trọng, giúp hỗ trợ sức khỏe tổng thể và giảm nguy cơ tái phát. Uống đủ nước
(khoảng 2-3 lít mỗi ngày) để duy trì sự cân bằng và hỗ trợ quá trình hồi phục.
+ Tránh ăn các loại thực phẩm dễ gây kích ứng và để lại sẹo như hải sản, đồ nếp, rau
muống, thịt gà, đồ ăn cay nóng…
+ Uống nhiều nước lọc hoặc nước ép hoa quả tươi. Không uống rượu, bia và các đồ
uống có cồn, không hút thuốc lá và sử dụng các chất kích thích khác.
411
+ Đối với người bệnh có khối u lớn hoặc sau phẫu thuật, có thể cần tuân theo chế độ ăn
uống đặc biệt do bác sĩ khuyến cáo, chẳng hạn như giảm thực phẩm chứa hormone (như
trứng, sữa…) để tránh ảnh hưởng đến nội tiết.
9.2. Phòng bệnh
- Khám phụ khoa định kỳ 4-6 tháng/lần: Phát hiện sớm các bất thường giúp điều trị
kịp thời và giảm nguy cơ biến chứng như đau vùng chậu, vỡ u, xoắn u, xuất huyết, và
ung thư.
- Duy trì cân nặng hợp lý: Béo phì là yếu tố nguy cơ, vì vậy cần kiểm soát cân nặng
thông qua chế độ ăn uống và vận động.
- Ăn uống lành mạnh: nhiều rau xanh, uống đủ nước, hạn chế đồ chiên rán, thực
phẩm chế biến sẵn, vì chế độ ăn không lành mạnh có thể làm tăng nguy cơ u nang.
- Chăm sóc vùng kín: Giữ vệ sinh vùng kín sạch sẽ khô ráo.
- Quản lý căng thẳng: Căng thẳng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe sinh sản, vì vậy
cần có biện pháp thư giãn như thiền, yoga, hoặc các hoạt động giảm stress.
- Tránh lạm dụng thuốc tránh thai: Sử dụng thuốc tránh thai cần theo chỉ định của
bác sĩ, vì lạm dụng có thể làm tăng nguy cơ rối loạn hormone.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân u nang buồng trứng?
2. Triệu chứng nhận biết u nang buồng trứng?
3. Cách phòng bệnh u nang buồng trứng?
Tài liệu tham khảo
1. ThS. BS Võ Hoài Duy (27/10/2022), U nang buồng trứng: Nguyên nhân, triệu chừng
và phương pháp điều trị.
2. Bệnh viện đa khoa Tâm Anh, Phương pháp điều trị U nang buồng trứng,
https://tamanhhospital.vn/dieu-tri-u-nang-buong-trung/ (19/05/2022).
3. Tiến sĩ Y khoa Taymaa May, Barbara Goff, Alana Chakrabarti (14/12/2024), Giáo
dục người bệnh: U nang buồng trứng (Ngoài những điều cơ bản).
412
TƯ VẤN, TRUYENF THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH U XƠ TỬ CUNG
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh, người nhà, người chăm sóc biết được:
1. Nguyên nhân về bệnh u xơ tử cung.
2. Triệu chứng về bệnh.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh u xơ tử cung.
4. Phương pháp điều trị bệnh.
5. Cách chăm sóc vết mổ, chế độ dinh dưỡng sau mổ u xơ tử cung.
II.Nội dung
1. Đại cương
U xơ tử cung, hay còn gọi là nhân xơ tử cung, là một bệnh lý lành tính của tử cung,
được cấu tạo bởi các tế bào cơ trơn và mô liên kết dạng sợi, chúng phát triển trong tử cung.
Theo thời gian, kích thước khối u sẽ to lên nhưng rất chậm. Khi bước vào tuổi mãn
kinh, kích thước khối u sẽ có xu hướng nhỏ dần đi. Tuy nhiên, nếu qua thăm khám phát
hiện khối u to lên nhanh bất thường thì đó là biểu hiện của bệnh lý ác tính.
2. Nguyên nhân
Hiện nay, các chuyên gia vẫn chưa xác định được nguyên nhân chính xác gây ra căn
bệnh này. Tuy nhiên, một nguyên nhân được xem xét nhiều hơn cả chính là nội tiết tố
estrogen.
Bên cạnh nguyên nhân nói đến phía trên, các chuyên gia cũng đưa ra một số yếu tố
nguy cơ gây bệnh u xơ tử cung như sau:
- Yếu tố di truyền: Rất nhiều khảo sát thống kê và nghiên cứu đã chỉ ra những người
mắc bệnh u xơ tử cung có sự thay đổi gen ở tế bào tử cung và nếu trong gia đình có mẹ
hoặc chị em gái mắc bệnh, thì nguy cơ mắc bệnh của bạn cũng cao hơn.
413
- Estrogen và Progesterone: Nhân xơ có xu hướng chứa nhiều thụ thể estrogen và
progesterone. Sau thời kỳ mãn kinh do sự suy giảm - hormone chúng có thể bị teo lại.
- Thừa cân, béo phì: Những phụ nữ thừa cân béo phì sẽ gặp những vấn đề về tuyến
giáp vì thế dễ bị mất cân bằng nội tiết tố nữ và từ đó làm tăng nguy cơ mắc u xơ tử cung.
- Bên cạnh những yếu tố kể trên thì một số yếu tố khác cũng có thể làm tăng nguy
cơ mắc bệnh như dậy thì sớm, cơ thể không được cung cấp nhiều vitamin D, ăn quá
nhiều thịt đỏ, ăn ít rau, uống rượu bia quá nhiều.
3. Triệu chứng
- Triệu chứng cơ bản nhất là đau bụng trước và trong thời kỳ kinh nguyệt
- Người bệnh thường xuyên mắc tiểu do bị tăng áp lực lên bàng quang hoặc trực
tràng
- Hay bị táo bón hoặc đau bụng
- Đau lưng
- Một số trường hợp, u xơ tử cung to có thể chèn ép lên dạ dày, khiến bụng của bệnh
nhân to hơn bình thường.
- Những bệnh nhân bị nặng hơn có thể đau bụng thường xuyên hơn. Lượng kinh
nguyệt nhiều hơn và có thể xuất hiện nhiều cục máu đông bất thường, đôi khi xuất hiện
hành kinh giữa chu kỳ mà không rõ nguyên nhân.
- Đau khi quan hệ tình dục.
- U xơ tử cung thường được phát hiện tình cờ khi đi khám sức khỏe bằng các phương
pháp như : siêu âm tử cung - phần phụ, xét nghiệm máu, chụp MRI.
- Thường xuyên theo dõi u xơ bằng phương pháp siêu âm định kỳ: Một số trường
hợp phụ nữ bị u xơ tử cung nhưng chưa có biến chứng, có thể theo dõi bằng phương
pháp siêu âm và khám phụ khoa định kỳ.
4. Cận lâm sàng
- Siêu âm tử cung: Xác định chính xác số lượng, kích thước, vị trí u...
- Trường hợp khó như u to hay cần chẩn đoán phân biệt có thể chụp CT hoặc MRI
- UIV đánh giá chèn ép niệu quản, thận
414
5. Chẩn đoán
- Chẩn đoán xác định: U xơ tử cung kích thước nhỏ có thể không gây ra những triệu
chứng gì đặc biệt, người bệnh thường không phát hiện ra hoặc tình cờ phát hiện bệnh
qua đợt khám sức khỏe định kỳ hoặc khám các bệnh lý khác. Đến khi khối u lớn mới
gây ra các triệu chứng rõ rệt hơn như:
+ Ảnh hưởng chu kỳ kinh nguyệt: Kinh nguyệt ra nhiều hơn, rong kinh, rong huyết...
+ Tăng áp lực lên bàng quang: bí tiểu, đái rắt, nặng bụng, táo bón...
+ Làm bụng người bệnh phình to ra
- Chẩn đoán phân biệt:
+ Khối u hạ vị: Có thai, polyp tử cung, lạc nội mạc ở cơ tử cung...
+ Đau vùng chậu: Do lạc nội mạc buồng trứng, lạc nội mạc ở cơ tử cung, có thai ngoài
tử cung, viêm phần phụ...
+ Xuất huyết tử cung bất thường do bệnh lý tăng sinh nội mạc tử cung, không rụng
trứng...
6. Biến chứng
- Thiếu máu.
- Khối u to gây chèn ép các cơ quan xung quanh.
- Xoắn khối u dưới phúc mạc.
- Biến chứng nhiễm khuẩn.
- Hiếm muộn hay vô sinh.
- Sẩy thai.
7. Điều trị
- Điều trị bằng phương pháp tự nhiên.
- Châm cứu, tập yoga, xoa bóp, dùng các bài thuốc từ thảo dược, chườm nóng khi
bị đau bụng kinh.
- Người bệnh cũng cần hạn chế stress và giảm cân nếu bị thừa cân hay béo phì.
- Điều trị bằng thuốc: Các loại thuốc điều trị u xơ tử cung nhắm tới các hormone điều
chỉnh chu kỳ kinh nguyệt, điều trị các triệu chứng như chảy máu kinh nguyệt nặng và áp
lực vùng chậu.
+ Nhóm thuốc Progestins tổng hợp, các loại thuốc chất đồng vận GnRH, các loại thuốc
cầm máu.
+ Thuốc chống tiêu sợi huyết Axit Tranexamic.
- Phẫu thuật:
+ Phẫu thuật mở.
+ Phẫu thuật nội soi
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm.
- Thay băng, chăm sóc vết mổ.
- Theo dõi người bệnh: dấu hiệu sinh tồn, tình trạng chảy máu, tình trạng vết mổ,
đáp ứng với thuốc, tình trạng đau bụng…
- Truyền máu (nếu có).
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
415
9.1. Chăm sóc cơ bản
Chế độ chăm sóc sau mổ u xơ tử cung đóng vai trò rất quan trọng đối với sức khỏe
người bệnh, không chỉ giúp bệnh nhân mau chóng hồi phục mà còn giúp phòng ngừa tái
phát sau mổ.
- Vân động:
+ Đối với các trường hợp mổ nội soi: Ngày thứ 2 sau mổ, người bệnh có thể vận động
nhẹ nhàng, đi lại nhẹ nhàng và khoảng 5 ngày đến 1 tuần là cơ thể đã dần được hồi phục
vì vết mổ lành nhanh hơn mổ mở.
+ Đối với các trường hợp mổ mở: Với sự hỗ trợ của người thân, người bệnh nên cố
gắng vận động nhẹ nhàng sau mổ khoảng 2 ngày. Nên vận động nhiều hơn trong những
ngày tiếp theo. Thời gian liền vết mổ sẽ phụ thuộc vào vết rạch trong quá trình thực hiện
loại bỏ khối u.
- Tinh thần: Động viên, an ủi người bệnh. Cần giữ tinh thần vui vẻ, lạc quan, không
nên lo lắng quá.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Nên bổ sung các loại rau xanh, trái cây tươi chẳng hạn như các loại họ đậu,... vào
khẩu phần ăn mỗi ngày.
+ Sau khi mổ, bệnh nhân nên ăn các loại thức ăn mềm, thực ăn dạng lỏng như cháo,
súp,… Khi nào bệnh nhân có thẻ đi đại tiện được bình thường thì có thể chuyển sang các
loại thực phẩm đặc hơn.
+ Nên uống nhiều nước sau mổ.
+ Nên ăn những loại ngũ cốc nhiều chất xơ để thải độc tố ra ngoài cơ thể và đồng thời
giúp cân bằng nội tiết tố nữ.
+ Bổ sung những loại thực phẩm có chứa axit béo omega- 3 có tác dụng giảm viêm,
giảm sưng và phòng kích ứng vết mổ.
+ Hạn chế ăn những thực phẩm cay nóng, có chứa nhiều dầu mỡ, thực phẩm chiên rán
nhiều lần và một số loại đồ uống có chứa chất kích thích.
416
9.2. Phòng bệnh
Hiện chưa có phòng ngừa chuẩn trong u xơ tử cung mà chế độ dinh dưỡng hợp lý,
thể dục thường xuyên, tránh thừa cân béo phì và không sử dụng quá mức các thuốc nội tiết
tố nữ là những yếu tố có thể thực hiện để phòng ngừa u xơ tử cung hiện tại
Câu hỏi thảo luận
1. Dấu hiệu để nhận biết u xơ tử cung?
2. Cách phòng bệnh u xơ tử cung?
3. Chế độ dinh dưỡng sau mổ u xơ tử cung?
Tài liệu tham khảo
1. Thạc sĩ, Bác sĩ Nguyễn Như Thu Trúc (2018), Sản khoa - Khoa Sản phụ
khoa - Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Nha Trang
2. Sách kỹ thuật điều dưỡng – Bệnh viện Từ Dũ, năm 2019.
417
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH U LẠC NỘI MẠC TỬ CUNG BUỒNG TRỨNG
I. Mục tiêu
1. Nguyên nhân u lạc nội mạc tử cung buồng trứng.
2. Triệu chứng của u lạc nội mạc tử cung buồng trứng.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh u lạc nội mạc tử cung buồng trứng.
II.Nội dung
1. Đại cương
U lạc nội mạc tử cung buồng trứng là tình trạng mô nội mạc tử cung phát triển bất
thường bên trong buồng trứng, hình thành các khối u nang chứa dịch màu nâu sẫm, gọi là
u chocolate. Đây là một dạng của lạc nội mạc tử cung, thường gặp nhất tại buồng trứng.
Phân loại mức độ lạc nội mạc tử cung gồm 4 giai đoạn:
- Giai đoạn I (tối thiểu): Có một vài sang thương nhỏ nhưng không tạo sẹo.
- Giai đoạn II (nhẹ): nhiều sang thương hơn nhưng không lớn hơn 5cm và không tạo
sẹo.
- Giai đoạn III (trung bình): Sang thương có thể xâm lấn sâu hơn tạo sẹo ở vùng xung
quanh buồng trứng hoặc vòi trứng hoặc hình thành các nang lạc nội mạc tử cung.
Giai đoạn IV (nặng): Có nhiều sang thương và các nang lớn ở buồng trứng. Có thể có
các tổn thương tạo sẹo sâu ở mô quanh buồng trứng, vòi trứng hoặc giữa mặt sau tử cung
và phần thấp của trực tràng
2. Nguyên nhân
Hiện nay vẫn chưa rõ nguyên nhân chính xác gây ra căn bệnh này, tuy nhiên một số
những yếu tố sau đây có thể làm tăng nguy cơ mắc u lạc nội mạc tử cung buồng trứng bao
gồm:
- Tiền sử gia đình (mẹ, chị, em gái) mắc lạc nội mạc tử cung.
- Bắt đầu có kinh nguyệt sớm (trước 12 tuổi).
- Chu kỳ kinh nguyệt ngắn (dưới 27 ngày) hoặc kéo dài (trên 7 ngày).
- Chưa từng sinh con.
- Nồng độ hormone estrogen cao.
- Bất thường cấu trúc đường sinh dục nữ gây cản trở dòng chảy máu kinh.
3. Triệu chứng
- Đau bụng kinh nặng
- Đau vùng chậu mãn tính
- Đau khi quan hệ tình dục
- Rối loạn kinh nguyệt
- Đau khi đi vệ sinh
- Tiêu chảy, táo bón, đầy hơi hoặc buồn nôn, đặc biệt là trong kỳ kinh nguyệt.
- Khó chịu ở đường ruột
- Cảm giác mệt mỏi kéo dài.
- Gặp khó khăn khi mang thai là một trong những biến chứng phổ biến của bệnh.
418
- Chảy máu bất thường
4. Cận lâm sàng
- Siêu âm ngã âm đạo là phương tiện cận lâm sàng đầu tay để chẩn đoán u lạc nội mạc
tử cung, đánh giá kích thước, vị trí, số lượng u, theo dõi tiến triển và đáp ứng điều trị
- Nội soi ổ bụng là tiêu chẩn vàng để chẩn đoán xác định, đánh giá giai đoạn bệnh,
dính vùng chậu, tổn thương phối hợp
• Tắm nước ấm
• Chườm nóng: Đặt một chai nước nóng hoặc miếng đệm nóng lên bụng
• Tập thể dục đều đặn
• Châm cứu
• Massage
+ Điều trị nội tiết: Liệu pháp nội tiết nhằm làm giảm lượng estrogen mà cơ thể tạo ra,
giúp các mô cấy chảy máu ít hơn, từ đó ngăn ngừa tình trạng viêm, dính và hình thành u
nang. Phương pháp này có thể làm chu kỳ kinh nguyệt của bạn tạm ngừng. Các loại thuốc
được chỉ định để giảm nồng độ hormone estrogen bao gồm:
• Viên tránh thai kết hợp
• Dùng Progestin: tuy nhiên, việc sử dụng thuốc nào với liều lượng ra sao cần có sự
- Giải phẫu bệnh (khi có phẫu thuật) được chỉ định sau bóc u, khi nghi ngờ ác tính
5. Chẩn đoán
Chẩn đoán xác định khi có ít nhất một trong các tiêu chí sau:
- Hình ảnh siêu âm điển hình của u lạc nội mạc tử cung buồng trứng và/hoặc
- Hình ảnh nội soi ổ bụng thấy nang lạc nội mạc và/hoặc
- Giải phẫu bệnh xác nhận mô nội mạc tử cung lạc chỗ
6. Biến chứng
- Vô sinh
- Đau mãn tính vùng chậu
- Nguy cơ ung thư buồng trứng (hiếm)
- Tắc nghẽn ống dẫn trứng, và các vấn đề ruột, bàng quang.
7. Điều trị
- Nội khoa
+ Thuốc chống viêm không steroid (NSAID) như ibuprofen (Advil, Motrin) hoặc
naproxen (Aleve) cũng có tác dụng giảm đau hiệu quả. Nếu những loại thuốc này không
giúp người bệnh bớt đau, hãy kết hợp với các liệu pháp hỗ trợ như:
chỉ định của bác sĩ điều trị. Người bệnh không được tự ý dùng thuốc.
- Ngoại khoa
+ Phẫu thuật bảo tồn: Phương pháp này thích hợp cho những người bệnh không đáp
ứng với hai liệu pháp uống thuốc và điều chỉnh nồng độ nội tiết tố. Mục tiêu của phẫu thuật
bảo tồn là loại bỏ hoặc phá hủy sự phát triển của nội mạc tử cung mà không làm tổn thương
cơ quan sinh sản. Phẫu thuật nội soi ổ bụng – phương pháp phẫu thuật xâm lấn tối thiểu –
được áp dụng nhằm bóc bỏ các khối lạc nội mạc tử cung, phẫu thuật cắt bỏ các khối u đang
phát triển. Biện pháp đốt laser cũng thường được sử dụng nhằm đốt phá hủy mô “lạc chỗ”
này.
419
+ Phẫu thuật cắt bỏ tử cung: Hiếm khi, bác sĩ sẽ đề nghị cắt toàn bộ tử cung như một
biện pháp cuối cùng nếu tình trạng bệnh người bệnh không cải thiện với mọi phương pháp
điều trị khác. Trong quá trình phẫu thuật, bác sĩ sẽ cắt hoàn toàn tử cung, cổ tử cung, hoặc
cả buồng trứng vì các cơ quan này tạo ra estrogen – căn nguyên gây ra sự phát triển của
mô nội mạc tử cung. Ngoài ra, bác sĩ còn loại bỏ các mô bị tổn thương xung quanh.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Kiểm soát triệu chứng.
- Thực hiện đầy đủ y lẹnh thuốc, cận lâm sàng
- Phụ bác sỹ thực hiện các thủ thuật
- Chăm sóc và theo dõi trong giai đoạn điều trị nội khoa
- Chuẩn bị người bệnh trước phẫu thuật (nếu có)
- Chăm sóc người bệnh sau phẫu thuật
- Hỗ trợ tâm lý
- Giáo dục sức khỏe
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1 Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Thấu hiểu và Lắng nghe
+ Hỗ trợ về tâm lý và cảm xúc
+ Khuyến khích người bệnh chia sẻ cởi mở với gia đình, bạn bè hoặc tìm đến nhóm hỗ
trợ, chuyên gia tâm lý nếu cảm thấy lo âu, trầm cảm.
- Vệ sinh:
+ Vệ sinh hàng ngày: rửa vùng sinh dục ít nhất 3 lần/ ngày, lau người thay đồ.
+ Giữ vệ sinh cá nhân tốt, giữ vùng kín khô thoáng
+ Mặc quần lót cotton, thoáng khí, thay thường xuyên (2 lần/ngày hoặc khi bị ẩm ướt).
- Vận động, phục hồi chức năng:
+ Tập thể dục đều đặn: Các bài tập cường độ vừa phải như đi bộ nhanh, yoga, bơi lội
hoặc đạp xe giúp
+ Giảm căng thẳng.
+ Duy trì cân nặng hợp lý và kiểm soát nồng độ estrogen.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Tăng cường thực phẩm chống viêm:
+ Omega-3: Ăn nhiều cá béo (cá hồi, cá thu), hạt lanh, quả óc chó, vì chúng có đặc tính
chống viêm.
+ Rau xanh và trái cây tươi: Giàu chất chống oxy hóa và chất xơ.
+ Hạn chế thực phẩm có thể thúc đẩy viêm hoặc estrogen
+ Thịt đỏ: Giảm lượng tiêu thụ.
+ Chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa (trans fat): Hạn chế thức ăn nhanh, đồ
chiên rán.
+ Caffeine và Rượu bia: Có thể làm tăng nồng độ estrogen và trầm trọng thêm triệu
chứng đau, nên giảm bớt.
+ Đảm bảo đủ nước: Uống đủ nước mỗi ngày.
420
9.2 Phòng bệnh
- Tập thể dục thường xuyên (tối thiểu 4 giờ/tuần) để duy trì tỷ lệ phần trăm chất béo
trong cơ thể thấp. Kết hợp tập thể dục và giảm lượng chất béo sẽ giúp giảm nồng độ
estrogen trong cơ thể.
- Tránh uống nhiều rượu: Các nghiên cứu đã chứng minh rượu làm tăng nồng độ
estrogen. Do đó, bạn không nên uống nhiều hơn 1 ly mỗi ngày.
- Hạn chế thức uống chứa caffeine: Dung nạp nhiều hơn một loại đồ uống có chứa
caffeine mỗi ngày, đặc biệt là soda và trà xanh, có thể làm tăng nồng độ estrogen.
- Xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh, bổ sung nhiều rau xanh và trái cây, ngũ cốc
nguyên hạt trong bữa ăn hàng ngày, đặc biệt là nhóm thực phẩm giàu vitamin D;
- Tránh căng thẳng và stress, nghỉ ngơi hợp lý, ngủ đủ giấc;
- Tham khảo ý kiến của bác sĩ về phương pháp tránh thai bằng nội tiết tố, chẳng hạn
như thuốc viên, miếng dán hoặc vòng tránh thai nội tiết bởi những phương pháp này có thể
là yếu tố nguy cơ gây u lạc nội mạc tử cung.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân u lạc nội mạc tử cung buồng trứng.
2. Triệu chứng của u lạc nội mạc tử cung buồng trứng.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh u lạc nội mạc tử cung buồng trứng.
Tài liệu tham khảo
1. ThS. BS. Lê Võ Minh Hương, bài nang lạc NMTC ở BT là gì,
https://tudu.com.vn/vn/y-hoc-thuong-thuc/benh-ly-phu-khoa/nang-lac-noi-mac-tu-cung-
o-buong-trung-la-gi/.
2. ThS. BS. Lê Võ Minh Hương,bài bệnh lý lạc NMTCBT,
https://www.tudu.com.vn/vn/y-hoc-thuong-thuc/benh-ly-phu-khoa/benh-ly-lac-noi-mac-
tu-cung/.
421
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH POLYP CỔ TỬ CUNG
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân polyp cổ tử cung.
2. Triệu chứng của polyp cổ tử cung.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh polyp cổ tử cung.
II.Nội dung
1. Đại cương
Cổ tử cung là phần nối khoang tử cung và phần trên của âm đạo. Nó có chức năng là
lối vào của tinh trùng để thụ tinh với trứng.
Polyp cổ tử cung là khối u lành tính phát triển từ mô đệm cổ tử cung và được che phủ
bởi biểu mô, xuất phát từ ống cổ tử cung, có chân hoặc không có chân, kích thước có thể
thay đổi từ vài mm đến vài cm, thường gặp ở phụ nữ sinh đẻ nhiều lần. Người bệnh có
polyp cổ tử cung thường không có triệu chứng nhưng cũng có thể ra khí hư nhiều, rong
huyết, ra máu sau giao hợp. Phần lớn polyp cổ tử cung lành tính, nhưng khoảng 1% trường
hợp chuyển dạng ác tính.
Polyp là cấu trúc dễ vỡ, phát triển từ cuống ở bề mặt của cổ tử cung hoặc bên trong của
ống cổ tử cung. Polyp cổ tử cung thường có màu hồng, mềm, khi chạm vào rất dễ chảy
máu.
Polyp cổ tử cung là bệnh phụ khoa thường gặp ở phụ nữ trong độ tuổi từ 30 - 50. Đa số
polyp cổ tử cung không có triệu chứng mà chỉ được phát hiện tình cờ khi khám phụ khoa
định kỳ.
2. Nguyên nhân
Hiện nay, nguyên nhân gây polyp cổ tử cung vẫn đang được nghiên cứu và chưa thể
xác định rõ ràng. Tuy nhiên, có những yếu tố được cho rằng có liên quan làm gia tăng nguy
cơ mắc bệnh này, thường gặp nhất là sự gia tăng nồng độ và tác động của Estrogen nội sinh
hay ngoại sinh.
Vì thế, phụ nữ có khả năng phát triển polyp tử cung ở độ tuổi từ 40-50 tuổi, tức là trong
độ tuổi sinh đẻ và thời kỳ tiền mãn kinh có khả năng cao nhất. Nguy cơ vẫn có thể tiếp tục
ở thời kỳ hậu mãn kinh, nhưng sẽ hiếm gặp ở nữ giới dưới 20 tuổi.
Ngoài ra, nguy cơ phát triển của polyp cũng sẽ tăng lên nếu có các yếu tố sau:
- Phụ nữ béo phì (BMI ≥ 30) có tỷ lệ polyp lòng tử cung cao hơn so với những phụ nữ
khác.
- Bị tăng huyết áp.
- Phụ nữ uống Tamoxifen – một loại thuốc điều trị ung thư vú. Nghiên cứu cho thấy,
khoảng 8-36% phụ nữ sau mãn kinh điều trị bằng liệu pháp này sẽ phát triển polyp ở tử
cung.
- Sử dụng liệu pháp thay thế hormone có liều lượng cao Estrogen.
- Mắc hội chứng Lynch hoặc hội chứng Cowden.
422
- Tiền sử hoặc chưa điều trị dứt điểm bệnh phụ khoa
- Hệ quả từ việc nạo phá thai không an toàn
3. Triệu chứng
- Ra máu âm đạo bất thường: là triệu chứng thường gặp nhất. Tính chất xuất huyết
thường giữa chu kỳ, rỉ rả; hoặc xuất huyết nặng hơn trong chu kỳ (cường kinh).
- Ra máu sau khi quan hệ tình dục.
- Ra máu giữa chu kỳ kinh.
- Ra máu sau khi thụt rửa âm đạo.
- Ra máu sau mãn kinh.
- Đôi khi ra dịch tiết âm đạo quá nhiều, thay đổi màu sắc: quá trắng hoặc quá vàng
- Có thể kèm theo đau bụng, thiếu máu
- Một số trường hợp không biểu hiện triệu chứng, được phát hiện tình cờ khi khảo sát
hiếm muộn, hoặc qua xét nghiệm tế bào học CTC, sinh thiết buồng tử cung
4. Cận lâm sàng
- Siêu âm qua âm đạo: quan sát hình ảnh bên trong tử cung, sóng siêu âm giúp quan
sát rõ polyp hoặc nghi ngờ khối polyp khi thấy hình ảnh nội mạc tử cung dày lên.
- Siêu âm bơm nước buồng tử cung: tiến hành bơm nước muối đã vô trùng vào buồng
tử cung qua ống thông, giúp tử cung mở rộng và cung cấp hình ảnh rõ nét về những khối u
nằm trong khoang tử cung qua siêu âm.
- Nội soi buồng tử cung: bác sĩ sử dụng một ống camera có tay cầm dài, mảnh và có
đèn ở đầu ống đi vào âm đạo và cổ tử cung để quan sát bên trong tử cung. Bác sĩ cũng có
thể kết hợp nội soi buồng tử cung với phẫu thuật để tiến hành cắt bỏ các polyp.
- Sinh thiết nội mạc tử cung: sử dụng ống hút để thu thập mẫu ở thành tử cung, sau đó
gửi đến phòng xét nghiệm để phát hiện mẫu có vấn đề bất thường hay không.
5. Chẩn đoán
Chẩn đoán xác định Polyp cổ tử cung dựa vào khám phụ khoa trực tiếp, không phụ
thuộc triệu chứng. Khám âm đạo bằng mỏ vịt (tiêu chuẩn vàng) quan sát trực tiếp thấy
polyp đủ tiêu chuẩn chẩn đoán xác định, phát hiện:
- Khối lồi ra từ lỗ cổ tử cung
- Màu đỏ hồng hoặc đỏ sẫm
- Bề mặt nhẵn, mềm
- Có cuống hoặc chân bám rộng
- Dễ chảy máu khi chạm
Chẩn đoán xác định tính chất lành tính hay ác tính polyp cổ TC cần dựa trên đánh giá
mô học sau khi đã sinh thiết (hoặc can thiệp cắt bỏ) khối polyp.
Chẩn đoán phân biệt:
- Polyp nội mạc tử cung sa xuống
- Lộ tuyến cổ tử cung
- U xơ cổ tử cung có cuống
- Ung thư cổ tử cung giai đoạn sớm
6. Biến chứng
423
- Phụ nữ mang thai có polyp tử cung khi phát triển sẽ chèn ép lên thai nhi, dễ dẫn đến
tình trạng sảy thai hoặc sinh non. Mẹ bầu cũng tăng nguy cơ bị nhau tiền đạo.
- Tình trạng tăng tiết dịch âm đạo khiến âm đạo luôn trong trạng thái ẩm ướt, tạo điều
kiện thuận lợi cho các vi sinh vật có hại phát triển gây ra các bệnh phụ khoa như viêm âm
hộ, viêm âm đạo, viêm cổ tử cung…
- Phụ nữ bị polyp lòng tử cung tăng nguy cơ bị hội chứng buồng trứng đa nang
- Có thể gây thiếu máu mạn tính do tình trạng xuất huyết tử cung.
- Polyp lòng tử cung có thể bị viêm nhiễm hoặc hoại tử. Khi hiện tượng viêm nhiễm
lan rộng nội mạc tử cung, cơ tử cung sẽ làm tăng nguy cơ ung thư tử cung và ung thư cổ
tử cung.
- Đây cũng là một trong những nguyên nhân gây vô sinh hiếm muộn ở nữ giới. Khi tử
cung có polyp kích thước quá lớn hoặc có đa polyp sẽ ảnh hưởng đến khả năng di chuyển
của tinh trùng và làm tổ của trứng.
- Ảnh hưởng đến đời sống tình dục
- Các biến chứng khác:
+ Polyp có thể gây đau bụng dưới, đặc biệt là trong thời kỳ kinh nguyệt hoặc khi quan
hệ tình dục.
+ Có thể gây khó khăn khi đi tiểu, tiểu buốt, tiểu nhiều lần.
+ Một số trường hợp polyp có thể gây ra tình trạng thiếu máu mạn tính do xuất huyết
kéo dài.
7. Điều trị
Một số trường hợp polyp cổ tử cung sẽ tự thoái triển.
Tùy thuộc vào từng người bệnh mà các bác sĩ sẽ chỉ định điều trị polyp cổ tử cung cụ
thể, có trường hợp chỉ cần điều trị nội khoa. Các bác sĩ thường không loại bỏ polyp trừ khi
chúng gây ra các triệu chứng khó chịu cho bệnh nhân.
Phương pháp loại bỏ polyp cổ tử cung bao gồm:
- Xoắn polyp cổ tử cung: là một thủ thuật đơn giản, thực hiện nhanh chóng và không
gây đau đớn cho người bệnh
- Buộc dây phẫu thuật quanh gốc polyp và cắt bỏ nó đi
- Sử dụng vòng kẹp để loại bỏ polyp khỏi âm đạo.
- Các phương pháp loại bỏ phần gốc của polyp cổ tử cung bao gồm:
+ Nitơ lỏng
+ Dao điện đốt chân
+ Tia lazer
+ Đối với những trường hợp polyp ống cổ tử cung, chân polyp to: phẫu thuật mở ống
cổ tử cung cắt polyp và đốt chân, sau đó sẽ khâu phục hồi ống cổ tử cung.
Sau khi cắt bỏ, gửi mẫu đến phòng xét nghiệm để kiểm tra tế bào ung thư.
- Cắt bỏ polyp là phương pháp phổ biến, có thể được thực hiện bằng cách xoắn, kẹp
hoặc phẫu thuật điện.
- Nếu polyp nhỏ và không gây triệu chứng, bác sĩ có thể theo dõi mà không cần điều
trị.
- Trong một số trường hợp, có thể cần sinh thiết để loại trừ ung thư.
424
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng
- Chuẩn bị và phụ bác sỹ khám phụ khoa
- Chuẩn bị người bệnh trước thủ thuật cắt polyp (nếu có chỉ định)
- Tư vấn, hướng dẫn bệnh nhân nghỉ ngơi.
- Chăm sóc người bệnh trước, trong và sau khi cắt polyp
- Hướng dẫn người bệnh vệ sinh vùng kín đúng cách, không quan hệ tình dục ít nhất
1–2 tuần hoặc theo chỉ định, không thụt rửa âm đạo. Tuân thủ dùng thuốc và tái khám đúng
hẹn
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1.Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần
+ Luôn giữ tâm lý thoải mái, vui vẻ, tránh căng thẳng, stress.
+ Động viên bệnh nhân an tâm điều trị.
- Vệ sinh
+ Giữ vùng kín sạch, khô
+ Vệ sinh hàng ngày bằng nước sạch. Vệ sinh vùng âm đạo thường xuyên, đặc biệt là
trong vài ngày đầu sau thủ thuật.
+ Thay băng vệ sinh thường xuyên nếu còn ra huyết nhẹ
+ Không thụt rửa âm đạo, không dùng dung dịch vệ sinh có tính tẩy mạnh, không tự ý
đặt thuốc âm đạo khi chưa có chỉ định
- Vận động - Phục hồi chức năng
+ Nghỉ ngơi hợp lí
+ Vận động sớm nhưng nhẹ nhàng
+ Tăng dần mức độ theo khả năng người bệnh
+ Tránh mọi hoạt động làm tăng áp lực ổ bụng gây chảy máu âm đạo
+ Ngừng vận động và báo nhân viên y tế nếu: Chóng mặt, đau bụng tăng, ra máu nhiều
+ Kiêng quan hệ tình dục 4-6 tuần
- Chế độ dinh dưỡng
+ Chế độ ăn uống đủ chất.
+ Ăn uống khoa học: Bổ sung đầy đủ chất dinh dưỡng cần thiết cho cơ thể. Tăng thực
phẩm giàu sắt (thịt đỏ, gan), vitamin C (cam, quýt)
+ Tránh kiêng khem quá mức: Không cần kiêng ăn quá nhiều, nhưng nên hạn chế:
Tránh đồ ăn cay nóng, nhiều dầu mỡ, đồ chế biến sẵn, các loại đồ uống có cồn (rượu, bia),
và chất kích thích (thuốc lá) vì chúng có thể ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình phục hồi.
9.2.Phòng bệnh
- Quan hệ tình dục an toàn.
- Vệ sinh vùng kín đúng cách.
- Nên dùng đồ lót bằng chất coton nhằm giúp không khí thông thoáng và ngăn ngừa
được nhiệt độ cũng như độ ẩm quá mức quy định.
- Xây dựng chế độ dinh dưỡng, sinh hoạt lành mạnh.
425
- Thường xuyên khám cổ tử cung thường xuyên nhằm phát hiện sự tăng trưởng sớm
của polyp
- Thăm khám sức khỏe định kỳ và làm Pap tầm soát ung thư cổ tử cung
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân polyp cổ tử cung.
2. Triệu chứng của polyp cổ tử cung.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh polyp cổ tử cung.
Tài liệu tham khảo
1. ThS.BS. Trần Thị Thúy Phượng, BV Từ Dũ, Polyp lòng tử cung là gì? Nguyên nhân,
triệu chứng và điều trị, https://www.tudu.com.vn/vn/y-hoc-thuong-thuc/benh-ly-phu-
khoa/polyp-long-tu-cung-la-gi-nguyen-nhan-trieu-chung-va-dieu-tri/
2. BV Tâm Anh, polyp cổ tử cung khi mang thai: nguyên nhân, dấu hiệu và điều trị,
https://tamanhhospital.vn/polyp-co-tu-cung-khi-mang-thai/
426
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH RONG KINH
I. Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân rong kinh
2. Triệu chứng của bệnh rong kinh
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh rong kinh
II. Nội dung
1. Đại cương
Rong kinh là tình trạng khi người phụ nữ bị ra huyết quá nhiều và/hoặc kéo dài trên
một tuần và lượng máu mất đi vượt quá 80ml/chu kỳ kinh nguyệt (bình thường trong
khoảng 50- 80ml/chu kỳ) ở mỗi chu kỳ kinh. Đây là lý do thường gặp khiến người bệnh đi
khám phụ khoa.
Rong kinh là một bất thường gây ảnh hưởng lớn đến sức khỏe cũng như chất lượng
cuộc sống của người phụ nữ, nó cũng có thể là một dấu hiệu cho thấy bạn đang có một vấn
đề bệnh lý phụ khoa nghiêm trọng.
2. Nguyên nhân
- U xơ tử cung hoặc Polyp lòng tử cung.
- Lạc nội mạc trong cơ tử cung.
- Rối loạn rụng trứng: thường gặp ở tuổi dậy thì, tiền mãn kinh hoặc ở bệnh nhân có
hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) hoặc nhược giáp.
- Ung thư: rong kinh có thể gặp ở những bệnh nhân ung thư nội mạc tử cung.
- Rối loạn chức năng đông cầm máu
- Do thuốc: các loại thuốc chống đông máu hoặc aspirin có thể khiến máu khó cầm dẫn
đến tình trạng rong kinh.
- Các nguyên nhân khác ít gặp hơn như viêm nội mạc tử cung, viêm vùng chậu.
3. Triệu chứng
- Ra huyết kéo dài trên 7 ngày.
- Ra huyết thấm hết 1 băng vệ sinh hoặc nhiều hơn trong vòng 1 giờ trong vài giờ liên
tiếp.
- Cần thay băng vệ sinh trong đêm.
- Ra huyết có cục máu đông lớn hơn ¼ kích thước băng vệ sinh.
4. Cận lâm sàng
- Thử thai (định lượng HCG): ra huyết nhiều hoặc kéo dài có thể là một dấu hiệu của
sảy thai hoặc thai ngoài tử cung. Do đó cần loại trừ có thai trước khi nghĩ đến nguyên nhân
phụ khoa khác.
- Siêu âm phụ khoa: giúp đánh giá cấu trúc vùng chậu. Các bất thường như nội mạc tử
cung dày, polyp, u xơ tử cung, lạc nội mạc trong cơ cử cung, hình ảnh buồng trứng đa nang
… có thể phát hiện được thông qua siêu âm.
427
- Siêu âm bơm dịch lòng tử cung: Siêu âm kết hợp với bơm dịch vào lòng tử cung sẽ
giúp đánh giá kỹ hơn các bất thường bên trong lòng tử cung.
- Nội soi buồng tử cung: Một ống soi nhỏ đưa qua cổ tử cung giúp đánh giá cấu trúc
bên trong lòng tử cung.
- Sinh thiết nội mạc tử cung: Mẫu tế bào nội mạc tử cung được lấy và quan sát dưới
kính hiển vi nhằm phát hiện ra các tế bào lạ như ung thư.
- MRI: đánh giá các cấu trúc vùng chậu.
- Các xét nghiệm máu như tổng phân tích tế bào máu, xét nghiệm đông máu, định
lượng nội tiết được cân nhắc thực hiện nhằm đánh giá mức độ thiếu máu, rối loạn đông
máu hoặc rối loạn rụng trứng.
5. Chẩn đoán
- Lâm sàng
+ Xác định nguồn gốc máu chảy
+ Khám phụ khoa: xác định nguồn gốc chảy máu là từ tử cung hay tổn thương cổ tử
cung, âm đạo, âm hộ, niệu đạo, trực tràng.
+ Xác định nguyên nhân máu chảy
+ Xác định lượng máu mất
- Cận lâm sàng
+ Huyết học: công thức máu, chức năng đông máu, Ferritin huyết thanh
+ Sinh hoá: SGOT, SGPT, BUN, Creatinin
+ Nội tiết: FSH, prolactin máu, progesterone, chức năng tuyến giáp, bhCG (định tính
hoặc định lượng)
+ Siêu âm phụ khoa, MRI
+ Phết tế bào cổ tử cung, nạo sinh thiết nội mạc tử cung, nội soi buồng tử cung
6. Biến chứng
- Rong kinh kéo dài có thể tạo điều kiện thuận lợi cho viêm nhiễm phụ khoa, đặc biệt
khi kèm tổn thương thực thể hoặc vệ sinh không đảm bảo. Viêm nhiễm âm đạo, viêm lộ
tuyến cổ tử cung, viêm cổ tử cung, viêm vùng chậu, viêm phần phụ,… mạn tính.
- Suy nhược cơ thể, đề kháng kém, dễ ốm đau, mệt mỏi thường xuyên.
- Thiếu máu: rong kinh trong thời gian dài sẽ khiến cơ thể mất nhiều máu. Tuy nhiên,
lượng máu sản xuất không đủ để bù lại lượng thiếu do khi mất máu sẽ mất đi cả sắt (nguồn
nguyên liệu giúp cơ thể sản xuất các tế bào máu). Tình trạng này gây ra triệu chứng thiếu
máu mạn tính như da nhợt nhạt, móng tay, móng chân không hồng hào, tóc mỏng dễ gãy,
luôn mệt mỏi, hoa mắt chóng mặt, nếu nặng hơn có thể gây khó thở, nhịp tim nhanh.
- Nguy cơ vô sinh, hiếm muộn: tình trạng viêm nhiễm kéo dài không được xử lý, vi
khuẩn có thể lan vào các cơ quan khác gây viêm niêm mạc tử cung, viêm vòi trứng ảnh
hưởng rất lớn đến chức năng sinh sản.
7. Điều trị
- Nội khoa: dùng thuốc để cải thiện tình trạng rong kinh. Có thể là thuốc tránh thai,
thuốc giảm đau, thuốc chống viêm không steroid (NSAID), thuốc bổ sung hormone
Progesterone hoặc thuốc bổ sung sắt để tránh thiếu máu.
428
- Ngoại khoa: Nếu việc điều trị bằng thuốc không mang lại hiệu quả, bác sĩ sẽ chỉ định
thực hiện phẫu thuật. Các thủ thuật điều trị có thể là nong nạo tử cung, cắt bỏ u xơ tử cung,
cắt đốt nội mạc tử cung hoặc cắt bỏ tử cung (bao gồm cả tử cung và cổ tử cung)…
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng
- Thực hiện các thủ thuật theo y lệnh
- Phụ bác sỹ thực hiện các thủ thuật (nếu có)
- Chuẩn bị người bệnh khi có y lệnh chuyển mổ (nếu có)
- Hướng dẫn người bệnh ăn đủ chất, ngủ đủ giấc.
- Bổ sung thực phẩm giàu kẽm, sắt, vitamin B, thực phẩm chứa nhiều magie để điều
hòa kinh nguyệt, tránh thiếu máu.
- Tập thể dục thường xuyên và tránh mệt mỏi, căng thẳng quá độ.
- Động viên tinh thần bệnh nhân.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1.Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần
+ Rong kinh là tình trạng thường gặp ở phụ nữ, đa số có thể điều trị và kiểm soát được
+ Người bệnh không nên lo lắng, căng thẳng kéo dài vì stress có thể làm rối loạn nội
tiết, khiến rong kinh nặng hơn
+ Giữ tinh thần thoải mái, nghỉ ngơi hợp lý
+ Tránh làm việc quá sức, căng thẳng, giữ tinh thần thoải mái.
+ Đảm bảo ngủ đủ giấc, tránh thức khuya.
+ Trao đổi với nhân viên y tế khi có thắc mắc hoặc lo lắng về bệnh
- Vệ sinh
+ Thay băng vệ sinh thường xuyên, ít nhất 4-6 tiếng/lần hoặc khi băng ướt.
+ Giữ vùng kín khô, sạch, vệ sinh hằng ngày bằng nước sạch
+ Lau rửa từ trước ra sau sau khi đi vệ sinh
+ Không thụt rửa sâu âm đạo
+ Không tự ý dùng thuốc đặt, thuốc cầm máu khi chưa có chỉ định của bác sĩ
- Vận động - PHCN:
+ Tập thể dục nhẹ nhàng: Các bài tập như đi bộ, yoga, bơi lội giúp tăng cường sức khỏe,
giảm căng thẳng và cải thiện tuần hoàn máu.
+ Tập các bài tập phục hồi chức năng: Nếu rong kinh gây đau hoặc khó chịu, có thể tập
các bài tập vận động thụ động (với sự trợ giúp của người khác hoặc dụng cụ), tập các bài
tập kéo giãn để giảm đau và tăng cường sự linh hoạt của khớp.
+ Tránh các bài tập quá sức: Tránh các hoạt động mạnh gây ra chấn thương hoặc làm
tình trạng rong kinh nặng hơn.
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Bổ sung thực phẩm giàu sắt như thịt đỏ, gan, hải sản, các loại đậu, rau xanh, trái cây
sấy khô.
+ Tăng cường thực phẩm giàu vitamin C để tăng khả năng hấp thụ sắt, như cam, quýt,
dâu tây.
429
+ Bổ sung thực phẩm giàu magie như các loại hạt, rau xanh, bơ.
+ Uống đủ nước, ít nhất 8-10 ly mỗi ngày, đặc biệt là nước trái cây giàu vitamin C.
+ Hạn chế đồ uống có cồn, chất kích thích.
+ Ăn thêm cá biển hoặc cá giàu chất béo để giảm đau, giảm viêm.
+ Ưu tiên thực phẩm giàu chất xơ như ngũ cốc nguyên hạt, rau xanh, trái cây.
9.2 Phòng bệnh
- Tránh căng thẳng, mệt mỏi kéo dài.
- Ăn uống đủ chất, duy trì chế độ ăn thịt ít và chất béo, tăng cường bổ sung kẽm, sắt
- Hạn chế các thức uống hoặc thực phẩm kích thích trong chu kỳ kinh nguyệt có thể
dẫn đến rong kinh như rượu, cà phê, nước lạnh, gia vị cay…
- Duy trì lối sống khoa học, ăn uống lành mạnh, giữ vệ sinh cá nhân tốt.
- Khám phụ khoa định kì
Câu hỏi thảo luận
1. Rong kinh là gì? Nguyên nhân?
2. Biến chứng thường gặp của rong kinh?
3. Chế độ dinh dưỡng khi điều trị rong kinh cần bổ sung những thực phẩm gì?
Tài liệu tham khảo
1. Bv Hùng Vương, TPHCM, bài Chẩn đoán và điều trị rong kinh rong huyết,
https://www.bvhungvuong.vn/danh-cho-benh-nhan/chan-doan-va-dieu-tri-rong-kinh-
rong-huyet
2. Bv Từ Dũ, Ths.Bs lê Võ Minh Hương, bài Rong kinh - cường kinh,
https://tudu.com.vn/vn/y-hoc-thuong-thuc/benh-ly-phu-khoa/rong-kinh-cuong-kinh/
3. Bệnh viện Vinmec, tổng quan bệnh rong kinh,
https://www.vinmec.com/vie/benh/rong-kinh-3008
430
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH ÁP XE TUYẾN BARTHOLIN
I.Mục tiêu
Giúp người bệnh biết được:
1. Nguyên nhân áp xe tuyến Bartholin.
2. Triệu chứng của áp xe tuyến Bartholin.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh áp xe tuyến Bartholin.
II.Nội dung
1. Đại cương
Áp xe tuyến Bartholin là tình trạng một trong hai tuyến Bartholin ở hai bên cửa âm đạo
bị tắc nghẽn ống dẫn, dẫn đến tích tụ dịch và bị nhiễm trùng, tạo thành một khối sưng đau
chứa đầy mủ
2. Nguyên nhân
- Tắc nghẽn ống tuyến: do viêm nhiễm, vi khuẩn, hoặc các yếu tố làm dịch nhầy trong
tuyến Bartholin bị ứ đọng. Tác nhân thường gặp: E. coli, tụ cầu, liên cầu; đôi khi lậu,
Chlamydia
- Nhiễm trùng
- Vệ sinh kém
- Chấn thương
3. Triệu chứng
- Áp xe tuyến Bartholin thường gây ra một khối u dưới da ở một bên âm đạo và thường
gây đau trong bất kỳ hoạt động nào gây áp lực lên khu vực này, chẳng hạn như đi bộ, ngồi
xuống hoặc quan hệ tình dục.
- Khi bị áp xe Bartholin có thể gây cơn sốt, khu vực áp xe có thể sẽ đỏ, sưng và nóng
khi chạm vào.
4. Cận lâm sàng
- Xét nghiệm dịch âm đạo: xác định vi khuẩn gây bệnh, bác sĩ có thể lấy mẫu dịch tiết
từ âm đạo hoặc áp xe để nuôi cấy và làm kháng sinh đồ. Điều này giúp bác sĩ chẩn đoán
chính xác hơn và lựa chọn kháng sinh phù hợp.
- Xét nghiệm STI: Xét nghiệm tìm nguyên nhân gây bệnh lây truyền qua đường tình
dục (như bệnh lậu, Chlamydia) có thể được chỉ định, đặc biệt nếu có tiền sử quan hệ tình
dục không an toàn.
- Tầm soát ung thư cổ tử cung thông qua PAP-Smear và HPV.
- Siêu âm vị trí nang tuyến Bartholin.
- Các xét nghiệm khác như tổng phân tích tế bào máu, CRP, tổng phân tích nước tiểu
để đánh giá tình trạng nhiễm trùng.
5. Chẩn đoán
Chẩn đoán chủ yếu dựa vào khám lâm sàng: khối sưng đau, đỏ, nóng tại vị trí tuyến
Bartholin. Cận lâm sàng được chỉ định khi nghi ngờ nhiễm trùng nặng, tái phát hoặc ở phụ
nữ >40 tuổi.
431
6. Biến chứng
- Áp xe tái phát: Bệnh dễ tái phát nếu ổ áp xe không được điều trị triệt để, gây đau và
khó chịu lặp đi lặp lại.
- Nhiễm trùng lan rộng: Tình trạng nhiễm trùng từ áp xe có thể lan sang các mô xung
quanh, gây viêm mô tế bào hoặc viêm cân mạc hoại tử.
- Nhiễm trùng huyết: Đây là biến chứng nghiêm trọng nhất, có thể xảy ra khi vi khuẩn
từ áp xe xâm nhập vào máu, gây nhiễm trùng toàn thân và đe dọa tính mạng.
- Vỡ khối áp xe: Khối áp xe có thể bị vỡ, dẫn đến chảy mủ đục, hôi và gây đau đớn,
khó chịu.
- Nguy cơ ung thư: Đối với phụ nữ trên 40 tuổi hoặc mãn kinh, các trường hợp áp xe
tuyến Bartholin nặng, kéo dài có thể là dấu hiệu của ung thư tuyến Bartholin hoặc ung thư
âm hộ, âm đạo.
7. Điều trị
7.1. Điều trị khi có triệu chứng
- Thuốc kháng sinh và giảm đau
- Tắm ngồi: Tắm nước ấm có thể giúp giảm sưng và đau cho các nang hoặc áp xe nhẹ.
7.2. Phẫu thuật (khi cần thiết)
- Rạch và dẫn lưu áp xe: Đây là phương pháp phổ biến nhất, trong đó bác sĩ rạch một
đường nhỏ trên ổ áp xe để dẫn lưu mủ ra ngoài. Sau đó, có thể khâu hoặc sử dụng chỉ tan
để tái tạo nang tuyến.
- Phẫu thuật cắt bỏ tuyến Bartholin: Đây là giải pháp cuối cùng khi các phương pháp
khác không hiệu quả hoặc áp xe tái phát nhiều lần. Phẫu thuật này đòi hỏi gây mê toàn thân
và có nguy cơ chảy máu hoặc biến chứng cao hơn.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Tư vấn, hướng dẫn người bệnh nghỉ ngơi, hạn chế vận động mạnh
- Theo dõi dấu hiệu sinh tồn.
- Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm.
- Theo dõi tình trạng bệnh, cơn đau.
- Động viên tinh thần bệnh nhân.
9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe
9.1.Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần:
+ Luôn đảm bảo sự kín đáo tuyệt đối khi thăm khám, thực hiện thủ thuật và chăm sóc
vết thương
+ Có thái độ ân cần, nhẹ nhàng, không phán xét
+ Dành thời gian lắng nghe những lo lắng, sợ hãi, và khó chịu mà bệnh nhân đang trải
qua.
+ Giúp bệnh nhân cảm thấy được chấp nhận, được hỗ trợ, và tin tưởng vào quá trình
hồi phục.
- Vệ sinh:
+ Vệ sinh hàng ngày: Rửa vùng sinh dục 1–2 lần/ngày và sau khi đi vệ sinh, bằng nước
sạch; giữ vùng kín khô thoáng, lau người thay đồ.
432
+ Giữ vệ sinh cá nhân tốt, giữ vùng kín khô thoáng
+ Mặc quần lót cotton, thoáng khí, thay thường xuyên (2 lần/ngày hoặc khi bị ẩm ướt).
- Vận động, phục hồi chức năng:
+ Hạn chế áp lực lên vùng bị ảnh hưởng và tăng cường vệ sinh, phòng ngừa tái phát.
+ Tránh ngồi lâu, tránh quan hệ tình dục cho đến khi khỏi hẳn.
+ Cần nghỉ ngơi để cơ thể có thời gian hồi phục
+ Tránh các hoạt động nặng hoặc căng thẳng
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Thực phẩm nên ăn:
⚫ Thực phẩm giàu vitamin C: Cam, chanh, kiwi, dâu tây, bông cải xanh, ớt chuông đỏ,
⚫ Chất chống oxy hóa: Rau xanh, trái cây, các loại hạt (như hạt bí ngô), tỏi.
⚫ Protein chất lượng cao: Thịt nạc, cá, trứng, sữa chua không đường hoặc ít đường để
cải bó xôi giúp tái tạo mô và tăng cường miễn dịch.
⚫ Kẽm: Các loại hạt, thịt nạc.
⚫ Thực phẩm giàu axit folic: Rau lá xanh đậm, các loại đậu.
⚫ Sữa chua: Giúp bổ sung lợi khuẩn tốt cho hệ tiêu hóa và sức khỏe âm đạo.
⚫ Nước: Uống đủ nước để hỗ trợ quá trình trao đổi chất và thanh lọc cơ thể.
+ Thực phẩm cần kiêng:
⚫ Thực phẩm cay nóng và nhiều dầu mỡ: Đồ chiên xào, thức ăn nhanh, thực phẩm
hỗ trợ sửa chữa mô.
⚫ Đường tinh luyện: Bánh kẹo ngọt, nước ngọt.
⚫ Thịt đỏ và thịt chế biến sẵn: Thịt bò, thịt nguội, xúc xích.
⚫ Tránh các thực phẩm gây dị ứng đối với từng cá nhân hoặc gây khó chịu khi sử dụng
nhiều gia vị.
hoặc có thể làm chậm lành vết thương
⚫ Đồ uống chứa cồn và chất kích thích: Rượu, bia, cà phê, thuốc lá.
⚫ Thực phẩm muối chua, lên men không đảm bảo vệ sinh: Cải muối, dưa góp.
9.2.Phòng bệnh
- Vệ sinh vùng kín đúng cách
- Quan hệ tình dục an toàn
- Khám phụ khoa ít nhất 6 tháng đến 1 năm/ lần
- Xử lí sớm các dấu hiệu bất thường
Câu hỏi thảo luận
4. Nguyên nhân áp xe tuyến Bartholin.
5. Triệu chứng của áp xe tuyến Bartholin.
6. Cách chăm sóc, phòng bệnh áp xe tuyến Bartholin.
Tài liệu tham khảo
1. BS. CKII Trần Thị Nhật Thiên Trang, Khoa Khám phụ khoa - BV Từ Dũ, Bài Viêm
tuyến Bartholin, https://tudu.com.vn/vn/suc-khoe-phu-nu/viem-tuyen-bartholin-26298/,
2016
2.ThS. BS. Lê Võ Minh Hương, bài Bệnh phụ khoa: Các bệnh lý âm hộ,
https://www.tudu.com.vn/vn/y-hoc-thuong-thuc/benh-ly-phu-khoa/benh-phu-khoa-cac-
benh-ly-cua-am-ho/, 2021
433
TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH XUẤT HUYẾT TỬ CUNG BẤT THƯỜNG
I.Mục tiêu
Giúp người bệnh, người nhà biết được:
1. Nguyên nhân của xuất huyết tử cung bất thường.
2. Triệu chứng của xuất huyết tử cung bất thường.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh xuất huyết tử cung bất thường.
II.Nội dung
1. Đại cương
Xuất huyết tử cung bất thường (AUB) là tình trạng ra máu từ tử cung không phù hợp
về thời gian, chu kỳ, số lượng hoặc thời gian hành kinh, không liên quan đến thai nghén.
Một chu kỳ kinh nguyệt được tính từ ngày đầu tiên ra máu kinh của lần hành kinh này
cho đến ngày đầu tiên ra máu kinh của lần hành kinh tiếp theo. Thông thường, chu kỳ kinh
nguyệt kéo dài trong khoảng 21 – 35 ngày, hành kinh khoảng từ 3 – 8 ngày, những ngày
đầu tiên kinh thường ra nhiều, sau đó giảm dần và sạch kinh. Nếu chu kỳ kinh nguyệt ngắn
hơn 21 ngày hay kéo dài hơn 35 ngày, hoặc thay đổi không hành kinh từ 3 – 6 tháng (còn
gọi là vô kinh) đều phải được xem là bất thường.
2. Nguyên nhân
- Polype lòng tử cung
- Bệnh cơ tuyến tử cung hay bệnh lý lạc tuyến nội mạc tử cung vào cơ tử cung
- U xơ tử cung
- Các bướu ác tính tử cung
- Bệnh lý đông cầm máu
- Rối loạn phóng noãn
- Lạc nội mạc cổ tử cung
- Chảy máu do các điều trị khác gây ra
- Bệnh lý chưa xác định rõ
3. Triệu chứng
- Rối loạn về thời gian ra máu: Ra máu không theo chu kỳ kinh.
- Ra máu nhiều trong chu kỳ kinh. Ra nhiều cục máu đông hoặc cục máu đông lớn
- Thời gian hành kinh kéo dài hơn 7 ngày
- Chu kỳ kinh ngắn hơn 21 ngày hoặc dài hơn 35 ngày kể từ ngày kinh cuối
- Chảy máu bất thường ngoài kỳ kinh: giữa các kỳ kinh, hoặc không liên quan đến chu
kỳ kinh, sau quan hệ tình dục, sau mãn kinh, ra máu rỉ rả, kéo dài nhiều ngày
- Triệu chứng toàn thân do mất máu: mệt mỏi, hoa mắt, chóng mặt, da xanh, niêm
nhạt, tim đập nhanh, có thể ngất nếu mất máu nhiều
- Triệu chứng kèm theo (tùy nguyên nhân): Đau bụng dưới, đau khi hành kinh, khí hư
bất thường, sốt (nếu có nhiễm trùng)
4. Cận lâm sàng
434
- Thử thai (định lượng HCG): ra huyết nhiều hoặc kéo dài có thể là một dấu hiệu của
sảy thai hoặc thai ngoài tử cung. Do đó cần loại trừ có thai trước khi nghĩ đến nguyên nhân
phụ khoa khác.
- Siêu âm phụ khoa: giúp đánh giá cấu trúc vùng chậu. Các bất thường như nội mạc tử
cung dày, polyp, u xơ tử cung, lạc nội mạc trong cơ cử cung, hình ảnh buồng trứng đa nang
… có thể phát hiện được thông qua siêu âm.
- Siêu âm bơm dịch lòng tử cung: Siêu âm kết hợp với bơm dịch vào lòng tử cung sẽ
giúp đánh giá kỹ hơn các bất thường bên trong lòng tử cung.
- Nội soi buồng tử cung: Một ống soi nhỏ đưa qua cổ tử cung giúp đánh giá cấu trúc
bên trong lòng tử cung.
- Sinh thiết nội mạc tử cung: Mẫu tế bào nội mạc tử cung được lấy và quan sát dưới
kính hiển vi nhằm phát hiện ra các tế bào lạ như ung thư.
- MRI: đánh giá các cấu trúc vùng chậu.
- Các xét nghiệm máu như tổng phân tích tế bào máu, xét nghiệm đông máu, định
lượng nội tiết được cân nhắc thực hiện nhằm đánh giá mức độ thiếu máu, rối loạn đông
máu hoặc rối loạn rụng trứng.
5. Chẩn đoán
Chẩn đoán xác định xuất huyết tử cung bất thường (AUB) bao gồm thăm khám lâm
sàng (tiền sử kinh nguyệt, khám phụ khoa), loại trừ thai kỳ bằng β-hCG, sử dụng siêu âm
(đặc biệt là siêu âm ngã âm đạo) để phát hiện cấu trúc tử cung, và các xét nghiệm chuyên
sâu hơn như nội soi buồng tử cung, sinh thiết nội mạc tử cung, xét nghiệm nội tiết, và đông
máu để tìm nguyên nhân (u xơ, polyp, rối loạn nội tiết, bệnh lý máu) và mức độ mất máu
6. Biến chứng
- Thiếu máu
- Choáng mất máu
- Chu kỳ kinh không đều
- Khó thụ thai, vô sinh
- Sảy thai sớm (nếu có thai sau đó)
- Ung thư nội mạc tử cung
7. Điều trị
- Nội khoa sử dụng thuốc:
+ Hormone: Thuốc ngừa thai chứa nội tiết có thể giúp giảm lượng máu kinh ở những
trường hợp ra máu kinh nhiều do rối loạn phóng noãn, PCOS, lạc nội mạc trong cơ tử cung
hoặc u xơ tử cung. Liệu pháp hormone thường được áp dụng cho xuất huyết tử cung bất
thường những bệnh nhân tiền mãn kinh. dụng cụ tử cung chứa nội tiết cũng là một lựa chọn
để điều trị triệu chứng xuất huyết tử cung bất thường.
+ Đồng vận GnRH: Loại thuốc này có tác dụng làm ngưng ra kinh và giảm kích thước
khối u xơ tử cung. Tuy nhiên tác dụng này là tạm thời. Khi bạn ngừng thuốc, triệu chứng
ra huyết và kích thước khối u sẽ sẽ quay trở lại như cũ. Do các tác dụng phụ nghiêm trọng
của thuốc, thuốc chỉ được khuyến cáo dùng ngắn hạn (ít hơn 6 tháng)
+ Tranexamic acid: thuốc có tác dụng cầm máu.
+ NSAIDs: có tác dụng kiểm soát chảy máu và giảm đau bụng kinh.
435
- Phẫu thuật:
+ Bóc u xơ tử cung hoặc nội soi buồng tử cung cắt bỏ khối u xơ hoặc polyp: được áp
dụng để điều trị chảy máu do polyp hoặc u xơ tử cung.
+ Thuyên tắc động mạch tử cung: sử dụng để điều trị u xơ tử cung và chảy máu nhiều
do u xơ tử cung.
+ Đốt nội mạc tử cung: Phẫu thuật này sẽ phá hủy lớp nội mạc tử cung dẫn đến dừng
hành kinh hoặc giảm lượng máu kinh. Phương pháp này giúp bảo tồn tử cung tuy nhiên
không bảo tồn chức năng sinh sản. Rất khó để thụ thai sau khi thực hiện phẫu thuật này.
+ Cắt tử cung: Khi các phương pháp điều trị khác không hiệu quả và bệnh nhân không
muốn duy trì chức năng sinh sản, có thể xem xét đến phẫu thuật cắt tử cung.
8. Chăm sóc điều dưỡng
- Đánh giá tình trạng ban đầu của bệnh nhân
- Thực hiện các y lệnh: dùng thuốc, truyền dịch
- Theo dõi sát các dấu hiệu sinh tồn và tình trạng mất máu.
- Hỗ trợ tâm lý, đề phòng tái phát
- Hướng dẫn chế độ ăn uống
- Tư vấn giáo dục sức khỏe
9. Tư vấn, truền thông giáo dục sức khỏe
9.1.Chăm sóc cơ bản
- Tinh thần
+ Giữ tinh thần thoải mái, không quá lo lắng
+ Tin tưởng và tuân thủ hướng dẫn của nhân viên y tế
+ Nghỉ ngơi đầy đủ, ngủ đủ giấc
+ Chia sẻ với người thân khi cảm thấy mệt hoặc lo âu
- Vệ sinh:
+ Giữ vùng kín sạch và khô
+ Vệ sinh hằng ngày bằng nước sạch
+ Thay băng vệ sinh thường xuyên khi đang ra máu
+ Không: Thụt rửa âm đạo, dùng dung dịch vệ sinh có mùi hoặc tính tẩy mạnh, tự ý
đặt thuốc âm đạo khi chưa có chỉ định
- Vận động – Phục hồi chức năng
+ Nghỉ ngơi hợp lý, tránh làm việc quá sức
+ Đi lại nhẹ nhàng
+ Vận động chậm rãi trong sinh hoạt hằng ngày
+ Tránh mang vác nặng, lao động gắng sức, tập thể dục cường độ cao khi đang ra máu
+ Ngừng vận động và báo nhân viên y tế nếu: Chóng mặt, mệt nhiều, ra máu tăng
- Chế độ dinh dưỡng:
+ Ăn đầy đủ các nhóm thực phẩm
+ Chế độ giàu sắt, vitamin, chất xơ…
+ Uống đủ nước mỗi ngày
+ Hạn chế: Rượu bia, cà phê đậm, thức ăn quá cay, kích thích
9.2.Phòng bệnh
436
- Không tự ý hoặc lạm dụng uống thuốc nội tiết mà không có ý kiến bác sĩ phụ khoa.
- Vệ sinh hàng ngày, luôn giữ vùng kín sạch và khô.
- Bổ sung đầy đủ các chất dinh dưỡng cần thiết, chất sắt… theo chỉ định của bác sĩ và
thông qua chế độ ăn uống hàng ngày.
- Thăm khám ngay khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường để được xác định chính xác
nguyên nhân, có phương án điều trị kịp thời và hiệu quả.
- Tuân thủ đúng những chỉ định và khuyến cáo của bác sĩ khi điều trị để quá trình hồi
phục bệnh nhanh chóng.
Câu hỏi thảo luận
1. Nguyên nhân của xuất huyết tử cung bất thường.
2. Triệu chứng của xuất huyết tử cung bất thường.
3. Cách chăm sóc, phòng bệnh xuất huyết tử cung bất thường.
Tài liệu tham khảo
1. Bv Tâm Anh, bài Xuất huyết tử cung bất thường: nguyên nhân, chẩn đoán và điều trị, https://tamanhhospital.vn/xuat-huyet-tu-cung-bat-thuong 2. Bv Từ Dũ, bài xuất huyết tử cung bất thường,
https://chidaotuyentudu.wordpress.com/2020/03/30/bai-xuat-huyet-tu-cung-bat-thuong/