SỞ Y TẾ TỈNH GIA LAI BỆNH VIỆN ĐA KHOA GIA LAI

TÀI LIỆU TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE HỆ NỘI (TẬP I)

Năm 2025 (Lưu hành nội bộ)

2

LỜI NÓI ĐẦU Sức khỏe là vốn quý nhất của mỗi con người và của toàn xã hội. Trong công tác chăm sóc sức khỏe, bên cạnh hoạt động chẩn đoán và điều trị bệnh, tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe giữ vai trò đặc biệt quan trọng, góp phần nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi và hình thành lối sống lành mạnh cho người bệnh và cộng đồng.

Đối với hệ Nội, các bệnh lý thường có tính chất mạn tính, kéo dài, dễ tái phát, đòi hỏi người bệnh phải tuân thủ điều trị lâu dài, theo dõi thường xuyên và chủ động trong việc tự chăm sóc. Vì vậy, công tác tư vấn và giáo dục sức khỏe không chỉ giúp người bệnh hiểu rõ về tình trạng bệnh của mình mà còn hỗ trợ họ phòng ngừa biến chứng, nâng cao chất lượng cuộc sống và giảm gánh nặng cho gia đình cũng như hệ thống y tế.

Tài liệu “Tư vấn, Truyền thông Giáo dục Sức khỏe hệ Nội” được biên soạn nhằm cung cấp những kiến thức cơ bản, thiết thực và dễ áp dụng trong thực hành lâm sàng. Nội dung tài liệu tập trung vào các bệnh lý nội khoa thường gặp, hướng dẫn cách tư vấn, truyền thông và giáo dục sức khỏe phù hợp với từng đối tượng người bệnh, giúp cán bộ y tế, điều dưỡng và sinh viên ngành y nâng cao kỹ năng giao tiếp, tư vấn và chăm sóc toàn diện.

Chúng tôi hy vọng tài liệu này sẽ là nguồn tham khảo hữu ích cho cán bộ y tế trong quá trình công tác, góp phần nâng cao hiệu quả điều trị, tăng cường sự hợp tác của người bệnh và hướng tới mục tiêu chăm sóc sức khỏe toàn diện, lấy người bệnh làm trung tâm.

Mặc dù đã có nhiều cố gắng trong quá trình biên soạn, tài liệu không tránh khỏi những thiếu sót. Rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của quý đồng nghiệp và bạn đọc để cuốn sách ngày càng hoàn thiện hơn.

Xin trân trọng cảm ơn!

Quét mã QR để xem tài liệu

3

MỤC LỤC

Chương I. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Hồi sức cấp cứu .......................... 7 Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Suy hô hấp ....................................... 8 Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Sốc nhiễm khuẩn ............................ 13 Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Nhiễm trùng huyết .......................... 18 Bài 4. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ngưng tuần hoàn ............................ 25 Bài 5. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Trụy mạch ....................................... 32 Bài 6. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Shock tim ........................................ 37 Bài 7. Tư vấn, truyền thông GDSK cho NB Sốt xuất huyết dengue giai đoạn Shock ...... 45 Bài 8. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Vỡ tĩnh mạch thực quản ................. 52 Bài 9. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Cơn hen phế quản nặng ................. 57 Bài 10. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm tụy cấp nặng ....................... 65 Bài 11. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Xuất huyết não ............................. 72 Bài 12. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm màng não ............................ 77 Bài 13. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ngộ độc thuốc trừ sâu phot pho hữu cơ ........................................................................................................................................ 82 Bài 14. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ngộ độc thuốc diệt cỏ .................. 87 Bài 15. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ngộ độc thuốc tân dược ................ 93 Bài 16. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ngộ độc thuốc Acetaminophen .... 99 Bài 17. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ngộ độc thuốc phiện .................. 103 Bài 18. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ngộ độc nấm .............................. 107 Bài 19. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ngộ độc thịt cóc ......................... 113 Bài 20. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ong đốt ...................................... 116 Bài 21. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hôn mê ...................................... 122 Bài 22. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Choáng mất máu ........................ 129 Bài 23. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hội chứng Guillain–Barré ......... 134 Chương II. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Hô hấp ................................... 139 Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm phế quản ............................. 140 Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Giãn phế quản .............................. 145 Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Tràn dịch màng phổi .................... 150 Bài 4. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Áp xe phổi ................................... 157 Bài 5. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ho ra máu .................................... 161 Chương III. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Tim mạch ............................. 166 Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho NB Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn .............. 167 Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Nhịp chậm .................................... 172 Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Đặt máy tạo nhịp.......................... 177 Bài 4. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hẹp van hai lá .............................. 181 Bài 5. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hở van hai lá ................................ 185 Bài 6. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hẹp van 3 lá ................................. 189 Bài 7. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hở van 3 lá ................................... 193

4

Bài 8. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hẹp van động mạch chủ .............. 196 Bài 9. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hở van động mạch chủ ................ 200 Bài 10. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hẹp van động mạch phổi ........... 206 Bài 11. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hở van động mạch phổi ............. 210 Bài 12. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Cơn đau thắt ngực ...................... 214 Bài 13. Tư vấn, truyền thông GDSK cho NB Tâm phế mạn (Bệnh tim do phổi) ......... 218 Bài 14. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Phình và tách động mạch chủ .... 221 Bài 15. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Chụp động mạch vành ............... 225 Bài 16. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Đặt stent mạch vành .................. 228 Chương IV. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Tiêu hóa ............................... 233 Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Trào ngược dạ dày thực quản ...... 234 Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Xuất huyết tiêu hóa do loét dạ dày tá tràng ................................................................................................................................ 239 Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm đại tràng ............................. 245 Bài 4. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm đường mật .......................... 249 Bài 5. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm ruột cấp .............................. 254 Bài 6. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Đau bụng cấp ............................... 257 Chương V. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Thận - Tiết niệu .................... 262 Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Suy thận cấp ................................. 263 Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Cơn đau quặn thận ....................... 267 Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Sỏi thận ........................................ 272 Bài 4. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Nhiễm trùng đường tiết niệu........ 276 Chương VI. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Nội tiết - Chuyển hóa .......... 281 Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hạ kali máu .................................. 282 Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hạ canxi máu ............................... 286 Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hạ natri máu ................................ 290 Bài 4. Tư vấn, truyền thông GDSK cho NB Về biến chứng bệnh đái tháo đường ........ 296 Bài 5. Tư vấn, truyền thông GDSK cho NB Loét bàn chân do Đái tháo đường ............ 306 Bài 6. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hôn mê hạ đường huyết .............. 310 Bài 7. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hôn mê do nhiễm ceton và tăng áp lực thẩm thấu ................................................................................................................... 314 Bài 8. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Cường giáp .................................. 320 Bài 9. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Cơn bão giáp ................................ 326 Bài 10. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Suy giáp ..................................... 331 Chương VII. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Thần kinh ........................... 337 Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm đa dây thần kinh ................. 338 Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Đau dây thần kinh liên sườn ........ 344 Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Đau dây thần kinh sau Zona ........ 349 Bài 4. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Đau thần kinh tọa ......................... 354 Bài 5. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hội chứng đau vai gáy ................. 362 Bài 6. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hội chứng cổ vai cánh tay ........... 367

5

Bài 7. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Suy nhược thần kinh .................... 372 Bài 8. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Rối loạn thần kinh thực vật.......... 376 Bài 9. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Rối loạn tuần hoàn não ................ 382 Bài 10. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Mất ngủ ...................................... 387 Bài 11. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Di chứng chấn thương sọ não .... 391 Bài 12. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Liệt dây VII ngoại biên .............. 398 Bài 13. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Parkinson ................................... 402 Bài 14. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Não gan ...................................... 410 Bài 15. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Não rượu .................................... 413 Chương VIII. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe các bệnh về Máu .............. 418 Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Bạch cầu cấp ................................ 419 Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Thiếu máu .................................... 425 Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Thalassemia ................................. 429 Bài 4. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Suy tủy ......................................... 436 Bài 5. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Xuất huyết giảm tiểu cầu ............. 411 Bài 6. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Giãn tĩnh mạch chi dưới .............. 447 Chương IX. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Cơ xương khớp ................... 451 Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm khớp dạng thấp .................. 452 Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm đa khớp .............................. 457 Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm quanh khớp vai .................. 462 Bài 4. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm cơ ....................................... 467 Bài 5. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Đau lưng ...................................... 473 Bài 6. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Loét hoại tử vùng tì đè ................. 480 Chương X. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Da liễu .................................... 488 Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Chốc ............................................. 489 Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Hạt cơm ....................................... 492 Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Pemphigus ................................... 495 Bài 4. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Lậu ............................................... 499 Bài 5. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Sẩn ngứa ...................................... 503 Bài 6. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Mày đay ....................................... 508 Bài 7. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Nhọt, áp xe ................................... 513 Bài 8. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm da nhiễm trùng ................... 518 Bài 9. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm da kích ứng ........................ 524 Bài 10. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Côn trùng cắn............................. 528 Chương XI. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Truyền nhiễm ...................... 532 Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm gan B .................................. 533 Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm gan C .................................. 541 Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Sốt xuất huyết .............................. 547 Bài 4. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Cúm ............................................. 555 Bài 5. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Dịch hạch ..................................... 559 Bài 6. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Tả ................................................. 563

6

Bài 7. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Viêm màng não mủ...................... 567 Bài 8. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Uốn ván ........................................ 572 Bài 9. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Quai bị ......................................... 577 Bài 10. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Thủy đậu .................................... 582 Chương XII. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Ung bướu ........................... 586 Bài 1. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ung thư tiền liệt tuyến ................. 587 Bài 2. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ung thư xương ............................. 592 Bài 3. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ung thư thanh quản hạ họng........ 596 Bài 4. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ung thư bàng quang .................... 601 Bài 5. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ung thư tinh hoàn ........................ 605 Bài 6. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ung thư dương vật ....................... 610 Bài 7. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ung thư tuyến mang tai ............... 614 Bài 8. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ung thư Lympho ác tính .............. 618 Bài 9. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ung thư đầu mặt cổ ..................... 623 Bài 10. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ung thư tụy ................................ 628 Bài 11. Tư vấn, truyền thông GDSK cho người bệnh Ung thư tuyến thượng thận ........ 632

7

Chương I Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Hồi sức cấp cứu

8

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH SUY HÔ HẤP

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà biết được: 1. Nguyên nhân gây suy hô hấp. 2. Triệu chứng suy hô hấp. 3. Chế độ dinh dưỡng và vận động cho người bệnh suy hô hấp. 4. Các biện pháp phòng ngừa. II. Nội dung 1. Đại cương Suy hô hấp là tình trạng khi hệ thống hô hấp không còn đảm bảo 1 trong 2 chức năng cung cấp oxy và đào thải CO2. Suy hô hấp là tình trạng giảm oxy và tăng CO2 xuất hiện nhanh chóng thường là vài phút, vài giờ hoặc vài ngày.

Về mặt thực hành, suy hô hấp được định nghĩa bởi PaO2 (áp lực riêng khí oxy trong động mạch) < 60mmHg và/hoặc PaCO2 (áp lực riêng khí carbon dioxide trong động mạch) > 50mmHg. 2. Phân loại Hội chứng này được chia ra làm 2 loại cấp tính và mạn tính. Thông thường khi nhắc tới tình trạng suy phổi này, tức là người ta muốn nhắc tới tình trạng cấp tính. Biểu hiện lâm sàng của suy hô hấp cấp và mạn hoàn toàn khác nhau.

- Suy hô hấp cấp: + Là tình trạng suy hô hấp xảy ra nhanh chóng, đây là một trường hợp khẩn cấp, bệnh

nhân cần được cấp cứu ngay.

+ Có rối loạn khí máu và toan kiềm đe dọa tính mạng. - Suy hô hấp mạn: + Là một tình trạng suy hô hấp lâu dài mà người bệnh cần được chăm sóc và theo dõi

thường xuyên.

+ Biểu hiện không rõ và yên lặng. 3. Nguyên nhân - Nguyên nhân tại phổi: + Những bệnh phổi nhiễm trùng + Phù phổi cấp + Hen phế quản cấp nặng + Tắc nghẽn phế quản cấp + Thuyên tắc động mạch phổi. - Nguyên nhân ngoài phổi: + Tắc nghẽn thanh-khí quản do u thanh quản, u thực quản vùng cổ, u khí quản, do

việc nhiễm trùng ở thanh quản, mắc kẹt thức ăn hoặc các dị vật gây tắc thanh quản.

+ Tràn dich màng phổi, lượng dịch tăng nhanh làm tăng nguy cơ gây hội chứng/bệnh

suy hô hấp.

9

+ Chấn thương lồng ngực gây gãy xương sườn, tồn thương màng phổi và phổi. + Tổn thương cơ hô hấp. + Vẹo cột sống hoặc các vấn đề về cột sống khác có thể gây ảnh hưởng tới xương và

cơ liên quan đến hô hấp. 4. Các yếu tố nguy cơ - Có bệnh lý về hô hấp mạn tính như COPD, hen suyễn. - Thường xuyên tiếp xúc với khói bụi độc hại. - Uống nhiều rượu. - Có tiền sử gia đình về các bệnh lý hô hấp. 5. Triệu chứng lâm sàng Các triệu chứng của bệnh còn phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh và mức độ thiếu oxy máu, mức độ carbon dioxide cao hay cả hai. Một số triệu chứng mà người bệnh có thể nhận thấy như là: Khó thở:

- + Nhịp thở:thở nhanh 20-40 lần/phút, co kéo các cơ hô hấp. + Giảm dưới 10 lần/phút, không co kéo các cơ hô hấp do liệt các cơ hô hấp. + Biểu hiện của tăng công thở: cánh mũi phập phồng, thở nhanh. + Xanh tím môi, đầu chi. + SpO2 dưới 90%. - Thần kinh: + Giãy giụa, lẫn lộn, mất phản xạ gân xương, li bì, lờ đờ hoặc hôn mê. + Mệt, vã mồ hôi. + Đau đầu. - Tuần hoàn: + Nhịp tim nhanh > 120 lần/phút hoặc nhịp chậm < 60 lần/phút, trụy mạch. + Tăng huyết áp hoặc tụt huyết áp. - Mắt: mờ mắt, giảm thị lực. 6. Cận lâm sàng - Xét nghiệm máu: + Nhằm phát hiện nguyên nhân gây suy giảm chức năng phổi cũng như rối loạn hoạt

động của các cơ quan khác trong cơ thể.

- Xét nghiệm đàm xem có viêm nhiễm hay không. - Nội soi khí phế quản để phát hiện khối u và những nguyên nhân khác gây hẹp hoặc

+ Khí máu động mạch. Rất cần thiết cho việc chẩn đoán xác dịnh suy hô hấp, phân loại suy hô hấp và đánh giá mức độ nặng của suy hô hấp, tình trạng toan kiềm trong máu.

- Chụp X-quang phổi hoặc cắt lớp vi tính lồng ngực. - Đo điện tim: Giúp chẩn đoán một số bệnh tim và tìm các dấu hiệu điện tim của bệnh

tắc nghẽn đường thở.

lý phổi, các rối loạn nhịp tim do suy hô hấp.

- Sinh thiết phổi để chẩn đoán ung thư phổi. 7. Biến chứng

- Tỷ lệ tử vong ở bệnh nhân suy hô hấp giảm oxy máu từ 40-60%, suy hô hấp tăng

10

- Tại phổi: Nhồi máu, xơ phổi, thuyên tắc phổi,(sử dụng oxy nồng độ cao kéo dày), nhiễm trùng (tỷ lệ viêm phổi có thể tới 70%, đặc biệt trên bệnh nhân có hội chứng suy hô hấp ở người lớn).

- Tim mạch: hạ huyết áp, giảm cung lượng tim, rối loạn nhịp tim, viêm màng ngoài

máu cấp 10-26%

- Tiêu hóa: Xuất huyết, dãn dạ dày, liệt ruột, tiêu chảy, tràng khí phúc mạc, loét đi

tim, nhồi máu cơ tim.

- Nhiễm trùng: nhiễm trùng tiểu, nhiễm trùng huyết. - Thận: suy thận cấp do thiếu nước, hoại tử ống thận cấp do hạ huyết áp (10-20%) rối

stress.

- Dinh dưỡng: giảm dinh dưỡng trên cơ quan hô hấp và toàn thân, những diễn biến

loạn điện giải.

liên quan đinh dưỡng qua đường miệng và đường tĩnh mạch.

- Xuất huyết tiêu hóa. - Chấn thương, tổn thương não. - Suy gan. 8. Điều trị Tùy theo tình trạng bệnh của từng bệnh nhân cụ thể mà phương pháp điều trị có thể là

- Thở oxy: cung cấp oxy thông qua mặt nạ hoặc ống thông hai nhánh. - Thở máy: Bệnh nhân có thể cần sử dụng đến máy thở nếu liệu pháp oxy không cung

một hoặc nhiều biện pháp cùng một lúc. Các biện pháp điều trị suy hô hấp gồm có:

- Điều trị bằng thuốc: Khi đã xác định được nguyên nhân gây suy hô hấp, cần phải kết hợp điều trị cả tình trạng suy hô hấp và nguyên nhân gây ra nó. Tùy theo từng nguyên nhân mà sẽ có biện pháp điều trị thích hợp:

cấp đủ oxy hoặc bệnh nhân không thể tự thở được.

+ Thuốc kháng sinh. + Thuốc giãn phế quản. + Corticoid. + Thuốc an thần, thuốc giãn cơ. + Thuốc lợi tiểu. - Can thiệp bằng các thủ thuật: + Khai thông đường dẫn khí không ứ đọng đờm dãi. + Đặt ống nội khí quản, mở khí quản, hỗ trợ hô hấp trong các trường hợp suy hô hấp

nặng hoặc nguy kịch.

+ Chọc dẫn lưu màng phổi. - Các phương pháp điều trị khác: Hỗ trợ dinh dưỡng, vật lý trị liệu, phục hồi chức

năng.

9. Chăm sóc điều dưỡng - Nhanh chóng thực hiện đầy đủ các y lệnh thuốc, xét nghiệm, thở oxy. - Lưu thông đường thở: Hút đờm giãi, hướng dẫn tập hít thở sâu.

- Bơm ăn qua sonde cho bệnh nhân. - Phụ bác sỹ thực hiện các thủ thuật nếu có. - Phối hợp với các điều dưỡng, kỹ thuật viên khác hỗ trợ về vật lý trị liệu, phục hồi

11

- Thực hiện vệ sinh cá nhân: vệ sinh răng miệng, thân thể (đối với các trường hợp

chức năng.

- Theo dõi và chăm sóc: lấy mạch, nhiệt độ huyết áp, nhịp thở nếu bất thường báo bác

bệnh nhân mê)

- Theo dõi, đánh giá cân bằng dịch ra - vào của người bệnh luôn ở mức 0 hoặc âm. - Theo dõi sử dụng máy thở, máy phun khí dung, các ống dẫn khí như gọng kính,

sỹ xử trí kịp thời.

mask nồng độ cao...

10. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 10.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần (đối với bệnh nhân tỉnh): + Động viên, an ủi, chia sẽ. + Khuyến khích bệnh nhân duy trì tinh thần lạc quan và tích cực. + Khuyên người nhà nên bên cạnh, quan tâm người bệnh. - Vệ sinh: + Bệnh nhân suy hô hấp sẽ có làn da khô và dễ bị tổn thương, nên giữ da họ luôn sạch sẽ và ẩm mịn bằng cách sử dụng kem dưỡng da, bôi thêm dầu hoặc kem chống nứt da khi cần thiết.

+ Hỗ trợ người bệnh trong việc thực hiện các biện pháp vệ sinh cá nhân như vệ sinh

- Vận động: + Giúp người bệnh tìm vị trí thoải mái nhất khi nằm, có thể là đặt gối dưới đầu hoặc

răng miệng, tắm rửa, thay quần áo.

sau lưng để hỗ trợ cho việc hít thở.

+ Xoay trở, xoa bóp, vỗ rung bệnh nhân. + Hướng dẫn tập thở, thở sâu, thở chúm môi... - Dinh dưỡng: - Hướng dẫn ăn uống đầy đủ dinh dưỡng. - Cho bệnh nhân đủ calo 25-30 kcal/kg, tỉ lệ dinh dưỡng thích họp, bù đủ nước. 10.2. Phòng bệnh - Điều trị các bệnh lý nguyên nhân gây suy hô hấp cấp hoặc các bệnh lý khác có thể

ảnh hưởng đến hệ hô hấp, tuân thủ đúng phác đồ điều trị:

+ Suy tim. + Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. + Dự phòng huyết khối tĩnh mạch sâu chi dưới. + Điều trị kháng sinh sớm khi nghi ngờ viêm phổi do vi khuẩn, điều trị thuốc kháng

virus khi nghi ngờ viêm phổi do virus.

12

+ Đối với người bệnh điều trị tại nhà: Cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám,

chẩn đoán chính xác và can thiệp kịp thời khi có các triệu chứng bất thường.

+ Mang theo bình xịt giảm khó thở mọi lúc mọi nơi để đối phó kịp thời với các cơn

- Vận động: + Tuân thủ luyện tập thể dục thể thao thường xuyên, tập yoga để tăng cường chức

suy hô hấp cấp tính nguy hiểm.

năng hệ hô hấp.

+ Nếu được không làm các công việc nặng nhọc, không làm ở các môi trường tiếp

xúc nhiều bụi khói...

+ Nên giảm cân khi có tình trạng béo phì. + Duy trì thời gian sinh hoạt và làm việc hợp lý. - Chế độ dinh dưỡng: + Thiết lập thực đơn ăn uống khoa học, bổ sung đầy đủ chất dinh dưỡng cần thiết,

kiểm soát cân nặng, cân bằng cảm xúc.

+ Từ bỏ thói quen xấu: hút thuốc lá, không chỉ bảo vệ bản thân mà còn cho gia đình

và những người xung quanh.

+ Hạn chế hoặc tránh các chất kích thích, rượu bia,... + Từ bỏ thói quen xấu như hút thuốc, tránh tiếp xúc thường xuyên với các chất độc

- Tiêm phòng: Tiêm vắc xin phòng viêm phổi theo khuyến cáo của Bộ Y tế do phế cầu khuẩn, não mô cầu khuẩn, vi khuẩn Hib và biến chứng viêm phổi do cúm. Đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây biến chứng suy hô hấp

hại và chất gây dị ứng.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây suy hô hấp là gì? 2. Triệu chứng của bệnh nhân suy hô hấp? 3. Các lưu ý trong chăm sóc cơ bản cho người bệnh về vế inh, ăn uống và vận động? 4. Các biện pháp phòng ngừa? Tài liệu tham khảo 1. Ngô Quý Châu và cộng sự (2011), “Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính”, Bệnh hô hấp

(Chủ biên Ngô Quý Châu). Nxb Giáo dục Việt Nam.

2. Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Gợi ý kế hoạch chăm sóc bệnh nhân suy hô hấp đúng cách và an toàn, https://tamanhhospital.vn/cham-soc-benh-nhan-suy-ho-hap/, ngày 21/7/2024.

3. Hệ thống Medlated, Hội chứng suy hô hấp: nguyên nhân, triệu chứng và các điều https://medlatec.vn/tin-tuc/hoi-chung-suy-ho-hap-nguyen-nhan-trieu-chung-va-cac-

trị, dieu-tri-s64-n23724, ngày 14/8/2021

4. Nhà thuốc Pharmacity, Hướng dẫn cách chăm sóc người bệnh suy hô hấp, ngày

https://www.pharmacity.vn/cach-cham-soc-nguoi-benh-suy-ho-hap.htm, 12/08/2024

13

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SÚC KHỎE CHO NGUỜI BỆNH SỐC NHIỄM KHUẨN

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Sốc nhiễm khuẩn là gì? 2. Nguyên nhân gây bệnh sốc nhiễm khuẩn. 3. Biện pháp phòng ngừa sốc nhiễm khuẩn. II. Nội dung 1. Đại cương Sốc nhiễm khuẩn là giai đoạn nặng của quá trình diễn biến liên tục bắt đầu từ đáp ứng

viêm hệ thống do nhiễm khuẩn, nhiễm khuẩn nặng, sốc nhiễm khuẩn và suy đa tạng.

Khi chuyển sang giai đoạn sốc nhiễm khuẩn, bệnh nhân đã bị nhiễm trùng huyết kèm theo tụt huyết áp và rối loạn chức năng tim mạch. Ở giai đoạn này, tiên lượng bệnh đã khá nặng, nguy cơ tử vong có thể lên tới 40 - 60%.

Vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể gây ra các đáp ứng viêm hệ thống làm giải phóng các cytokin gây viêm, có sự mất cân bằng giữa yếu tố gây viêm và yếu tố kháng viêm (yếu tố kháng viêm yếu hơn yếu tố gây viêm) dẫn đến gây tổn thương cơ quan thứ phát và tạo nên vòng xoắn suy đa tạng.

2. Nguyên nhân Do vi khuẩn hoặc nấm từ các ổ nhiễm khuẩn xâm nhập vào máu từ: - Da, mô mềm, cơ xương khớp. - Đường tiêu hóa như: viêm ruột, nhiễm khuẩn đường mật, áp xe gan. - Đường hô hấp: viêm phổi, áp xe phổi, viêm phế quản, viêm mủ màng phổi... - Hệ tiết niệu như: viêm mủ bể thận, ứ mủ bể thận... - Hệ thần kinh: viêm màng não mủ, áp xe não... - Một số nhiễm khuẩn khác: như viêm nội tâm mạc cấp và bán cấp… 3. Triệu chứng - Dấu hiệu lâm sàng của đáp ứng viêm hệ thống như: xác định khi có từ 2 tiêu chuẩn

sau đây trở lên:

+ Sốt > 380C hay hạ thân nhiệt < 360C. + Nhịp nhanh > 90 lần/phút. + Thở nhanh, tần số > 20 lần/phút + Tăng số lượng bạch cầu trên trên 10000/ml, hoặc giảm số lượng bạch cầu <

4000/ml, hoặc số lượng bạch cầu non > 10%. - Các biểu hiện của nhiễm khuẩn nặng: + Hội chứng đáp ứng viêm hệ thống. + Có ổ nhiễm khuẩn. + Rối loạn chức năng cơ quan như tăng lactat máu ≥ 2 hoặc thiểu niệu (thể tích nước

tiểu < 0,5 ml/kg/giờ).

- Dấu hiệu suy chức năng cơ quan:

14

+ Thận: thiểu niệu; số lượng nước tiểu giảm dần và < 0,5 ml/kg/giờ hoặc vô niệu. + Huyết áp: tụt hạ huyết áp liên quan đến nhiễm khuẩn nặng là HATT < 90 mmHg,

hay HATB < 70 mmHg, hay HATT giảm > 40 mmHg so với trị số bình thường.

4. Cận lâm sàng - Sinh hóa máu: tăng ure và creatinin; tăng ALT, AST, bilirubin máu; tăng kali,

đường máu...

- Công thức máu: giảm số lượng tiểu cầu, bạch cầu tăng…, máu lắng tăng. - Đông máu: giảm tỉ lệ prothrombin... - Vi sinh: cấy máu, nuôi cấy; CRP tăng. - CT-Scanner: tìm tiêu điểm nhiễm khuẩn. 5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định Khi có đủ các tiêu chuẩn sau: - Các biểu hiện của nhiễm khuẩn nặng. - Rối loạn chức năng cơ quan tiến triển thành suy chức năng cơ quan không đáp ứng

với bù dịch và phải dùng thuốc vận mạch.

5.2. Chẩn đoán phân biệt - Sốc giảm thể tích: mất nước hoặc mất máu, áp lực tĩnh mạch trung tâm thấp, sốc

đáp ứng tốt với bù dịch hoặc máu.

- Sốc tim do nhiều nguyên nhân: từ màng ngoài tim, cơ tim với nhiều tác nhân như chèn ép tim cấp, viêm cơ tim, nhồi máu cơ tim..., với đặc trưng cung lượng tim giảm nhiều.

- Sốc phản vệ: thường liên quan đến các dị nguyên với các biểu hiện quá mẫn. 5.3. Chẩn đoán nguyên nhân - Tiến hành khám lâm sàng toàn diện các cơ quan để xác định ổ nhiễm khuẩn. - Phối hợp các biện pháp chẩn đoán hình ảnh như siêu âm, chụp x quang, chụp cắt

lớp vi tính...

- Cấy các bệnh phẩm nghi ngờ của nhiễm khuẩn như; mủ, chất tiết đờm dãi, dịch, mủ màng phổi, màng tim, dịch não tủy, máu và nước tiểu hay mủ hoặc dịch dẫn lưu ổ áp xe ....

6. Biến chứng - Suy đa tạng. - Tử vong. 7. Điều trị 7.1. Nguyên tắc Nhanh chóng, tích cực và mục tiêu cần đạt trong vòng 6 giờ đầu: - Duy trì áp lực tĩnh mạch trung tâm (ALTMTT): 11 - 16 cmH2O. - Duy trì huyết áp trung bình ≥ 65 mmHg. 7.2. Xử trí ban đầu và vận chuyển cấp cứu Đảm bảo hô hấp và tuần hoàn để duy trì tính mạng cho người bệnh bằng biện pháp:

15

- Làm nghiệm pháp truyền dịch trong vòng 1 đến 2 giờ đầu ở những người bệnh tụt

huyết áp do nhiễm khuẩn đảm bảo huyết áp trung bình ≥ 65 mmHg.

- Đảm bảo hô hấp cho người bệnh bằng các biện pháp oxy liệu pháp duy trì được

SpO2 ≥ 92%.

+ Sử dụng thuốc vận mạch (nếu cần). 7.3. Tại bệnh viện - Bồi phụ thể tích dịch: + Truyền dịch sớm và nhanh ngay khi có tụt huyết áp nhằm mục đích bù đủ thể tích

dịch lòng mạch, tuy nhiên cũng tránh gây phù phổi cấp huyết động do thừa dịch.

+ Loại dịch: NaCl 0,9%, Ringerlactat hoặc truyền thêm dung dịch keo để hạn chế

thoát mạch.

- Dùng vận mạch: Chỉ sử dụng thuốc vận mạch khi đã đánh giá đã bù đủ dịch:

Noradrenalin, Dopamin.

- Chẩn đoán căn nguyên nhiễm khuẩn và dùng kháng sinh: + Thực hiện các xét nghiệm vi sinh và chẩn đoán hình ảnh để xác định ổ nhiễm khuẩn

và cấy máu trước khi dùng kháng sinh.

+ Giải quyết ổ nhiễm khuẩn bằng chọc hút, dẫn lưu hoặc phẫu thuật dẫn lưu (nếu có) + Dùng kháng sinh đường tĩnh mạch càng sớm càng tốt. Lựa chọn kháng sinh phổ rộng theo liệu pháp của Bộ Y tế và theo kết quả vi khuẩn và độ nhạy cảm. Hoặc phối hợp kháng sinh trong các trường hợp giảm bạch cầu, nghi ngờ nhiễm trực khuẩn mủ xanh, cầu khuẩn đường ruột.

- Dùng corticoide: Chỉ dùng khi sốc kém đáp ứng với vận mạch hoặc chưa cắt được

vận mạch sau 48 giờ (không dùng thường quy).

- Kiểm soát đường máu: bằng insulin với mục tiêu duy trì đường máu từ 7 - 9

mmol/l.

- Điều trị dự phòng các biến chứng: huyết khối tĩnh mạch, xuất huyết tiêu hóa… - Thở máy: với mục tiêu SpO2> 92% hoặc PaO2> 60 mmHg và pH > 7,15. Thở máy

không xâm nhập với CPAP/BiPAP và thở máy xâm nhập.

- Lọc máu liên tục: sớm nhất nếu có thể ngay sau khi có chẩn đoán sốc nhiễm khuẩn và lưu ý phải kiểm soát được ổ nhiễm khuẩn. Chỉ lọc máu khi đã nâng được huyết áp tâm thu > 90 mmHg.

- Truyền máu và các chế phẩm của máu: plasma tươi đông lạnh, hồng cầu,… 8. Chăm sóc điều dưỡng - Cho người bệnh nằm giường đệm mút hoặc đệm hơi. Hằng ngày xoay trở cho người bệnh, xoa bóp các vùng tỳ đè chống loét, vỗ rung vùng ngực và giúp người bệnh tự vận động nếu có thể.

- Vệ sinh mắt, mũi, răng miệng hằng ngày bằng các dung dịch thuốc sát khuẩn họng, thuốc nhỏ mắt, mũi. Đối với người bệnh hôn mê dùng gạc vô khuẩn che mắt tránh khô giác mạc.

- Nuôi dưỡng bằng đường tĩnh mạch hoặc qua sonde dạ dày đối với trường hợp hôn

mê, không tự ăn được: cho ăn sữa, súp, cháo, nước hoa quả…

16

- Phối hợp cùng thầy thuốc để chích tháo mủ các ổ áp xe, chăm sóc thay băng vết

thương hằng ngày.

- Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm. - Chăm sóc người bệnh thở máy (nếu có): hút đờm, theo dõi sát SpO2.. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khoẻ 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Ngay sau khi vào viện phải hướng dẫn nội quy khoa phòng, cách tự chăm sóc cho

người bệnh và người nhà người bệnh.

+ Nếu người bệnh tỉnh, thường xuyên phải trao đổi an ủi, động viên người bệnh yên

tâm điều trị.

+ Luôn có mặt cạnh giường bệnh, để sẵn sàng đáp ứng yêu cầu của người bệnh, giúp

người bệnh an tâm về tâm lý, hợp tác điều trị tốt.

+ Giải thích cho người nhà người bệnh về tình trạng của người bệnh; Nguyên nhân gây ra bệnh, diễn biến lâm sàng và biết cách theo dõi, đề phòng những biến chứng có thể xảy ra.

- Vệ sinh: + Vệ sinh răng miệng 2-3 lần/ngày hoặc sau mỗi bữa ăn. + Vệ sinh thân thể, vệ sinh bộ phận sinh dục, hậu môn bằng nước ấm hàng ngày đảm

bảo luôn sạch sẽ, phải giử ấm cho người bệnh sốc nếu mùa lạnh.

+ Thay gra, quần áo hàng ngày cho người bệnh (lưu ý người bệnh sốc, nghiêng người

nhẹ nhàng, không nâng đầu người bệnh,…).

+ Nếu người bệnh đại tiểu tiện không tự chủ cần có biện pháp kiểm soát phân, nước

tiểu của người bệnh.

+ Hướng dẫn vệ sinh tay trước và sau khi chăm sóc người bệnh và sờ vào các vật

dụng, chất thải của người bệnh.

+ Tắm rửa, thay quần áo, thay chăn màn gối đệm phải được tiến hành thường xuyên. - Dinh dưỡng: + Hướng dẫn cụ thể chế độ ăn uống, cách chế biến thức ăn, cách hỗ trợ cho ăn. Chú ý cho người bệnh ăn theo y lệnh, không được ăn theo ý thích người bệnh. Chế biến thức ăn đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm.

+ Khẩu phần ăn phù hợp đối với người bệnh nặng: ăn lỏng, mềm dễ tiêu nhưng cần

phải đảm bảo được đầy đủ chất dinh dưỡng.

+ Khi người bệnh tiến triển tốt: Cho thức ăn đặc dần sau đó tiến tới ăn theo chế độ bình thường, lúc này ăn tăng đạm để người bệnh nhanh chóng cải thiện và phục hồi sức khỏe, khuyến khích người bệnh nên uống nhiều nước.

+ Động viên người bệnh ăn hết khẩu phần ăn của mình. - Vận động: + Cho người bệnh nằm đệm nước, hoặc đệm hơi phòng chống loét, thay đổi tư thế 2-3

giờ/lần. Hướng dẫn cách thay đổi tư thế, cách xoa bóp, trở mình cho người bệnh.

+ Vỗ rung lồng ngực (thực hiện khi qua giai đoạn của sốc).

17

+ Vận động tay chân nhẹ nhàng. + Hướng dẫn người nhà không tự ý cho người bệnh ngồi dậy khi thay quần áo, ga giường, ăn uống, khi đi vệ sinh mà chăm sóc tại giường tư thế nằm. Không tự ý tháo bỏ các hệ thống máy theo dõi, ống sonde, dây truyền; không tự ý điều chỉnh tốc độ dịch truyền.

9.2. Phòng ngừa - Chăm sóc những vết thương da cẩn thận, tỉ mỉ tránh nhiễm trùng. - Đến gặp bác sĩ để được tư vấn dùng thuốc khi có những biểu hiện nhiễm trùng các

cơ quan như viêm phổi, viêm đường tiết niệu, viêm não, áp xe gan...

- Tiêm các vaccine để phòng ngừa các bệnh như cúm, phế cầu, uốn ván, ho gà, bạch

hầu.

- Luôn vệ sinh cơ thể sạch sẽ, rửa tay thường xuyên với xà phòng. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân sốc nhiễm khuẩn? 2. Cách phòng bệnh và cách chăm sóc người bệnh? Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế (2015), Hướng dẫn chẩn đoán và xử trí Hồi sức tích cực. 2. Hệ thống Vinmec, chẩn đoán sốc nhiễm khuẩn, https://www.vinmec.com/vi/tin-

tuc/thong-tin-suc-khoe/chan-doan-soc-nhiem-khuan/

3. Bệnh viện Nguyễn Tri Phương, https://bvnguyentriphuong.com.vn/tai-lieu-chuyen-

mon/soc-nhiem-khuan, 2021.

18

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE

CHO NGƯỜI BỆNH NHIỄM TRÙNG HUYẾT

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà biết được: 1. Nguyên nhân và triệu chứng của nhiễm trùng huyết. 2. Tiên lượng và biến chứng có thể xảy ra. 3. Cách chăm sóc và phòng bệnh. II. Nội dung 1. Đại cương - Nhiễm trùng máu (nhiễm trùng huyết) hay nhiễm khuẩn huyết là bệnh nhiễm khuẩn toàn thân xảy ra do sự xâm nhập liên tiếp của vi khuẩn hay virus, nấm giải phóng những độc tố của nó vào máu để chống lại các phản ứng viêm của cơ thể.

- Phản ứng viêm gây ra nhiều thay đổi trong cơ thể, khiến cơ thể phản ứng quá mức và làm tổn thương nhiều tạng như: gan, thận…và khiến cơ thể suy yếu nhanh. Ở mức độ nghiêm trọng, nó có thể dẫn đến sốc nhiễm trùng và tử vong nếu không được cấp cứu ngay.

- Nhiễm khuẩn huyết là một bệnh lý nguy hiểm có tỷ lệ tử vong cao.

2. Nguyên nhân - Nhiễm trùng huyết xảy ra do hệ miễn dịch của cơ thể bị yếu đi và các loại virus, vi khuẩn xâm nhập trực tiếp vào máu hoặc xâm nhập thông qua các vết thương bị nhiễm trùng. Tác nhân gây bệnh phổ biến nhất là vi khuẩn kỵ khí, vi khuẩn gram dương và vi khuẩn gram âm.

- Đối tượng được xem là có nguy cơ cao với bệnh lý này bao gồm: + Người bị suy yếu hệ miễn dịch. + Mắc các bệnh lý mạn tính như: xơ gan, tiểu đường, HIV, bệnh phổi mãn tính, suy

thận mạn…

19

+ Bệnh gây nhiễm trùng không được điều trị đúng cách: viêm màng não, viêm đường

tiết niệu, viêm phổi, viêm ruột thừa...

+ Bỏng hoặc chấn thương nặng tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập vào máu. + Trẻ sinh non yếu, người già. + Trẻ nhỏ có vết thương hở, mắc bệnh nhiễm khuẩn. + Người bị suy dinh dưỡng. + Người đã ghép tạng hoặc có phẫu thuật. + Người bệnh có đặt các thiết bị hoặc dụng cụ xâm nhập như đinh nội tủy, catheter,

đặt ống nội khí quản...

+ Người sử dụng thuốc ức chế miễn dịch, sử dụng corticoid kéo dài, các thuốc chống

thải ghép hoặc đang điều trị hóa chất và tia xạ.

3. Triệu chứng Hầu hết các trường hợp bị nhiễm trùng huyết sẽ có các dấu hiệu sau:

Ngoài ra còn có dấu hiệu: - Da có lốm đốm hoặc trở nên nhợt nhạt: Do nhiễm trùng huyết làm cho quá trình lưu

thông máu đến da diễn ra chậm đi nên da trở nên nhợt nhạt hoặc nổi các vết đốm kỳ lạ.

- Khó thở: Người bị nhiễm trùng huyết thường có nhịp thở trên 22 lần/phút. Điều này là do nhiễm trùng ở phổi khiến oxy giảm và gây viêm phổi hoặc vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể làm tăng nhu cầu oxy và giải phóng carbon dioxide. Để phản ứng với những hiện tượng ấy, người bệnh phải thở nhanh hơn hoặc cảm thấy như bị hụt hơi.

4. Cận lâm sàng Việc chẩn đoán xác định ca bệnh nhiễm khuẩn trùng máu cần dựa vào các xét nghiệm cận lâm sàng. Một số xét nghiệm nhiễm khuẩn huyết cơ bản thường được sử dụng trên lâm sàng là:

- Cấy máu: Cấy máu là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán xác định nhiễm trùng máu. Các trường hợp sốt cao, hạ thân nhiệt, rét run, ớn lạnh đều sẽ được chỉ định thực hiện cấy máu.

- Tổng phân tích tế bào máu ngoại vi. - Định lượng các chỉ điểm viêm như tốc độ máu lắng (VS), CRP, procalcitonin. - Định lượng nồng độ lactate máu.

20

- Xét nghiệm đánh giá chức năng thận, gan. - Siêu âm, X-quang, CT-Scanner. 5. Chẩn đoán Chẩn đoán chủ yếu dựa vào lâm sàng kết hợp với cận lâm sàng cho thấy nhiễm trùng. - Lâm sàng: + Sốt cao. + Cảm thấy ớn lạnh. + Da có lốm đốm hoặc trở nên nhợt. + Huyết áp thấp. + Nhịp tim nhanh. + Khó thở. + Xung quanh vết thương hoặc vết mổ có hiện tượng sưng, đỏ và đau… + Tiểu ít. - Cận lâm sàng: - Các xét nghiệm bao gồm xét nghiệm nước tiểu và nuôi cấy nước tiểu (đặc biệt ở những người bệnh có ống thông lưu), nuôi cấy máu và nuôi cấy các chất dịch cơ thể nghi ngờ khác.

- Nồng độ protein phản ứng C và procalcitonin thường tăng ở nhiễm khuẩn huyết

nặng và có thể giúp cho chẩn đoán nhưng chúng không đặc hiệu.

- Ở những người bệnh nghi ngờ có nguyên nhân nhiễm trùng huyết ẩn hoặc do phẫu

thuật, có thể cần phải siêu âm, chụp CT hoặc chụp MRI, tùy thuộc vào nguồn nghi ngờ.

- Theo dõi CBC, khí máu động mạch (ABG), chụp X-quang ngực, điện giải trong huyết thanh, BUN (nitơ urê máu), creatinine, áp suất riêng phần của carbon dioxide (PCO2) và chức năng gan.

- Nồng độ lactate huyết thanh, ScvO2 hoặc cả hai có thể được xác định để giúp hướng dẫn điều trị. Số lượng bạch cầu có thể giảm (<4.000/mcL [<4 × 109/L]) hoặc tăng lên (>15.000/mcL [>15 × 109/L]) và bạch cầu đa nhân có thể thấp tới 20%.

- Tăng thông khí với kiềm hô hấp (PaCO2 thấp và pH tăng) xảy ra sớm, như một phần của việc bù cho tình trạng toan lactic. Bicarbonate huyết thanh thường thấp, nồng độ lactate trong huyết thanh và máu tăng lên. Khi sốc tiến triển, tình trạng nhiễm toan chuyển hóa trở nên trầm trọng hơn và pH máu giảm. Suy hô hấp hạ oxy máu sớm dẫn đến giảm tỷ lệ PaO2/phân suất oxy hít vào (FIO2) và đôi khi hạ oxy máu rõ rệt với PaO2 <70 mmHg. Hình ảnh thâm nhiễm khuếch tán có thể xuất hiện trên X-quang ngực do hội chứng suy hô hấp cấp tính (ARDS)…

6. Biến chứng - Nhiễm trùng máu là bệnh cực kỳ nguy hiểm. Mức độ nguy hiểm của nhiễm trùng máu phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tuổi tác, bệnh lý nền, sức khỏe tổng thể và thời gian phát hiện bệnh. Nhiễm trùng máu phát hiện càng sớm thì cơ hội điều trị bệnh hiệu quả càng cao.

- Hậu quả của nhiễm trùng máu là hết sức nặng nề. Nhiễm trùng máu có thể gây viêm nội mạc mao quản, gan, lách sưng to, viêm màng não, áp-xe não, suy thận cấp hoặc tác

động xấu đến xương khớp (viêm tràn dịch mủ khớp, viêm tủy xương) viêm cơ tim, viêm màng ngoài tim, viêm động mạch, viêm tắc tĩnh mạch thứ phát…

21

- Người bệnh mắc nhiễm trùng máu thường có tiên lượng tử vong cao hơn những

người bệnh mắc các nhiễm trùng khác.

- Biến chứng nguy hiểm có thể xảy ra khi mắc nhiễm trùng máu bao gồm: + Sốc nhiễm trùng: là tình trạng rất nặng và đặc biệt nguy hiểm. Đó là biến chứng của bệnh nhiễm trùng máu nặng. Biểu hiện như khó thở, nhịp tim nhanh, rối loạn tâm thần… Biến chứng này gây tỷ lệ tử vong cao, chiếm từ 20–50%. Tình trạng diễn biến nặng hơn với người già, trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ sơ sinh.

+ Hội chứng suy hô hấp cấp (ARDS): là một bệnh lý nguy hiểm liên quan đến nhiều bệnh lý cả nội và ngoại khoa. Cho đến nay, suy hô hấp cấp tiến triển vẫn là vấn đề lớn nhất trong hồi sức cấp cứu với tỷ lệ dẫn đến tử vong lên tới 45%. Suy hô hấp tiến triển gây ra một loạt biểu hiện nặng, khởi phát nhanh như thiếu oxy máu, thâm nhiễm phổi lan tỏa dẫn đến suy hô hấp.

+ Rối loạn đông máu: Đây là tình trạng máu chảy mà không đông lại như bình thường do sự thiếu hụt các yếu tố đông máu. Người mắc biến chứng này rất dễ rơi vào tình huống nguy kịch, trụy mạch do sốc nhiễm trùng.

+ Suy giảm chức năng gan, thận: xảy ra khi các phần lớn của gan, thận bị tổn thương đến mức không thể tự phục hồi và hoạt động bình thường trở lại. Thông thường, các bệnh về gan, thận xảy ra trong nhiều năm, đến giai đoạn cuối thì gọi là suy giảm chức năng gan, thận.

7. Điều trị - Nhiễm trùng máu dù ở bất kỳ mức độ nào cũng có khả năng đe dọa đến tính mạng người bệnh. Với sự tiến bộ của các phương pháp chẩn đoán, trang thiết bị hỗ trợ tim mạch, hô hấp và kháng sinh, ngày nay, việc điều trị nhiễm trùng máu được cải thiện rõ rệt, giảm tỷ lệ tử vong đáng kể.

- Điều trị nhiễm trùng máu bao gồm việc chẩn đoán sớm, loại bỏ nguồn gốc gây nhiễm trùng từ ổ nguyên phát, hỗ trợ tuần hoàn và hô hấp, điều chỉnh thăng bằng kiềm toan, chống rối loạn đông máu và kháng sinh, nâng cao sức đề kháng. Cụ thể:

+ Điều trị bằng kháng sinh: Đa số các trường hợp gây nhiễm trùng máu là do vi khuẩn, do đó, kháng sinh vẫn có hiệu quả điều trị. Các kháng sinh phổ rộng thường được dùng trong nhiễm trùng máu là ceftriaxone, vancomycin, piperacillin, azithromycin, ciprofloxacin và tazobactam. Dùng kháng sinh theo mầm bệnh và kháng sinh đồ, liều cao, có thể phải dùng kháng sinh phối hợp trong trường hợp vi khuẩn kháng kháng sinh và chưa rõ mầm bệnh.

+ Điều trị bằng thuốc kháng virus hoặc thuốc kháng nấm: Trong trường hợp nhiễm trùng máu gây ra do virus hoặc nấm, người bệnh sẽ được điều trị bằng thuốc kháng virus hoặc nấm, thuốc sẽ được dùng qua đường tiêm tĩnh mạch.

+ Truyền dịch: Người bị nhiễm trùng máu thường bị hạ huyết áp, do đó cần truyền dịch để tăng huyết áp. Các chất dùng để truyền dịch chủ yếu là nước muối bình thường hoặc nước có chứa các khoáng chất.

22

+ Liệu pháp oxy: Tăng cường cung cấp oxy cho máu bằng ống thông qua mũi, mặt nạ

oxy hay thở máy.

+ Lọc máu trong trường hợp suy thận cấp bằng cách sử dụng thiết bị thay thế chức

năng thận để loại bỏ chất thải nguy hại, muối và nước dư thừa từ máu.

+ Phẫu thuật: Được cho là phương pháp điều trị tận gốc nhiễm trùng máu trong trường hợp xác định được nguồn gốc nhiễm trùng. Đặc biệt, khi nhiễm trùng huyết biến chứng thành áp xe, phẫu thuật cắt bỏ áp xe cần được tiến hành ngay lập tức.

+ Tăng cường sức đề kháng của cơ thể: bằng truyền máu, đạm, sinh tố...Chế độ ăn:

tăng đạm, hoa quả…

8. Chăm sóc điều dưỡng - Hỗ trợ làm giảm tình trạng suy chức năng các cơ quan: + Điều chỉnh các rối loạn tuần hoàn: • Để người bệnh nằm đầu thấp, không đứng ngồi dậy, thay quần áo, phục vụ ăn

uống, đại tiểu tiện đều ở tại giường và trong tư thế nằm.

• Cần phải nhanh chóng truyền dịch và phải đảm bảo loại dịch, tốc độ truyền đúng theo sự chỉ dẫn của bác sĩ. Cần phải chú ý theo dõi sát tốc độ truyền, đồng thời cần đề phòng phù phổi cấp. Khi mạch và huyết áp đã được ổn định thì phải giảm ngay tốc độ truyền. Kết hợp theo dõi áp lực của tĩnh mạch trung tâm để điều chỉnh tốc độ dịch truyền sao cho phù hợp.

• Đặt sonde bàng quang để theo dõi lượng nước tiểu. Khi đó, lượng nước tiểu tăng

chính là một dấu hiệu tốt.

• Lấy máu làm xét nghiệm điện giải đồ và độ pH để theo dõi được tình trạng toan

hoá máu, toan chuyển hoá.

• Đảm bảo truyền thuốc theo đúng liều lượng, theo dõi đáp ứng của mạch và huyết

áp người bệnh.

+ Điều chỉnh rối loạn hô hấp: • Người bệnh cần được nằm trong phòng thoáng và có đầy đủ các phương tiện cấp

cứu.

• Tình trạng hô hấp của người bệnh cần được theo dõi chặt chẽ như: nhịp thở, kiểu thở, cơn ngừng thở, sự di động của lồng ngực, rút lõm các cơ hô hấp, môi hồng hay tím tái.

• Trong trường hợp người bệnh khó thở cần phải làm lưu thông đường thở, hút đờm

dãi, cho thở oxy qua sonde hoặc qua ống nội khí quản.

• Cần trang bị các phương tiện cho người bệnh hôn mê như: đặt nội khí quản, thở

máy để hỗ trợ hô hấp khi cần.

- Hạ thân nhiệt và làm hết tình trạng nhiễm trùng, nhiễm độc: + Người bệnh sốt cao cần phải bỏ bớt quần áo, chườm ấm hoặc dùng thuốc hạ nhiệt Paracetamol, tuyệt đối không dùng Salicylate để hạ nhiệt vì nó có thể gây giảm kết dính tiểu cầu, kích thích ruột, gây chảy máu dạ dày, ruột.

23

+ Khi người bệnh có cơn rét run do vi khuẩn vào máu hoặc do truyền dịch, đề phòng trường hợp xảy ra sốc và nhiệt độ có thể lên cao, vì vậy thường sử dụng thuốc hạ nhiệt trước.

+ Ủ ấm cho người bệnh khi người bệnh bị hạ thân nhiệt (nhiệt độ < 35,5 C). + Nhanh chóng dùng kháng sinh theo sự chỉ dẫn của bác sĩ. + Khi người bệnh có các dấu hiệu nhiễm trùng bẩn (khô môi, lưỡi bẩn, mặt hốc hác, hơi thở hôi) hoặc có tình trạng nhiễm độc mạnh (li bì, mê sảng, kích thích, vật vã, hôn mê): thực hiện y lệnh dùng corticoid, theo dõi sát xao, tránh xuất huyết tiêu hoá khi người bệnh chuyển biến nặng.

- Phụ bác sĩ thực hiện các thủ thuật: chích tháo mủ các ổ áp xe, đặt catheter, đặt ống

NKQ (nếu có); chăm sóc thay băng vết thương hằng ngày.

9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản Giáo dục sức khoẻ cho người bệnh và gia đình - Dinh dưỡng: + Hướng dẫn người nhà của người bệnh chế biến khẩu phần ăn phù hợp đối với

người bệnh nặng, ăn lỏng nhưng cần phải đảm bảo được đầy đủ chất dinh dưỡng.

+ Khi người bệnh tiến triển tốt: Cho thức ăn đặc dần sau đó tiến tới ăn theo chế độ bình thường, lúc này ăn tăng đạm để người bệnh nhanh chóng cải thiện và phục hồi sức khỏe, khuyến khích người bệnh nên uống nhiều nước.

+ Động viên người bệnh ăn hết khẩu phần ăn của mình, ăn theo y lệnh, không được

ăn theo ý thích người bệnh.

+ Cho ăn sữa, súp, cháo, nước hoa quả qua sonde dạ dày đối với người bệnh hôn mê. + Đối với người bệnh nặng: Kết hợp nuôi dưỡng bằng đường tĩnh mạch. - Vận động, xoay trở: + Cho người bệnh nằm giường đệm mút hoặc đệm hơi, xoay trở, vỗ rung 2 giờ/lần và

xoa bóp các vùng tỳ đè chống loét.

+ Giúp người bệnh tự vận động nếu có thể. + Thay ga giường thường xuyên và khi bị ẩm ướt, để ga giường luôn phẳng. - Vệ sinh: vệ sinh thân thể hằng ngày; vệ sinh mắt, mũi, răng miệng bằng các dung

dịch thuốc sát khuẩn họng, thuốc nhỏ mắt, mũi.

- Tinh thần: Đối với người bệnh mất ngủ, động viên người bệnh ngủ đúng giờ, tránh

lo lắng, yên tâm điều trị.

- Hướng dẫn, cung cấp thêm thông tin, kiến thức cho người bệnh và người nhà biết: + Đây là tình trạng nặng để người nhà cùng phối hợp điều trị. Biết được nguyên nhân gây ra bệnh, diễn biến lâm sàng và biết cách theo dõi, đề phòng những biến chứng có thể xảy ra.

+ Khi ra viện, dặn người nhà đưa người bệnh đến khám lại ngay nếu có những biểu

hiện bất thường (sốt, mệt mỏi, da xanh...).

9.2. Phòng bệnh

24

Bởi vì nhiễm khuẩn huyết bắt nguồn từ nhiễm trùng nên cách tốt nhất để bảo vệ bạn khỏi căn bệnh này là hạn chế tình trạng viêm nhiễm xảy ra. Sau đây là các bước giúp bạn ngăn ngừa điều đó:

- Tiêm chủng đầy đủ. - Sử dụng nước sạch. - Luôn vệ sinh tay. - Điều trị sớm bất kỳ vết thương nào, tránh để tiến triển thành nhiễm trùng huyết. - Sơ cứu vết thương đúng cách, tránh nhiễm trùng huyết. Các bước sơ cứu đúng khi

bị thương để tránh nhiễm trùng là:

+ Rửa tay sạch trước khi tiến hành sơ cứu vết thương. + Rửa vết thương trong vòng 10 phút bằng nước sạch và xà phòng để loại bỏ bụi bẩn

và vi khuẩn.

+ Chăm sóc vết thương bằng thuốc kháng sinh hoặc thuốc sát trùng. + Dùng gạc hoặc băng che kín vết thương. + Theo dõi các dấu hiệu nhiễm trùng cho đến khi chúng lành lại và gặp bác sĩ ngay

khi có các dấu hiệu bất thường.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây ra bệnh nhiễm trùng huyết? 2. Triệu chứng nhận biết bệnh nhiễm trùng huyết? 3. Cách chăm sóc cơ bản và phòng bệnh? Tài liệu tham khảo 1. Hellobacsi, 5 bước ngăn ngừa nhiễm trùng huyết khi bị nhiễm trùng,

https://hellobacsi.com/benh-ve-mau/van-de-mau-khac/5-buoc-ngan-ngua-nhiem-trung- huyet-khi-bi-nhiem-trung/, ngày 14/07/2023.

2. Medlatec, nhiễm trùng huyết - nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và hướng xử trí,

https://medlatec.vn/tin-tuc/nhiem-trung-huyet--nguyen-nhan-dau-hieu-nhan-biet-va- huong-xu-tri-s195-n20926, ngày 14/12/2020.

3. VNVC, Nhiễm trùng máu (nhiễm khuẩn huyết): Nguyên nhân, dấu hiệu, điều trị và

phòng ngừa, https://vnvc.vn/nhiem-trung-mau/, ngày 11/11/2024.

4. Vinmec, Nhiễm khuẩn huyết là gì, https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/nhiem-

khuan-huyet-la-gi-vi

5. Vinmec, Chăm sóc người bệnh nhiễm khuẩn huyết,

https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/cham-soc-benh-nhan-nhiem-khuan-huyet-vi

25

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH NGỪNG TUẦN HOÀN

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà biết được: 1. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng và cách xử trí ban đầu khi phát hiện ngừng

tuần hoàn.

2. Cách chăm sóc người bệnh ngừng tuần hoàn. II. Nội dung 1. Đại cương - Ngừng tuần hoàn là tim đột ngột ngừng hoạt động hoặc còn hoạt động điện học nhưng không co bóp. Ngừng tuần hoàn là 1 tối cấp cứu vì có thể xảy ra đột ngột bất kỳ lúc nào với bất kỳ ai và ở bất kỳ đâu. Có 3 trạng thái ngừng tuần hoàn là vô tâm thu, rung thất và phân ly điện cơ.

- Người bệnh được chẩn đoán ngừng tuần hoàn, dựa vào 3 dấu hiệu: mất ý thức đột

ngột, ngừng thở và mất mạch cảnh.

- Chết não bắt đầu xảy ra sau ngưng tim 4-6 phút. Do đó, hồi sức tim phổi sớm và hiệu quả, sốc điện sớm và thích hợp có vai trò then chốt trong cấp cứu ngưng tim ngưng thở. Khi hồi sinh cơ bản và phá rung sớm trong vòng 3-5 phút, tỷ lệ sống còn có thể đạt 50-75%. Mỗi phút phá rung chậm trễ có thể sẽ giảm tỷ lệ sống còn 10-15%.

- Mục tiêu cơ bản của hồi sức tim cơ bản và nâng cao là duy trì tưới máu cho tim và

não với máu đã được oxy hóa. Mục tiêu cuối cùng là phục hồi tuần hoàn tự nhiên.

- Hồi sinh tim phổi cần được bắt đầu ngay lập tức sau khi phát hiện người bệnh ngừng tuần hoàn. Do khoảng thời gian từ khi gọi cấp cứu đến khi kíp cấp cứu có mặt để cấp cứu người bệnh thường trên 5 phút, nên khả năng cứu sống được người bệnh ngừng tim phụ thuộc chủ yếu vào khả năng và kỹ năng cấp cứu của người cấp cứu tại chỗ.

- Trong cấp cứu ngừng tuần hoàn cần tiết kiệm tối đa thời gian do vậy cần nhanh chóng tiếp cận người bệnh nghi ngờ ngừng tuần hoàn, gọi hỗ trợ sớm và nhanh chóng tiến hành cấp cứu tại chỗ.

2. Nguyên nhân - Nguyên nhân do tim: Mắc bệnh thiếu máu cơ tim, tắc mạch vành cấp, các bệnh cơ

tim, viêm cơ tim, chấn thương tim chèn ép tim cấp hoặc kích thích trực tiếp vào tim.

- Nguyên nhân tuần hoàn: Tắc mạch phổi, thiếu khối lượng tuần hoàn cấp và cơ chế

phản xạ dây phế vị.

- Nguyên nhân hô hấp: Do tràn khí màng phổi nặng, thiếu oxy cấp gây vô tâm thu

(do dị vật, tắc đường thở), ưu thán (thừa CO2).

- Nguyên nhân rối loạn chuyển hóa: Rối loạn chuyển hóa kali, tăng catecholamin

cấp, tăng canxi máu cấp, hạ thân nhiệt.

- Nguyên nhân do thuốc, nhiễm độc: Tác động trực tiếp của thuốc gây ngừng tim, tác

dụng phụ của thuốc.

- Nguyên nhân khác: Điện giật, đuối nước,...

26

3. Triệu chứng - Mất ý thức: hỏi không có đáp ứng trả lời, không có phản xạ thức tỉnh. - Ngừng thở hoặc thở ngáp. - Mất mạch cảnh hoặc mất mạch bẹn. - Da nhợt nhạt hoặc tím tái. - Giãn đồng tử hoặc mất phản xạ đồng tử với ánh sáng. - Nếu người bệnh đang được phẫu thuật sẽ thấy máu ở vết mổ tím đen và ngừng

chảy.

- Nếu người bệnh đang thở máy, hôn mê thì monitor tim sẽ báo động và SpO2 giảm

đột ngột.

4. Cận lâm sàng - Điện tâm đồ (ECG). - Xét nghiệm tìm nguyên nhân: siêu âm tim, chụp X-quang tim phổi, CT-Scanner,

xét nghiệm điện giải, đường máu, men tim.

5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định Dựa trên các triệu chứng cơ bản: - Mất ý thức: Người bệnh khi được hỏi không có đáp ứng trả lời, không có phản xạ

thức tỉnh.

- Ngừng thở hoặc thở ngáp: Xác định khi lồng ngực và bụng người bệnh không có

cử động thở.

- Ngừng tim: Mất mạch cảnh hoặc mất mạch bẹn. Ngừng tim là dấu hiệu người bệnh

đang ngừng hô hấp và tuần hoàn. 5.2. Chẩn đoán phân biệt - Phân biệt vô tâm thu với rung thất sóng nhỏ: cần xem điện tim trên ít nhất 2 chuyển

đạo.

- Phân biệt phân ly điện cơ với sốc, trụy mạch: cần bắt mạch ở 2 vị trí trở lên. - Phân biệt mất mạch cảnh/mạch bẹn do tắc mạch: cần bắt mạch ở 2 vị trí trở lên. 6. Tiên lượng và biến chứng 6.1. Tiên lượng - Tỷ lệ tử vong cao: ngừng tuần hoàn ngoài bệnh viện có tỷ lệ tử vong trên 90%. - Phụ thuộc vào thời gian: càng mất nhiều thời gian để hồi sức tim phổi, nguy cơ tổn

thương não và tử vong càng cao.

- Cơ hội sống sót: tỷ lệ sống sót phụ thuộc vào việc cấp cứu có được thực hiện nhanh chóng và hiệu quả hay không, bao gồm cả hồi sinh tim phổi (CPR) và sử dụng máy khử rung tim (AED).

6.2. Biến chứng - Tổn thương não: thiếu oxy kéo dài có thể gây tổn thương não vĩnh viễn, dẫn đến các di chứng như mất trí nhớ, khó khăn trong giao tiếp, suy giảm nhận thức, hoặc thậm chí hôn mê.

27

- Tổn thương đa cơ quan: các cơ quan khác như tim, phổi, thận cũng có thể bị tổn

thương do thiếu oxy và lưu thông máu.

- Tử vong: nếu không được cấp cứu kịp thời và hiệu quả, ngừng tuần hoàn có thể dẫn

đến tử vong.

- Các biến chứng khác: có thể bao gồm các vấn đề về tim mạch, hô hấp và các biến chứng khác do quá trình hồi sức (gãy xương sườn, tràn khí màng phổi, viêm phổi do hít phải dịch dạ dày trào ngược…).

7. Điều trị 7.1. Nguyên tắc chung xử trí cấp cứu - Xử trí cấp cứu ngừng tuần hoàn được khởi động ngay từ khi phát hiện trường hợp nghi ngờ ngừng tuần hoàn. Người cấp cứu vừa tiền hành chẩn đoán, gọi người hỗ trợ vừa bắt đầu các biện pháp hồi sinh tim phổi cơ bản ngay.

- Cần có 1 người là chỉ huy để phân công, tổ chức công tác cấp cứu đúng trình tự và

đồng bộ.

- Cần ghi chép các thông tin cần thiết và tiến trình cấp cứu. - Thiết lập không gian cấp cứu đủ rộng và hạn chế tối đa các nhân viên hoặc những

người không tham gia cấp cứu vào và làm cản trở công tác cấp cứu.

7.2. Hồi sinh cơ bản Đánh giá xem người bệnh có đáp ứng hay không? Lay gọi to người bệnh. Nếu không

đáp ứng:

- Gọi sự giúp đỡ. - Kiểm tra mạch cảnh trong vòng < 10 giây. - Nếu có mạch và ngừng thở, hỗ trợ thông khí và kiểm tra mạch mỗi 10 phút. - Nếu không có mạch và ngừng thở, tiến hành hồi sinh tim phổi ngay lập tức theo

trình tự C-A-B (Circulation - Airway - Breath).

a. Tiến hành hồi sinh tim phổi (C) - Nhấn tim nhanh và mạnh, tối thiểu ≥ 100 lần/phút. + Vị trí ngang đường núm vú. + Biên độ 5cm (nhũ nhi: 4cm; trẻ em lớn 5cm). + Tỷ lệ 30:2 (ép tim: thông khí). - Nếu người bệnh đã đặt NKQ, ép tim 100 lần/phút không phải gián đoạn và hỗ trợ hô hấp khoảng 10 lần/phút. Kiểm tra hiệu quả hồi sinh mỗi 2 phút hoặc 5 chu kỳ hồi sinh tỉm phôi.

28

- Thời gian thở vào khoảng > 1 giây và cho đủ thể tích khí để lồng ngực nhô lên bình

thường.

- Tiến hành sốc điện (càng sớm càng tốt). b. Khai thông đường thở (A) - Đặt người bệnh trên nền cứng và ở tư thế nằm ngửa. - Khai thông đường thở và đánh giá nhịp thở: + Ngửa đầu nếu không có bằng chứng chấn thương đầu hoặc cổ. Nếu có chấn thương cột sống cổ, làm kỹ thuật kéo hàm, nếu không có hiệu quả thì tiến hành nghiệm pháp nghiêng đầu và nâng hàm.

+ Lấy bỏ dị vật hoặc mảnh vụn bằng forceps hoặc hút. + Giữ khai thông đường thở, quan sát lồng ngực, lắng nghe và cảm nhận hơi thở của

nạn nhân <10 giây để xác định nạn nhân có thở bình thường không. c. Hỗ trợ hô hấp (B): Hỗ trợ hô hấp miệng - miệng, qua mask. 7.3. Hồi sinh nâng cao - Đặt airway. - Hút sạch dịch (máu, đàm, dịch dạ dày). - Thông khí: bóp bóng qua mask, đặt NKQ...thể tích khí lưu thông 6-7ml/kg. Tần số

hô hấp 8 - 10 lần/phút.

- Thở oxy, theo dõi SpO2 và khí máu động mạch. - Đánh giá điện tâm đồ (qua monitor), tiến hành sốc điện: + Tiến hành sốc điện nếu là rung thất/nhịp nhanh thất mất mạch. + Sốc điện lần đầu: hai pha 120-200J (trẻ em: 4-5 J/kg) hoặc một pha 360J. + Sốc điện lần sau: hai pha 200J hoặc một pha 360J. - Đánh giá và dùng sớm các thuốc co mạch hoặc thuốc chống loạn nhịp.

Sơ đồ hồi sinh nâng cao

29

8. Chăm sóc người bệnh - Đặt người bệnh ở tư thế nửa nằm nửa ngồi, nới rộng quần áo. - Người bệnh nghỉ ngơi tại chỗ, tránh các hoạt động gắng sức. - Bóp bóng ambu nếu có cơn ngừng thở, thở oxy theo y lệnh của bác sĩ. - Thực hiện y lệnh kịp thời và đầy đủ: thuốc giảm đau, vận mạch, trợ tim...; xét

nghiệm...

- Hút đờm dãi khi tăng tiết, đặt ống thông dạ dày, ống thông tiểu. - Giữ phòng bệnh yên tĩnh, thoáng mát để tránh kích thích đối với người bệnh. - Đảm bảo dinh dưỡng qua sonde dạ dày và đường tĩnh mạch. - Thực hiện vệ sinh cá nhân: vệ sinh răng miệng, thân thể (đối với những người bệnh

hôn mê).

- Đối với những người bệnh chóng mặt, ngất, đau cần phải đề phòng nguy cơ té ngã

bằng cách sử dụng giường có thanh chắn.

- Động viên tinh thần người bệnh: giới thiệu cho gia đình hiểu rõ về diễn biến của

người bệnh.

- Chuẩn bị dụng cụ, phụ giúp bác sĩ thực hiện thủ thuật: thở máy, sốc điện, chọc hút

dịch màng tim, cấp cứu ngừng tuần hoàn...

- Theo dõi mạch, nhiệt, nhịp thở, SpO2, huyết áp thường xuyên mỗi 15 phút hoặc

theo chỉ định của bác sĩ. Theo dõi tình trạng tăng tiết, tình trạng ý thức, cơn đau.

- Theo dõi lượng nước tiểu 24 giờ. - Theo dõi kết quả một số xét nghiệm như: điện tim, siêu âm, men tim. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần (đối với người bệnh tỉnh táo): + Đặt người bệnh nằm buồng riêng, yên tĩnh, hạn chế tiếng động, sự gây ồn để tránh

kích thích đối với người bệnh.

+ Động viên an ủi người nhà/người bệnh, luôn bên cạnh người bệnh. + Tránh mọi sang chấn tinh thần, tránh căng thẳng cho người bệnh. - Vệ sinh: + Chườm ướt và các biện pháp hạ thân nhiệt khác nếu có sốt do viêm cơ tim. + Hút đờm dãi (nếu có) và các chăm sóc khác khi người bệnh thở oxy hoặc thở máy. + Vệ sinh cá nhân, thay quần áo, ga giường hằng ngày. - Vận động và phục hồi chức năng: + Đặt người bệnh ở tư thế nửa nằm nửa ngồi, nới rộng quần áo. + Người bệnh nghỉ ngơi tại chỗ, tránh các hoạt động gắng sức. + Khi đã hết đau ngực, đặt người bệnh ở tư thế thoải mái. Hướng dẫn người bệnh tập

thở sâu và thường xuyên thay đổi tư thế để cải thiện thông khí phổi.

+ Thực hiện các hành động chăm sóc: vỗ rung phổi, tập thở, tập ho... + Duy trì vận động phù hợp (theo khả năng phục hồi). - Chế độ dinh dưỡng:

30

+ Dinh dưỡng bằng bơm ăn qua sonde (nếu có): cháo, thức ăn xay nhuyễn đầy đủ

dinh dưỡng.

+ Hạn chế lượng muối mỡ động vật, rượu bia trong khẩu phần ăn và kiểm soát việc

uống nước, thuốc lá.

+ Bổ sung thực phẩm tốt cho tim mạch: bổ sung thực phẩm như trái cây, rau quả, sữa

ít béo, protein, dầu ô liu, cá và quả bơ giúp cải thiện sức khỏe tim mạch.

+ Chia nhỏ khẩu phần ăn: Chia các bữa ăn thành nhiều bữa nhỏ trong ngày có thể

giúp người bệnh vượt qua cảm giác mệt mỏi và chán ăn.

9.2. Phòng bệnh - Duy trì lối sống lành mạnh: rèn luyện thói quen tập thể dục đều đặn, ít nhất 30 phút

mỗi ngày, 5 ngày một tuần.

- Chế độ ăn uống cân bằng dinh dưỡng, giàu rau củ quả, ngũ cốc nguyên hạt và protein nạc. Đồng thời, hạn chế thức ăn nhanh, đồ chiên rán và thực phẩm chế biến sẵn để giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh tim mạch.

- Theo dõi và điều trị tăng huyết áp, tiểu đường. - Duy trì cân nặng hợp lý, nên giảm cân khoa học nếu bị thừa cân – béo phì. - Ngưng hút thuốc, giảm uống rượu bia. - Tránh căng thẳng, stress bằng các cách như: thiền, yoga hoặc hít thở sâu. - Đảm bảo ngủ đủ giấc, từ 7-9 giờ mỗi đêm. - Khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm các vấn đề tim mạch. - Đối với các người bệnh đã có tiền sử về bệnh tim mạch: việc tuân thủ đơn thuốc đầy đủ, thường xuyên tái khám để đảm bảo kiểm soát tốt bệnh lý và ngăn chặn sự tiến triển cũng như các biến chứng khác. Không được chủ quan, nếu có sự thay đổi, bất thường nhỏ cũng phải thăm khám kiểm tra đầy đủ.

- Hậu quả nếu không được cấp cứu kịp thời (hồi sức tim phổi – CPR), có thể gây tổn thương não không hồi phục hoặc tử vong. Vì vậy, việc phát hiện sớm và cấp cứu đúng cách tại nhà hoặc nơi công cộng sẽ giúp ích rất nhiều.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân, triệu chứng của ngừng tuần hoàn là gì? 2. Cách xử trí ban đầu khi phát hiện ngừng tuần hoàn là gì? 3. Biến chứng nếu không cấp cứu kịp thời? 4. Cách chăm sóc người bệnh ngừng tuần hoàn? Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế, Cục quản lý khám chữa bệnh, Dự án tăng cường chất lượng nguồn nhân lực trong khám chữa bệnh, Tài liệu đào tạo cấp cứu cơ bản, Nhà xuất bản y học Hà Nội, Năm 2014, trang 39-54.

2. Bộ Y tế, Quyết định 1904/QĐ-BYT, ngày 30/5/2014, Về việc ban hành tài liệu “Hướng dẫn quy trình kỹ thuật chuyên ngành Hồi sức - Cấp cứu và Chống độc ”, trang 369-373.

31

3. Nhà thuốc Pharmacity, Ngừng tuần hoàn: nguyên nhân, triệu chứng và cách hồi sức tim phổi, https://www.pharmacity.vn/ngung-tuan-hoan-nguyen-nhan-trieu-chung-va- cach-hoi-suc-tim-phoi.htm, ngày 29/12/2024.

4. Bệnh viện Nguyễn Tri Phương, Cấp cứu ngừng hô hấp và tuần hoàn: khi nào ngưng cấp cứu?, https://bvnguyentriphuong.com.vn/cap-cuu/cap-cuu-ngung-ho-hap-va-tuan- hoan-khi-nao-ngung-cap-cuu.

5. Bệnh viện Nguyễn Tri Phương, Chăm sóc cho người bệnh sau ngừng tuần hoàn,

https://bvnguyentriphuong.com.vn/dieu-duong/cham-soc-cho-benh-nhan-sau-ngung- tuan-hoan.

6. Bệnh viện Đa khoa trung tâm An Giang, Phác đồ cấp cứu ngừng tuần hoàn hô hấp,

https://bvag.com.vn/wp-content/uploads/2013/01/k2_attachments_PHAC-DO-CAP- CUU-NGUNG-TUAN-HOAN-HO-HAP.pdf.

32

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH TRỤY MẠCH

1. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà nhận biết được: 1. Nguyên nhân của bệnh trụy mạch. 2. Triệu chứng của bệnh trụy mạch. 3. Cách chăm sóc người bệnh bị trụy mạch. 4. Cách phòng bệnh trụy mạch. 2. Nội dung 1. Đại cương - Trụy mạch (Circulatory collapse) là tình trạng suy sụp cấp tính của hệ tuần hoàn, khi huyết áp động mạch tụt nhanh, mạch yếu không bắt được, dẫn đến thiếu máu và oxy đến các mô và cơ quan quan trọng như tim, thận, não.

- Nếu không được xử trí cấp cứu kịp thời, trụy mạch có thể dẫn đến ngừng tim,

ngừng thở và tử vong. 2. Nguyên nhân Trụy mạch có thể là biểu hiện của nhiều nguyên nhân khác nhau hoặc là giai đoạn đầu

của các loại sốc.

Các nhóm nguyên nhân thường gặp: - Giảm thể tích tuần hoàn: + Mất máu cấp: chấn thương, xuất huyết tiêu hóa, bang huyết sau sinh. + Mất dịch: nôn, tiêu chảy, bỏng nặng, mất nước nặng. - Giảm cung lượng tim: + Nhồi máu cơ tim cấp, loạn nhịp nặng, suy tim mất bù. + Chèn ép tim cấp, thuyên tắc phổi. - Giãn mạch toàn thân: + Phản vệ do thuốc, thức ăn, nọc độc. + Sốc nhiễm khuẩn. + Nhiễm độc thuốc giãn mạch hoặc thuốc mê. - Nguyên nhân thần kinh: + Tổn thương hành não, tủy sống. + Chấn thương sọ não nặng. 3. Triệu chứng lâm sàng - Mạch: nhanh, nhỏ, yếu hoặc không bắt được. - Huyết áp: giảm nhanh, huyết áp tâm thu <90 mmHg hoặc không đo được. - Da, niêm mạc: tái nhợt, lạnh ẩm, vã mồ hôi. - Tri giác: hoa mắt, chóng mặt, lơ mơ hoặc hôn mê. - Hô hấp: nhanh, nông, có thể ngừng thở nếu nặng. - Nước tiểu: giảm (thiểu niệu) hoặc không có (vô niệu).

33

- Toàn thân: mệt mỏi, yếu cơ, chi lạnh, tím tái đầu chi. 4. Triệu chứng cận lâm sàng - Huyết áp động mạch: tụt nhanh, MAP < 65 mmHg. - Xét nghiệm máu: + Hematocrit giảm (mất máu), bạch cầu tăng (nhiễm khuẩn). + Lactate máu ↑ (thiếu oxy mô). - Điện tâm đồ (ECG): rối loạn nhịp, thiếu máu cơ tim. - Khí máu động mạch: toan chuyển hóa (pH ↓, HCO₃⁻ ↓). - Xét nghiệm nguyên nhân: + Cấy máu (sốc nhiễm khuẩn). + Men tim (suy tim cấp). + Test dị ứng (phản vệ). 5. Chẩn đoán Dựa trên nguyên nhân chính gây trụy mạch, chia thành: - Trụy mạch do mất máu/mất dịch: + Nguyên nhân chính: do chấn thương, xuất huyết, tiêu chảy. + Đặc điểm lâm sàng: mạch nhanh nhỏ, huyết áp tụt, da lạnh, da niêm nhợt. - Trụy mạch do tim: + Nguyên nhân chính: nhồi máu cơ tim, suy tim cấp. + Đặc điểm lâm sàng: đau ngực, khó thở, tĩnh mạch cổ nổi. - Trụy mạch do phản vệ: + Nguyên nhân chính: dị ứng thuốc, thức ăn, nọc độc. + Đặc điểm lâm sàng: khởi phát nhanh, ban đỏ, phù mặt, khó thở, tụt huyết áp. - Trụy mạch do nhiễm khuẩn (sốc nhiễm khuẩn): + Nguyên nhân chính: nhiễm trùng nặng. + Đặc điểm lâm sàng: sốt cao, rét run, da nóng đỏ lúc đầu, sau lạnh tím. - Trụy mạch do thần kinh: + Nguyên nhân chính: chấn thương sọ não, tổn thương tủy. + Đặc điểm lâm sàng: mạch chậm, da khô, huyết áp tụt, không vã mồ hôi. 6. Biến chứng Nếu không được xử trí kịp thời, trụy mạch có thể dẫn đến: - Ngừng tim, ngừng thở. - Thiếu oxy não dẫn đến tổn thương thần kinh, hôn mê, tử vong. - Suy thận cấp (vô niệu kéo dài). - Hoại tử mô do giảm tưới máu kéo dài. - Toan chuyển hóa nặng, rối loạn điện giải, rối loạn đông máu. 7. Điều trị 7.1. Nguyên tắc - Phát hiện sớm xử trí cấp cứu ngay tại chỗ. - Khôi phục thể tích tuần hoàn và huyết áp.

34

- Đảm bảo oxy, thông khí, tuần hoàn. - Điều trị nguyên nhân gây trụy mạch. 7.2. Xử trí cấp cứu ban đầu - Đặt người bệnh ở tư thế đầu thấp, chân cao, nới lỏng quần áo và giữ ấm cho người

bệnh.

- Đảm bảo đường thở, thở oxy 5–10 l/p. - Đặt ống nội khí quản và bóp bóng qua ống nội khí quản khi có dấu hiệu liệt cơ hô

hấp.

- Thiết lập đường truyền tĩnh mạch lớn, truyền dịch nhanh: + NaCl 0.9% hoặc Ringer lactate. + Nếu mất máu cần truyền máu toàn phần hoặc hồng cầu khối. - Theo dõi mạch, HA, SpO2, tri giác, lượng nước tiểu. - Xử dụng thuốc vận mạch nếu không đáp ứng dịch. + Noradrenalin. + Dobutamin khi có suy tim. - Điều trị nguyên nhân: + Mất máu: cầm máu, truyền máu cho người bệnh. + Phản vệ: Adrenalin + Corticoid + truyền dịch nhanh. + Sốc nhiễm khuẩn: kháng sinh, vận mạch, hỗ trợ đa cơ quan. + Suy tim: trợ tim, giảm tiền gánh. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Đặt người bệnh nằm tư thế đầu thấp, giữ ấm. - Đảm bảo thông khí, oxy đầy đủ. - Chuẩn bị và truyền dịch đúng y lệnh, theo dõi phản ứng truyền. - Chuẩn bị thuốc vận mạch, thuốc cấp cứu tim mạch. - Báo bác sĩ ngay khi huyết áp giảm, tri giác xấu đi. - Sẵn sàng cấp cứu ngừng tuần hoàn hô hấp khi người bệnh ngừng tim, ngừng thở. - Theo dõi tri giác, mạch, huyết áp, nhịp thở, SpO2 mỗi 15 phút/lần trong giai đoạn

trụy mạch. Theo dõi dấu hiệu sinh tồn định kỳ 1 giờ/lần khi người bệnh ổn định.

- Quan sát da, lượng nước tiểu, phản ứng của người bệnh. - Ghi chép lượng dịch vào – ra chính xác. - Dinh dưỡng: nếu người bệnh tỉnh, cho ăn thức ăn dễ tiêu. Nếu người bệnh hôn mê

nuôi dưỡng qua sonde dạ dày hoặc qua tĩnh mạch.

- Phòng loét, thay đổi tư thế 2 giờ/lần. - Giữ vệ sinh thân thể, răng miệng cho người bệnh, phòng nhiễm khuẩn. - Động viên tinh thần người bệnh và gia đình người bệnh. 9. Tư vấn, truyền thông và giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: người nhà là nguồn hỗ trợ cảm xúc chính cho người bệnh, đặc biệt trong

giai đoạn hồi phục sau trụy mạch (sau cấp cứu).

+ Thăm hỏi, trò chuyện nhẹ nhàng, giúp người bệnh yên tâm, giảm sợ hãi.

35

+ Động viên người bệnh hợp tác điều trị. + Giữ thái độ bình tĩnh, tin tưởng vào nhân viên y tế để người bệnh cảm thấy an tâm. + Khuyến khích người bệnh chia sẻ cảm xúc, lắng nghe mà không phán xét. - Vệ sinh: + Hỗ trợ người bệnh vệ sinh thân thể, răng miệng, gội đầu. + Lau khô người bệnh thường xuyên đối với những trường hợp hay đổ mồ hôi, giữ da

người bệnh luôn khô sạch.

- Dinh dưỡng: Ăn uống đủ chất, tránh nhịn đói, tránh tình trạng mất nước. - Vận động – phục hồi chức năng: + Xoa bóp tay chân, xoay trở và vỗ rung người bệnh. + Tham gia phụ tập và tập thường xuyên các bài tập về vật lý trị liệu, phục hồi chức

năng mà kỹ thuật viên đã hướng dẫn.

9.2. Phòng bệnh - Tuân thủ điều trị nguyên nhân nền: kiểm soát tim mạch, đái tháo đường, nhiễm

trùng, dị ứng.

- Theo dõi tại nhà: + Đo huyết áp định kỳ. + Khi có dấu hiệu choáng váng, mệt, mạch nhanh yếu, da tái lạnh cần đến ngay cơ sở

y tế gần nhất.

- Không tự ý dùng thuốc: đặc biệt là thuốc tim mạch, thuốc hạ áp, thuốc lợi tiểu liều

cao.

- Tiêm phòng đầy đủ, điều trị sớm bệnh nhiễm trùng. - Thận trọng khi dùng thuốc có tiền sử dị ứng. - Tái khám đúng định kỳ. Câu hỏi thảo luận 1. Khái niệm về trụy mạch? 2. Cách nhận biết các triệu chứng của bệnh trụy mạch là gì? 3. Cách chăm sóc người bệnh trụy mạch là gì? Cách phòng bệnh trụy mạch là gì? Tài liệu tham khảo 1. Guyton AC, Hall JE. Textbook of Medical Physiology. 14th ed. Elsevier, 2021. 2. Kumar & Clark. Clinical Medicine. 10th ed. Elsevier, 2020. 3. Bộ Y tế Việt Nam, Hướng dẫn chẩn đoán và xử trí trụy mạch, sốc cấp cứu, Hà Nội

NXB Y học, 2022.

4. Tintinalli JE, et al. Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide. 9th ed.

McGraw-Hill, 2023.

5. Trần Ngọc Bích, Nguyễn Văn Thường. Chăm sóc người bệnh trụy mạch tại khoa

hồi sức cấp cứu. Tạp chí Y học Việt Nam. 2023, 529(4):70-78.

6. Bệnh viện Đa khoa Medlatec, Hướng dẫn xử trí khi thấy người bị trụy tim mạch,

https://medlatec.vn/tin-tuc/huong-dan-xu-tri-khi-thay-nguoi-bi-truy-tim-mach-s63- n30051, ngày 20/09/2022.

36

7. Nhà thuốc Long Châu, Trụy mạch là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa,https://nhathuoclongchau.com.vn/bai-viet/truy-mach-la-gi-nguyen-nhan-trieuchung- va-cach-phong-ngua.html, ngày 31/05/2024.

37

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH SHOCK TIM (SỐC TIM)

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà biết được: 1. Nguyên nhân gây bệnh sốc tim. 2. Triệu chứng của bệnh sốc tim. 3. Tiên lượng và biến chứng có thể xảy ra. 4. Cách chăm sóc và phòng bệnh. II. Nội dung 1. Đại cương - Sốc tim (tên tiếng anh là Cardiogenic shock) là tình trạng giảm cung lượng tim không đáp ứng được nhu cầu oxy của các tổ chức trong cơ thể (là trạng thái giảm tưới máu cơ quan đích và thiếu oxy mô). Do suy tim và hệ thống tim mạch mất khả năng cung cấp đủ máu đến tứ chi và các cơ quan sống của cơ thể.

- Sốc tim còn được gọi là sốc tim mạch hay sốc tuần hoàn. Đây là tình trạng cần được cấp cứu tại chỗ và vận chuyển bằng xe ô tô có trang thiết bị cấp cứu ban đầu đến khoa hồi sức. Suy tim trong bệnh cảnh sốc tim là vấn đề lâm sàng lớn bởi vì tỉ lệ tử vong cao lên tới 30–90%. Vì vậy, trong điều trị sốc tim một mặt khẩn trương điều trị triệu chứng và hồi sức toàn diện, mặt khác cần tìm và giải quyết nguyên nhân sớm nếu có thể được.

- Phân loại sốc tim:

2. Nguyên nhân Sốc tim có thể được phân thành nguyên nhân do tim thật sự và nguyên nhân ngoài tim do tắc nghẽn đường vào hoặc đường ra. Những nguyên nhân có thể dẫn đến sốc tim bao gồm:

2.1. Giảm sức co bóp cơ tim

38

- Thiếu máu cục bộ cơ tim (đặc biệt là nhồi máu cơ tim cấp): là nguyên nhân phổ biến nhất gây sốc tim. Khi một phần của cơ tim bị thiếu máu cung cấp do tắc nghẽn động mạch vành, có thể dẫn đến suy giảm chức năng bơm máu của tim, gây ra sốc tim.

- Bệnh cơ tim do nhiễm khuẩn (liên cầu nhóm B, bệnh Chagas...), nhiễm vi rút (enterovirus, adenovirus, HIV, vi rút viêm gan C, parvovirus B19, vi rút Herpes, EBV, CMV): làm suy giảm nghiêm trọng chức năng tim, dẫn đến sốc tim.

- Bệnh cơ tim do miễn dịch, do chuyển hóa. - Bệnh cơ tim do nguyên nhân nội tiết: cường hoặc suy giáp. - Bệnh cơ tim do ngộ độc. - Giai đoạn cuối của bệnh cơ tim giãn hay bệnh van tim. 2.2. Tăng hậu gánh (nguyên nhân tắc nghẽn) - Tắc động mạch phổi nặng: Tắc nghẽn động mạch phổi thường do cục máu đông gây ra, có thể gây ra sốc tim. Khi các động mạch phổi bị tắc nghẽn sẽ tạo ra áp lực lớn lên tim phải, làm giảm khả năng bơm máu. Người bệnh có thể nhanh chóng bị suy tim phải và sốc tim nếu không được điều trị kịp thời.

- Hẹp động mạch chủ. 2.3. Ép tim cấp do tràn dịch màng ngoài tim cấp 2.4. Tổn thương cơ học của tim - Hở van động mạch chủ, hở van hai lá cấp: có thể làm giảm lượng máu được bơm ra khỏi tim, dẫn đến giảm cung lượng tim, làm suy giảm khả năng cung cấp máu và oxy cho các cơ quan trong cơ thể. Hở van tim tiến triển nặng và kéo dài, có thể gây ra sốc tim do tim không thể duy trì đủ lưu lượng máu để đáp ứng nhu cầu của cơ thể.

- Thủng vách liên thất. 2.5. Rối loạn nhịp tim: cơn nhịp nhanh, đặc biệt là cơn nhịp nhanh thất hoặc nhịp quá chậm do block nhĩ thất. Rối loạn nhịp tim làm gián đoạn quá trình bơm máu bình thường của tim, dẫn đến giảm đột ngột lưu lượng máu đến các cơ quan. Nếu không được điều trị ngay lập tức, loạn nhịp tim có thể nhanh chóng dẫn đến sốc tim, thậm chí là tử vong.

3. Triệu chứng Các triệu chứng của sốc tim khác nhau, tùy thuộc vào tốc độ và mức độ huyết áp giảm xuống. Sốc tim có thể bắt đầu bằng các triệu chứng như lú lẫn hoặc thở nhanh, hoặc một người có thể không xuất hiện triệu chứng nào rồi đột nhiên mất ý thức. Các dấu hiệu phổ biến nhất của sốc tim là:

- Huyết áp tụt: huyết áp tối đa dưới 90 mmHg hoặc giảm so với huyết áp nền 30

mmHg (ở người có tăng huyết áp).

- Da lạnh tái, nổi vân tím trên da, đầu chi tím lạnh. - Thiểu niệu hoặc vô niệu, nước tiểu <0,5 ml/kg/giờ. - Các dấu hiệu ứ trệ tuần hoàn ngoại vi (gan to, tĩnh mạch cổ nổi), xuất hiện ran ẩm ở

phổi.

- Tiếng tim bất thường: tùy theo nguyên nhân gây ra sốc tim, nhịp tim nhanh, tiếng

T1 mờ, xuất hiện T3, T4, tiếng ngựa phi nếu viêm cơ tim cấp do nhiễm độc, vi rút.

39

- Bệnh lý gây sốc tim (tùy theo nguyên nhân): ngộ độc, chuyển hóa, viêm cơ tim cấp,

bệnh van tim cấp, rối loạn chức năng thất phải cấp tính.

- Thần kinh: ý thức của người bệnh giảm. 4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm máu: Để kiểm tra tình trạng hoạt động của tim, gan và thận và tìm mức lactat hoặc axit lactic tăng cao. Lactat máu tăng trên 1,5 mmol/l (phản ánh tình trạng thiếu oxy do giảm tưới máu tổ chức). Toan chuyển hóa và toan lactat khi lactat máu tăng kéo dài từ 2-4 mmol/l. Lactat máu trên 4 mmol/l trong các trường hợp nặng.

- Thăm dò huyết động: Áp lực tĩnh mạch trung tâm tăng, áp lực mao mạch phổi bít

tăng (trên 15mmHg), cung lượng tim giảm, chỉ số tim giảm dưới 2,2 lít/phút/m2.

- Chụp X-quang ngực: Đây là phương pháp chẩn đoán hình ảnh nhanh và không đau để xem xét các cấu trúc trong và xung quanh ngực, giúp kiểm tra các tình trạng như viêm phổi, suy tim, ung thư phổi, lao, bệnh u hạt và sẹo mô phổi…Đồng thời, chụp X-quang cũng được sử dụng để đánh giá phương pháp điều trị có hiệu quả không và phát hiện các biến chứng sau thủ thuật hoặc phẫu thuật.

- Siêu âm tim: Hình ảnh từ siêu âm tim cho thấy kích thước và hình dạng của tim

cũng như mức độ tim bơm máu có hiệu quả không.

- Điện tâm đồ: Đo điện tâm đồ có thể giúp bác sĩ biết được nhịp tim, các rối loạn nhịp

tim nguy hiểm để có thể cấp cứu kịp thời.

- Chụp động mạch vành: Chụp động mạch vành được sử dụng để chẩn đoán bệnh tim thiếu máu. Thủ thuật này sử dụng thuốc cản quang để phát hiện tình trạng tắc nghẽn trong động mạch vành do mảng bám tích tụ.

- Xét nghiệm khí máu: Để kiểm tra lượng oxy và carbon dioxide trong tĩnh mạch và

động mạch cũng như các rối loạn kiềm toan nghiêm trọng.

5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định - Chẩn đoán lâm sàng dựa vào các tiêu chuẩn sau: + Huyết áp tâm thu ≤ 90 mmHg kéo dài hoặc phải sử dụng thuốc vận mạch để duy trì huyết áp tâm thu ≥ 90 mmHg hoặc huyết áp tâm thu giảm trên 30 mmHg so với huyết áp tâm thu nền của người bệnh.

+ Có bằng chứng của giảm tưới máu các cơ quan (nước tiểu dưới 30 ml/giờ hoặc chi

lạnh/vã mồ hôi hoặc có biến đổi ý thức).

+ Bằng chứng tăng áp lực đổ đầy thất trái (phù phổi). - Các thông số thăm dò huyết động: Chỉ số tim (CI) dưới 2,0 l/ph/m² da khi không sử

dụng trợ tim hoặc dưới 2,2 1/ph/m² da khi có sử dụng thuốc trợ tim.

5.2. Chẩn đoán phân biệt Chẩn đoán phân biệt các tình trạng sốc dựa vào: tiền sử bệnh, các đặc điểm lâm sàng

và cận lâm sàng.

- Sốc nhiễm khuẩn: + Có tình trạng nhiễm khuẩn kèm theo phải có thời gian xuất hiện kéo dài. + Áp lực tĩnh mạch trung tâm giảm, áp lực mao mạch phổi bít giảm.

40

+ Chỉ số tim bình thường hoặc tăng. + Sức cản mạch hệ thống và sức cản mạch phối giảm. - Sốc giảm thể tích: + Hoàn cảnh xuất hiện nhanh: ỉa chảy, nôn nhiều, đái nhiều hoặc viêm tụy cấp nặng. + Áp lực tĩnh mạch trung tâm giảm, áp lực mao mạch phổi bít giảm. - Sốc phản vệ: + Tình huống xuất hiện thường khá đột ngột liên quan đến thuốc hoặc thức ăn. + Áp lực tĩnh mạch trung tâm giảm, áp lực mao mạch phổi bít giảm. + Có thể có các dấu hiệu khác của dị ứng như đỏ da, sần, ngứa. 5.3. Chẩn đoán mức độ: Tiêu chuẩn của ACC/AHA 2007 - Tiền sốc: + Áp lực mao mạch phổi bít trên 15 mmHg. + Huyết áp tâm thu trên 100 mmHg. + Chỉ số tim dưới 2,5 1/ph/m² da. - Sốc tim: + Áp lực mao mạch phổi bít trên 15 mmHg. + Huyết áp tâm thu dưới 90 mmHg. + Chỉ số tim dưới 2,5 l/ph/m² da. - Sốc tim điển hình: + Chỉ số tim dưới 2 l/ph/m² da. + Áp lực mao mạch phổi bít trên 20 mmHg. 6. Biến chứng Nếu không được điều trị ngay lập tức, sốc tim có thể dẫn đến biến chứng nguy

hiểm bao gồm bao gồm:

- Suy đa tạng: tổn thương các cơ quan như não, gan và thận. - Ngừng tim. - Sốc tim không hồi phục. - Đột quỵ. - Rối loạn nhịp tim nghiêm trọng. - Tử vong: mặc dù cơ hội sống sót sau sốc tim đã được cải thiện, nhưng vẫn có đến 48–75% số người không qua khỏi. Các yếu tố tiên lượng tử vong như tuổi cao, tiền sử nhồi máu cơ tim trước đó, vô niệu.

7. Điều trị Chẩn đoán nhanh cơn sốc tim dựa trên triệu chứng và kiểm tra lâm sàng. Khi đã xác định nhanh được tình trạng sốc tim, người bệnh phải được cấp cứu ngay lập tức nhằm giảm thiểu tối đa tổn thương do thiếu oxy khi tim hoạt động kém.

7.1. Xử trí ban đầu và vận chuyển cấp cứu - Nhanh chóng xác định tình trạng sốc tim của người bệnh, loại trừ các nguyên nhân

khác gây ra huyết áp thấp.

- Giảm tối đa các gắng sức: giảm đau, giảm căng thẳng lo âu. - Thiết lập đường truyền tĩnh mạch.

41

- Hỗ trợ thở oxy (nếu có). - Làm điện tim, xác định chẩn đoán nhồi máu cơ tim cấp và xét chỉ định dùng thuốc tiêu sợi huyết nếu thời gian vận chuyển đến trung tâm can thiệp mạch gần nhất trên 3 giờ.

- Vận chuyển người bệnh đến các trung tâm cấp cứu và hồi sức gần nhất. - Đối với người dân khi phát hiện người bị sốc tim, cần xử trí nhanh chóng và đúng

cách theo các bước cơ bản sau:

+ Hãy gọi ngay 115 (hoặc số cấp cứu khẩn cấp tại bệnh viện trong khu vực) để yêu

cầu sự hỗ trợ y tế chuyên nghiệp.

+ Để người bệnh nằm ở tư thế thoải mái, nới lỏng quần áo, cà vạt, thắt lưng. + Kiểm tra xem người bệnh có còn ý thức và hô hấp hay không. + Nếu người bệnh bất tỉnh và không thở, tiến hành hồi sức tim phổi ngay lập tức bằng cách: ấn ngực 30 lần, thổi ngạt 2 lần và lặp lại cho đến khi có nhân viên y tế đến hỗ trợ.

+ Nếu có sẵn máy sốc điện tự động, sử dụng máy theo hướng dẫn. + Nếu người bệnh còn tỉnh táo, giúp người bệnh ngồi thoải mái, hơi nghiêng về phía

trước. Đồng thời, trấn an và khuyến khích người bệnh thở đều.

+ Vận chuyển người bệnh đến ngay các trung tâm cấp cứu gần nhất khi xe cấp cứu

tới.

7.2. Xử trí tại bệnh viện - Hỗ trợ thông khí: + Oxy liệu pháp: hỗ trợ oxy nên được tiến hành ngay để tăng oxy vận chuyển và

phòng ngừa tăng áp lực động mạch phổi.

+ Thông khí nhân tạo: ưu tiên thông khí nhân tạo xâm nhập khi người bệnh sốc tim với các lợi ích nhu cầu oxy của cơ hô hấp và giảm hậu gánh thất trái. Được chỉ định khi người bệnh khó thở nhiều, giảm oxy máu, pH <7.3.

- Hồi sức dịch: giúp cải thiện vi tuần hoàn và tăng cung lượng tim. Lựa chọn dịch

muối đẳng trương là lựa chọn đầu tiên, tiếp theo các dung dịch keo, albumin…

- Thuốc vận mạch và trợ tim: + Norepinephrine được chỉ định ở người bệnh bị hạ huyết áp nặng hoặc hạ huyết áp

không đáp ứng với các thuốc khác.

+ Dobutamine giúp cải thiện khả năng co bóp cơ tim, giảm áp lực cuối tâm trương

thất trái và tăng lưu lượng tim.

+ Milrinone giúp tăng co bóp, làm giảm áp lực làm đầy thất trái. - Điều trị nguyên nhân: tùy thuộc vào nguyên nhân cụ thể mà thực hiện các thủ thuật,

biện pháp tái tưới máu động mạch vành:

+ Phẫu thuật nong mạch vành và có thể đặt stent. + Thuốc tiêu huyết khối. + Chỉ định đặt máy tạo nhịp. + Sốc điện. + Sửa chữa hoặc thay van tim. + Chọc hút dịch màng ngoài tim.

42

+ Can thiệp động mạch vành qua da. + Phẫu thuật bắc cầu động mạch vành… - Hỗ trợ tuần hoàn cơ học: + Tim phổi nhân tạo (ECMO). + Bơm bóng ngược dòng động mạch chủ. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Cho người bệnh thở oxy, thực hiện y lệnh thuốc trợ tim, thuốc tiêu sợi huyết (nếu

có), truyền dịch…

- Đặt người bệnh ở tư thế nửa nằm nửa ngồi, nới rộng quần áo. - Người bệnh nghỉ ngơi tại chỗ, tránh các hoạt động gắng sức. - Giữ phòng bệnh yên tĩnh để tránh kích thích đối với người bệnh. - Tránh mọi sang chấn tinh thần, tránh căng thẳng cho người bệnh. - Đặt sonde dạ dày nuôi ăn, sonde tiểu để theo dõi lượng nước tiểu. - Phụ giúp bác sĩ thực hiện các thủ thuật: thở máy, chọc dịch, sốc điện, can thiệp

mạch vành…

- Mắc Monitoring theo dõi. - Theo dõi tần số thở, Sp02, nồng độ oxy trong máu, tần số nhịp tim, huyết áp và tác

dụng phụ của thuốc, số lượng nước tiểu trong ngày. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần (đối với người bệnh tỉnh táo): + Đặt người bệnh nằm buồng riêng, yên tĩnh, hạn chế tiếng động, sự gây ồn để tránh

kích thích đối với người bệnh.

+ Động viên an ủi người bệnh, luôn bên cạnh người bệnh. + Tránh mọi sang chấn tinh thần, tránh căng thẳng cho người bệnh. - Vệ sinh: + Chườm ướt và các biện pháp hạ thân nhiệt khác nếu có sốt do viêm cơ tim. + Hút đờm dãi (nếu có) và các chăm sóc khác khi người bệnh thở oxy hoặc thở máy. + Vệ sinh cá nhân, thay quần áo, ga giường hằng ngày. - Vận động - phục hồi chức năng: + Đặt người bệnh ở tư thế nửa nằm nửa ngồi, nới rộng quần áo. + Người bệnh nghỉ ngơi tại chỗ, tránh các hoạt động gắng sức. + Khi đã hết đau ngực, đặt người bệnh ở tư thế thoải mái. Hướng dẫn người bệnh tập

thở sâu và thường xuyên thay đổi tư thế để cải thiện thông khí phổi.

+ Thực hiện các hành động chăm sóc: vỗ rung phổi, tập thở, tập ho... - Chế độ dinh dưỡng: + Dinh dưỡng bằng bơm ăn qua sonde (nếu có): cháo, thức ăn xay nhuyễn đầy đủ

dinh dưỡng.

+ Hạn chế lượng muối trong khẩu phần ăn và kiểm soát việc uống nước. + Bổ sung thực phẩm tốt cho tim mạch: bổ sung thực phẩm như trái cây, rau quả, sữa

ít béo, protein, dầu ô liu, cá và quả bơ giúp cải thiện sức khỏe tim mạch.

43

+ Chia nhỏ khẩu phần ăn: chia các bữa ăn thành nhiều bữa nhỏ trong ngày có thể

giúp người bệnh vượt qua cảm giác mệt mỏi và chán ăn.

9.2. Phòng bệnh - Duy trì lối sống lành mạnh: rèn luyện thói quen tập thể dục đều đặn, ít nhất 30 phút

mỗi ngày, 5 ngày một tuần.

- Chế độ ăn uống cân bằng dinh dưỡng, giàu rau củ quả, ngũ cốc nguyên hạt và protein nạc. Đồng thời, hạn chế thức ăn nhanh, đồ chiên rán và thực phẩm chế biến sẵn để giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh tim mạch.

- Theo dõi và điều trị tăng huyết áp, tiểu đường. - Duy trì cân nặng hợp lý, nên giảm cân khoa học nếu bị thừa cân – béo phì. - Ngưng hút thuốc, giảm uống rượu bia. - Tránh căng thẳng, stress bằng các cách như: thiền, yoga hoặc hít thở sâu. - Đảm bảo ngủ đủ giấc, từ 7-9 giờ mỗi đêm. - Khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm các vấn đề tim mạch. - Đối với các người bệnh đã có tiền sử về bệnh tim mạch: việc tuân thủ đơn thuốc đầy đủ, thường xuyên tái khám để đảm bảo kiểm soát tốt bệnh lý và ngăn chặn sự tiến triển cũng như các biến chứng khác. Không được chủ quan, nếu có sự thay đổi, bất thường nhỏ cũng phải thăm khám kiểm tra đầy đủ.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây sốc tim? 2. Triệu chứng nhận biết người bệnh sốc tim? 3. Cách phòng bệnh? 4. Cách xử trí ban đầu ở ngoài viện, khi xác nhận người bệnh bị sốc tim? Tài liệu tham khảo 1. Bệnh viện Đa khoa tỉnh Gia Lai, Quyết định số 69/QĐ-BV về việc Ban hành Hướng dẫn chấn đoán điều trị, Quy trình kỹ thuật, Quy trình chuyên môn, Phiếu tóm tắt thông tin điều trị và Phác đồ điều trị của các khoa tại Bệnh viện, (Phụ lục 7. Cập nhật Hướng dẫn chẩn đoán và xử trí Hồi sức tích cực), ngày 02 tháng 03 năm 2023, trang 65-71.

2. Bệnh viện Tâm Anh, sốc tim là gì? nguyên nhân, các giai đoạn, dấu hiệu và chẩn

đoán, https://tamanhhospital.vn/soc-tim/, ngày 01/10/2024.

3. Hệ thống Vimec, Biểu hiện và xử trí cấp cứu sốc

tim, ngày

https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/bieu-hien-va-xu-tri-cap-cuu-soc-tim-vi, 22/7/2024.

4. Bệnh viện đa khoa Medlacte, Sốc tim: triệu chứng, nguyên nhân và cách xử trí đúng, https://medlatec.vn/tin-tuc/soc-tim-trieu-chung-nguyen-nhan-va-cach-xu-tri-dung- s63-n23795, ngày 19/8/2021.

5. Nhà thuốc Long Chấu, Sốc tim: nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa bệnh hiệu quả, https://nhathuoclongchau.com.vn/bai-viet/soc-tim-nguyen-nhan-trieu-chung-va- cach-phong-ngua-benh-hieu-qua.html, ngày 13/9/2023.

6. Hội Tim mạch học Việt Nam, Đồng thuận của Hội tim mạch học Việt Nam về chẩn

đoán và xử trí sốc tim, năm 2022.

44

7. Bệnh viện Đa khoa Quảng Nam, Chẩn đoán và xử trí sốc tim,

https://bvdkquangnam.vn/index.php/ao-to-nckh/ao-to-nhan-vien-bv/5123-2024-05-20- 08-57-11, ngày 20/5/2024.

45

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH SỐT XUẤT HUYẾT DENGUE GIAI ĐOẠN SHOCK I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân sốt xuất huyết giai đoạn shock, 2. Triệu chứng của bệnh sốt xuất huyết dengue giai đoạn shock, 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh sốt xuất huyết dengue giai đoạn shock. II. Nội dung 1. Đại cương - Bệnh sốt xuất huyết là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Dengue gây ra. Đây là loại virus có đến 4 type huyết thanh: DEN-1, DEN-2, DEN-3, DEN-4. Điều này có nghĩa là bạn có thể có nguy cơ mắc bệnh sốt xuất huyết nhiều lần. Những người bị nhiễm lần thứ hai (với tuýp virus khác với tuýp virus mắc lần đầu) có nhiều khả năng gặp các triệu chứng nghiêm trọng hơn so với lần nhiễm đầu tiên. Bệnh có thể gây thành dịch lớn và là bệnh rất nguy hiểm có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và tính mạng, bệnh lây lan từ người bệnh sang người lành do muỗi đốt, muỗi truyền bệnh là muỗi vằn có tên khoa học Aedes Aegypti. Bệnh xảy ra quanh năm, nhất là mùa mưa, bệnh gặp ở cả trẻ em và người lớn.

- Sốt xuất huyết diễn biến khó lường, không thể đoán trước. Dù không có dấu hiệu cảnh báo, người bệnh vẫn có thể shock, thoát dịch xuất huyết nặng, suy đa tạng…và tử vong.

- Hiện sốt xuất huyết chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Các phương pháp điều trị hiện tại chủ yếu tập trung vào điều trị triệu chứng với các trường hợp sốt xuất huyết nhẹ và điều chỉnh các rối loạn bệnh sinh với những trường hợp nặng.

- Sốt xuất huyết nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời có khả năng dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm như shock sốt xuất huyết, gây giảm tiểu cầu với các biểu hiện xuất huyết, tăng tính thấm thành mạch, dẫn đến suy giảm thể tích nội mạch và gây shock hoặc tình trạng xuất huyết nặng, tích tụ dịch, suy hô hấp, suy đa tạng nặng như tổn thương gan, thần kinh trung ương, tim và các cơ quan khác.

- Hội chứng shock sốt xuất huyết là biến chứng nguy hiểm của bệnh sốt xuất huyết, có liên quan chặt chẽ đến nguy cơ tử vong ở người bệnh sốt xuất huyết cao gấp 50 lần so với mắc bệnh thông thường nếu không được can thiệp kịp thời. Mỗi năm, có hơn 250.000 trường hợp mắc shock sốt xuất huyết được báo cáo trong số 50 triệu ca nhiễm, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và tạo gánh nặng lên hệ thống y tế.

- Giáo dục sức khỏe về bệnh sốt xuất huyết là rất quan trọng để mọi người hiểu rõ về bệnh, cách phòng tránh và chăm sóc người bệnh. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về bệnh sốt xuất huyết giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và biến chứng nguy hiểm.

2. Nguyên nhân - Bệnh sốt xuất huyết do virus Dengue gây ra và lây truyền chủ yếu qua muỗi Aedes aegypti (muỗi vằn). Khi muỗi vằn mang virus Dengue đốt người, virus sẽ xâm nhập vào cơ thể người và gây bệnh. Virus sốt xuất huyết thuộc họ Flaviviridae, gồm 4 nhóm huyết

thanh (DEN1, DEN2, DEN3 và DEN4). Bệnh không lây trực tiếp từ người sang người, mà phải thông qua muỗi trung gian truyền bệnh.

46

- Nguyên nhân chính gây ra shock sốt xuất huyết là sự thoát huyết tương ra ngoài lòng mạch do tăng tính thấm của mao mạch – hậu quả trực tiếp từ phản ứng viêm mạnh mẽ mà virus Dengue kích hoạt. Khi huyết tương bị mất ra ngoài, máu trong các mạch máu trở nên cô đặc hơn, dẫn đến giảm thể tích máu, tụt huyết áp và sự lưu thông máu đến các cơ quan quan trọng bị gián đoạn. Lượng máu đến nuôi các cơ quan suy giảm khiến não, tim, gan, thận và phổi bị thiếu oxy nghiêm trọng. Nếu không kiểm soát kịp thời, cơ thể sẽ bước vào vòng xoắn bệnh lý nguy hiểm, bao gồm tổn thương mô, suy tế bào và cuối cùng là suy đa cơ quan, một tình trạng gần như không thể đảo ngược dẫn đến tử vong.

- Khi phản ứng miễn dịch thứ phát hoặc đáp ứng miễn dịch quá mức, có thể gây rối loạn chức năng nội mô và làm tăng tính thấm của mạch máu. Sau đó, khi chất lỏng khuếch tán từ động mạch vào các mô lân cận, sẽ dẫn đến shock giảm thể tích máu, gây tràn dịch màng phổi, tràn dịch màng ngoài tim, báng bụng, phù phổi không do tim và sau đó là hạ huyết áp.

- Các yếu tố khiến người bệnh có nguy cơ mắc shock sốt xuất huyết cao hơn vẫn chưa được xác định rõ ràng. Shock sốt xuất huyết có nhiều khả năng xảy ra ở trẻ sơ sinh và người cao tuổi hơn những người trẻ và có thể nghiêm trọng hơn ở phụ nữ. Đặc biệt, đối với những người mắc bệnh mãn tính như đái tháo đường hoặc hen suyễn sẽ có nguy cơ mắc bệnh nặng hơn bình thường.

3. Triệu chứng 3.1. Triệu chứng giai đoạn đầu Giai đoạn đầu của shock sốt xuất huyết biểu hiện triệu chứng tương tự như tình trạng sốt xuất huyết thông thường hay các bệnh do virus gây sốt khác. Khởi đầu với biểu hiện sốt kèm theo các triệu chứng toàn thân như phát ban đỏ trên da, sốt cao kèm theo ớn lạnh, run rẩy, nôn mửa, nhức đầu, đau cơ, khó chịu vùng thượng vị và đau bụng là những triệu chứng phổ biến của sốt xuất huyết. Tuy nhiên, ngay sau khoảng thời gian hạ sốt (khoảng 2-7 ngày sau khi xuất hiện các triệu chứng), các biến chứng nguy hiểm sốt xuất huyết thường xảy ra vào thời điểm này mặc dù thân nhiệt của người bệnh đã trở lại bình thường, có nhiều khả năng dẫn đến shock (thường xảy ra vào ngày thứ 3-4 của bệnh) với biểu hiện giảm tiểu cầu đột ngột (dưới 100.000/mm3) cùng với sự gia tăng hematocrit.

3.2. Dấu hiệu giai đoạn nặng Sau giai đoạn hạ sốt chính là thời điểm các biến chứng nguy hiểm sốt xuất huyết có thể xuất hiện, nguy cơ chảy máu ồ ạt dẫn đến shock rất cao. Dấu hiệu cảnh báo bệnh đang tiến triển tới shock sốt xuất huyết nặng, bao gồm:

- Đau bụng nhiều: đau bụng nhiều và liên tục hoặc tăng cảm giác đau nhất là ở vùng

gan.

- Vật vã, lừ đừ, li bì. - Gan to >2 cm dưới bờ sườn, có thể đau. - Nôn ói.

47

- Biểu hiện thoát huyết tương do tăng tính thấm thành mạch (thường kéo dài 24-48

giờ):

+ Tràn dịch màng phổi, mô kẽ (có thể gây suy hô hấp), màng bụng, phù nề mi mắt. + Nếu thoát huyết tương nhiều sẽ dẫn đến shock với các biểu hiện vật vã, bứt rứt hoặc li bì, lạnh đầu chi, mạch nhanh nhỏ, huyết áp kẹt (hiệu số huyết áp tối đa và tối thiểu ≤ 20 mmHg hoặc tụt huyết áp, không đo được huyết áp, mạch không bắt được, da lạnh, nổi vân tím (shock nặng), tiểu ít.

- Xuất huyết: + Xuất huyết dưới da: Nốt xuất huyết rải rác hoặc chấm xuất huyết thường ở mặt

trước hai cẳng chân và mặt trong hai cánh tay, bụng, đùi, mạn sườn hoặc mảng bầm tím.

+ Xuất huyết niêm mạc như chảy máu chân răng, chảy máu mũi, nôn ra máu, đi

ngoài phân đen hoặc máu, xuất huyết âm đạo hoặc tiểu ra máu.

+ Xuất huyết nặng: Chảy máu mũi nặng, xuất huyết âm đạo nặng, xuất huyết trong cơ và phần mềm, xuất huyết đường tiêu hóa và nội tạng (phổi, não, gan, lách, thận), thường kèm theo tình trạng shock, giảm tiểu cầu, thiếu oxy mô và toan chuyển hóa có thể dẫn đến suy đa phủ tạng và đông máu nội mạch nặng. Xuất huyết nặng cũng có thể xảy ra ở người bệnh dùng các thuốc kháng viêm như acetylsalicylic acid (aspirin), ibuprofen hoặc dùng corticoid, tiền sử loét dạ dày - tá tràng, viêm gan mạn.

- Một số trường hợp nặng có thể có biểu hiện suy tạng như tổn thương gan nặng/suy gan, thận, tim, phổi, não. Những biểu hiện nặng này có thể xảy ra ở người bệnh có hoặc không có shock do thoát huyết tương:

+ Tổn thương gan nặng/suy gan cấp, men gan AST, ALT ≥ 1000U/L. + Tổn thương/suy thận cấp. + Rối loạn tri giác (sốt xuất huyết Dengue thể não). + Viêm cơ tim, suy tim, hoặc suy chức năng các cơ quan khác. 4. Cận lâm sàng - Hematocrit (HCT): Tăng HCT có thể là dấu hiệu của cô đặc máu do thoát huyết tương, một đặc điểm của sốt xuất huyết nặng. Tăng HCT > 20% so với ban đầu hoặc giá trị trung bình: Dấu hiệu cho thấy thoát huyết tương nghiêm trọng. - Bạch cầu: Số lượng bạch cầu có thể tăng lên sau khi hết sốt. - Men gan: Tăng men gan (AST, ALT) có thể là dấu hiệu của tổn thương gan do sốt

xuất huyết.

- Chức năng thận (Ure và Creatinine): Các xét nghiệm này đánh giá chức năng thận,

có thể bị ảnh hưởng trong trường hợp shock sốt xuất huyết nặng.

- Khí máu: Đánh giá tình trạng toan máu, một biến chứng của shock sốt xuất huyết do

thiếu oxy mô.

- Siêu âm bụng: Phát hiện tràn dịch màng bụng, gan to. - X-quang ngực: Phát hiện tràn dịch màng phổi. - Xét nghiệm đông máu: Nếu có nghi ngờ xuất huyết nặng. - Giảm tiểu cầu nhanh chóng: Cảnh báo nguy cơ xuất huyết. - Men gan tăng cao (AST, ALT ≥ 400 U/L): Cho thấy tổn thương gan nặng.

48

5. Chẩn đoán Các tiêu chí chẩn đoán shock sốt xuất huyết, bao gồm: - Xét nghiệm công thức máu: Phát hiện tình trạng giảm tiểu cầu, tăng hematocrit (chỉ

số cô đặc máu).

- Xét nghiệm kháng thể IgM và IgG: Xác định nhiễm virus Dengue. - Xét nghiệm PCR: Phát hiện virus Dengue trong máu. - Có dấu hiệu lâm sàng của sốt xuất huyết Dengue. - Có dấu hiệu suy tuần hoàn: Mạch nhanh nhỏ, huyết áp kẹp hoặc tụt, da lạnh, ẩm,

bứt rứt hoặc li bì.

- Có thể có xuất huyết. - Chụp X-quang và siêu âm: Có thể phát hiện dịch thoát ra mạch do rò rỉ mạch máu bằng phương pháp chụp X-quang ngực để phát hiện tràn dịch màng phổi và siêu âm tim để phát hiện tràn dịch màng ngoài tim, siêu âm bụng để phát hiện cổ trướng. Ngoài ra, sự hiện diện của chất lỏng xung quanh túi mật, cùng với sự dày lên của thành túi mật, đã được chứng minh là có liên quan đến tình trạng shock.

6. Biến chứng - Suy tuần hoàn kéo dài (shock không hồi phục). - Tái shock (shock lặp lại). - Xuất huyết nội tạng, đông máu nội mạch lan tỏa. - Suy gan. - Suy thận. - Suy tim. - Phù não. 7. Điều trị Nền tảng của điều trị shock sốt xuất huyết là phát hiện sớm và theo dõi chặt chẽ trong viêc điều trị. Việc xác định nhanh chóng các dấu hiệu thông qua các tiêu chí lâm sàng như phân loại sốt xuất huyết của WHO, là rất quan trọng để can thiệp điều trị kịp thời. Các bác sĩ sẽ quan sát chặt chẽ dấu hiệu sinh tồn, kết quả xét nghiệm và tình trạng triệu chứng lâm sàng để xác định sớm tình trạng shock sắp xảy ra và đưa ra các phương pháp điều trị hiệu quả, cụ thể như sau:

7.1. Điều trị shock sốt xuất huyết Dengue - Trong điều trị shock sốt xuất huyết Dengue, mạch - huyết áp - hô hấp là các yếu tố cần được theo dõi liên tục (ít nhất 15 phút/lần). Phương pháp điều trị được ưu tiên là hồi sức dịch kịp thời và điều trị tích cực bằng việc truyền dịch tĩnh mạch. Truyền ngay Ringer Lactate hoặc NaCl 0,9% 15-20 ml/kg/1h. Nếu tình trạng của người bệnh:

+ Cải thiện: Giảm tốc độ truyền xuống còn 10 ml/kg/1-2h, rồi truyền dịch như điều

trị sốt xuất huyết Dengue có dấu hiệu cảnh báo.

+ Không cải thiện: Lập tức cho người bệnh truyền dung dịch cao phân tử 15-20

ml/kg/1h.

- Với trường hợp shock nặng (M=0, HA=0) thì cần phải xử trí khẩn trương bằng cách

đặt người bệnh nằm đầu thấp rồi cho thở Oxy.

49

- Truyền tĩnh mạch dung dịch Ringer Lactate hoặc NaCl 0,9% 20 ml/kg/15 phút. Nếu

như:

+ Mạch rõ, HA không còn kẹt: Truyền dung dịch cao phân tử 10 ml/kg/1h, sau đó

truyền dịch như trong shock còn bù.

+ Mạch vẫn nhanh, HA kẹt: Truyền dd cao phân tử 15-20ml/kg/h, khi giảm tới 5ml/kg/h. Nếu người bệnh tiếp tục cải thiện thì truyền dịch như sốt xuất huyết Dengue có dấu hiệu cảnh báo.

- Cần lưu ý, giảm dịch truyền tĩnh mạch khi người bệnh đang dần hồi phục, vì tình trạng mất nước quá mức có thể dẫn đến quá tải dịch trong mạch khi tính thấm của mạch đảo ngược trong quá trình hồi phục.

7.2. Điều trị shock sốt xuất huyết có xuất huyết đi kèm Quy trình xử trí shock sốt xuất huyết Dengue có xuất huyết đi kèm như sau: - Trong khi chờ hồng cầu lắng thì tiếp tục chống shock bằng dung dịch điện giải cho

người bệnh.

- Truyền hồng cầu lắng 5-10 ml/kg. - Điều chỉnh rối loạn đông máu. - Xử lý cầm máu như sau: Băng ép tại chỗ và nhét mechè mũi trước/sau, nội soi cầm

máu dạ dày, tá tràng...

- Xem xét sử dụng thuốc ức chế bơm proton nếu người bệnh sốt xuất huyết có biểu

hiện gợi ý xuất huyết trên hoặc có tiền sử mắc viêm loét dạ dày tá tràng.

- Bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng vitamin K nếu người bệnh có biểu hiện suy gan

nặng.

- Sau quá trình điều trị người bệnh sẽ được xuất viện xét dựa trên các tiêu chuẩn sau: + 2 ngày không có biểu hiện sốt, trạng thái tinh thần tỉnh táo. + Mạch và huyết áp bình thường. + Không có biểu hiện khó thở hoặc suy hô hấp do tràn dịch màng bụng hay màng

phổi.

+ Số lượng tiểu cầu khuynh hướng hồi phục >50.000/mm3. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Khẩn trương chống shock: Đảm bảo đường thở, cung cấp oxy, thiết lập đường

truyền lớn, truyền dịch chống shock theo phát đồ, sẵn sàng thuốc vận mạch:

+ Nằm đầu phẳng. + Thở Oxy. + Thiết lập tĩnh mạch ngoại biên: Thực hiện y lệnh, truyền dịch nhanh, thuốc hạ sốt,

vận mạch. Truyền máu, huyết tương đông lạnh, kỹ thuật lạnh, tiểu cầu...

+ Đo áp lực tĩnh mạch trung ương, huyết áp xâm lấn. - Dinh dưỡng đường miệng khi ra shock: Ăn thức ăn mềm, dễ tiêu và bổ sung

vitamin, khoáng chất.

- Xét nghiệm: Công thức máu, NS1, Lactate, đường huyết, ion đồ, khí máu... - Phụ BS: Đặt nội khí quản, thở máy, chọc dịch...

50

- Chăm sóc người bệnh sốt xuất huyết có shock cần sự theo dõi sát sao và can thiệp y

tế kịp thời là rất quan trọng:

+ Theo dõi sát huyết động và các chỉ số quan trọng: Mạch, huyết áp (huyết áp xâm

lấn nếu có), SpO2...mỗi 15-30 phút (shock), sau đó mỗi 2 giờ trong 6 giờ đầu.

+ Theo dõi kết quả xét nghiệm: Hct tại giường, nước tiểu/giờ, khí máu, lactate,

đường huyết, điện giải.

+ Theo dõi tình trạng tri giác. + Theo dõi sự xuất huyết, màu sắc của da và niêm mạc để phát hiện sớm các dấu hiệu

bất thường.

- Phát hiện và xử trí tái shock, biến chứng: Nhận biết sớm tái shock, xuất huyết (đặc

biệt với tiểu cầu rất thấp), quá tải tuần hoàn, suy tạng. Báo cáo bác sĩ và phối hợp xử trí.

- Chăm sóc đặc biệt: vệ sinh thân thể và răng miệng (đối với người bệnh hôn mê),

phòng ngừa loét, tập vận động.

- Hỗ trợ tâm lý. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần (đối với người bệnh tỉnh): + An ủi, chia sẻ nhằm xoa dịu tâm trạng lo lắng của người bệnh. + Khuyến khích người bệnh duy tình tinh thần lạc quan, tích cực. + Động viên người bệnh phối hợp chữa trị. + Khuyên người nhà nên bên cạnh quan tâm người bệnh. - Vệ sinh: + Giữ gìn vệ sinh cá nhân sạch sẽ, mặc quần áo thoáng mát, tránh để muỗi đốt. Thực

hiện vệ sinh cá nhân và môi trường tốt giúp ngăn ngừa nhiễm trùng, bảo vệ sức khỏe.

+ Hướng dẫn người bệnh hoặc người nhà về cách lau mát cơ thể và sử dụng thuốc hạ

sốt.

- Vận động - phục hồi chức năng: Chỉ nên thực hiện các hoạt động thể dục thể thao

nhẹ nhàng, tránh các hoạt động mạnh gây mất sức.

- Chế độ dinh dưỡng: Ăn thức ăn lỏng, dễ tiêu, giàu dinh dưỡng như cháo, súp, sữa,

nước trái cây. Tránh các loại thức ăn nhiều dầu mỡ, cay nóng và đồ uống có ga.

+ Giai đoạn 1 và 2: Cho người bệnh ăn các món lỏng dễ tiêu và chia nhỏ bữa ăn. Bổ

sung nước trái cây và đảm bảo người bệnh có thể ăn được với lượng tối đa.

+ Người bệnh xuất huyết tiêu hóa: Trong trường hợp có xuất huyết tiêu hóa, ngưng cho ăn qua đường miệng và bổ sung dinh dưỡng bằng đường tĩnh mạch theo y lệnh của bác sĩ cho đến khi tình trạng ổn định.

+ Người bệnh có biến chứng gan, mật: Theo dõi đường huyết và giảm lượng đạm tiêu

thụ nếu người bệnh có nguy cơ hôn mê gan.

+ Biến chứng não: Nếu có biến chứng liên quan đến não, người bệnh cần được nuôi

ăn qua ống sonde hoặc bằng đường tĩnh mạch.

51

+ Giai đoạn phục hồi: Khi người bệnh dần hồi phục, tăng cường số lượng bữa ăn và

bổ sung dinh dưỡng bù đắp năng lượng đã mất.

+ Duy trì nước và dinh dưỡng: Khuyến khích uống nhiều nước và ăn thức ăn lỏng, dễ tiêu. Tránh sử dụng các thức ăn và nước uống có màu nâu, đỏ hoặc đen để dễ phát hiện dấu hiệu nôn ra máu hoặc tiêu phân đen.

9.2. Phòng bệnh - Phòng ngừa muỗi đốt: Đảm bảo người bệnh không bị muỗi đốt bằng cách sử dụng

mùng khi ngủ, dùng kem chống muỗi và giữ vệ sinh nhà cửa sạch sẽ.

- Diệt muỗi và loăng quăng. - Phun thuốc diệt muỗi, dọn dẹp những chỗ muỗi thích đậu, nghỉ như dây treo, quần

áo, chỗ tối.

- Tích cực phối hợp với ngành y tế trong các đợt phun hóa chất phòng, chống dịch,

các chiến dịch diệt lăng quăng, vệ sinh môi trường.

- Khi bị sốt thì đến ngay cơ sở y tế để được khám và tư vấn điều trị, không tự ý điều

trị tại nhà.

- Nhận biết dấu hiệu nặng: Hướng dẫn người bệnh và người nhà nhận biết các dấu hiệu chuyển độ của bệnh như đau bụng, tay chân lạnh, tiêu phân đen, nôn ói nhiều, hoặc tiểu ít. Đến cơ sở y tế gần nhất để điều trị kịp thời, không chủ quan.

- Tiêm vắc xin phòng ngừa sốt xuất huyết Qdenga: Việc chủ động tiêm phòng cùng với thực hiện các biện pháp phòng ngừa như sử dụng mùng khi ngủ, thoa kem chống muỗi và duy trì môi trường sống sạch sẽ vẫn là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe.

Câu hỏi thảo luận 1. Dấu hiệu nhận biết shock sốt xuất huyết là gì? 2. Điều dưỡng chăm sóc người bệnh shock sốt xuất như thế nào? 3. Cách phòng bệnh sốt xuất huyết? Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế, Quyết định 2760/QĐ-BYT ngày 04 tháng 7 năm 2023 Về việc ban hành

Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị Sốt xuất huyết Dengue.

2. Vinmec.com. bài viết xử trí shock sốt xuất huyết dengue có xuất huyết đi kèm, https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/xu-tri-soc-sot-xuat-huyet-dengue-co-xuat-huyet-di- kem-vi, 22/07/2024.

3. VNVC, shock sốt xuất huyết dengue: nguyên nhân, triệu chứng, cách điều trị,

https://vnvc.vn/soc-sot-xuat-huyet/, 02/04/2025.

52

TƯ VẤN, GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH VỠ TĨNH MẠCH THỰC QUẢN

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây bệnh vỡ tĩnh mạch thực quản. 2. Triệu chứng của vỡ tĩnh mạch thực quản. 3. Chế độ dinh dưỡng cho người bệnh vỡ tĩnh mạch thực quản. 4. Cách phòng bệnh vỡ tĩnh mạch thực quản. II. Nội dung 1. Đại cương - Vỡ tĩnh mạch thực quản là tình trạng chảy máu xảy ra đột ngột do vỡ các búi tĩnh

mạch bị giãn hiện diện ở thực quản hoặc dạ dày; là một cấp cứu nội – ngoại khoa.

- Để máu được vận chuyển từ một số cơ quan của đường tiêu hóa đến gan thì phải thông qua tĩnh mạch cửa. Tình trạng áp lực tĩnh mạch tăng sẽ gây ra sự tích tụ máu ở các mạch máu gần đó, bao gồm cả những tĩnh mạch thuộc thực quản. Theo đó, các tĩnh mạch bắt đầu giãn ra và sẽ phình lên do tăng lưu lượng máu, theo thời gian có thể gây vỡ tĩnh mạch thực quản.

2. Nguyên nhân - Giãn tĩnh mạch thực quản: có thể vỡ do các tĩnh mạch trướng giãn. Tình trạng này thường xảy ra ở những người mắc bệnh xơ gan nặng, giai đoạn cuối. Nguyên nhân vỡ tĩnh mạch thực quản khoảng 90% là vì áp lực tĩnh mạch cửa tăng do xơ gan. Bệnh lý xơ gan phát triển do:

+ Người bệnh bị nghiện rượu (thường gặp). + Các nhiễm trùng nặng khác: viêm gan. - Huyết khối (hay cục máu đông trong tĩnh mạch cửa) cũng là một nguyên nhân có

thể gây tăng áp lực tĩnh mạch cửa.

3. Triệu chứng - Người bệnh có biểu hiện nôn ra máu (một lượng máu đáng kể). - Đi đại tiện ra phân có màu đen (hoặc ra máu ở một vài trường hợp hiếm gặp). - Đau bụng. - Cảm thấy chóng mặt, choáng váng. - Sốc hoặc mất ý thức (đối với những trường hợp bệnh nặng do mất quá nhiều máu). - Vã mồ hôi, chân tay yếu. - Có các biểu hiện của bệnh gan mãn tính, xơ gan như: vàng da, vàng mắt, dễ bầm

tím và dễ chảy máu, cổ trướng, phù chân...

4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm công thức máu: Hồng cầu giảm. - Xét nghiệm vi sinh: viêm gan B/C (+). - Nội soi dạ dày cấp: giãn vỡ tĩnh mạch thực quản. - Đông máu cơ bản: PT%. - Sinh hóa máu: Billirubin TP, AST, ALT, glucose, ure, creatinin, điện giải đồ.

53

- CT-Scanner bụng. 5. Chẩn đoán Khi chẩn đoán vỡ tĩnh mạch thực quản, bác sĩ sẽ cần kết hợp nhiều phương diện cũng

như kỹ thuật khác nhau, bao gồm:

- Các triệu chứng ở người bệnh. - Tiền sử bệnh lý, thăm khám lâm sàng. - Đặt sonde dạ dày. - Thực hiện xét nghiệm máu. - Xạ hình chẩn đoán vị trí chảy máu. - Nội soi dạ dày cho phép chẩn đoán bệnh lý xuất huyết tiêu hóa do vỡ tĩnh mạch

thực quản.

6. Biến chứng - Sốc, tử vong: Chảy máu cấp tính có thể làm tổn thương các cơ quan và gây suy nội tạng. Nếu không được cấp cứu và điều trị kịp thời, tình trạng sốc có thể gây ra những tổn thương không thể phục hồi hoặc dẫn đến tử vong.

- Thiếu máu mãn tính: Tình trạng chảy máu kéo dài có thể dẫn đến thiếu huyết sắc tố

và hồng cầu, gây hội chứng thiếu máu mãn tính.

- Thiếu máu cấp tính: Trong trường hợp mất máu nghiêm trọng có thể gây khó khăn

cho việc bơm máu của tim.

7. Điều trị 7.1. Nguyên tắc - Cầm máu. - Hồi sức tích cực, chống shock. - Khôi phục khối lượng máu trong lòng mạch. - Điều trị dự phòng thứ phát. 7.2. Nội khoa a. Hồi sức tích cực, chống shock - Mục đích là nhằm ổn định huyết động (với huyết áp tâm thu > 90mmHg, người

bệnh không rối loạn ý thức).

- Bất động trên 3 phương diện: tinh thần, toàn thân và tại chỗ. - Truyền dịch: Ưu tiên sử dụng các dung dịch cao phân tử, sau đó là Glucose 5% và

truyền máu đảm bảo huyết sắc tố của người bệnh > 80 g/l.

- Ở người bệnh xơ gan, cần phải kiểm soát đông máu và tiểu cầu. b. Cầm máu - Cầm máu bằng cách đặt ống Sonde (bóng chèn): nếu người bệnh đang chảy máu và

có ở tình trạng rối loạn huyết động thì chưa thể tiến hành nội soi cầm máu được.

- Ngay sau khi huyết động ổn định thì ngay lập tức thực hiện nội soi, bác sĩ tiến hành

thắt búi giãn tĩnh mạch thực quản thông qua tiêm xơ hoặc vòng cao su. - Các thuốc sử dụng trong điều trị vỡ tĩnh mạch thực quản như sau: + Sử dụng thuốc vận mạch giảm áp tĩnh mạch cửa ngay trước khi thực hiện nội soi

nếu nghi ngờ do vỡ tĩnh mạch thực quản và kéo dài 5 ngày.

54

+ Kháng sinh dự phòng. + Điều trị dự phòng bệnh não gan (hôn mê gan). 7.3. Ngoại khoa (dự phòng xuất huyết tái phát) Các phương pháp phẫu thuật nhằm mục đích tạo ra đường phân lưu cửa - chủ có thể làm giảm đi áp lực tĩnh mạch cửa. Chính vì vậy, nó có tác dụng dự phòng xuất huyết tái phát tốt.

Theo các chuyên gia, có hai loại phẫu thuật được cho là thích hợp và hiệu quả nhất bao

gồm:

- Phẫu thuật bắc cầu tĩnh mạch cửa - chủ thông qua đoạn mạch nhân tạo mang đường

kính hẹp.

- Phẫu thuật cắt lách kết hợp nối tĩnh mạch lách - thận. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Nhanh chóng hực hiện đầy đủ các y lệnh, đặc biệt trong giai đoạn người bệnh

shock.

- Theo dõi và chăm sóc: Lấy mạch, nhiệt độ, huyết áp, nhịp thở 30 phút một lần nếu

bất thường báo bác sĩ xử trí kịp thời.

- Bất động trong giai đoạn shock: toàn thân và tại chỗ. Để người bệnh nằm ngửa trên

giường ở nơi thoáng khí, phần đầu đặt hơi thấp, hai chân chèn một cái gối phía dưới để kê cao hơn so với phần thân trên.

- Theo dõi tình trạng tinh thần của người bệnh. - Đo lượng nước tiểu để phát hiện triệu chứng thiểu niệu hoặc vô niệu. - Theo dõi tình trạng nôn và tính chất của chất nôn. - Theo dõi tình trạng đau bụng và tính chất của phân (màu sắc, số lần, số lượng máu

và phân của người bệnh).

9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Vận động: + Dặn người nhà, cho người bệnh nằm bất động trong giai đoạn shock theo y lệnh: không di chuyển người bệnh, để người bệnh nằm ngửa trên giường ở nơi thoáng khí, phần đầu đặt hơi thấp, tránh kê cao gối khi nằm. Tránh để người bệnh nằm ở nơi có gió lùa. Nếu cần thiết có thể quấn chăn để giữ ấm cơ thể cho người bệnh.

+ Trong giai đoạn ổn định: Người nhà giúp người bệnh xoa bóp, xoay trở tại chỗ, hạn chế di chuyển nhiều và vận động mạnh, có thể đi lại nhẹ nhàng để thư giãn, không găng sức.

- Vệ sinh: + Thay gra, quần áo hàng ngày cho người bệnh (lưu ý người bệnh shock, nghiêng

người nhẹ nhàng, không nâng đầu người bệnh,…).

+ Vệ sinh răng miệng, thân thể bằng nước ấm hàng ngày đảm bảo luôn sạch sẽ, phải

giữ ấm cho người bệnh shock.

- Tinh thần: Động viên và an ủi tinh thần người bệnh, người nhà luôn ở bên cạnh

người bệnh giúp người bệnh đỡ lo lắng, yên tâm điều trị.

55

- Chế độ dinh dưỡng: + Trong giai đoạn shock: nhịn ăn truyền dịch nuôi dưỡng theo y lệnh. + Trong những ngày đầu ổn định: được cho ăn, uống theo chế độ hợp lý. Chỉ nên ăn các thức ăn mềm, lỏng dễ tiêu hóa như canh hầm nhừ, cháo, súp, sữa nguội, sữa chua… Ngoài ra, nên ăn các loại rau củ quả non mềm, ít xơ già để giảm gánh nặng cho dạ dày và đường tiêu hóa.

+ Trong giai đoạn sau ổn định: có chế độ ăn uống lành mạnh với nhiều rau quả và trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các nguồn protein nạc, giảm lượng mỡ và các thức ăn chiên xào.

+ Các thực phẩm không nên ăn bao gồm: Đồ uống không tốt cho hệ tiêu hóa như cà phê, nước ngọt có ga, rượu bia. Tuyệt đối không hút thuốc lá, hít nhiều khói thuốc lá trong và sau điều trị. 9.2. Phòng bệnh - Phòng và tránh bị bệnh bằng cách lao động, nghỉ ngơi hợp lý. Cần ngủ đúng giờ và

đủ giấc cũng như tránh căng thẳng kéo dài, tránh lo lắng.

- Nên duy trì một trọng lượng khỏe mạnh và tập vận động phù hợp. Lượng chất béo dư thừa trong cơ thể có thể gây tổn hại gan và có liên quan đến nguy cơ biến chứng của xơ gan.

- Không nên uống những đồ uống có cồn nhiều như rượu, bia; Hạn chế uống cà phê. - Ăn nhiều rau xanh và hoa quả. - Sử dụng các thuốc kháng viêm hợp lý và đúng cách. - Phát hiện sớm một số các dấu hiệu xuất huyết tiêu hoá và cần có tích cực điều trị. - Người mắc xơ gan nên thường xuyên đến các cơ sở y tế để kiểm tra tình trạng giãn tĩnh mạch thực quản thông qua các kỹ thuật như nội soi hoặc CT Scan. Hạn chế nguy cơ mắc các bệnh xơ gan, dạ dày, viêm gan.

Câu hỏi thảo luận 1. Triệu chứng vỡ tĩnh mạch thực quản? 2. Nguyên nhân? 3. Cách phòng bệnh và cách chăm sóc người bệnh? Tài liệu tham khảo 1. Đỗ Kim Sơn & Vũ Xuân Ty (1979), "Chảy máu do tăng áp lực tĩnh mạch cửa",

Ngoại khoa, Tr 19 - 22.

2. Trịnh Hồng Sơn (2003), Các hội chứng bệnh lý liên quan tới hệ tiêu hóa mang tên

thầy thuốc, NXB Y học, Tr 69 - 73, Hà Nội.

3. Bệnh viện Đa khoa thành phố Thanh Hóa, Chăm sóc bệnh nhân xuất huyết tiêu

hóa,http://bvthanhpho.ytethanhhoa.gov.vn/web/trang-chu/khoa-phong-chuc-nang/khoa- lam-sang/khoa-hscc/cham-soc-benh-nhan-xuat-huyet-tieu-hoa.html

4. Hệ thống Vinmec, Xuất huyết tiêu hóa do vỡ tĩnh mạch thực quản ở bệnh nhân xơ https://www.vinmec.com/vi/tieu-hoa-gan-mat/thong-tin-suc-khoe/xuat-huyet-tieu-

gan, hoa-do-vo-tinh-mach-thuc-quan-o-benh-nhan-xo-gan/.

56

5. Tổng hội y học, Phác đồ điều trị xuất huyết tiêu hóa trên do tăng áp lực tĩnh mạch cửa, http://tonghoiyhoc.vn/phac-do-dieu-tri-xuat-huyet-tieu-hoa-tren-do-tang-ap-luc-tinh- mach-cua.htm, 2009.

57

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH ĐỢT CƠN HEN PHẾ QUẢN NẶNG

- Hen phế quản thường không thể chữa khỏi, nhưng triệu chứng của bệnh có thể được kiểm soát bởi sự tuân thủ điều trị của người bệnh. Cơn hen cấp có thể diễn biến nhanh và có thể gây tử vong nếu không theo dõi và xử trí kịp thời.

- Cơn hen phế quản nặng và nguy kịch thường xuất hiện trên người bệnh hen phế quản không được theo dõi và điều trị dự phòng đúng hướng dẫn, hoặc không được điều trị tốt khi xuất hiện cơn hen phế quản cấp.

- Những người bệnh dễ có nguy cơ bị cơn hen phế quản nặng và nguy kịch là những

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà biết được: 1. Nguyên nhân, triệu chứng của cơn hen phế quản nặng. 2. Tiên lượng và biến chứng có thể xảy ra. 3. Cách chăm sóc và phòng bệnh. II. Nội dung 1. Đại cương - Hen phế quản (còn gọi là hen suyễn), là một bệnh lý đường hô hấp được đặc trưng bởi tình trạng viêm đường dẫn khí mạn tính. Khi tiếp xúc với các yếu tố kích thích, phế quản của người bệnh vốn rất nhạy cảm sẽ phản ứng một cách dữ dội, biểu hiện bởi các triệu chứng như khó thở, khò khè, nặng ngực và ho.

người:

+ Có tiền sử có cơn hen phế quản nặng đã từng phải đặt ống nội khí quản, thở máy. + Trong năm vừa qua đã phải vào nằm viện hoặc cấp cứu vì cơn hen phế quản. + Thường dùng corticoid uống, nhất là những người bệnh mới ngừng uống corticoid. + Không được dùng corticoid đường hít. + Thời gian gần đây phải tăng liều dùng thuốc cường bêta-2 giao cảm đường hít. + Có bệnh lý tâm thần hoặc có vấn đề về tâm lý-xã hội, kể cả dùng thuốc an thần. + Không được theo dõi, điều trị bệnh đúng cách.

58

- Các tác nhân dị ứng: + Dị nguyên đường hô hấp: thường là bụi nhà, phấn hoa, nấm mốc, lông động vật, khói thuốc lá, các con bọ sống trong chăn nệm…Cũng có thể là những chất trong công nghiệp như: bụi kim loại, khói xăng dầu, hơi sơn…

2. Nguyên nhân Cũng như bệnh hen phế quản nói chung, một cơn hen phế quản nặng và nguy kịch có xuất hiện khi có yếu tố khởi phát. Đối với những người bệnh đã được chẩn đoán hen phế quản, việc tiếp xúc với các tác nhân kích thích có thể dẫn đến việc khởi phát cơn hen cấp. Các yếu tố nguyên nhân gây cơn hen gồm các tác nhân dị ứng và tác nhân không dị ứng.

+ Dị nguyên thực phẩm: các loại hải sản (tôm, cua, cá, sò…), trứng, thịt gà, lạc. + Thuốc: Một số loại thuốc cũng có thể là yếu tố khởi phát cơn hen, như aspirin,

penicillin…

+ Tác nhân nhiễm khuẩn: các bệnh lý nhiễm khuẩn đường hô hấp trên như: viêm mũi, viêm xoang, viêm họng, viêm amidan… là một trong những nguyên nhân gây ra cơn hen ở người bệnh có cơ địa dị ứng. - Các tác nhân không dị ứng: + Di truyền: trong gia đình có người bị hen phế quản. + Yếu tố tâm lý: tình trạng lo âu, căng thẳng, sang chấn tâm lý…

3. Triệu chứng - Cơn hen phế quản nặng có thể xuất hiện và nặng lên rất nhanh (trong vòng 2-6 giờ),

- Cơn hen điển hình với khó thở thì thở ra, co kéo cơ hô hấp, có tiếng khò khè. Nghe

cũng có thể lúc đầu chỉ là một cơn hen mức độ trung bình, kéo dài và nặng lên dần dần.

- Các triệu chứng cơ năng cũng như thực thể khác nhau tùy theo mức độ nặng của

phổi có ran rít.

cơn hen. Gồm:

59

Thông số Nặng Nguy kịch

Khi nghỉ Ngồi cúi người ra trước Chỉ nói được từng từ Kích thích, vật vã Thường > 30 lần/phút

Khó thở Tư thế Khả năng nói chuyện Mức độ tỉnh táo Nhịp thở Co kéo cơ hô hấp phụ và Thở ngáp Không nói được Lơ mơ hoặc lú lẫn Chậm - rối loạn nhịp thở Chuyển động ngực - Thường có hõm trên xương ức

Thường to > 120 lần/phút

Khò khè Mạch/phút Mạch nghịch thường bụng nghịch thường Không khò khè Nhịp chậm Có thể không thấy do Thường có > 25 mmHg (mạch đảo) mệt cơ hô hấp

< 60 % dự đoán hoặc

PEF (lưu lượng đỉnh thở ra) sau thuốc dãn phế quản khởi đầu % dự đoán hoặc % tốt nhất tốt nhất < 100 lít/phút thiếu niên hoặc đáp ứng kéo dài < 2 giờ

< 60 mmHg Có thể tím

tái PaO2 (thở khí trời) và

/hoặc > 45 mmHg; có thể suy

hô hấp

SaO2 hoặc SpO2 % (thở < 90 %

khí trời)

- Đánh giá cơn hen phế quản là cơn nặng khi: + Có từ 4 dấu hiệu nặng trở lên. + Đáp ứng kém với điều trị bằng thuốc giãn phế quản khí dung. - Đánh giá cơn hen phế quản là nguy kịch: khi có một trong các dấu hiệu sau xuất

Bảng 1. Chẩn đoán mức độ nặng của cơn hen phế quản

hiện ở người bệnh có cơn hen phế quản nặng:

+ Rối loạn ý thức. + Tiếng rì rào phế nang và tiếng ran rít giảm hoặc không nghe thấy (phổi im lặng). + Hô hấp ngực – bụng nghịch thường (kiệt sức cơ hô hấp). + Tần số tim chậm, huyết áp tụt. + Thở chậm, cơn ngưng thở. 4. Cận lâm sàng - Đo chức năng hô hấp: người bệnh sẽ được làm hô hấp kí, đo lưu lượng đỉnh trước và sau khi sử dụng thuốc giãn phế quản. Nếu chức năng phổi cải thiện sau khi dùng thuốc giãn phế quản thì người bệnh có khả năng cao bị hen phế quản.

- Chẩn đoán hình ảnh: X-Quang ngực hay CT-Scanner có thể cho những hình ảnh bất

60

- Xét nghiệm khí máu: Oxy máu giảm, CO2 máu tăng. Tăng PaCO2 máu phản ánh tình trạng giảm thông khí phế nang, dấu hiệu không có trong các cơn hen nhẹ và trung bình.

- Một số xét nghiệm khác: xét nghiệm Methacholin, xét nghiệm NO, xét nghiệm bạch

thường trong bệnh hen phế quản.

- Test da: dùng để phát hiện các yếu tố khiến người bệnh bị hen phế quản như lông

cầu ưa acid trong đàm…có thể hữu ích trong một số trường hợp.

thú cưng, phấn hoa, mạt nhà...

5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định Dựa vào xuất hiện cơn hen phế quản điển hình với các dấu hiệu nặng hoặc nguy kịch

(trong Bảng 1. Chẩn đoán mức độ nặng của cơn hen phế quản)

5.2. Chẩn đoán phân biệt - Cơn hen tim: trên người bệnh có bệnh tim. + Tăng huyết áp. + Nhồi máu cơ tim cấp. + Bệnh lý van tim... - Tình trạng tắc nghẽn khu trú đường hô hấp: + Khó thở thanh quản. + Khối u, polyp khí quản, phế quản. + Dị vật đường thở. - Tình trạng tắc nghẽn lan tỏa đường hô hấp: + Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. + Viêm tiểu phế quản tắc nghẽn. + Xơ hóa kén. + Giãn phế quản. 6. Tiên lượng và biến chứng 6.1. Tiên lượng Tiến triển của cơn hen phế quản nặng phụ thuộc vào điều trị có được tiến hành khẩn

trương và đúng phương pháp hay không.

Một cơn hen phế quản kéo dài có thể nặng lên trở thành nguy kịch nếu điều trị chậm, nhất là chậm trễ trong việc chỉ định thở máy hoặc đúng thuốc không đủ liều. Cơn hen phế quản nặng không được xử trí kịp thời có thể dẫn đến suy hô hấp, hôn mê và tử vong.

Tiên lượng của cơn hen phế quản nặng cũng còn phụ thuộc vào sự xuất hiện các biến

chứng.

6.2. Biến chứng - Tràn khí màng phổi/trung thất: có thể xuất hiện tự phát (thường khi người bệnh

- Nhiễm khuẩn bệnh viện.

gắng sức) hoặc là biến chứng của thở máy.

- Rối loạn nước - điện giải (mất nước trong quá trình gắng sức hô hấp, hạ kali máu do

61

dùng thuốc cường giao cảm liều cao).

7. Điều trị 7.1. Nguyên tắc xử trí Xử trí cơn hen phế quản nặng đòi hỏi phải khẩn trương, tích cực, dùng thuốc đúng

phương pháp (đúng liều lượng, đùng đường dùng).

Xử trí cơn hen phế quản nặng đòi hỏi phải phối hợp bộ ba oxy - thuốc giãn phế quản -

- Bảo đảm oxy máu: cần cho người bệnh thở oxy lưu lượng cao qua ống thông mũi hoặc mặt nạ oxy. Nếu người bệnh vẫn giảm oxy máu nặng mặc dù đã dùng oxy lượng cao cần chỉ định thở máy.

- Thuốc giãn phế quản: thuốc được lựa chọn hàng đầu là thuốc cường ẞ2 giao cảm tác dụng nhanh đường dùng tại chỗ sẽ được lựa chọn đầu tiên (thường dùng khí dung, nếu không có điều kiện khí dung có thể dùng dạng xịt định liều). Thuốc ức chế phó giao cảm tác dụng nhanh cũng thường được dùng phối hợp với cường ẞ2 giao cảm. Theophyllin chỉ được xem xét chỉ định ở một số người bệnh đáp ứng tốt với Theophyllin và kém đáp ứng với cường ẞ2 giao cảm. Adrenalin được chỉ định khi phải dùng các thuốc trên với liều cao mà không có tác dụng.

- Corticoid: Corticoid đường toàn thân được dùng trong điều trị cơn hen phế quản

corticoid.

dưới dạng tiêm tĩnh mạch. 7.2. Xử trí ban đầu Bắt đầu điều trị: - Thở oxy: nên dùng bình định liều. Duy trì SpO2 93-95%. - Thuốc giãn phế quản tác dụng nhanh, ngắn: ưu tiên dùng. - Corticoid toàn thân: dùng trong 5-7 ngày. - Corticoid phun hít, khí dung. - Thuốc kiểm soát: nên tăng liều trong 2-4 tuần. - Kháng sinh: chỉ dùng nếu căn nguyên đợt cấp là do nhiễm khuẩn. - Thông khí không xâm lấn (NIV): chỉ định điều trị khi người bệnh đợt cấp hen phế quản vẫn có suy hô hấp bất chấp đã điều trị tối ưu các thuốc giãn phế quản, corticoid toàn thân, thở oxy.

7.3. Xử trí tại bệnh viện

a. Cơn hen phế quản nặng - Giờ đầu tiên: + Thở oxy qua mặt nạ hoặc gọng kính oxy, duy trì SpO2 > 90%. + Thuốc giãn phế quản: cường ẞ2 khí dung 5 mg/20 phút x 3 lần liên tiếp. + Corticoid: methylprednisolon tiêm tĩnh mạch 40 - 80mg. Đánh giá sau 1 giờ, nếu chưa cất được cơn hen phế quản nặng - Giờ tiếp theo: tiếp tục điều trị như trên, thêm: + Ipratropium khí dung 0,5 mg. + Sulphat magie 2g truyền tĩnh mạch trong 20 phút.

62

Nếu các dấu hiệu nặng chưa mất đi, tiếp tục điều trị. - Khoảng 6-12 giờ tiếp theo: tiếp tục duy trì oxy, sử dụng các thuốc trên với liều

lượng cao và thời gian ngắn hơn. Đồng thời, xem xét chỉ định:

+ Theophylin (diaphylin) 0,24 g tiêm tĩnh mạch rất chậm (20 phút) hoặc pha trong

100 dịch đẳng trương truyền trong 20 phút.

+ Thở máy. + Dùng adrenalin nếu bệnh không cải thiện. b. Cơn hen phế quản nguy kịch - Bóp bóng qua mặt nạ với oxy 100%. - Adrenalin 0,3-0,5 mg tiêm dưới da. - Đặt ống nội khí quản qua miệng. - Thở máy qua ống nội khí quản. - Truyền tĩnh mạch liên tục thuốc giãn phế quản. - Adrenalin đến khi có đáp ứng. - Hoặc thuốc cường beta-2 giao cảm đến khi có đáp ứng. - Các thuốc khác: như phác đồ điều trị cơn hen phế quản nặng. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Cho thở oxy theo y lệnh, bóp bóng ambu. - Nhanh chóng thực hiện y lệnh thuốc (giãn phế quản, corticoid…), xét nghiệm đầy

- Chuẩn bị dụng cụ, phụ giúp bác sĩ thực hiện thủ thuật thở máy, cấp cứu ngừng tuần

đủ.

- Hút đờm dãi khi tăng tiết. - Đặt ống thông dạ dày, ống thông tiểu, dẫn lưu nước tiểu và theo dõi lượng nước tiểu

hoàn.

- Theo dõi nhịp thở, tình trạng SpO2, mạch, nhiệt, huyết áp thường xuyên mỗi 15

24 giờ.

- Đảm bảo dinh dưỡng: cho ăn qua sonde hoặc đường tĩnh mạch. - Thực hiện vệ sinh cá nhân: vệ sinh răng miệng, thân thể (đối với những người bệnh

phút hoặc theo chỉ định của bác sĩ.

- Đối với những người bệnh kích thích, vật vã do khó thở cần phải đề phòng nguy cơ

hôn mê).

té ngã bằng cách sử dụng giường có thanh chắn. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần (đối với người bệnh tỉnh táo): + Đặt người bệnh nằm buồng riêng, yên tĩnh, hạn chế tiếng động, sự gây ồn và những

kích thích. Thiết lập mối quan hệ tin tưởng với người bệnh.

+ Động viên an ủi người bệnh, luôn có mặt trong cơn hen. + Áp dụng những động tác làm người bệnh dễ ngủ: xoa bóp, trấn an… + Hạn chế hay loại trừ những yếu tố gây căng thẳng (stress) cho người bệnh. - Vệ sinh:

63

+ Chườm ướt và các biện pháp hạ thân nhiệt khác nếu có sốt cao. + Hút đờm dãi và các chăm sóc khác khi người bệnh thở oxy. + Vệ sinh cá nhân, thay quần áo, ga giường hằng ngày. - Vận động - phục hồi chức năng: + Đặt người bệnh ở tư thế thoải mái, thích hợp để tạo thuận lợi cho sự hô hấp và loại

bỏ dịch xuất tiết.

+ Thực hiện các hành động chăm sóc: vỗ rung phổi, tập thở, tập ho... - Chế độ dinh dưỡng: + Dinh dưỡng bằng bơm ăn qua sonde: cháo, thức ăn xay nhuyễn đầy đủ dinh dưỡng. + Đối với người bệnh tỉnh táo: nên tập trung ăn đầy đủ dinh dưỡng, thức ăn có thể chế biến đa dạng hình thức như hầm, cháo, súp...để người bệnh dễ ăn. Trái cây giàu vitamin C như cam, quýt, dâu tây...cũng nên bổ sung vào thực đơn hàng ngày. Khuyến khích người bệnh uống nhiều nước, tăng cường lượng dịch vào cơ thể để làm loãng dịch xuất tiết.

+ Lưu ý: Đối với các loại thực phẩm dễ dị ứng, khởi phát cơn hen phế quản như hải sản, thức ăn lạ, nhiều dầu mỡ, chất kích thích, rượu, bia...cũng nên tránh dùng trong thời gian điều trị bệnh.

- Điều trị tích cực, đúng phương pháp khi xuất hiện cơn hen phế quản cấp, đặc biệt là

9.2. Phòng bệnh - Người bệnh cần được theo dõi, tái khám, quản lý hen và điều trị dự phòng hen phế quản đúng hướng dẫn. Để bác sĩ có thể đánh giá mức độ kiểm soát hen trên người bệnh, từ đó có những điều chỉnh phù hợp về kế hoạch điều trị trong thời gian tiếp theo. Đi khám bệnh ngay nếu có bất thường về hô hấp hoặc các nhiễm khuẩn khác.

- Cố gắng tránh tiếp xúc với dị nguyên gây cơn hen phế quản. - Quan sát và thực hiện lại kỹ thuật sử dụng bình hít khi nhân viên y tế hướng dẫn. Nếu chưa hiểu hoặc không chắc chắn, hãy hỏi lại nhân viên y tế để đảm bảo sửa được lỗi kỹ thuật hít. Và lưu ý “Bình xịt cắt cơn hen là vật bất ly thân” của người bị hen phế quản. - Tăng cường rèn luyện nâng cao sức khoẻ, duy trì dinh dưỡng, uống đủ nước, chế độ

đối với các người bệnh có nguy cơ bị cơn hen phế quản nặng.

ngủ nghỉ ngơi, vận động hợp lý.

64

Câu hỏi thảo luận 4. Nguyên nhân gây cơn hen phế quản nặng là gì? 5. Triệu chứng nhận biết cơn hen quế quản nặng? 6. Cách phòng cơn hen phế quản nặng? Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế, Quyết định 4776/QĐ-BYT về việc ban hành “Hướng dẫn chẩn đoán và

điều trị hen phế quản” ngày 04 tháng 12 năm 2009.

2. Bệnh viện Đa khoa tỉnh Gia Lai, Quyết định số 69/QĐ-BV về việc ban hành Hướng dẫn chẩn đoán điều trị, Quy trình kỹ thuật, Quy trình chuyên môn, Phiếu tóm tắt thông tin điều trị và Phác đồ điều trị của các khoa tại Bệnh viện, (Phụ lục 7: Cập nhật Hướng dẫn chẩn đoán và xử trí Hồi sức tích cực), ngày 02 tháng 03 năm 2023.

3. Bệnh viện Trung Ương Quân đội 108, Những điều cần biết về Hen phế quản,

https://www.benhvien108.vn/nhung-dieu-can-biet-ve-benh-hen-phe- quan.htm#:~:text=Hen%20ph%E1%BA%BF%20qu%E1%BA%A3n%20(d%C3%A2n% 20gian,s%C3%A1ng%20s%E1%BB%9Bm%2C%20c%C3%B3%20th%E1%BB%83%2 0h%E1%BB%93i, ngày 20 tháng 06 năm 2022.

4. Hệ thống Vinmec, Hen phế quản, https://www.vinmec.com/vie/benh/hen-phe-quan-

2949, ngày 22 tháng 7 năm 2024.

5. Bệnh viện đa khoa MEDLATEC, Hen phế quản: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị, https://medlatec.vn/tu-dien-benh-ly/hen-phe-quan-snhjj, ngày 10 tháng 5 năm 2023.

6. Bệnh viện Nguyễn Tri Phương, Chăm sóc người bệnh Hen phế quản, https://bvnguyentriphuong.com.vn/dieu-duong/cham-soc-benh-nhan-hen-phe-quan, năm 2022.

7. Nhà thuốc Long Châu, Chăm sóc người bệnh hen phế quản cần lưu ý những gì?,

https://nhathuoclongchau.com.vn/bai-viet/cham-soc-benh-nhan-hen-phe-quan-can-luu-y- nhung-gi.html, ngày 25 tháng 04 năm 2023.

65

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM TỤY CẤP NẶNG

- Viêm tụy cấp là tình trạng tuyến tụy bị viêm (sưng) đột ngột trong một thời gian ngắn. Viêm tuỵ cấp có thể điều trị khỏi nhưng cũng có nhiều trường hợp gặp phải các biến chứng nặng hoặc tử vong. Viêm tụy cấp ngày càng trở nên phổ biến, chiếm 25-75 trường hợp/100.000 dân/năm, trong đó có 10-30% có thể tiến triển thành ca nặng.

- Viêm tụy cấp nặng là một tình trạng nguy hiểm, cần được điều trị cấp cứu và có kế hoạch chăm sóc lâu dài để giảm thiểu các biến chứng và phục hồi chức năng tuyến tụy. Mục tiêu của việc tư vấn, truyền thông và giáo dục sức khỏe về viêm tụy cấp nặng là giúp người bệnh và gia đình hiểu rõ hơn về bệnh, các biện pháp điều trị, chăm sóc và cách phòng ngừa các biến chứng.

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà biết được: 1. Nguyên nhân và triệu chứng của viêm tụy cấp nặng. 2. Cách chăm sóc, phòng bệnh viêm tụy cấp nặng. II. Nội dung 1. Đại cương - Tuyến tụy nằm trong ổ bụng, có vai trò khá quan trọng về ngoại tiết. Tụy tiết ra một số men để giúp cơ thể tiêu hóa các chất đường, đạm và mỡ từ thức ăn hàng ngày, ngoài ra nó còn tiết ra hormone glucagon, insulin có vai trò quan trọng trong điều hòa chuyển hóa đường huyết trong cơ thể con người.

2. Nguyên nhân - - - - Uống nhiều rượu, bia: Đây là nguyên nhân điển hình hay gặp nhất của bệnh. Do chấn thương làm dập vùng tụy. Do các rối loạn chuyển hóa: Tăng canxi máu, tăng triglycerid máu… Do tắc nghẽn: Do sỏi ở ống mật chủ, u tụy các thể (nang, u ác tính), do giun chui

-

ống mật hoặc dị vật làm tắc nghẽn...

Viêm tụy cấp sau can thiệp nội soi mật - tụy ngược dòng; do sau quá trình phẫu

-

thuật vùng quanh tụy…

Do virus, nhiễm vi khuẩn, độc chất hoặc các thuốc như tetracyclin, ethylalcol,

-

azathioprin, mercaptopurin, thuốc trừ sâu...

Tuy nhiên có đến 10-15% các trường hợp viêm tụy cấp không xác định được

nguyên nhân.

Các yếu tố nguy cơ:

- + Trên 70 tuổi. + Béo phì (BMI trên 30). + Hút thuốc lá. + Có tiền sử gia đình bị viêm tụy. 3. Triệu chứng -

Đau bụng: Do căng tuyến tuỵ, do thoát dịch sau phúc mạc hay do viêm phúc mạc.

66

+ Đau dữ dội vùng thượng vị, lan ra sau lưng (dạng “đai”). + Đau tăng sau ăn, đặc biệt sau bữa ăn nhiều dầu mỡ hoặc uống rượu. + Các cơn đau thường khởi phát đột ngột, đau tăng sau 1 bữa ăn no, nhiều mỡ, sau 1

bữa tiệc hoặc uống rượu.

Buồn nôn và nôn với các tính chất:

Khó thở, tụt huyết áp, thiểu niệu: Biểu hiện của sốc tụy, suy đa cơ quan. Các triệu chứng khác:

+ Đau thường có tính chất cấp tính, dữ dội. Không giảm khi thay đổi tư thế. - + Nôn nhiều và liên tục. + Sau nôn không đỡ đau. - - + Sốt, nếu xuất hiện sớm trong 2–3 ngày đầu. + Vàng da nếu vàng da nhẹ, kín đáo thường do phù nề ống dẫn chung. Nếu vàng da

rõ thường do bệnh đường mật đi kèm do sỏi hoặc do giun.

+ Rối loạn nhu động ruột thường có tình trạng liệt ruột và chướng hơi trong ổ bụng. + Tràn dịch ổ bụng thường gặp ở những ca nặng, có khi dịch cổ trướng có máu. Tràn

dịch màng phổi trái ít gặp hơn và cũng có tiên lượng nặng.

Định lượng men tuỵ:

4. Cận lâm sàng - + Amylase máu và nước tiểu thường tăng cao. + Định lượng men lipase máu đặc hiệu hơn amylase nhưng độ nhạy cũng tương đương như định lượng amylase. Trị số bình thường <160 UI/ml, trong viêm tụy cấp thường tăng >3 lần.

Xét nghiệm vi sinh: CRP >150 mg/L sau 48 giờ → gợi ý nặng. Xét nghiệm sinh hóa:

Xét nghiệm huyết học:

- - + Khí máu động mạch: PaO₂ giảm → ARDS. + Ure, Creatinin: Tăng → suy thận cấp. - + Bạch cầu tăng, trung tính tăng, Hematocrit tăng do máu cô đặc. + Rối loạn đông máu ở những người bệnh nặng. - + X-quang ổ bụng không chuẩn bị: Giúp loại trừ các nguyên nhân khác của đau bụng cấp, có thể thấy dấu hiệu gián tiếp của viêm tụy cấp như quai ruột giãn, tràn dịch màng phổi.

Chẩn đoán hình ảnh:

+ Siêu âm bụng: Phát hiện các tổn thương tụy như tụy phù nề, tăng kích thước, các ổ

hoại tử vùng tụy, tụ dịch quanh tụy, nang giả tụy, cũng như bệnh lý đường mật đi kèm.

+ CT scan: cho hình ảnh rõ hơn siêu âm, giúp đánh giá độ nặng và biến chứng của

viêm tụy cấp.

- + Định lượng amylase trong dịch màng bụng hoặc màng phổi giúp chẩn đoán xác

Xét nghiệm khác:

định viêm tụy cấp.

67

+ Các xét nghiệm khác như chức năng gan thận, điện giải đồ...giúp đánh giá tình

trạng toàn thân và biến chứng.

5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định -

-

Lâm sàng với cơn đau bụng cấp vùng thượng vị lan ra sau lưng, kèm nôn ói nhiều, ấn đau điểm sườn lưng trái (dấu Mayo-Robson). Cơn đau thường xảy ra sau bữa ăn. Người bệnh có thể có tiền sử sỏi mật hoặc tiền sử đau bụng giun.

Định lượng men amylase máu thường tăng cao >3 lần, amylase nước tiểu thường

-

tăng >500UI/L.

CT scanner, Siêu âm bụng có thể phát hiện các dấu hiệu của viêm tụy cấp như: Tuỵ

-

phù nề tăng kích thước, hoại tử mô tuỵ, áp xe tuỵ, nang giả tuỵ hay tụ dịch quanh tuỵ.

Trường hợp phát hiện có tụ dịch màng bụng, màng phổi, có thể chọc dịch màng bụng, màng phổi và định lượng men amylase trong dịch màng bụng, màng phổi thường cao > 1.000 UI/L.

Kèm theo các triệu chứng của viêm tụy cấp nặng: Huyết áp tụt, khó thở, thiểu niệu.

- 5.2. Chẩn đoán phân biệt -

-

Thủng tạng rỗng: Cần lưu ý khai thác tiền sử loét, sốt thương hàn. Thăm khám có thể có dấu hiểu phản ứng cơ thành bụng, dấu hiệu mất vùng đục trước gan. X-quang bụng không chuẩn bị thấy liềm hơi dưới cơ hoành.

Nhồi máu mạc treo với các triệu chứng đau bụng đột ngột quanh rốn, nôn ói

-

thường chỉ có lúc đầu, có thể đại tiện ra máu.

Tắc ruột cấp: Nôn ói có mùi phân, dấu hiệu rắn bò. X-quang bụng không chuẩn bị

-

có nhiều mức nước hơi.

-

Viêm túi mật cấp, nhiễm trùng đường mật: Người bệnh có thể có tiền sử sỏi mật, cơn đau quặn mật, giun lên đường mật, đau nhiều hạ sườn phải lan vai phải. Siêu âm bụng có các hình ảnh bệnh lý đường mật, túi mật.

Nhồi máu cơ tim: Đau bụng đột ngột vùng thượng vị lan lên ngực trái, vai trái, có

-

thể có truỵ mạch đột ngột. Cận lâm sàng thấy các thay đổi trên ECG, thay đổi men tim.

-

Cơn đau do loét dạ dày- tá tràng: Tiền sử loét dạ dày - tá tràng, đau thượng vị có liên quan đến bữa ăn. Đau giảm khi uống thuốc kháng axit hoặc thuốc băng niêm mạc, đau tăng khi ăn thức chua hoặc uống các thuốc kháng viêm.

Nhiễm trùng đường mật: Người bệnh có thể có tiền sử sỏi mật, cơn đau quặn mật, giun lên đường mật, đau nhiều hạ sườn phải lan vai phải. Siêu âm bụng có các hình ảnh bệnh lý đường mật, túi mật.

6. Biến chứng 6.1. Biến chứng tại chỗ - - - - - Hoại tử tụy (vô khuẩn hoặc nhiễm khuẩn). Ổ dịch quanh tụy/nang giả tụy (pseudocyst): Xuất huyết tại tuyến tụy. Áp-xe tụy, viêm tụy mạn. Chảy máu tiêu hóa/trong ổ bụng. Tắc ruột, liệt ruột.

68

6.2. Biến chứng toàn thân - - - - - - Tuần hoàn: Sốc tụy, tụt huyết áp, DIC (đông máu nội mạch rải rác). Hô hấp: Suy hô hấp cấp (ARDS), tràn dịch màng phổi. Thận: Suy thận cấp do giảm tưới máu. Gan – mật: Tăng men gan, vàng da, nhiễm độc gan. Thần kinh: Rối loạn tri giác do nhiễm độc, hạ canxi máu, toan chuyển hóa. Nhiễm trùng huyết, suy đa cơ quan (MODS): Giai đoạn cuối của viêm tụy cấp nặng

không kiểm soát. 7. Điều trị Trước tiên cần lưu ý đánh giá mức độ nặng của ca viêm tụy cấp vì tiên lượng tử vong của các ca viêm tụy cấp nhẹ chỉ vào khoảng 1%, trong khi các ca viêm tụy cấp nặng có tỉ lệ tử vong từ 10-15% nếu không có nhiễm trùng và từ 30-35% khi có biến chứng nhiễm trùng.

7.1. Nguyên tắc chung - Điều trị kết hợp nội ngoại khoa gồm điều trị hồi sức nội khoa và theo dõi sát diễn

tiến của viêm tụy cấp để chỉ định can thiệp ngoại khoa vào thời điểm thích hợp nhất.

Để tuyến tuỵ nghỉ, tránh kích thích tuỵ bài tiết bằng thuốc và bằng phương pháp

Điều trị nâng đỡ hỗ trợ toàn thân. Điều trị các biến chứng.

- nuôi ăn. - - 7.2. Điều trị nội khoa -

-

Phòng và điều trị chống sốc: Phối hợp truyền dịch, biện pháp điều chỉnh rối loạn điện giải (dung dịch truyền ưu tiên là Lactate Ringer, được chọn lựa thay nước muối sinh lý), điều trị chống sốc theo nguyên nhân, bù dịch vận mạch trong trường hợp người bệnh bị sốc nhiễm độc nặng.

- -

Lọc máu: Trong những tình huống khó kiểm soát tình trạng viêm tụy cấp và nồng độ độc chất trong máu liên tục tăng cao, đe dọa tính mạng, việc lọc máu cần được xem xét để giảm bớt độc chất. Ngoài ra, trong trường hợp người bệnh mắc viêm tụy cấp do tăng triglyceride với nồng độ triglyceride trên 1000 mg/dL, lọc huyết tương cấp cứu sẽ được chỉ định để xử lý tình trạng này.

Đặt nội khí quản, thở máy xâm nhập nếu người bệnh có suy hô hấp. Kiểm soát đau: Người bệnh có thể được chỉ định dùng thuốc giảm đau, giảm triệu

-

chứng co thắt thông qua tiêm bắp hoặc tiêm tĩnh mạch.

Hạn chế tiết dịch tụy: Hút dịch dạ dày liên tục (đặt sông mũi - dạ dày). Thuốc chống tiết dịch vị như ức chế thụ thể H2 (AntiH2), ức chế bơm proton (PPI) tiêm tĩnh mạch có tác dụng gián tiếp giảm tiết tuyến tuỵ. Somatostatin, Octreotide 100mcg x 3 ngày. -

Dinh dưỡng: Trong khoảng 1 đến 2 ngày đầu, dinh dưỡng có thể truyền qua tĩnh mạch, rồi dần dần chuyển sang đường ăn bằng miệng. Khi bắt đầu ăn bằng đường miệng, thức ăn cần bổ sung theo thứ tự là nước đường đến cháo đường đến cơm mềm và tiếp đến

cơm thông thường. Trong 1 đến 2 ngày đầu nhập viện, người bệnh cần phải kiêng sữa, thực phẩm chứa chất béo. Sử dụng kháng sinh:

- + Việc sử dụng kháng sinh để điều trị viêm tụy cấp nặng được xem xét ngay từ sớm. Kháng sinh được chọn cần có sinh khả dụng cao, phổ rộng và hoạt lực mạnh, được dùng ở liều cao qua đường toàn thân ngay từ đầu. Thời gian điều trị bằng kháng sinh có thể kéo dài tới ba tuần.

69

-

+ Sau tuần đầu tiên, nếu người bệnh vẫn còn sốt và có dấu hiệu nhiễm trùng dù đã điều trị bằng kháng sinh, khi thăm dò hình ảnh phát hiện có các ổ áp xe trong phúc mạc, thì cần thực hiện can thiệp chọc hút qua da sớm để làm sạch và lấy mủ, đồng thời xác định loại kháng sinh phù hợp để điều trị viêm tụy cấp.

Những điều trị cần thiết khác: Điều trị giảm ảnh hưởng của những biến chứng như

suy hô hấp, suy thận, rối loạn đông máu, nhiễm trùng...thẩm phân phúc mạc.

7.3. Điều trị ngoại khoa -

-

Người bệnh viêm tụy cấp nặng do sỏi cần thực hiện nội soi mật tụy ngược dòng để loại bỏ sỏi. Nếu phát hiện sỏi trong ống mật chủ, sỏi ống mật chủ kẹt ở cơ oddi, sỏi ống tụy, việc can thiệp bằng phương pháp điều trị viêm tụy cấp này nên được tiến hành càng sớm càng tốt trong vòng 72 giờ đầu. Trong trường hợp người bệnh còn kèm theo viêm đường mật, thời gian can thiệp cần rút ngắn xuống 24-48 giờ.

-

Đối với những trường hợp viêm tụy cấp nặng do sỏi túi mật hoặc sỏi bùn túi mật, bác sĩ có thể xem xét chỉ định người bệnh thực hiện phẫu thuật cắt túi mật trong vòng 7 ngày sau khi người bệnh hồi phục, nhằm giảm nguy cơ tái phát viêm tụy cấp.

Đối với các trường hợp chèn ép do khối u vùng đầu tụy cần hội chẩn đa chuyên

-

khoa Nội tiêu hóa, Ngoại tiêu hóa và Ung bướu sớm để giải quyết khối u.

Ngoài ra, việc chỉ định can thiệp phẫu thuật cũng cần được xem xét nếu người bệnh gặp các biến chứng như nang giả tụy lớn gây đau hoặc chèn ép các cơ quan lân cận, nang giả tụy bị nhiễm trùng, xuất huyết trong nang, vỡ nang giả tụy, hoặc viêm tụy cấp hoại tử nặng kèm theo nhiễm trùng hoặc áp xe tụy.

8. Chăm sóc điều dưỡng - - Để người bệnh nằm nghỉ ngơi tuyệt đối trên giường. Thực hiện y lệnh của bác sĩ: Bù nước và điện giải theo y lệnh, thuốc vận mạch, xét

- - - - -

nghiệm, thở oxy, đặt ống thông dạ dày...

Phụ bác sĩ thực hiện thủ thuật: Đặt nội khí quản, thở máy, chọc dịch... Vệ sinh cá nhân. Đo DHST và tri giác người bệnh. Tạm nhịn ăn uống. Nuôi dưỡng bằng đường miệng chỉ được thực hiện khi triệu chứng đau giảm nhiều

-

và người bệnh được cho ăn từ lỏng đến đặc.

Theo dõi tình trạng của người bệnh: Dấu hiệu sinh tồn, tri giác, tình trạng bụng của

người bệnh, dịch dạ dày...báo cáo bác sĩ kịp thời khi có bất thường.

9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe

70

Tinh thần (đối với người bệnh tỉnh):

Vệ sinh:

9.1. Chăm sóc cơ bản - + An ủi, chia sẻ nhằm xoa dịu tâm trạng lo lắng của người bệnh. + Khuyến khích người bệnh duy trì tinh thần lạc quan, tích cực. + Động viên người bệnh phối hợp chữa trị. + Khuyên người nhà nên bên cạnh quan tâm người bệnh. - + Đối với người bệnh tỉnh, điều dưỡng hướng dẫn người bệnh vệ sinh cá nhân, tắm

rửa, thay quần áo thường xuyên để cho da sạch sẽ và ngăn ngừa nhiễm trùng.

+ Nếu có vết mổ, điều dưỡng thay băng, chăm sóc vết mổ thường xuyên để vết mổ mau lành, dặn dò người bệnh giữ vệ sinh vết mổ sạch sẽ để hạn chế nhiễm trùng cho người bệnh.

+ Đối với những người bệnh hôn mê cần vệ sinh răng miệng ít nhất 2 lần/ngày, rửa mặt bằng khăn riêng hoặc hướng dẫn người nhà cách chăm sóc vệ sinh thân thể răng miệng cho người bệnh.

- + Trong giai đoạn viêm tụy cấp nặng: Nghỉ ngơi tuyệt đối. + Khi tình trạng ổn định: Người bệnh nên hạn chế các hoạt động gắng sức, đặc biệt là

Vận động - Phục hồi chức năng:

các cử động mạnh hoặc ho, hít sâu vì có thể làm tăng cơn đau.

-

+ Người bệnh viêm tụy cấp nên vận động nhẹ nhàng, thường xuyên sau khi tình trạng bệnh đã ổn định. Các bài tập nhẹ nhàng như đi bộ, bơi lội, yoga giúp phục hồi sức khỏe và cải thiện hoạt động tiêu hóa. Tuy nhiên, cần lưu ý hạn chế các hoạt động gắng sức và tham khảo ý kiến của bác sĩ trước khi tập luyện. Về thời gian luyện tập, nên tập luyện ít nhất 30 phút mỗi ngày, 5 ngày mỗi tuần. Người bệnh có thể chia nhỏ thời gian tập luyện thành nhiều đợt ngắn trong ngày. Đừng quên khởi động, giãn cơ trước và sau khi tập.

Chế độ dinh dưỡng: Dinh dưỡng cho người bệnh viêm tụy cấp đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ phục hồi và giảm thiểu biến chứng. Dưới đây là một số nguyên tắc dinh dưỡng:

+ Nhịn ăn: Trong giai đoạn cấp tính, người bệnh có thể cần nhịn ăn để giảm thiểu

gánh nặng cho tụy.

+ Dinh dưỡng qua đường tĩnh mạch: Cung cấp dinh dưỡng qua đường tĩnh mạch nếu

người bệnh không thể ăn uống qua đường miệng.

+ Chế độ ăn nhẹ: Khi người bệnh trong giai đoạn ổn định có thể ăn uống lại, nên bắt

đầu với chế độ ăn nhẹ, dễ tiêu hóa.

+ Thực phẩm nên tránh: Những thực phẩm nhiều chất béo, thực phẩm cay nóng, thực

phẩm khó tiêu.

+ Thực phẩm nên ăn: Ăn thực phẩm dễ tiêu hóa như cháo, súp, trái cây mềm, thực phẩm giàu protein như thịt nạc, cá, trứng, thực phẩm giàu vitamin và khoáng chất như trái cây, rau xanh...

+ Theo dõi tình trạng dinh dưỡng và điều chỉnh chế độ ăn uống phù hợp. 9.2. Phòng bệnh

71

- -

Xây dựng lối sống khoa học, lành mạnh để tăng cường sức đề kháng như chế độ dinh

dưỡng hợp lý, tập thể dục đều đặn... Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia. Ăn uống khoa học, vệ sinh với chế độ ăn nhạt để tránh bị sỏi mật, vì sỏi mật là một

- -

trong những yếu tố nguy cơ gây ra viêm tuỵ cấp.

Khám sức khỏe định kỳ, nhất là người mỡ máu, tiểu đường... Thực hiện mổ sỏi mật, sỏi túi mật khi được chỉ định. Thường xuyên khám định kỳ

-

đối với trường hợp có tiền sử viêm tụy cấp.

Khi đau bụng vùng thượng vị, lan ra sau lưng hoặc đau bụng đột ngột sau các bữa ăn thịnh soạn. Cần chủ động tới cơ sở y tế gần nhất để được khám và điều trị kịp thời, tránh chủ quan.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân và triệu chứng của viêm tụy cấp nặng là gì? 2. Cách chăm sóc cơ bản đối với bệnh viêm tụy cấp nặng là? 3. Cách phòng bệnh viêm tụy cấp nặng? Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế, Quyết định số 4068/QĐ-BYT ngày 29/7/2016 của Bộ trưởng Bộ Y tế Về việc Ban hành Hướng dẫn Biên soạn Quy trình chuyên môn và Quy trình chuyên môn của 26 bệnh thường gặp.

2. Trung tâm y tế khu vực chợ lớn, Viêm tụy cấp: nhận biết, nguyên nhân và điều trị phòng ngừa, https://bvquan5.medinet.gov.vn/giao-duc-suc-khoe-benh-thuong-gap/viem- tuy-cap-nhan-biet-nguyen-nhan-dieu-tri-va-phong-ngua-cmobile14478-54122.aspx, ngày 21/01/2022.

3. Vinmec, Viêm tụy cấp nặng xử lý như thế nào? https://www.vinmec.com/vie/bai-

viet/viem-tuy-cap-nang-xu-ly-the-nao-vi, ngày 23/10/2024.

4. Bệnh viện 108, Viêm tụy cấp, https://www.benhvien108.vn/ky-thuat-chuyen-sau-

khoa-a3-c/viem-tuy-cap.htm, ngày 22/09/2021.

72

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH XUẤT HUYẾT NÃO

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây bệnh xuất huyết não. 2. Định nghĩa và dấu hiệu nhận biết xuất huyết não. 3. Chế độ dinh dưỡng của người bệnh xuất huyết não. II. Nội dung 1. Đại cương - Xuất huyết não là một loại đột quỵ xảy ra khi động mạch não bị nứt vỡ và máu tràn

vào nhu mô não gây tổn thương não.

- Khi máu từ tổn thương kích thích các mô não thì sẽ gây ra phù não, máu tập trung thành một khối gọi là tụ máu. Tình trạng này làm tăng áp lực lên các mô xung quanh, trong vòng vài phút các tế bào não chết đi và gây ra các biến chứng về thần kinh và vận động liên quan đến vùng não bị tổn thương.

- Xuất huyết não ít gặp hơn nhồi máu não, chiếm khoảng 8-18%, thế nhưng nó có tỷ

lệ tử vong cao hơn. 2. Nguyên nhân Xuất huyết não có thể xảy ra do nhiều nguyên nhân như: - Dị dạng mạch máu não. - Chấn thương đầu: có thể té ngã, tai nạn giao thông, tai nạn thể thao hoặc chịu tác

động lự vào đầu.

- Người bệnh cao huyết áp vì có khả năng làm tổn thương thành mạch máu hay khiến mạch máu bị rò rỉ hoặc vỡ, đây là nguyên nhân gây xuất huyết não do không chấn thương thường gặp nhất.

- Phình động mạch. - Rối loạn đông máu. - U não. 3. Dấu hiệu nhận biết - Nhức đầu dữ dội, bủn rủn chân tay và ngã chúi xuống một bên hoặc bị tê liệt một

cánh tay, một bên chân.

- Không nói được, nói không rõ tiếng, mặt méo xệch, miệng cũng méo. - Cơ thể vã mồ hôi, tiêu tiểu không tự chủ, nhịp thở không đều, rối loạn nhịp tim và

huyết áp, sốt.

- Rối loạn về nuốt như nuốt khó, nuốt dễ bị sặc, không nhai được. - Trí nhớ giảm sút nhanh chóng, hay quên hoặc quên hoàn toàn mọi thứ nhanh

chóng...

4. Triệu chứng

Các triệu chứng thường hay gặp là:

73

- Đột ngột cảm thấy tê bì cơ mặt, cánh tay hay chân, đặc biệt là chỉ xảy ra ở một bên

cơ thể.

- Đột ngột liệt nửa người hoặc méo miệng. - Đau đầu. - Buồn nôn và nôn mửa. - Lú lẫn, không tỉnh táo. - Chóng mặt, choáng váng. - Co giật, khó nuốt, nói khó hoặc phát âm không rõ ràng. - Mất thị lực hoặc nhìn mờ. - Mất ý thúc hoặc hôn mê. - Khó thở và nhịp tim bất thường. 5. Cận lâm sàng - CT-Scaner sọ não, mạch não. - MRI sọ não. - Xét nghiệm máu: Công thức máu, sinh hóa máu (điện giải đồ, ure, creatinine, glucose, troponin tim), xét nghiệm đông máu cơ bản (thời gian prothrombin, INR, APTT).

- Các xét nghiệm khác (nếu cần): tổng phân tích nước tiểu, sàng lọc phát hiện chất

kích thích, thử thai… 6. Biến chứng - Liệt nữa người. - Chứng rối loạn tâm lý. - Rối loạn ngôn ngữ (méo miệng, phát âm không tròn vành rõ tiếng như lúc khỏe

hoặc có một số âm không phát âm được).

- Rối loạn nhận thức (trí nhớ giảm sút, lơ mơ, lú lẫn…). - Rối loạn nuốt (dễ sặc, nuốt khó, không nhai được). - Rối loạn hô hấp (tụt lưỡi, sặc tắc đàm). - Tiêu, tiểu không tự chủ. 7. Điều trị - Các thuốc sử dụng trong điều trị đột quỵ cấp bao gồm: + Thuốc chống động kinh: dự phòng co giật. + Thuốc hạ áp: kiểm soát huyết áp và các yếu tố nguy cơ bệnh tim mạc. + Lợi tiểu thẩm thấu: giảm áp lực nội sọ trong khoang dưới nhện. - Nguyên tắc điều trị: + Hạn chế lan rộng tổn thương. + Bảo đảm tưới máu não. + Phòng ngừa biến chứng. + Phục hồi chức năng. + Phòng ngừa tái phát. - Điều trị đặc hiệu: + Lợi tiểu thẩm thấu: giảm áp lực nội sọ trong khoang duới nhện.

74

+ Ngăn chặn sự chảy máu tiếp diễn bằng cách điều chỉnh các rối loạn đông máu và

tiểu cầu (nếu có).

+ Kiểm soát sớm huyết áp, can thiệp ngoại khoa. - Điều trị hỗ trợ: Giữ áp lực tưới máu não (CPP) > 70 hoặc áp lực động mạch trung bình (MAP) > 70 ở người bệnh không có tăng áp lực nội sọ. Nếu có tăng áp lực nội sọ, cần giữ MAP > 80. Các biện pháp:

+ Tăng thông khí có kiểm soát (mục đích PaCO2: 28-32 mmHg; chỉ sử dụng trong

thời gian ngắn).

+ Mannitol truyền đường tĩnh mạch nhanh ngắn hạn (3-5 ngày). + Giảm đau, hạ sốt (nếu có sốt) và an thần. + Theo dõi các cận lâm sàng: điện giải đồ, công thức máu, tình trạng đông máu; nồng

độ thuốc.

+ Duy trì đường huyết bằng insulin để đạt glucose 80-120 mg/dl. Tránh làm hạ đường

huyết.

+ Duy trì natri máu bình thường trừ khi có chỉ định khác (nếu tăng áp lực nội sọ hoặc phù não gây hiệu ứng choán chỗ làm nặng thêm tình trạng thần kinh: cân nhắc sử dụng natri ưu trương).

8. Chăm sóc điều dưỡng - Theo dõi huyết áp nếu người bệnh có tiền sử cao huyết áp. - Thực hiện y lệnh thuốc. - Tập vận động chủ động bên lành, thụ động nữa bên liệt. - Động viên, trấn an người bệnh tránh tâm lý mặc cảm. - Xoay trở, vỗ lưng, vệ sinh cá nhân sạch sẽ tránh ứ động đàm nhớt, ngừa loét. - Massage, xoa bóp những vùng da dễ tỳ đè (vùng chẫm, ụ vai, khuỷa tay, vùng

xương cùng cụt, gai chậu, mặt ngoài và trong mắc cá chân, gót chân…).

- Cung cấp dinh dưỡng hợp lý, đúng cách: + Người bệnh xuất huyết não nhẹ có thể tự ăn uống thì nên để người bệnh tự thực

hiện, hỗ trợ, không thúc ép. Đảm bảo đủ dinh dưỡng: 1 – 1,5g đạm/kg/ngày.

+ Người bệnh biến chứng nặng: cung cấp dinh dưỡng bằng ống truyền, bơm ăn theo y

lệnh. Lưu ý bơm/truyền nhẹ nhàng để tránh người bệnh sặc.

- Cho nằm phòng khô ráo, thoáng khí, trong tầm mắt NVYT và người nhà. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Vận động phục hồi: + Người bệnh bất tỉnh hoặc lơ mơ: giữ nguyên tư thế ngửa hoặc nằm nghiêng, không

tự ý thay đổi tư thế.

+ Người bệnh vẫn còn tỉnh táo: đặt họ nằm ở một tư thế thoải mái, bất động người

bệnh.

+ Đối với những người bệnh bị biến chứng nhẹ: người bệnh/người nhà tự xoay trở, xoa bóp, vỗ rung và tập tập vận động theo các bài tập NVYT hướng dẫn giúp phục hồi nhanh chóng:

75

 Không cho người bệnh vận động thể lực mạnh.  Tập vật lý trị liệu và tái hòa nhập cộng đồng.  Thực hiện các vận động nhẹ nhàng như đạp xe, đi bộ,… - Chế độ dinh dưỡng: Để người bệnh xuất huyết não nhanh phục hồi, chế độ dinh

dưỡng khoa học đóng vai trò rất quan trọng:

+ Chế độ ăn ít muối vì muối có thể gây tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, nguy cơ xuất

huyết não tái phát cao hơn.

+ Ăn các thức ăn dạng mềm lỏng, dễ hấp thu, đặc biệt là người bệnh bị biến chứng

khó nuốt, méo miệng… có thể ăn dễ dàng hơn.

+ Chia thành nhiều bữa trong ngày, mỗi bữa ăn một lượng thức ăn vừa phải tránh tình trạng quá no hoặc quá đói: Mỗi ngày nạp từ 1.800 - 2.200 kcal để đảm bảo năng lượng cho hoạt động sống, đầy đủ các nhóm chất cần thiết.

+ Tăng lượng rau xanh và hoa quả tránh tình trạng táo bón . + Hạn chế mỡ động vật, chất béo,… + Không uống rượu bia, thuốc lá và các chất kích thích. - Vệ sinh cá nhân: người nhà phải hỗ trợ người bệnh trong các hoạt động vệ sinh cá

nhân hàng ngày như vệ sinh răng miệng, vệ sinh thân thể.

9.2. Phòng ngừa tái phát Người bị xuất huyết não, đặc biệt người có tiền sử cao huyết áp, rối loạn mỡ máu,…

có nguy cơ tái phát cao nếu không có biện pháp dự phòng hiệu quả:

- Giữ thân nhiệt ổn định: Khi thời tiết chuyển lạnh cần lưu ý giữ ấm cơ thể người bệnh, tránh ra ngoài trời nắng nóng có thể gây sốc nhiệt,… Thân nhiệt thay đổi đột ngột khiến mạch máu chưa kịp giãn nở thích nghi có thể dẫn tới vỡ mạch máu.

- Không nên tắm khuya và tiếp xúc với gió, đặc biệt đối với người cao huyết áp. - Cố gắng luôn ổn định tinh thần. Tránh làm việc hay suy nghĩ dẫn đến stress, tránh

xúc động mạnh và hãy nhớ ngủ đủ giấc.

- Kiêng rượu bia, thuốc lá, các chất kích thích. Nên ăn nhiều rau xanh và chất xơ

tránh bị táo bón.

- Điều trị các nguyên nhân gây tai biến mạch máu não và các bệnh lý liên quan nếu

có như tăng huyết áp, tiểu đường, xơ vữa động mạch, rối loạn nhịp tim…

- Uống thuốc theo toa của bác sĩ, không tự ý ngưng thuốc, tái khám đúng hẹn: Tái khám mỗi tuần trong tháng đầu, sau đó mỗi 2 tuần, khi tình trạng ổn định tái khám mỗi tháng.

- Không vận động thể lực quá mạnh như: đá bóng, vác nặng hay chạy nhanh… 9.3. Phòng bệnh - Đảm bảo kiểm soát huyết áp, kiểm soát đường huyết, điều chỉnh các yếu tố nguy

cơ: giảm nồng độ cholesterol trong máu, kiểm tra đường máu thường xuyên

- Giảm cân nếu đang thừa cân, béo phì. - Hạn chế sử dụng rượu, bia, thuốc lá. - Xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh: hạn chế sử dụng chất béo, hạn chế dầu mỡ, đồ

ăn chiên xào, hạn chế dùng muối và các chất kích thích bia, rượu, cà phê, chè,…

76

- Tập luyện thể dục thường xuyên, đều đặn. Câu hỏi thảo luận 1. Xuất huyết não là gì? 2. Nguyên nhân xuất huyết não là gì ? 3. Cách phòng bệnh và cách chăm sóc người bệnh? Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế, (2020), Quyết định số 5331/QĐ-BYT về việc ban hành tài liệu chuyên

môn “Hướng dẫn chẩn đoán và xử trí đột quỵ não”.

77

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI

BỆNH VIÊM MÀNG NÃO

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà biết được: 1. Các triệu chứng của bệnh viêm màng não. 2. Tiên lượng và biến chứng có thể xảy ra. 3. Cách chăm sóc người bệnh viêm màng não. II. Nội dung 1. Đại cương Viêm màng não (meningitis) là tình trạng viêm của màng não và khoang dưới nhện, bao quanh não và tủy sống. Bệnh có thể do nhiều tác nhân gây ra như vi khuẩn, virus, nấm, lao và ký sinh trùng. Trong đó, viêm màng não do vi khuẩn là thể nặng nhất, có thể gây tử vong hoặc di chứng thần kinh lâu dài nếu không được điều trị kịp thời.

2. Phân loại - Viêm màng não do vi khuẩn: thường cấp tiến, diễn tiến nhanh, gây mủ. - Viêm màng não do virus: thường nhẹ, tự giới hạn, hay thường gặp ở trẻ nhỏ và

thanh thiếu niên.

- Viêm màng não do nấm: tiến triển mạn tính, hay thường gặp ở người suy giảm hệ

miễn dịch.

- Viêm màng não lao: tiến triển bán hoặc cấp tính, thường kèm theo tổn thương phổi. 3. Dịch tễ học - Theo WHO, mỗi năm trên thế giới ghi nhận hàng triệu ca viêm màng não, trong đó viêm màng não do vi khuẩn chiếm tỷ lệ cao và có tỷ lệ tử vong đáng kể nếu không điều trị kịp thời.

- Ở Việt Nam, bệnh gặp quanh năm, tăng vào mùa khô và đầu mùa mưa, hay gặp ở

trẻ nhỏ, thanh thiếu niên sống tập thể, người cao tuổi hoặc có bệnh nền.

4. Yếu tố nguy cơ - Không tiêm chủng đầy đủ (phế cầu, Hib, não mô cầu). - Suy giảm miễn dịch, bệnh mạn tính, cắt lách. - Chấn thương sọ não, rò dịch não tủy. - Sống trong môi trường đông đúc (ký túc xá, trại lính). - Đường lây truyền: thường qua đường hô hấp (giọt bắn, dịch tiết mũi họng), đôi khi

qua máu hoặc chấn thương sọ não.

5. Triệu chứng - Khởi phát: thường cấp tính với sốt cao, đau đầu dữ dội, nôn ói - Triệu chứng điển hình: + Cứng gáy. + Sợ ánh sáng. + Rối loạn ý thức (lú lẫn, hôn mê).

78

+ Co giật, đặc biệt ở trẻ em. + Dấu hiệu Kernig, Brudzinski (+). - Ở trẻ nhỏ: bú kém, quấy khóc, thóp phồng, khóc thét. - Ở người lớn tuổi hoặc suy giảm miễn dịch: triệu chứng có thể không điển hình. 6. Cận lâm sàng - Dịch não tủy: + Viêm màng não mủ: dịch não tủy đục, tăng áp lực, tăng bạch cầu đa nhân, protein

tăng cao, glucose giảm.

+ Viêm màng não virus: dịch não tủy trong, tăng lympho, protein tăng nhẹ, glucose

bình thường.

- Cấy dịch não tủy và máu để xác định tác nhân. - Chẩn đoán hình ảnh: CT hoặc MRI sọ não khi nghi có biến chứng hoặc chọc dò tủy

sống ở người bệnh tăng áp lực nội sọ.

- Xét nghiệm bổ sung: CRP, công thức máu, điện giải, chức năng gan thận. 7. Chẩn đoán lâm sàng 7.1. Viêm màng não mủ do vi khuẩn - Đặc điểm: thể nặng nhất, cấp tính, diễn tiến nhanh, có thể tử vong nếu chậm điều

trị.

- Tác nhân thường gặp: Neisseria meningitidis, Streptococcus pneumoniae, Haemophilus

influenzae type b (Hib), Listeria monocytogenes (người già, suy giảm miễn dịch).

- Lâm sàng: + Khởi phát đột ngột: sốt cao, rét run, đau đầu dữ dội, nôn vọt. + Cứng gáy, dấu Kernig, Brudzinski dương tính. + Rối loạn ý thức, mê sảng, co giật (thường gặp ở trẻ em). + Trường hợp não mô cầu: ban xuất huyết hoại tử da, tụt huyết áp, sốc nhiễm khuẩn. + Tiên lượng: nặng, có thể để lại di chứng (điếc, động kinh, liệt) hoặc tử vong. 7.2. Viêm màng não do virus - Đặc điểm: thể nhẹ hơn, thường tự giới hạn, tiên lượng tốt. - Tác nhân: enterovirus, HSV, VZV, virus quai bị, CMV... - Lâm sàng: + Khởi phát cấp, sốt vừa, đau đầu, cứng gáy nhẹ. + Tỉnh táo hoặc chỉ hơi lơ mơ, ít khi hôn mê sâu. + Có thể kèm phát ban, đau cơ, viêm họng nhẹ (enterovirus). - Tiên lượng: tốt, thường hồi phục hoàn toàn sau 7–10 ngày. 7.3. Viêm màng não lao - Đặc điểm: bán cấp hoặc mạn tính, khởi phát âm thầm, tiến triển chậm, hay gặp ở

người có lao phổi hoặc tiền sử lao.

- Lâm sàng: + Sốt nhẹ về chiều, đau đầu kéo dài, gầy sút, mệt mỏi. + Cứng gáy nhẹ, rối loạn ý thức từ từ.

79

+ Có thể liệt dây thần kinh sọ (III, VI, VII). - Tiên lượng: diễn tiến chậm, nguy cơ di chứng thần kinh cao nếu điều trị muộn. 7.4. Viêm màng não do nấm - Đặc điểm: tiến triển mạn tính, gặp ở người suy giảm miễn dịch (HIV/AIDS, dùng

corticoid, ghép tạng).

- Tác nhân: Cryptococcus neoformans, Candida spp., Histoplasma capsulatum. - Lâm sàng: + Sốt nhẹ, đau đầu kéo dài, nhìn mờ, buồn nôn. + Có thể không có cứng gáy rõ. + Dấu hiệu tăng áp lực nội sọ nổi bật (nhức đầu, nôn, mờ mắt). - Tiên lượng: nặng, dễ tái phát. 7.5. Viêm màng não ký sinh trùng (hiếm gặp) - Nguyên nhân: Naegleria fowleri (thể tối cấp), Toxoplasma gondii, Angiostrongylus

cantonensis (giun lươn não).

- Đặc điểm: + Khởi phát cấp, sốt cao. + Đau đầu, co giật. + Nhanh chóng hôn mê. - Tiên lượng xấu, thường tử vong sớm. 8. Biến chứng - Tăng áp lực nội sọ. - Phù não, co giật, hôn mê. - Điếc, giảm trí nhớ, liệt, rối loạn hành vi. - Áp xe não, viêm não thứ phát. - Tử vong (5-20% viêm não do vi khuẩn). 9. Điều trị - Nguyên tắc: điều trị sớm, kháng sinh theo nguyên nhân, kiểm soát biến chứng và hỗ

trợ toàn thân.

- Kháng sinh ban đầu. - Kháng virus. - Điều trị hỗ trợ: hạ sốt, chống co giật, cân bằng điện giải, đảm bảo dinh dưỡng, theo

dõi sát tri giác (thang điểm Glasgow), dấu hiệu sinh tồn và dịch não tủy.

- Theo dõi biến chứng và di chứng thần kinh. 10. Chăm sóc điều dưỡng - Theo dõi dấu hiệu sinh tồn, tri giác (thang điểm Glasgow). - Theo dõi dịch vào – ra, phát hiện sớm rối loạn điện giải. - Giữ tư thế đầu cao 30 độ, tránh kích thích, giảm ánh sáng. - Đảm bảo dinh dưỡng, vệ sinh cá nhân, thay đổi tư thế để phòng loét. - Phát hiện và xử trí kịp thời co giật, tăng áp lực nội sọ. - Hỗ trợ tinh thần cho người bệnh và thân nhân. 11. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe

80

11.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: người bệnh có biểu hiện sốt cao, đau đầu dữ dội hoặc có rối loạn về ý thức khiến tinh thần không ổn định, sinh ra tâm lý sợ hãi hoặc kích động. Vì vậy, người nhà cần động viên tinh thần, an ủi, vỗ về cảm xúc cũng như luôn bên cạnh quan tâm người bệnh.

- Vệ sinh: + Hỗ trợ người bệnh vệ sinh thân thể, răng miệng, gội đầu, giữ da người bệnh luôn

sạch khô.

+ Hạn chế tiếp xúc trực tiếp khi không đeo khẩu trang, thường xuyên rửa tay và vệ

sinh vật dụng sinh hoạt. - Dinh dưỡng: + Cho người bệnh ăn chế độ giàu đạm, vitamin, khoáng chất (đặc biệt nhóm B, C,

kẽm như thịt bò, trứng, hải sản, sữa, các loại trái cây như ổi, cam…).

+ Khuyến khích người bệnh uống đủ nước, tránh xa rượu bia, thuốc lá. - Vận động – phục hồi chức năng: + Tập vận động nhẹ, nói chuyện, đọc sách để phục hồi nhận thức. + Tham gia phụ tập và tập thường xuyên các bài tập về vật lý trị liệu, phục hồi chức

năng mà kỹ thuật viên đã hướng dẫn.

+ Xoa bóp tay chân, xoay trở và vỗ rung người bệnh. 11.2. Phòng bệnh - Hướng dẫn phòng lây nhiễm: đeo khẩu trang, rửa tay bằng xà phòng, không dùng

chung vật dụng sinh hoạt.

- Khuyến khích tiêm chủng phòng ngừa: Hib, phế cầu, não mô cầu, quai bị. Câu hỏi thảo luận 1. Bệnh viêm màng não là gì? 2. Các triệu chứng nhận biết ở người bệnh viêm màng não? 3. Cách phòng bệnh viêm màng não tại nhà? Tài liệu tham khảo 1. World Health Organization. Meningitis: Key facts. WHO, https://www.who.int/news-

room/fact-sheets/detail/meningitis, ngày 1/4/2025.

2. Bộ Y tế Việt Nam. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị viêm màng não mủ ở người lớn

và trẻ em, 2022.

3. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Meningococcal Disease/ Infection Control, Hướng dẫn phòng ngừa lây nhiễm đặc biệt liên quan đến não mô cầu, có phần liên quan đến chăm sóc và cách ly người bệnh, https://www.cdc.gov/infection- control/hcp/healthcare-personnel-epidemiology-control/meningococcal-disease.html?, ngày 25/03/2024.

4. Trung tâm Y tế khu vực Thủ Đức, Viêm màng não do não mô cầu: Nguyên nhân, bệnh, phòng chứng cách điều và trị

triệu https://trungtamytethuduc.medinet.gov.vn/chuyen-muc/viem-mang-nao-do-nao-mo-cau-

nguyen-nhan-trieu-chung-cach-dieu-tri-va-phong-benh-cmobile16802-188691.aspx, ngày 7/10/2024.

81

5. Trung tâm tiêm chủng VNVC, Viêm màng não mô cầu: nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa, https://vnvc.vn/nguyen-nhan-trieu-chung-cach-ngua-viem-mang- nao-nao-mo-cau/, ngày 23/04/2020.

6. MSD Manual, Viêm màng não do vi khuẩn cấp tính,

https://www.msdmanuals.com/vi/professional/r%E1%BB%91i-lo%E1%BA%A1n- th%E1%BA%A7n-kinh/vi%C3%AAm-m%C3%A0ng-n%C3%A3o/vi%C3%AAm- m%C3%A0ng-n%C3%A3o-do-vi-khu%E1%BA%A9n-c%E1%BA%A5p-t%C3%ADnh, tháng 1 năm 2025.

82

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH NGỘ ĐỘC THUỐC TRỪ SÂU PHOT PHO HỮU CƠ

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà biết được: 1. Triệu chứng ngộ độc thuốc trừ sâu phot pho hữu cơ. 2. Tiên lượng và biến chứng có thể xảy ra. 3. Cách chăm sóc người bệnh ngộ độc thuốc trừ sâu phot pho hữu cơ. II. Nội dung 1. Đại cương - Thuốc trừ sâu phot pho hữu cơ được sử dụng nhiều trong nông nghiệp. Dùng để diệt côn trùng trên thực vật hoặc một số ký sinh trùng ở người và động vật như chấy rận và chí. Do việc sử dụng thuốc này ngày càng phổ biến nên ngộ độc phot pho hữu cơ cấp tính ngày càng nhiều.

- Hợp chất phot pho hữu cơ rất độc hại, dễ hấp thụ qua da, đường tiêu hóa và hô hấp. Có nhiều nguyên nhân bị ngộ độc phot pho hữu cơ như dùng sai cách, tai nạn…nhưng phần lớn là do người bệnh cố tình tự độc bằng cách uống trực tiếp.

2. Nguyên nhân - Tự tử là nguyên nhân hay gặp nhất, thường gặp ở đối tượng thanh thiếu niên. - Đôi khi gặp một người bệnh uống nhầm do bảo quản thuốc phot pho hữu cơ trong

chai lọ đựng thông thường.

- Có thể gặp ngộ độc ở trẻ em do nhầm lẫn với nước uống. - Tiếp xúc qua da và hít phải trong quá trình phun thuốc trừ sâu. 3. Triệu chứng lâm sàng Các triệu chứng ngộ độc phot pho hữu cơ từ nhẹ đến nặng gồm: hội chứng trung gian, hội chứng thần kinh muộn, hội chứng Cholinergic. Tuy nhiên để phục vụ cấp cứu thì tập trung vào hội chứng Cholinergic. Hội chứng Cholinergic gồm 3 thành phần khác như:

- Hội chứng Muscarin (M): Co thắt cơ trơn, co thắt phế quản gây tức ngực, đau bụng, buồn nôn, tiêu chảy, đồng tử co lại. Tăng tiết dịch phế quản, chảy nước mắt, ảnh hưởng đến tim mạch gây giảm nhịp tim, nhịp tim chậm, hạ huyết áp, tiểu tiện không tự chủ.

- Hội chứng Nicotin (N): Gây co giật cơ, cứng cơ, yếu. Suy hô hấp do liệt cơ, da

lạnh, xanh xao, loạn nhịp tim, tăng huyết áp, tăng đường huyết.

- Hội chứng bệnh lý thần kinh trung ương (TKTƯ): Lo lắng, kích động, chóng mặt, hồi hộp, co giật, mất ngủ, gặp ác mộng, suy sụp, buồn ngủ, lú lẫn, nói lắp, nhược cơ, hôn mê và mất phản xạ. Suy trung tâm hô hấp, rối loạn nhịp tim, tím tái khó thở, tụt huyết áp.

4. Cận lâm sàng Các xét nghiệm: - Tìm độc chất trong nước tiểu, trong máu, trong dịch dạ dày. - Xét nghiệm men Cholinesterase hàng ngày để theo dõi tiến triển của bệnh, phân loại độ nặng và làm căn cứ điều chỉnh liều thuốc dùng cho người bệnh (giảm 50% giá trị bình thường).

83

- Các xét nghiệm khác: + Đo ECG và theo dõi trên monitor để phát hiện rối loạn nhịp. + Công thức máu, BUN, creatinine, ion đồ, ALT, AST, Amylase máu. 5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định Dựa vào các tiêu chuẩn sau: - Bệnh sử nhiễm độc cấp rõ ràng: Uống hoặc tiếp xúc thuốc trừ sâu, có vỏ thuốc. - Hội chứng cường Cholin cấp (+): Có 1 trong 3 hội chứng M, N, TKTƯ. - Xét nghiệm Cholinesterase huyết tương: Giảm 50% giá trị bình thường tối thiểu. - Xét nghiệm độc chất nước tiểu hoặc trong máu, dịch dạ dày (+). 5.2. Chẩn đoán phân biệt - Ngộ độc các hợp chất trừ sâu cacbamat: thường nhẹ hơn, đáp ứng với điều trị bằng vài chục mg atropin, người bệnh thường hồi phục hoàn toàn sau 48 đến 72 giờ. Xét nghiệm thấy cacbamat trong nước tiểu, dịch dạ dày hoặc trong máu. Không dùng PAM để điều trị ngộ độc cacbamat.

- Ngộ độc thuốc trừ sâu clo hữu cơ: ChE không giảm, ngấm atropin rất nhanh (sau

vài mg). XN thấy clo hữu cơ trong nước tiểu, dịch rửa dạ dày.

- Ngộ độc nấm có hội chứng muscarinic: Người bệnh có ăn nấm, có hội chứng

muscarinic.

6. Tiên lượng bệnh và biến chứng có thể xảy ra - Cấp tính: Các triệu chứng xuất hiện dưới 12 tiếng sau khi ngộ độc: Vài giây sau khi nhiễm độc qua đường hô hấp. Chỉ vài phút đến vài giờ sau khi nhiễm độc qua đường tiêu hóa. Nhẹ hơn khi nhiễm độc qua da.

- Biến chứng muộn: + Các triệu chứng thường nặng trong 2 ngày đầu và đôi khi kéo dài đến ngày thứ 5 hoặc lâu hơn. Trường hợp nặng có thể làm tê liệt các trung tâm vận mạch và dẫn đến tử vong.

+ Ngừng hô hấp có thể do: Thu hẹp, tăng tiết dịch phế quản, tê liệt các cơ hô hấp. - Biến chứng do điều trị: + Ngộ độc Atropin, ngộ độc PAM, tổn thương đa dây thần kinh thể tổn thương sợi

trục.

+ Viêm phổi hít do nhiễm trùng, phù phổi. - T ỷ lệ tử vong dao động 5–30%, cao hơn trong trường hợp ngộ độc nặng, đến muộn,

suy hô hấp hoặc không được hồi sức kịp thời

7. Điều trị - Biện pháp tẩy rửa: Điều trị ngộ độc phot pho hữu cơ bằng phương pháp tẩy rửa: + Độc tính trên da: Cởi bỏ quần áo, tắm rửa bằng xà phòng trung tính. + Ngộ độc qua đường hô hấp: Đưa nạn nhân ra khỏi vùng nhiễm độc, nghỉ ngơi ở nơi

thoáng khí.

+ Ngộ độc qua đường tiêu hóa: Rửa dạ dày, sau rửa dạ dày bơm than hoạt vào, cần

cho thêm nhuận tràng.

84

- Truyền dịch, cho lợi tiểu. - Sử dụng Atropin: + Sau khi xác định được người bệnh ngộ độc phot pho hữu cơ cấp, cần duy trì tính ngấm của atropin với các tiêu chuẩn sau: Ngừng co thắt và tăng tiết phế quản biểu hiện bằng phổi hết rales, áp suất đường thở thấp, không tức ngực, không đau bụng, không buồn nôn.

+ Thời gian sử dụng: Tùy từng người bệnh, thường từ 3-7 ngày. Giảm liều càng sớm

càng tốt.

- Sử dụng PAM (Pralidoxim): Sử dụng càng sớm càng tốt sau khi chẩn đoán. Thời

gian sử dụng tùy theo liệu tình, ít nhất từ 3-4 ngày đầu sau khi nhiễm độc.

- Biện pháp khác: điều trị hỗ trợ: + Hồi sức cấp cứu: Là biện pháp điều trị ngộ độc phot pho hữu cơ quan trọng cần được ưu tiên. Cho người bệnh thở oxy giúp người bệnh dễ thở, đặt nội khí quản và thông khí nếu người bệnh bị suy hô hấp.

+ Hồi sức tuần hoàn: Cân bằng dịch, nếu bị tụt huyết áp sau khi bù dịch thì cho dùng

thuốc vận mạch.

+ Bù nước và điện giải: Người bệnh rất dễ mất nước do nôn ói, tiêu chảy, không ăn uống được, ngộ độc atropine, ngộ độc nước do rửa dạ dày không đúng hoặc truyền dịch quá nhiều.

+ Bổ sung dinh dưỡng: Cần đảm bảo dinh dưỡng cho người bệnh bằng đường tiêu hóa và truyền tĩnh mạch. Với người bệnh nhiễm độc bằng đường tiêu hóa những ngày đầu phải nuôi dưỡng cơ thể bằng đường tĩnh mạch.

+ Chăm sóc vệ sinh cá nhân của người bệnh. + Khám tâm thần và trị liệu tâm lý cho người bệnh tự độc. Hướng dẫn để ngăn ngừa

tái nhiễm.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Nhanh chóng loại bỏ chất độc ra khỏi cơ thể: súc rửa dạ dày, thay áo quần sạch, tắm

rửa, gội đầu cho người bệnh.

- Nhanh chóng thực hiện các y lệnh, xét nghiệm đầy đủ. - Đảm bảo hô hấp: Cho người bệnh thở oxy, phụ giúp bác sĩ đặt nội khí quản, hút

đờm dãi, thực hiện y lệnh thuốc.

- Đảm bảo dinh dưỡng: Bơm ăn qua sonde cho người bệnh. - Thực hiện vệ sinh cá nhân: Vệ sinh răng miệng, thân thể (đối với những người bệnh

hôn mê).

- Theo dõi và chăm sóc: Lấy mạch, nhiệt độ huyết áp, nhịp thở nếu bất thường báo

bác sỹ xử trí kịp thời.

- Với những người bệnh kích thích vật vã khi sử dụng atropin, đề phòng té ngã bằng

cách nằm giường có thanh chắn, cố định người bệnh.

9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần (đối với người bệnh tỉnh):

85

+ Động viên, an ủi, chia sẻ với người bệnh. + Trong trường hợp người bệnh tự tử: Khuyến khích người bệnh duy trì tinh thần lạc quan và tích cực; Người nhà nên bên cạnh quan tâm người bệnh; Giúp người bệnh và người nhà giải quyết mâu thuẫn gây ra ngộ độc là điều cần thiết ngay trong khi người bệnh đang điều trị để ngăn ngừa lần ngộ độc tiếp theo.

- Vệ sinh: + Hướng dẫn, hỗ trợ người bệnh trong việc thực hiện các biện pháp vệ sinh cá nhân

như vệ sinh răng miệng, tắm rửa, thay quần áo.

+ Nhỏ thuốc nhỏ mắt thường xuyên đề phòng khô giác mạc, nhiễm khuẩn mắt. - Vận động: + Cho người bệnh nằm ở tư thế thích hợp. + Xoay trở, xoa bóp cho người bệnh. - Dinh dưỡng: + Bơm ăn qua sonde đối với các trường hợp có sonde. + Khuyến khích người bệnh uống nhiều nước hơn bình thường để chất độc đào thải

nhanh, tuy nhiên phải cân bằng so với lượng nước vào cơ thể.

+ Thức ăn kiêng mỡ, sữa và rượu ít nhất 10 ngày. 9.2. Phòng bệnh - Phân tích cho người bệnh và người nhà thấy được tác hại của thuốc, cách bảo quản

thuốc, đề phòng ngộ độc và cách sử dụng thuốc đúng.

- Cần tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc cất giữ, vận chuyển, sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật. Các hóa chất bảo vệ thực vật cần được để tại nơi kín đáo, ở nhà kho riêng biệt hoặc trong các hộp riêng, có khóa. Không để các hóa chất bảo vệ thực vật gần các nơi để thức ăn, nước uống.

- Các loại chai lọ bao bì đựng thuốc bảo vệ thực vật cần có đủ nhãn hiệu, không đựng

thuốc bảo vệ thực vật trong các vỏ chai lọ nước giải khát.

- Tránh xa tầm tay trẻ em. Câu hỏi thảo luận 1. Triệu chứng ngộ độc thuốc trừ sâu phot pho hữu cơ? 2. Cách sơ cứu ban đầu khi ngộ độc thuốc trừ sâu phot pho hữu cơ? 3. Các lưu ý trong chăm sóc cơ bản cho người bệnh về vệ sinh, ăn uống và vận động? 4. Các biện pháp phòng ngừa ngộ độc thuốc trừ sâu phot pho hữu cơ? Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế, Quyết định số 3610/QĐ-BYT, Hướng dẫn chẩn đoán và xử trí ngộ độc,

ngày 31/8/2015, Tr 31-35.

2. Cổng thông tin Bộ Y tế, Điều dưỡng chăm sóc người bệnh ngộ độc thuốc trừ sâu,

https://moh.gov.vn/web/phong-chong-benh-nghe-nghiep/thong-tin-hoat-dong/- /asset_publisher/xjpQsFUZRw4q/content/-ieu-duong-cham-soc-benh-nhan-ngo-oc- thuoc-tru-sau?inheritRedirect=false , ngày 6/11/2015.

86

3. Nhà thuốc Long Châu, Ngộ độc phosphor hữu cơ: Triệu chứng và cách điều trị, https://nhathuoclongchau.com.vn/bai-viet/ngo-doc-phospho-huu-co-trieu-chung-va-cach- dieu-tri-56604.html, ngày 21/6/2022.

4. Bệnh viện Hữu nghị Đa khoa Nghệ An, Ngộ độc thuốc trừ sâu Phospho hữu cơ: Triệu chứng, chẩn đoán, hướng điều trị, https://bvnghean.vn/ngo-doc-thuoc-tru-sau- phospho-huu-co-trieu-chung-chan-doan-huong-dieu-tri/.

87

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH NGỘ ĐỘC THUỐC DIỆT CỎ

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà biết được: 1. Triệu chứng ngộ độc thuốc diệt cỏ. 2. Tiến triển và biến chứng có thể xảy ra. 3. Cách chăm sóc và phòng ngừa ngộ độc thuốc diệt cỏ. II. Nội dung 1. Đại cương - Theo thống kê, mỗi năm cả nước có trên 1000 người tử vong do uống phải thuốc diệt cỏ. Điều đáng lo ngại là con số này có xu hướng tăng cao qua từng năm. Trong đó phần lớn người bệnh lựa chọn tự độc bằng thuốc diệt cỏ nhóm Paraquat, đây là nhóm chất đứng đầu các chất cực độc. Việt Nam đã có quyết định cấm tiêu thụ và sử dụng thuốc diệt cỏ Paraquat có hiệu lực từ năm 2017, tuy nhiên hiện số lượng người bệnh nhập viện do uống Paraquat tự tử không hề giảm.

- Thuốc diệt cỏ Paraquat là hợp chất hữu cơ, có công dụng ăn mòn, phá hủy các tế bào gan, thận, phổi, tim. Paraquat ít tồn lưu lâu dài trong đất so với một số thuốc diệt cỏ khác, nhưng rất độc đối với con người và sinh vật sống. Tỷ lệ tử vong khi uống hoặc hít phải thuốc diệt cỏ Paraquat khá cao, từ 70% - 90 %.

- Hiện nay, tại Việt Nam sau khi cấm lưu hành thuốc diệt cỏ cháy Paraquat và thuốc diệt cỏ 2,4 D. Trên thị trường xuất hiện loại thuốc diệt cỏ được xem là thuốc diệt cỏ cháy sinh học thế hệ mới có thành phần Glufosinate hoặc có thành phần Glyphosate:

+ Glufosinate là một thuốc trừ cỏ không chọn lọc thường được sử dụng chủ yếu ở Nhật Bản. Trên thị trường được pha với nồng độ từ 14 đến 30% glufosinate dưới dạng muối ammonium và anionic surfactants.

+ Glyphosate là một trong số những thuốc diệt cỏ được sử dụng rộng rãi nhất tại Mỹ. Glyphosate được sử dụng nhiều trong lâm nghiệp, nông nghiệp, trên đồng ruộng hoặc bãi cỏ. Glyphosate có rất nhiều dạng, trong đó bao gồm dạng axit và dạng muối. Tại Việt Nam, có khoảng 128 loại thuốc diệt cỏ mà trong đó 70-80% có chứa thành phần glyphosate. Thuốc được nhập khẩu từ Trung Quốc và Mỹ.

2. Nguyên nhân - Tự tử là nguyên nhân hay gặp nhất, thường gặp ở đối tượng thanh thiếu niên. - Đôi khi gặp một người bệnh uống nhầm do bảo quản Paraquat/ Glufosinate/

Glyphosate trong chai lọ đựng thông thường.

- Có thể gặp ngộ độc ở trẻ em do nhầm lẫn với nước uống. - Tiếp xúc qua da, vào mắt và hít phải trong quá trình phun thuốc diệt cỏ. 3. Triệu chứng 3.1. Thuốc diệt cỏ Paraquat

88

- Đến sớm: cảm giác đau rát miệng họng, dọc sau xương ức và thượng vị. Viêm, loét, niêm mạc ở miệng đỏ rực, phù nề trợt miệng, họng, thực quản xuất hiện sau nhiều giờ. Sau vài ngày loét miệng họng có giả mạc trắng dày, bẩn gây khó nuốt.

- Viêm da, màng tiếp hợp, kết mạc, long móng. - Đau bụng từng cơn, ấn vào vùng thượng vị thấy cơn đau tăng. Buồn nôn và nôn, có

thể nôn ra máu do loét dạ dày, thực quản. Chảy máu cam.

- Có hiện tượng suy hô hấp: khó thở, thở nhanh, tím tái do tổn thương phổi (hiện tượng xơ hóa phổi, tăng lắng đọng collagen) đây là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tử vong.

- Tụt huyết áp. - Thiểu niệu hoặc vô niệu: suy thận sớm trong ngày đầu tiên do tổn thương ống thận trực tiếp hoặc do rối loạn huyết động. Suy thận làm giảm độ thanh thải Paraquat làm ngộ độc nặng hơn.

- Trong trường hợp người bệnh nuốt phải lượng lớn chất độc sẽ có dấu hiệu: + Yếu cơ. + Lú lẫn. + Co giật. + Suy hô hấp. + Nhịp tim nhanh. + Hôn mê. - Trong những trường hợp ngộ độc nặng, tiên lượng tử vong do suy đa tạng trong thời

gian tính bằng giờ, tối đa vài ngày.

3.2. Thuốc diệt cỏ có thành phần Glufosinate - Buồn nôn và nôn là biểu hiện sớm của ngộ độc cấp. - Rối loạn tri giác tùy mức độ khác nhau, tùy thuộc mức độ ngộ độc thần kinh nặng,

nó xảy ra khoảng 4-30 giờ sau ngộ độc.

- Các triệu chứng có thể gặp gồm co giật và suy yếu trung tâm hô hấp cần phải hỗ trợ

thông khí. Những triệu chứng này có thể tồn tại trong một vài ngày.

- Những triệu chứng khác như rối loạn nhịp tim, sốt, mất trí nhớ, đái tháo nhạt và tiêu

cơ vân. Tụt huyết áp không hồi phục có thể xảy ra dẫn tới tử vong.

3.3. Thuốc diệt cỏ có thành phần Glyphosate - Các triệu chứng đường tiêu hóa là biểu hiện phổ biến nhất sau khi uống thuốc. Thuốc

gây xói mòn đường tiêu hóa, khó nuốt và xuất huyết tiêu hóa.

- Đôi khi có tình trạng kích ứng mắt và da do tiếp xúc qua da. Hít phải sương mù có

thể gây khó chịu ở miệng/mũi, ngứa ran và kích ứng cổ họng.

- Ngộ độc nặng: gây mất nước, hạ huyết áp, viêm phổi, thiểu niệu, thay đổi mức độ ý

thức, rối loạn chức năng gan, nhiễm toan, tăng kali máu và loạn nhịp tim.

- Người bệnh bị tổn thương thận cấp tính, tăng kali máu, phù phổi và nhiễm toan

chuyển hóa có nhiều khả năng tử vong hơn.

4. Cận lâm sàng 4.1. Xét nghiệm Paraquat - Định tính:

89

+ Bệnh phẩm là dịch dạ dày (đến sớm trước 2 giờ), nước tiểu (dương tính sau 6 giờ

và âm tính sau 24 giờ, có thể dương tính sau 2-3 ngày nếu có suy thận).

+ Test dithionite: lấy 10 ml nước tiểu, cho 1 ml NH3 25% vào, sau đó cho 3g

natridithionide vào ngoáy đều, nếu nước tiểu có màu xanh lam là dương tính.

+ Có thể bán định lượng trong nước tiểu bằng phương pháp so màu. Nồng độ nặng,

nguy cơ tử vong nếu >10 mg/L nước tiểu.

- Định lượng Paraquat trong máu trong 4 giờ >1mg/L, sau 8 giờ >0,5 mg/L là mức độ

rất nặng nguy cơ tử vong cao. 4.2. Các xét nghiệm khác Công thức máu, chức năng gan thận, khí máu động mạch, XQ phổi, chụp cắt lớp vi

tính phổi phát hiện tổn thương xơ phổi.

5. Chẩn đoán Chủ yếu dựa vào khai thác bệnh sử có uống thuốc tự tử, có vỏ thuốc hoặc có thực hiện

phun thuốc hoặc có tiếp xúc với thuốc diệt cỏ.

Ngoài ra, đối với ngộ độc thuốc diệt cỏ Paraquat: Định lượng Paraquat trong máu. 6. Tiến triển và biến chứng có thể xảy ra - Tiên lượng nặng nguy cơ tử vong nếu uống Paraquat số lượng >20 mg/kg (5ml, người bệnh 50 kg), rửa dạ dày và than hoạt muộn hoặc không đúng kỹ thuật đặc biệt lọc máu hấp phụ muộn sau 8 giờ.

- Nguy cơ tử vong khi ngộ độc Glufosinate khoảng 17.7%, nghiên cứu của Mao năm

2012 những ca ngộ độc nặng tử vong 6.1%.

- Các biến chứng có thể gặp: suy hô hấp, xơ phổi tiến triển, suy thận, viêm gan. Tổn thương gan thận có thể hồi phục được. Tổn thương phổi không hồi phục thường là nguyên nhân khiến người bệnh tử vong. Nếu người bệnh sống sót qua những ngày đầu tiên phổi sẽ tiến triển xơ hóa và gây ra bệnh lý phổi hạn chế.

7. Điều trị Các biện pháp tẩy độc và tăng thải độc phải thực hiện đồng thời càng sớm càng tốt,

không để biện pháp này ảnh hưởng đến biện pháp khác.

7.1. Hạn chế hấp thu chất độc - Gây nôn chỉ cân nhắc trong vòng 1 giờ đầu, khi người bệnh tỉnh táo, không co giật,

không nguy cơ hít sặc, và có nhân viên y tế theo dõi

- Rửa dạ dày: trong vòng 2 giờ đầu, rửa tới khi dịch rửa hết màu xanh. - Cởi bỏ áo quần dính thuốc diệt cỏ và rửa sạch vùng da bị dính hóa chất hoặc rửa mắt

bằng nước trong vài phút. - Các chất hấp phụ: + Than hoạt đơn liều: 1g/kg/lần, sorbitol liều gấp đôi liều than hoạt. Ở những người bệnh co giật và suy hô hấp có thể chống chỉ định tương đối dùng than hoạt, trừ khi đặt nội khí quản bảo vệ đường thở thì than hoạt mới có thể được sử dụng.

+ Fuller’s earth: người lớn 100-150g, trẻ em 2g/kg, pha tỷ lệ 1 phần thuốc + 2 phần

nước theo trọng lượng.

+ Đất sét, đất thịt hoặc đất thường chỉ khi ở xa bệnh viện: pha nước uống.

90

7.2. Tăng thải trừ chất độc - Bài niệu tích cực: đặt catheter tĩnh mạch trung tâm truyền dịch, lợi tiểu đảm bảo 200

ml/h, tránh phù phổi cấp do quá tải dịch.

- Lọc máu hấp phụ: khi Paraquat còn dương tính, ưu tiên càng sớm càng tốt, tốt nhất trước 8 giờ. Các loại quả lọc hấp phụ: cột than hoạt hoặc cột resin tùy theo khả năng của từng cơ sở, đã giảm được tỷ lệ tử vong xuống dưới 50 %.

- Các biện pháp lọc máu khác: thận ngắt quãng, siêu lọc máu, thẩm tách máu liên tục, thay huyết tương đã được sử dụng trong điều trị ngộ độc cấp Glufosinate nhưng không có hiệu quả thực sự trong đào thải Paraquat máu. Không đủ cơ sở dữ liệu để xác định vai trò của lọc thận trong điều trị ngộ độc Glufosinate. Lọc thận có thể hợp lý để điều trị người bệnh ngộ độc Glufosinate kèm có suy thận cấp

7.3. Liệu pháp ức chế miễn dịch: dùng thuốc Methylprednisolon, Cyclophophamide

và Dexamethasone.

7.4. Các thuốc chống oxy hóa: tác dụng chưa rõ ràng. - N-acetylcystein tĩnh mạch: là chất chống oxy hóa có tác dụng ngăn chặn quá trình xơ

phổi gây ra do các gốc oxy tự do.

- Vitamin E. - Deferioxamine (Desferan, dùng sau lần lọc máu đầu tiên). 7.5. Điều trị hỗ trợ - Chỉ cho oxy khi SpO₂ giảm nặng, theo chỉ định bác sĩ, tránh oxy liều cao kéo dài - Các thuốc bao bọc niêm mạc và giảm tiết dịch vị, ưu tiên đường tĩnh mạch. - Các thuốc giảm đau. - Điều trị co giật nếu có. - Dinh dưỡng đường tĩnh mạch: dùng lipid 20% x 500 ml/ngày, truyền tĩnh mạch chậm liên tục 50 ml/giờ. Truyền nhanh có thể gây tụt huyết áp. Ngoài tác dụng dinh dưỡng còn có tác dụng giam giữ Paraquat trong máu chờ lọc hấp phụ.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Nhanh chóng loại bỏ chất độc ra khỏi cơ thể: súc rửa dạ dày, thay áo quần sạch, tắm

rửa, gội đầu cho người bệnh.

- Đặt người bệnh ở tư thế nằm nghiêng an toàn. - Bóp bóng ambu nếu có cơn ngừng thở. - Cho thở oxy theo y lệnh của bác sĩ. - Nhanh chóng thực hiện y lệnh, thuốc, xét nghiệm đầy đủ. Chuẩn bị dụng cụ, phụ

giúp bác sĩ thực hiện thủ thuật (thở máy, cấp cứu ngừng tuần hoàn, lọc máu...).

- Đặt ống thông dạ dày, ống thông tiểu, dẫn lưu nước tiểu và theo dõi lượng nước tiểu

24 giờ.

- Thực hiện giảm đau, giảm co giật cho người bệnh. - Theo dõi nhịp thở, tình trạng tăng tiết, da, môi, móng tay, móng chân. - Theo dõi mạch, nhiệt, nhịp thở, huyết áp thường xuyên mỗi 15 phút hoặc theo chỉ

định của bác sĩ.

- Đảm bảo dinh dưỡng đường tĩnh mạch.

91

- Thực hiện vệ sinh cá nhân: vệ sinh răng miệng, thân thể (đối với những người bệnh

hôn mê).

- Đối với những người bệnh kích thích, vật vã do đau, cần phải đề phòng nguy cơ té

ngã bằng cách sử dụng giường có thanh chắn.

9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần (đối với người bệnh tỉnh): + An ủi, chia sẻ nhằm xoa dịu tâm trạng kích động của người bệnh. + Khuyến khích người bệnh duy trì tinh thần lạc quan, tích cực. + Động viên người bệnh phối hợp chữa trị. + Khuyên người nhà nên bên cạnh quan tâm người bệnh. + Đối với trường hợp người bệnh tự tử: Giúp người bệnh và gia đình giải quyết mâu thuẫn gây ra ngộ độc là điều cần thiết ngay trong khi người bệnh đang điều trị để ngăn ngừa lần ngộ độc tiếp theo.

- Vệ sinh: + Đối với những người bệnh tự độc thuốc diệt cỏ, phần lớn đều bị loét miệng qua đường uống, điều dưỡng cần hướng dẫn người bệnh vệ sinh răng miệng sạch sẽ bằng nước muối sinh lý nhằm giảm cơn đau và tình trạng nhiễm trùng. Hướng dẫn vệ sinh thân thể sạch sẽ, tắm rửa gội đầu, thay quần áo hàng ngày.

+ Đối với những người bệnh hôn mê cần vệ sinh răng miệng ít nhất 3 lần/ngày, rửa mặt bằng khăn riêng hoặc hướng dẫn người nhà cách chăm sóc vệ sinh thân thể răng miệng cho người bệnh.

- Vận động: + Cho người bệnh nằm ở tư thế thích hợp. + Xoa bóp, xoay trở cho người bệnh. - Dinh dưỡng: Người bệnh được nuôi dưỡng bằng đường tĩnh mạch. Với những người bệnh có thể nuốt được, khuyến khích người bệnh uống nhiều nước nhằm đào thải độc tố, tuy nhiên nhiên phải cân bằng so với lượng nước vào cơ thể.

9.2. Phòng bệnh - Phân tích cho người bệnh thấy được tác hại của thuốc, cách bảo quản thuốc, đề

phòng ngộ độc và cách sử dụng thuốc dùng.

- Ghi rõ các loại hóa chất, độc tính, cách sơ cứu người uống thuốc diệt cỏ trên nhãn

mác sản phẩm.

- Không đựng Paraquat/glyphosate/glufosinate trong các chai lọ thông thường hoặc

chai lọ dán nhãn đồ ăn nước uống. Cần để xa hóa chất khỏi tầm tay của trẻ.

- Rửa sạch và nấu chín tất cả các thực phẩm trước khi ăn. - Quan tâm đến trẻ đang trong độ tuổi dậy thì, tạo thói quen sống lành mạnh và tinh

thần thoải mái cho trẻ, tránh tình trạng bi quan dẫn đến tự tử.

- Người trẻ cần sinh hoạt điều độ, lựa chọn lối sống tích cực, cân bằng giữa học tập,

lao động và vui chơi giải trí, tránh tâm lý căng thẳng, stress dẫn đến hành vi tự tử…

92

- Tắm rửa bằng xà phòng cẩn thận sau khi sử dụng hoặc tiếp xúc với các sản phẩm có

chứa glyphosate.

- Nếu không may tiếp xúc với glyphosate ở dạng lỏng, bạn hãy thay và vứt ngay quần áo đã dính phải glyphosate. Bên cạnh đó, bạn cần rửa sạch vùng da bị dính hóa chất bằng xà phòng.

Câu hỏi thảo luận 1. Triệu chứng ngộ độc thuốc diệt cỏ Paraquat, glyphosate, glufosinate là gì? 2. Các lưu ý trong chăm sóc cơ bản cho người bệnh về vệ sinh, ăn uống và vận động là

gì?

3. Các biện pháp phòng ngừa là gì? 4. Xử trí ban đầu khi ngộ độc? Tài liệu tham khảo 1. Sở Y tế Gia Lai, Bệnh viện Đa khoa Tỉnh (2023), Hướng dẫn chẩn đoán và xử

trí ngộ độc, Tr 57-65.

2. Bệnh viện Bãi Cháy, “Những cơn đau giày vò” và “hệ lụy” từ ngộ độc thuốc diệt cỏ, thuốc diệt chuột, http://www.benhvienbaichay.vn/news/tin-tuc-su-kien/benh- vien-bai-chay-nhung-con-dau-giay-vo-va-he-luy-tu-ngo-doc-thuoc-diet-co-thuoc- diet-chuot.html, ngày 30/03/2022.

3. Laodong.vn, 70-90% người bệnh không qua khỏi nếu uống từ 50 ml thuốc diệt cỏ trở lên, https://laodong.vn/y-te/70-90-benh-nhan-khong-qua-khoi-neu-uong-tu- 50ml-thuoc-diet-co-tro-len-1129486.ldo, ngày 21/12/2022.

4. Bệnh viện Đa khoa Tỉnh Thái Bình, Ngộ độc Paraquat – Những điều cần biết, ngày

https://bvdktinhthaibinh.vn/ngo-doc-Paraquat-nhung-dieu-can-biet/, 20/03/2023.

5. Báo Sức khỏe & Đời sống, Ngộ độc thuốc diệt cỏ - xử lý thế nào?,

https://suckhoedoisong.vn/ngo-doc-thuoc-diet-co-xu-ly-the-nao-16964904.htm,ngày 30/07/2013.

6. Bệnh viện Đa khoa vùng Tây Nguyên, Ngộ độc thuốc trừ cỏ Glufosinate,

https://benhvienvungtaynguyen.vn/he-noi-nhi-nhiem/ngo-doc-thuoc-tru-co- glufosinate/9908, ngày 29/03/2023.

7. Nhà thuốc Long Châu, Bạn sẽ gặp phải triệu chứng gì khi bị ngộ độc Glyphosate?, https://nhathuoclongchau.com.vn/bai-viet/ban-se-gap-phai-trieu-chung- gi-khi-bi-ngo-doc-glyphosate-57090.html, ngày 27/06/2022.

8. Sở Y tế thành phố Cần Thơ, Ngộ độc thuốc diệt cỏ,

https://soytecantho.vn/Default.aspx?tabid=979&ndid=221168, 13/09/2023.

9. Báo sức khỏe đời sống, Ngộ độc thuốc diệt cỏ - xử lý thế nào,

https://suckhoedoisong.vn/ngo-doc-thuoc-diet-co-xu-ly-the-nao-16964904.htm, 30/07/2013.

93

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH NGỘ ĐỘC THUỐC TÂN DƯỢC

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà biết được: 1. Nguyên nhân ngộ độc thuốc tân dược. 2. Triệu chứng của bệnh ngộ độc thuốc tân dược. 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh ngộ độc thuốc tân dược. II. Nội dung 1. Đại cương Ngộ độc thuốc tân dược là một tình trạng phổ biến và thường gặp trong xã hội hiện nay, đặc biệt là trong các trường hợp sử dụng thuốc không đúng cách hoặc quá liều. Nguyên nhân của việc này có thể xuất phát từ việc sử dụng sai loại thuốc cho căn bệnh cụ thể, hoặc dùng quá liều so với hướng dẫn của bác sĩ. Ngoài ra, việc nhầm lẫn giữa các loại thuốc cũng có thể dẫn đến tình trạng ngộ độc thuốc nghiêm trọng. Điều đáng lưu ý là một số trường hợp ngộ độc thuốc còn liên quan đến những ý định tự tử, khi người bệnh sử dụng thuốc với mục đích tự làm tổn thương cơ thể.

Tình trạng ngộ độc thuốc không chỉ gây ra nguy cơ tử vong ngay lập tức mà còn có thể để lại những di chứng nghiêm trọng sau khi được cứu chữa. Việc không nhận biết và xử lý kịp thời có thể dẫn đến hậu quả lớn, bao gồm cả tổn thương cơ thể vĩnh viễn hoặc các vấn đề sức khỏe tâm thần. Do đó, việc nhận diện và can thiệp kịp thời là rất quan trọng để ngăn chặn và điều trị tình trạng ngộ độc thuốc một cách hiệu quả, từ đó bảo vệ sức khỏe và tính mạng của người bệnh.

Để tránh tình trạng ngộ độc thuốc tân dược, các bác sĩ khuyến cáo người dân tuyệt đối không tự ý dùng thuốc khi không có chỉ định của bác sĩ. Không tích trữ thuốc nguy hiểm trong nhà, đặc biệt với gia đình có trẻ nhỏ hoặc người có vấn đề tâm lý. Khi phát hiện người thân có biểu hiện trầm cảm, sang chấn tâm lý, cần đưa đến các cơ sở y tế, chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ. Cần nói chuyện, chia sẻ, lắng nghe nhau nhiều hơn trong gia đình và cộng đồng, để ngăn ngừa những hành vi bộc phát đáng tiếc.

- Báo động trẻ vị thành niên tự tử bằng thuốc: Theo ThS.BS Phạm Thị Kiều Trang – Trưởng Khoa Hồi sức tích cực chống độc, Bệnh viện Nhi đồng Đồng Nai, tình trạng trẻ từ 11–15 tuổi tìm đến cái chết bằng thuốc tân dược đang ở mức báo động. Nhiều em hành động bồng bột chỉ vì mâu thuẫn nhỏ với cha mẹ, chia tay người yêu, điểm thấp ở trường… “Ở lứa tuổi này, các em còn non nớt, tâm lý bất ổn nhưng lại dễ tiếp cận thuốc. Vì vậy, việc theo dõi, quan tâm từ gia đình và nhà trường đóng vai trò cực kỳ quan trọng để ngăn ngừa hậu quả đau lòng”, BS Trang khuyến cáo.

Theo bác sĩ Trịnh Việt Bắc - Phó trưởng Khoa Hồi sức tích cực chống độc Bệnh viện đa khoa Thống Nhất, tình trạng mua bán thuốc hiện nay diễn ra quá dễ dãi. Từ các loại thông dụng như Paracetamol, Panadol, Aspirin đến thuốc huyết áp, thuốc hướng thần vốn cần kê toa đều có thể mua dễ dàng ngoài tiệm thuốc. Việc người dân sử dụng thuốc mà

không có chỉ định dẫn đến nhiều ca ngộ độc nguy hiểm, trong đó có cả cố ý lẫn vô tình. “Dùng quá liều Paracetamol có thể gây tổn thương gan dẫn đến suy gan cấp – tỷ lệ tử vong cao. Hay thuốc trị mất ngủ Amitriptyline nếu uống quá liều sẽ gây hôn mê, rối loạn nhịp tim và tử vong nhanh chóng. Các thuốc huyết áp như Amlodipine, Felodipine khi dùng quá liều gây tụt huyết áp sâu, cần giải độc đặc hiệu và điều trị kéo dài, tốn kém” BS Bắc cho hay.

94

- Trong thực hành lâm sàng, thường gặp một số nhóm thuốc tân dược gây ngộ độc

như:

+ Ngộ độc barbiturat. + Ngộ độc benzodiazepin. + Ngộ độc rotundin. + Ngộ độc paracetamol. 2. Nguyên nhân Nguyên nhân dẫn đến tình trạng ngộ độc thuốc rất đa dạng, chủ yếu là do những điều

dưới đây:

- Uống sai thuốc: Đây là tình huống xảy ra khi người dùng không sử dụng chính xác loại thuốc cho tình trạng sức khỏe của mình. Điều này có thể xảy ra do hiểu lầm về tên thuốc hoặc không đủ kiến thức về công dụng hay tác dụng phụ của thuốc.

- Có ý định tự tử: Một trong những nguyên nhân nghiêm trọng nhất là khi người sử dụng thuốc có ý định tự tử. Trong tình trạng tâm lý trầm cảm, căng thẳng, người này có thể sử dụng thuốc với mục đích tự làm tổn thương cơ thể hoặc kết thúc cuộc sống của mình.

- Uống quá liều thuốc quy định: Đây là tình trạng xảy ra khi người sử dụng vượt quá liều lượng được khuyến cáo hoặc quá mức được quy định bởi bác sĩ. Nguyên nhân có thể là do hiểu lầm về liều lượng hoặc mong muốn kiểm soát triệu chứng nhanh chóng.

- Uống không có sự hướng dẫn của bác sĩ: Sử dụng thuốc mà không có sự giám sát hoặc hướng dẫn của bác sĩ là một nguyên nhân tiềm ẩn cho tình trạng ngộ độc thuốc. Việc này có thể bao gồm tự mua thuốc hoặc sử dụng thuốc dựa trên tư vấn từ người thân hoặc nguồn thông tin không tin cậy.

3. Triệu chứng Triệu chứng ngộ độc thuốc rất đa dạng, tùy thuộc vào loại thuốc, liều lượng và cơ địa

của mỗi người. Tuy nhiên, một số dấu hiệu phổ biến có thể bao gồm:

- Triệu chứng tiêu hóa: Buồn nôn, nôn mửa, đau bụng, tiêu chảy, chán ăn. - Triệu chứng thần kinh: Chóng mặt, mệt mỏi, lú lẫn, thay đổi trạng thái tinh thần (lơ

mơ, hôn mê), co giật, run rẩy, mất điều hòa.

- Triệu chứng hô hấp: Khó thở, thở nhanh hoặc chậm, thở khò khè, tím tái. - Triệu chứng tim mạch: Thay đổi nhịp tim (nhanh, chậm, không đều), tụt huyết áp,

ngừng tim.

- Các triệu chứng khác: Đau đầu, phát ban, thay đổi màu sắc nước tiểu, nước mắt,

hoặc mồ hôi, tê quanh miệng, ù tai, nhìn mờ, nói nhảm, lú lẫn.

- Da tím tái: Sự biến đổi màu sắc của da thành màu xanh tái hoặc tím, thường là một

biểu hiện của sự suy kiệt hoặc nguy hiểm đến tính mạng.

95

4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm máu: Có thể được sử dụng để đo nồng độ thuốc trong máu, đánh giá

chức năng gan, thận, điện giải, đường huyết, và các chỉ số khác.

- Xét nghiệm nước tiểu: Có thể được sử dụng để phát hiện một số loại thuốc hoặc

chất độc trong nước tiểu.

- Các xét nghiệm khác: Tùy thuộc vào loại thuốc và triệu chứng của người bệnh, có thể cần các xét nghiệm khác như điện tâm đồ, chụp X-quang, hoặc các xét nghiệm chuyên sâu khác. 5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định - Chẩn đoán ngộ độc thuốc tân dược thường dựa vào khai thác bệnh sử, khám lâm sàng và các xét nghiệm hỗ trợ (xét độc chất). Việc xác định loại thuốc và liều lượng sử dụng là quan trọng để đưa ra chẩn đoán chính xác. Các dấu hiệu và triệu chứng ngộ độc thuốc có thể khác nhau tùy thuộc vào loại thuốc và mức độ nhiễm độc, nhưng thường bao gồm các rối loạn về thần kinh, tim mạch, hô hấp, tiêu hóa và các cơ quan khác.

- Ngộ độc cấp tính của thuốc dễ được chẩn đoán hơn khi các triệu chứng xảy ra sau khi dùng thuốc chỉ một lần. Xét nghiệm máu cũng có thể kiểm tra nồng độ thuốc trong máu, cho biết liệu nồng độ thuốc có quá cao hay không.

- Ngộ độc thuốc mãn tính xảy ra do tích tụ lâu dài, thường khó xác định hơn. 5.2. Chẩn đoán phân biệt Hôn mê do những nguyên nhân khác: - Bệnh lý thần kinh trung ương (tai biến mạch não, viêm não...). - Sốt rét ác tính. - Hạ đường máu, toan Ceton do đái tháo đường. 6. Biến chứng - Tình trạng ngộ độc thuốc không chỉ gây ra nguy cơ tử vong ngay lập tức mà còn có thể để lại những di chứng nghiêm trọng sau khi được cứu chữa. Việc không nhận biết và xử lý kịp thời có thể dẫn đến hậu quả lớn, bao gồm cả tổn thương cơ thể vĩnh viễn hoặc các vấn đề sức khỏe tâm thần.

- Nếu không được điều trị, người bệnh tiến triển và có các biến chứng sau: + Viêm phổi, xẹp phổi, loét mục, viêm loét, giác mạc. + Suy gan thận nặng, bệnh não gan. + Hạ đường huyết. + Hạ thân nhiệt. + Tắc mạch do huyết khối (do nằm lâu). + Suy thận cấp do tiêu cơ vân. + Suy đa tạng, tử vong. 7. Điều trị 7.1. Nguyên tắc điều trị Nhanh chóng cho người bệnh tỉnh để tránh biến chứng bằng các nguyên tắc sau: - Tăng cường đào thải chất độc ra ngoài cơ thể.

96

- Bảo đảm hô hấp, tuần hoàn. - Bảo đảm dinh dưỡng và chống bội nhiễm. 7.2. Điều trị cụ thể - Thực hiện rửa dạ dày để loại bỏ các loại thuốc không được hấp thụ ra khỏi cơ thể. - Sử dụng than hoạt tính để giúp liên kết thuốc và giữ chúng trong dạ dày và ruột nhằm làm giảm lượng thuốc hấp thụ vào máu. Thuốc sau khi liên kết với than sẽ được thải ra ngoài qua phân.

- Khi người bệnh rơi vào trạng thái kích động, bác sĩ có thể chỉ định dùng thuốc an

thần cho đến khi tác dụng của thuốc biến mất.

- Trong trường hợp quá liều do một số thuốc nhất định, bác sĩ có thể chỉ định sử dụng các loại thuốc khác với công dụng làm thuốc giải độc nhằm đảo ngược tác dụng của thuốc ban đầu hoặc để ngăn chặn nhiều tác hại hơn.

- Đôi khi cần thuốc giải độc đặc hiệu hoặc lọc máu. - Những người bệnh bị ngộ độc nghiêm trọng có thể cần được thông khí hỗ trợ hoặc điều trị tình trạng trụy tim mạch. Người bệnh bị suy giảm ý thức có thể cần phải theo dõi hoặc kiềm chế liên tục.

- Ngoài ra có một số loại thuốc khác cũng có thể được sử dụng để giải độc cho một loại thuốc cụ thể. Ví dụ: N-Acetylcysteine là thuốc giải độc cho ngộ độc acetaminophen (tylenol), xanh methylen dùng trong ngộ độc xynua…

8. Chăm sóc điều dưỡng - Theo dõi dấu hiệu sinh tồn: mạch, huyết áp, nhiệt độ, nhịp thở, SpO2, tri giác. - Theo dõi sát các dấu hiệu bất thường như co giật, khó thở, tím tái, nôn mửa và

thông báo cho bác sĩ để xử trí kịp thời.

- Nhanh chóng loại bỏ chất độc ra khỏi cơ thể: súc rửa dạ dày, thay áo quần sạch, tắm

rửa, gội đầu cho người bệnh.

- Đặt người bệnh ở tư thế nằm nghiêng an toàn. - Bóp bóng ambu nếu có cơn ngừng thở. - Cho thở oxy theo y lệnh của bác sĩ. - Nhanh chóng thực hiện y lệnh, thuốc, xét nghiệm đầy đủ. Chuẩn bị dụng cụ, phụ

giúp bác sĩ thực hiện thủ thuật (thở máy, cấp cứu ngừng tuần hoàn, lọc máu...) khi cần.

- Đặt ống thông dạ dày, ống thông tiểu, dẫn lưu nước tiểu và theo dõi lượng nước tiểu

24 giờ. Rửa dạ dày (nếu được chỉ định).

- Thực hiện giảm đau, giảm co giật cho người bệnh. - Theo dõi nhịp thở, tình trạng tăng tiết, da, môi, móng tay, móng chân. - Theo dõi mạch, nhiệt, nhịp thở, huyết áp thường xuyên mỗi 15 phút hoặc theo chỉ

định của bác sĩ.

- Đảm bảo dinh dưỡng đường tĩnh mạch. - Thực hiện vệ sinh cá nhân: vệ sinh răng miệng, thân thể (đối với những người bệnh

hôn mê).

- Đối với những người bệnh kích thích, vật vã do đau, cần phải đề phòng nguy cơ té

ngã bằng cách sử dụng giường có thanh chắn.

97

9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần (đối với người bệnh tỉnh): + An ủi, chia sẻ nhằm xoa dịu tâm trạng lo lắng của người bệnh. + Khuyến khích người bệnh duy trì tinh thần lạc quan, tích cực. + Động viên người bệnh phối hợp chữa trị. + Khuyên người nhà nên bên cạnh quan tâm người bệnh. + Đối với trường hợp người bệnh tự tử: Giúp người bệnh và gia đình giải quyết mâu thuẫn gây ra ngộ độc là điều cần thiết ngay trong khi người bệnh đang điều trị để ngăn ngừa lần ngộ độc tiếp theo.

- Vệ sinh: + Đối với những người bệnh tỉnh: hướng dẫn vệ sinh thân thể sạch sẽ, tắm rửa gội

đầu, thay quần áo hàng ngày.

+ Đối với những người bệnh hôn mê cần vệ sinh răng miệng ít nhất 2 lần/ngày, rửa

mặt bằng khăn riêng và vệ sinh thân thể răng miệng cho người bệnh.

- Vận động: + Cho người bệnh nằm ở tư thế thích hợp. + Xoa bóp, xoay trở cho người bệnh. - Dinh dưỡng: Cho ăn các thức ăn nhẹ (cháo, súp, phở), dễ tiêu, đủ calo. Nếu người bệnh không ăn được phải đặt sonde dạ dày khi có tổn thương thực quản (ngộ độc acid, base mạnh), tăng cường bổ sung nước và điện giải.

9.2. Phòng bệnh Để phòng tránh ngộ độc thuốc, quan trọng nhất là phải sử dụng thuốc đúng cách và bảo quản thuốc cẩn thận. Cụ thể, cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ, không tự ý tăng giảm liều, và bảo quản thuốc ở nơi an toàn, tránh xa tầm tay trẻ em. Ngoài ra, cần trang bị kiến thức sơ cứu ngộ độc thuốc để xử lý kịp thời khi có sự cố.

Các biện pháp phòng tránh ngộ độc thuốc: - Sử dụng thuốc đúng cách: + Không tự ý mua thuốc khi không có chỉ định của bác sĩ. + Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng thuốc trước khi dùng. + Tuân thủ liều lượng và thời gian sử dụng thuốc theo chỉ định. + Không tự ý tăng giảm liều hoặc bỏ thuốc khi thấy triệu chứng bệnh thuyên giảm. + Không trộn thuốc với thức ăn, đồ uống, đặc biệt là với trẻ em. + Cần ghi nhớ và trình bày cho bác sĩ về tiền sử dị ứng, ngộ độc thuốc của mình

trước khi được kê đơn.

- Bảo quản thuốc an toàn: + Để thuốc ở nơi cao, kín, có nhãn mác rõ ràng, tránh xa tầm tay trẻ em. + Không để thuốc ở những nơi dễ nhầm lẫn như chai đựng nước uống, hộp kẹo. + Không để thuốc uống chung với các loại hóa chất khác. + Thường xuyên kiểm tra hạn sử dụng và vứt bỏ thuốc quá hạn. - Phòng tránh ngộ độc thuốc ở trẻ em:

98

+ Không cho trẻ tiếp xúc với các loại thuốc và hóa chất. + Dạy trẻ về tác hại của thuốc và hóa chất. + Đảm bảo trẻ luôn có người lớn theo dõi khi chơi. - Các biện pháp khác: + Trang bị kiến thức sơ cứu ngộ độc thuốc. + Khi có dấu hiệu ngộ độc, cần nhanh chóng đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần

nhất.

+ Gọi cấp cứu nếu người bệnh có dấu hiệu nguy hiểm như co giật, khó thở, hôn mê. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân ngộ độc thuốc tân dược? 2. Triệu chứng nhận biết ngộ độc thuốc tân dược? 3. Cách phòng ngộ độc? Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế, Quyết định số 3610/QĐ-BYT, Hướng dẫn chẩn đoán và xử trí ngộ độc,

ngày 31/8/2015, Tr 9-30.

2. Báo động tình trạng ngộ độc thuốc tân dược, https://dongnaicdc.vn/bao-dong-tinh-

trang-ngo doc-thuoc-tan-duoc, 17/07/2025.

3. Nhà thuốc Long Châu, Ngộ độc thuốc là gì? Nguyên nhân và cách sơ cứu ngộ độc

thuốc, https://nhathuoclongchau.com.vn/bai-viet/ngo-doc-thuoc-la-gi-nguyen-nhan-va- cach-so-cuu-ngo-doc-thuoc.html, 04/03/2024.

99

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH NGỘ ĐỘC THUỐC ACETAMINOPHEN

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà: 1. Hiểu được nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của ngộ độc Acetaminophen. 2. Biết cách chăm sóc, phòng ngừa và tuân thủ điều trị đúng hướng dẫn của nhân viên

y tế.

II. Nội dung 1. Đại cương - Acetaminophen (Paracetamol) là thuốc giảm đau, hạ sốt được sử dụng rộng rãi nhất trên thế giới. Với liều điều trị, nó là thuốc có tính an toàn cao, nhưng quá liều có thể dẫn đến hoại tử gan cấp và tử vong.

- Ngộ độc acetaminophen (paracetamol) là tình trạng tổn thương gan do dùng liều

thuốc vượt quá khả năng chuyển hóa của cơ thể.

- Thường xảy ra khi: + Uống ≥150 mg/kg (trẻ em) hoặc ≥7,5 g/24 giờ (người lớn) + Dùng nhiều thuốc có cùng hoạt chất (Paracetamol) mà không biết. + Dùng liều điều trị kéo dài ở người có bệnh gan, nghiện rượu, suy dinh dưỡng. 2. Nguyên nhân - Uống quá liều paracetamol do: + Tự ý dùng thuốc giảm đau, hạ sốt nhiều lần trong ngày. + Dùng phối hợp nhiều loại thuốc cảm cúm, giảm đau chứa paracetamol. + Tự tử bằng cách uống liều cao. - Nguy cơ tăng độc tính nếu: + Có bệnh gan mạn, nghiện rượu. + Dinh dưỡng kém, dùng thuốc cảm ứng men gan (rifampicin, phenytoin…). 3. Triệu chứng Biểu hiện chia làm 4 giai đoạn: - Giai đoạn 1 (trước 24 giờ): Một số bệnh nhân không có triệu chứng, có thể gặp

buồn nôn, nôn, vã mồ hôi, tái, khó chịu và lơ mơ.

- Giai đoạn 2 (1-3 ngày): Khó chịu hoặc đau hạ sườn phải kèm gan to và đau, men

gan (AST, ALT) tăng

- Giai đoạn 3 (từ 3-5 ngày): Hầu hết người bệnh bị ngộ độc paracetamol sẽ khỏi ở giai đoạn 2. Tuy nhiên với những ca nặng có thể tiến triển thành suy gan tối cấp biểu hiện vàng da, bệnh não gan, rối loạn đông máu, tăng amylase máu, suy đa tạng và tử vong. Toan chuyển hóa nặng kèm theo tăng lactat.

- Giai đoạn 4 (từ ngày 5-2 tuần): Giai đoạn phục hồi. Nếu người bệnh được điều trị khỏi bệnh thì các triệu chứng sẽ được phục hồi trong vòng 30 ngày hoặc lâu hơn. Còn nếu không được điều trị, người bệnh có nguy cơ tử vong trong 4-18 ngày sau khi dùng thuốc

100

4. Cận lâm sàng - Định lượng nồng độ acetaminophen trong máu (sơ đồ Rumack–Matthew). - Men gan (AST, ALT): tăng cao khi có tổn thương gan. - Bilirubin, PT, INR: đánh giá mức độ suy gan. - Creatinin, ure: đánh giá chức năng thận. - Đường huyết, khí máu: kiểm tra biến chứng chuyển hóa. 5. Chẩn đoán Dựa vào: - Tiền sử: uống liều cao hoặc nhiều lần thuốc chứa paracetamol. - Triệu chứng lâm sàng: bao gồm các triệu chứng ban đầu như buồn nôn, nôn mửa, chán ăn, đau bụng và các triệu chứng nặng hơn như mệt mỏi, da vàng, tiểu ra máu, giảm tiểu tiện, co giật, lú lẫn...

- Cận lâm sàng: men gan tăng, nồng độ thuốc trong máu cao. 6. Biến chứng - Suy gan cấp, hoại tử tế bào gan. - Rối loạn đông máu, xuất huyết tiêu hóa. - Hạ đường huyết. - Suy thận cấp. - Tử vong nếu không điều trị kịp thời. 7. Điều trị a. Điều trị đặc hiệu: N-acetylcystein (NAC) là thuốc giải độc đặc hiệu: - Càng dùng sớm (trong 8–10 giờ đầu), hiệu quả càng cao. - Có thể dùng đường uống hoặc truyền tĩnh mạch. b. Điều trị hỗ trợ - Rửa dạ dày, dùng than hoạt tính nếu đến sớm (<2 giờ sau uống). - Truyền dịch, cân bằng điện giải. - Bảo vệ tế bào gan: dùng thuốc hỗ trợ gan theo chỉ định. - Điều trị suy gan cấp: hồi sức, theo dõi sát, có thể ghép gan nếu nặng. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh: + Rửa dạ dày (nếu bệnh nhân đến sớm). + Cho uống hoặc đặt sonde than hoạt theo chỉ định. + Truyền thuốc giải độc N-acetylcysteine (NAC) đúng liều, đúng tốc độ. - Đảm bảo đường thở thông thoáng, tư thế an toàn (nếu lơ mơ). - Chăm sóc đường truyền tĩnh mạch. Theo dõi vị trí truyền, phòng viêm tắc tĩnh

- Phòng loét tì đè nếu người bệnh nằm lâu. Đảm bảo tư thế thoải mái, an toàn. - Đảm bảo nghỉ ngơi tuyệt đối trong giai đoạn cấp. - Hỗ trợ ăn uống khi cho phép: ăn nhẹ, dễ tiêu, hạn chế đạm khi suy gan. - Theo dõi sinh hiệu: + Mạch, huyết áp, nhịp thở, nhiệt độ: theo dõi mỗi 1–2 giờ trong giai đoạn cấp

mạch.

101

+ SpO2: phát hiện sớm suy hô hấp hoặc rối loạn tuần hoàn. - Theo dõi ý thức: phát hiện sớm dấu hiệu hôn mê gan. - Theo dõi triệu chứng lâm sàng: + Giai đoạn sớm (0–24 giờ): buồn nôn, nôn, chán ăn, đau vùng thượng vị, mệt mỏi. + Giai đoạn trung gian (24–72 giờ): giảm triệu chứng tiêu hóa nhưng tăng men gan. + Giai đoạn muộn (72–96 giờ): vàng da, đau hạ sườn phải, xuất huyết, hôn mê gan. - Theo dõi xét nghiệm: men gan, đông máu, đường huyết. - Phát hiện và báo bác sĩ kịp thời khi: + Tri giác xấu dần. + Có dấu hiệu xuất huyết. + Vàng da tăng nhanh. + Nước tiểu ít hoặc vô niệu. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Động viên bệnh nhân, giúp yên tâm điều trị. + Với trường hợp tự tử, cần hỗ trợ tâm lý, tránh tái diễn. - Vệ sinh: + Hướng dẫn người bệnh: Giữ vệ sinh cá nhân sạch sẽ, tắm rửa hằng ngày nếu tình trạng cho phép. Vệ sinh răng miệng sau nôn ói để tránh viêm nhiễm và giảm cảm giác khó chịu.

+ Đối với bệnh nhân nằm viện dài ngày: Lau người, thay quần áo, ga giường thường

xuyên. Giữ da khô, sạch, phòng ngừa loét tì đè. + Giữ phòng bệnh thông thoáng, sạch sẽ. + Tránh mùi thuốc lá, rượu bia và hóa chất gây hại cho gan. + Hỗ trợ chăm sóc vệ sinh cho người bệnh đúng cách. + Không tự ý cho người bệnh dùng thêm thuốc hoặc thảo dược khi chưa có chỉ định. - Vận động: + Giai đoạn cấp tính: Khuyên người bệnh nghỉ ngơi tuyệt đối. Hạn chế vận động để

giảm gánh nặng chuyển hóa cho gan.

+ Giai đoạn hồi phục: Tập vận động nhẹ nhàng: ngồi dậy, đi lại chậm trong phòng.

Tăng dần mức độ vận động theo thể trạng.

+ Sau xuất viện: Duy trì chế độ sinh hoạt điều độ. Nghỉ ngơi hợp lý giúp gan phục hồi

hoàn toàn

+ Tránh thức khuya, căng thẳng kéo dài. + Tránh lao động nặng, làm việc quá sức. - Dinh dưỡng: + Giai đoạn cấp tính (0–72 giờ đầu): Trong giai đoạn này, gan bị tổn thương nặng, người bệnh thường buồn nôn, nôn, chán ăn. Ưu tiên thức ăn lỏng hoặc mềm: Cháo loãng, súp rau, nước oresol theo chỉ định. Nếu nôn nhiều: ăn rất ít, chia nhỏ nhiều lần. Lưu ý:

Không ép ăn khi người bệnh buồn nôn nhiều, theo dõi nguy cơ hạ đường huyết. Đối với bệnh nhân nặng: Có thể nuôi dưỡng qua đường tĩnh mạch hoặc sonde theo chỉ định.

102

+ Giai đoạn hồi phục (sau 72 giờ – trước xuất viện): Tăng dần lượng và chất thức ăn. Chuyển từ lỏng sang mềm rồi đặc dần. Bổ sung chất đạm hợp lý để tái tạo tế bào gan (Thịt nạc, cá hấp, trứng, sữa ít béo…). Tránh ăn quá no trong một bữa.

+ Giai đoạn sau xuất viện: duy trì chế độ ăn và tái khám theo chỉ định. Hạn chế: Thức ăn chiên xào, nhiều dầu mỡ, cay nóng, chế biến sẵn. Nên ăn đúng giờ, không bỏ bữa, không ăn khuya, không dùng thuốc giảm đau khi đói. Uống nước đều đặn, không uống quá nhiều cùng lúc. Không tự ý dùng thuốc đông y hoặc thực phẩm chức năng.

9.2 Phòng bệnh - Chăm sóc tâm lý: trấn an, đặc biệt với người bệnh tự tử. - Không tự ý dùng thuốc hoặc phối hợp nhiều thuốc cảm cúm, giảm đau. - Tuân thủ liều dùng: không quá 4g/ngày ở người lớn, hoặc 60 mg/kg/ngày ở trẻ. - Không uống rượu bia khi đang dùng thuốc chứa acetaminophen. - Bảo quản thuốc xa tầm tay trẻ em. - Khi có triệu chứng ngộ độc (nôn, vàng da, mệt, đau bụng, chảy máu, nôn nhiều…)

cần đến ngày cơ sở y tế gần nhất.

Câu hỏi thảo luận 1. Trình bày nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của bệnh ngộ độc acetaminophen. 2. Trình bày cách chăm sóc và phòng ngộ độc acetaminophen Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế (2022), Hướng dẫn chẩn đoán và xử trí ngộ độc thuốc paracetamol. 2. Trung tâm Chống độc - Bệnh viện Bạch Mai (2023), Quy trình xử trí ngộ độc

acetaminophen.

3. Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Ngộc độc Paracetamol: Tiệu chứng, nguyên nhân và

viện Vinmec, 4. Bệnh hiểu ngộ về độc Acetaminophen,

cách chẩn đoán, https://tamanhhospital.vn/thuoc/ngo-doc-paracetamol/, 2023 Tìm https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/tim-hieu-ve-ngo-doc-acetaminophen-vi

103

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH NGỘ ĐỘC THUỐC PHIỆN

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và gia đình biết được: 1. Triệu chứng của ngộ độc thuốc phiện. 2. Cách xử trí khi bị ngộ độc thuốc phiện. 3. Cách theo dõi và dự phòng ngộ độc thuốc phiện. II. Nội dung 1. Đại cương Ngộ độc thuốc phiện là một vấn đề nhức nhối của xã hội trong nhiều năm qua. Thuốc phiện thường dùng là Opi, trong đó phổ biến nhất là Heroin. Dùng những chất gây nghiện này phải tăng dần liều mới đạt được đáp ứng “khoái cảm” nên dễ ngộ độc và nhanh chóng dẫn đến tử vong. Do vậy ngộ độc cấp Opi trong những năm gần đây cũng gia tăng ở mức báo động. Thuốc phiện chia làm 2 loại:

- Opiat: Các chất có nguồn gốc từ nhựa cây thuốc phiện. Thực tế thường dùng để chỉ

các dẫn chất của morphin.

- Opioid: Các hợp chất mà tất cả các tác dụng trực tiếp đều bị naloxon đối kháng. Các

opioid được phân loại thành dạng tự nhiên, bán tổng hợp và tổng hợp.

2. Nguyên nhân - Ngộ độc thuốc phiện thường gặp sau tiêm thuốc, hút, hít các loại thuốc phiện. - Quá liều do đổi dùng sang người bán khác vì vậy tính sai liều, hoặc lần đầu dùng lại sau một thời gian cai thuốc. Thực tế cũng thường gặp ngộ độc do tăng liều để đạt khoái cảm, dùng thuốc quá liều để tự tử hoặc bị đầu độc. - Tai biến do điều trị các dẫn chất thuốc phiện. 3. Triệu chứng 3.1. Triệu chứng - Ức chế thần kinh trung ương: Là một trong 3 tiêu chuẩn của ngộ độc thuốc phiện.

Các dấu hiệu thay đổi từ lơ mơ, ngủ gà tới hôn mê.

- Đồng tử mắt co nhỏ: Là dấu hiệu lâm sàng kinh điển thứ hai ở các người bệnh ngộ

độc và thấy ở hầu hết các trường hợp.

- Ức chế hô hấp có thể gây tử vong: Giảm tần số thở. Khi ngộ độc nặng hơn, da người

bệnh tím đậm và thở rất chậm.

- Tác dụng trên hệ tim mạch: Giảm huyết áp, loạn nhịp tim. - Các tác dụng trên hệ tiêu hóa: Ban đầu buồn nôn và nôn và sau đó rất khó gây nôn.

Giảm nhu động ruột dẫn đến ứ đọng thức ăn, giảm hấp thu.

3.2. Cận lâm sàng - Công thức máu. - Khí máu động mạch. - Chức năng gan thận, điện giải đồ. - Đường máu. - Xét nghiệm nước tiểu tìm Opi.

104

- Đo điện tim. - Nếu có chấn thương: Chụp CT sọ não hoặc XQ các vùng chấn thương. 4. Chẩn đoán 4.1. Chẩn đoán xác định - Dựa vào lâm sàng: hoàn cảnh sau tiêm, hít thuốc phiện. - Tam chứng ức chế thần kinh trung ương, đồng tử co nhỏ, ức chế hô hấp. - Xét nghiệm opiat nước tiểu. 4.2. Chẩn đoán phân biệt - Xuất huyết não. - Ngộ độc các thuốc an thần, gây ngủ, gây mê, rượu, chống trầm cảm (seduxen,

phenobarbital, amitriptilin...).

- Các chất gây co đồng tử: Ngộ độc phốt pho hữu cơ. 5. Biến chứng Nếu phát hiện sớm, điều trị kịp thời sẽ hồi phục hoàn toàn, nếu phát hiện muộn sẽ có

các biến chứng có thể xảy ra:

- Sốc, trụy tim mạch dẫn đến tử vong. - Loạn nhịp tim, rung nhĩ, ngừng tim do tăng kali máu. - Các biến chứng khác: bí tiểu do tăng trương lực cơ, suy thận, hạ đường huyết, hạ

thân nhiệt, viêm phổi hít sặc.

- Các biện chứng do tiêm chích không đảm bảo vô khuẩn. 6. Điều trị 6.1. Đảm bảo hô hấp - Thở oxy ẩm qua mask có túi dự trữ. - Đặt ống nội khí quản - thở máy nếu có suy hô hấp, ngưng thở, thở chậm. 6.2. Dùng thuốc giải độc đặc hiệu: Naloxone. 6.3. Điều trị phối hợp - Hội chứng cai thuốc: + Xảy ra khoảng 6 - 12 giờ sau liều heroin cuối cùng. + Ngáp, chảy nước mắt, nước mũi, tăng thân nhiệt, dãn đồng tử, ói, tiêu chảy, đau

chi, yếu cơ, run...

+ Xử trí: diazepam, aminazin, thiopental, kết hợp truyền dịch (glucose) trong 5 - 6

ngày, triệu chứng sẽ từ từ giảm.

- Đảm bảo huyết động: + Bù đủ dịch theo áp lực tĩnh mạch trung tâm và lượng nước tiểu hàng ngày. + Dùng thuốc vận mạch nếu vẫn còn hạ huyết áp. + Cân bằng nội môi: nước, điện giải, kiềm toan. - An thần: sử dụng benzodiazepin khi: + Co giật. + Kích thích vật vã. + Thở chống máy,... - Dinh dưỡng:

105

+ Nuôi ăn qua sonde dạ dày nếu người bệnh thở máy + Cho ăn đường miệng nếu người bệnh tỉnh táo, ăn uống được. - Vệ sinh, xoay trở, chống loét. 7. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 7.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Giữ tinh thần bình tĩnh, hợp tác điều trị. Không mặc cảm, lo sợ hoặc giấu bệnh. + Người bệnh nên nghe theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Chia sẻ cảm xúc, khó chịu với

bác sĩ, điều dưỡng hoặc người thân.

+ Gia đình cần động viên, an ủi, tránh trách móc hoặc gây áp lực tinh thần. Theo dõi các

dấu hiệu bất thường về tâm lý như lo âu nhiều, buồn chán kéo dài.

+ Khi cần thiết, người bệnh có thể được tư vấn tâm lý để phòng ngừa tái sử dụng thuốc

phiện.

+ Tinh thần ổn định giúp giảm nguy cơ tái nghiện và hỗ trợ hồi phục lâu dài. - Vệ sinh: + Buồng bệnh phải yên tĩnh, thoáng mát, sạch sẽ. + Giữ cơ thể sạch sẽ tắm rửa, lau người hằng ngày (theo tình trạng sức khỏe). Giữ quần áo,

chăn gối khô ráo, sạch sẽ.

+ Vệ sinh răng miệng đánh răng hoặc súc miệng ít nhất 2 lần/ngày. + Rửa tay sạch trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh - Vận động-Phục hồi chức năng: + Giai đoạn cấp nghỉ ngơi là chính, tránh làm việc nặng. Hạn chế đi lại nhiều nếu còn mệt,

chóng mặt.

+ Đề phòng té ngã nếu người bệnh hôn mê. + Khi sức khỏe cải thiện tập vận động nhẹ nhàng: đi bộ chậm, tập thở sâu. Tăng dần mức

độ vận động theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

- Tránh lao động nặng, thức khuya, sinh hoạt không điều độ. - Chế độ dinh dưỡng + Nếu người bệnh hôn mê, có thở máy, cần cho người bênh ăn qua sone dạ dày và nuôi

dưỡng bằng đường tĩnh mạch.

+ Giai đoạn hồi phục, người bệnh ăn uống bình thường, thức ăn đầy đủ dinh dưỡng. 7.2. Phòng bệnh: Hướng dẫn người bệnh và người nhà: - Hợp tác với nhân viên y tế để điều trị và chăm sóc cho người bệnh theo từng giai

đoạn bệnh.

- Người nhà giám sát người bệnh tiếp tục dùng thuốc phiện. - Người nhà nắm được các triệu chứng cần theo dõi sau khi dùng thuốc Naloxone và hội chứng cai thuốc như: nhịp thở, ngáp, chảy nước mắt, nước mũi, tăng thân nhiệt, nôn ói, tiêu chảy, đau chi, run...

- Giải thích cho người bệnh và gia đình biết các biến chứng nếu tiếp tục dùng thuốc

phiện.

- Động viên người nhà đưa người bệnh đi cai nghiện.

106

- Hướng dẫn người nhà các triệu chứng ngộ độc thuốc phiện, cách xử khí trước khi đưa đến bệnh viện, báo cáo trung thực với nhân viên y tế về loại thuốc và liều dùng trước khi ngộ độc, để sớm điều trị cho người bệnh hiệu quả.

Câu hỏi thảo luận 1. Các triệu chứng của ngộ độc thuốc phiện? 2. Các triệu chứng của hội chứng cai thuốc? 3. Cách xử trí khi bị ngộ độc thuốc phiện? Tài liệu tham khảo Bệnh viện Bệnh nhiệt đới, Ngộ đọc thuốc phiện, https://emed.bvbnd.vn/wiki/phac-

do/phac-do-cap-cuu-1/ngo-doc-thuoc-phien-opioid/, 2020

107

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH NGỘ ĐỘC NẤM

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và gia đình biết được: 1. Nguyên nhân của ngộ độc nấm 2. Triệu chứng của ngộ độc nấm. 3. Cách xử trí khi bị ngộ độc nấm. 4. Cách phòng ngộ độc nấm. II. Bệnh học 1. Đại cương - Ngộ độc nấm là tình trạng cơ thể xuất hiện những biểu hiện bất thường sau khi ăn nhầm nấm độc, từ nhẹ như rối loạn hệ tiêu hóa đến nặng như suy gan, suy thận và để lại di chứng thần kinh. Tùy thuộc vào loại nấm, độc tố và liều lượng cơ thể dung nạp mà các biểu hiện sẽ khác nhau.

- Ngộ độc nấm thường xảy ra rải rác ở vùng nông thôn, miền núi vào mùa mưa – thời điểm nấm mọc nhiều, gây nhiều ca ngộ độc tập thể, thậm chí tử vong hàng loạt nếu không được xử trí kịp thời.

- Chất độc trong các loại nấm rất khác nhau về thành phần hóa học, do đó tác động của chúng khác nhau đáng kể dẫn đến hướng điều trị cũng khác nhau. Vì vậy, không nên xem nhẹ bất cứ biểu hiện khác thường nào, nếu nghi ngờ mình hoặc những người xung quanh bị ngộ độc nấm thì cần tìm kiếm sự trợ giúp y tế ngay lập tức, tránh để lâu gây nguy hiểm đến tính mạng.

2. Nguyên nhân - Ăn nhầm nấm độc + Nấm độc mọc hoang dại, hình dáng bên ngoài giống với nấm ăn được nên dễ nhầm

+ Một số loại nấm độc có màu sắc sặc sỡ, nhưng cũng có loại trông rất giống nấm

lẫn.

thường dùng (như nấm mỡ, nấm rơm).

- Thiếu hiểu biết khi hái và sử dụng nấm: Người dân không có kiến thức nhận diện nấm an toàn, dựa vào kinh nghiệm dân gian (chẳng hạn “nấm có sâu ăn là nấm lành”, “nấm mọc trên gỗ mục không độc”...) nhưng thực tế những quan niệm này không chính xác.

108

- Bảo quản và chế biến không đúng cách: Một số nấm khi bảo quản lâu ngày hoặc

chế biến sai cách có thể sinh độc tố hoặc làm tăng độc tính.

- Sử dụng nấm lạ, chưa rõ nguồn gốc: Ăn thử nấm chưa được kiểm định hoặc không

rõ loài, đặc biệt là các loại nấm hái trong rừng, ven suối, nương rẫy.

3. Triệu chứng Khi ăn phải nấm độc, tuỳ theo loại nấm mà có các biểu hiện ngộ độc khác nhau. Biểu hiện ngộ độc nấm có thể xuất hiện rất nhanh ngay sau khi ăn 20-30 phút, còn bình thường biểu hiện ngộ độc xuất hiện sau 2-4 giờ, thậm chí xuất hiện muộn sau khi ăn 20 giờ. Ngộ độc càng muộn thì càng khó chữa.

Ngộ độc do ăn phải nấm độc thường có các biểu hiện chung như sau: - Đau bụng dữ dội thành từng cơn, đi ngoài ra nhiều nước tanh, thối, dính máu. - Buồn nôn, nôn ra thức ăn, có thể lẫn máu. - Toàn thân mệt mỏi, chân tay lạnh, khát nước, đôi khi nổi mẩn. - Hoa mắt, chóng mặt, da xanh tái. - Co giật, tăng tiết đờm dãi. - Đi tiểu ít hoặc không đi tiểu được. - Khó thở. * Nhóm gây ngộ độc sớm: Với một số loại nấm gây ngộ độc sớm, thường biểu hiện sau ăn 30 phút đến 2 giờ, tối đa là 6 giờ, bệnh nhân có thể xuất hiện các triệu chứng như: chóng mặt, mệt, vã mồ hôi, chảy nước mắt, nước dãi, tiêu chảy, nôn mửa, hạ huyết áp… Một số trường hợp còn có các biểu hiện như giãy giụa, co giật, mê sảng, đồng tử giãn, đỏ da, niêm mạc miệng và mắt khô, có các ảo giác như nhìn thấy các đốm sáng hoặc các vạch nối nhau chạy trước mắt…

* Nhóm gây ngộ độc muộn: Nhóm gây ngộ độc muộn thường rất nguy hiểm do dấu hiệu ngộ độc chỉ xuất hiện sau 6 – 12 giờ, thậm chí là 20 giờ. Các biểu hiện thường gặp ở nhóm này là đau bụng, nôn mửa, tiêu chảy nhiều, nước tiểu vàng, chảy máu chân răng, chảy máu mũi, đi ngoài ra máu… Với nhóm gây ngộ độc muộn, bệnh nhân tử vong rất nhanh chỉ sau vài ngày do suy gan, chảy máu nhiều, co giật…

3. Cận lâm sàng - Tổng phân tích tế bào máu, đông máu, tổng phân tích nước tiểu, chức năng gan

thận, điện giải đồ, đường máu,

- Xét nghiệm phát hiện độc tố nấm. - Cách lấy mẫu các loại nấm đã ăn: Nấm nguyên cây được ưu tiên hơn, nhưng có thể nhận dạng trên các bộ phận của nấm, đặc biệt phần mũ. Bảo quản bằng cách bọc nấm trong giấy sáp, đặt vào túi giấy và làm lạnh mẫu. Không nên lưu trữ trong túi nhựa.

5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định Chẩn đoán xác định ngộ độc nấm khi có: - Tiền sử: Ăn nấm hoang dại hoặc nấm không rõ loại.

109

- Triệu chứng lâm sàng điển hình xuất hiện sau khi ăn, thường gặp: + Rối loạn tiêu hóa: buồn nôn, nôn nhiều lần, đau quặn bụng, tiêu chảy (nước hoặc

+ Biểu hiện thần kinh: nhức đầu, chóng mặt, co giật, ảo giác, rối loạn tri giác, hôn mê

máu), mất nước, rối loạn điện giải.

+ Biểu hiện gan – thận (xuất hiện muộn, sau 2–3 ngày): vàng da, vàng mắt, men gan

(tùy loại nấm độc).

+ Biểu hiện tim mạch – hô hấp: vã mồ hôi, tụt huyết áp, loạn nhịp tim, suy hô hấp

tăng cao, tiểu ít hoặc vô niệu.

trong trường hợp nặng.

- Cận lâm sàng: có bằng chứng tổn thương gan, thận hoặc phát hiện độc chất nấm

trong mẫu bệnh phẩm/thức ăn. 5.2. Chẩn đoán phân biệt - Ngộ độc các chất gây tổn thương tế bào gan: CCl4, paracetamol,... - Viêm gan do virus hoặc do rượu - Ngộ độc thuốc trừ sâu lân hữu cơ (phospho hữu cơ) hoặc carbamat. - Ngộ độc thuốc ức chế enzym cholinesterase: prostigmin, polstigmin - Ngộ độc cây cà độc dược, các chất gây rối loạn tâm thần. - Ngộ độc do các tác nhân khác gây rối loạn tiêu hóa khác. 6. Biến chứng - Biến chứng tiêu hóa: Mất nước, rối loạn điện giải do nôn, tiêu chảy kéo dài. Suy

tuần hoàn do tụt huyết áp.

- Biến chứng gan: Suy gan cấp, rối loạn đông máu, hôn mê gan, phù não. - Biến chứng thận: Suy thận cấp, có thể dẫn đến phù phổi cấp, tăng kali máu gây rối

loạn nhịp tim.

- Biến chứng thần kinh – tâm thần: Ảo giác, rối loạn tri giác, co giật. Hôn mê sâu, tổn

thương não không hồi phục (do độc tố hoặc do suy gan nặng).

- Biến chứng tim mạch – hô hấp: Loạn nhịp tim, tụt huyết áp, sốc. Suy hô hấp cấp,

ngừng tim.

- Tử vong: Tỷ lệ tử vong cao, đặc biệt trong ngộ độc nấm có độc tố amatoxin,

phallotoxin (ví dụ: nấm tán trắng Amanita phalloides).

7. Điều trị 7.1 Nguyên tắc chung - Xử trí càng sớm càng tốt sau khi ăn nấm nghi ngờ. - Loại bỏ chất độc khỏi đường tiêu hóa. - Điều trị triệu chứng, duy trì chức năng sống. - Điều trị đặc hiệu tùy theo loại độc tố của nấm. - Theo dõi sát diễn biến, phát hiện biến chứng (suy gan, suy thận, rối loạn đông

máu...).

- Chăm sóc, kiểm soát bệnh nhân chặt chẽ. - Chống mất nước và chất điện giải. 7.2. Các biện pháp điều trị chính

110

- Loại bỏ độc tố ra khỏi cơ thể: Có thể được rửa dạ dày, uống than hoạt tính hoặc thuốc nhuận tràng theo chỉ định của bác sĩ. Người bệnh không tự ý gây nôn tại nhà vì có thể gây sặc, nguy hiểm.

- Điều trị hỗ trợ và duy trì chức năng sống: + Bác sĩ sẽ cho truyền dịch để bù nước – điện giải. + Thuốc giảm nôn, giảm đau, bảo vệ gan, bảo vệ dạ dày. + Theo dõi sát mạch, huyết áp, nhịp tim, lượng nước tiểu. - Điều trị đặc hiệu (nếu có): Một số trường hợp ngộ độc nấm gây tổn thương gan, thận, người bệnh có thể được chỉ định thuốc giải độc, lọc máu hoặc thậm chí ghép gan nếu cần.

- Chế độ ăn uống và sinh hoạt: + Nghỉ ngơi tuyệt đối tại giường trong giai đoạn cấp tính. + Ăn nhẹ, dễ tiêu (cháo, súp, sữa, hoa quả mềm), tránh đồ dầu mỡ, cay nóng. + Uống đủ nước theo chỉ định của bác sĩ (nếu không có chống chỉ định). + Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc nam, thuốc bắc, rượu hay các loại lá cây khi chưa

có chỉ định.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Cho người bệnh nằm tư thế thích hợp, tùy theo tình trạng người bệnh. - Theo dõi dấu hiệu sinh tồn, tri giác, trạng thái tinh thần, tình trạng đau bụng, đi cầu,

nôn, lượng nước vào – ra, màu sắc nước tiểu… - Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng. - Rửa dạ dày, than hoạt theo chỉ định của bác sỹ. - Phụ giúp bác sỹ làm thủ thuật (nếu có). - Phòng chống loét, nguy cơ té ngã (nếu người bệnh hôn mê). - Động viên, trấn an tinh thần cho người bênh, người nhà người bệnh. - Cho người bệnh nhịn ăn hoặc chế độ ăn hợp lý theo y lệnh. - Thực hiện vệ sinh cá nhân cho người bệnh. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1 Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Bệnh ngộ độc nấm có thể điều trị được nếu phát hiện và xử lý kịp thời, vì vậy người bệnh không nên quá lo lắng hay sợ hãi. Hãy tin tưởng và hợp tác với bác sĩ, điều dưỡng trong quá trình điều trị.

+ Giữ tinh thần thoải mái, nghỉ ngơi nhiều, hạn chế suy nghĩ tiêu cực. + Người nhà nên động viên, trò chuyện nhẹ nhàng, giúp người bệnh an tâm và có

niềm tin điều trị. - Vệ sinh: + Giữ cơ thể sạch sẽ, tắm hoặc lau người bằng nước ấm mỗi ngày, thay quần áo

thường xuyên.

+ Sau khi nôn ói, cần súc miệng sạch bằng nước muối loãng để tránh hôi miệng và

nhiễm khuẩn.

111

+ Rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh. - Vận động - phục hồi chức năng: + Khi đang mệt hoặc còn nôn nhiều, nên nghỉ ngơi tại giường, tránh gắng sức. + Khi tình trạng ổn định, tập cử động nhẹ nhàng tay chân, trở mình để tránh loét và

cứng khớp.

+ Khi hồi phục, tăng dần hoạt động nhẹ như đi lại trong phòng, hít thở sâu, thư giãn

để nhanh khỏe.

+ Trường hợp người bệnh hôn mê, xoay trở thường xuyên phòng chống loét ép. Xoa

bóp vận động tránh teo cơ, cứng khớp.

- Chế độ dinh dưỡng: + Trong giai đoạn cấp, bệnh nhân nhịn ăn hoàn toàn, nuôi dưỡng bằng đường tĩnh

mạch. Có thể uống ORS nếu người bệnh hết nôn.

+ Khi tình trạng người bệnh ổn định: • Ăn lỏng, dễ tiêu: cháo, súp, nước cơm loãng trong những ngày đầu. • Khi bớt nôn và tiêu chảy, có thể ăn cơm mềm, thịt nạc, cá nấu chín kỹ, rau củ hầm

mềm.

• Không ăn đồ chiên rán, cay, chua, rượu bia, cà phê vì sẽ làm gan và dạ dày mệt hơn. • Uống đủ nước mỗi ngày, có thể dùng nước đun sôi để nguội, nước oresol hoặc nước

hoa quả loãng.

• Ăn chậm, nhai kỹ và chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày để dễ hấp thu. 9.2 Phòng bệnh: - Không ăn nấm lạ, nấm hoang dại, dù trông có vẻ giống nấm ăn được. - Không thử nấm bằng mẹo dân gian (ví dụ thử với bạc, hành, tỏi…), vì các cách này

không chính xác.

- Chỉ mua nấm tại nơi uy tín, có nhãn mác, nguồn gốc rõ ràng. - Không hái nấm mọc hoang ở rừng, bìa rừng, gốc cây mục, bãi rác hay sau mưa. - Không ăn nấm chưa trưởng thành vì các đặc điểm cấu tạo của nấm còn chưa phát

triển hoàn toàn nên không thể xác định rõ loại nấm. Không nên ăn nấm quá già.

- Không nên cho động vật ăn thử, vì sẽ có loại nấm biểu hiện ngộ độc rất muộn từ 20

– 24 giờ sau khi ăn rất nguy hiểm.

- Nên sơ chế và sử dụng ngay các loại nấm thông dụng để đảm bảo an toàn. Nếu để

nấm lâu ngày, khi vi khuẩn xâm nhập làm nấm dễ bị hư và chuyển thành nấm độc.

- Nếu sau khi ăn nấm có triệu chứng buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy, mệt mỏi,

hãy đến ngay cơ sở y tế gần nhất.

- Khi đi khám, mang theo mẫu nấm hoặc thức ăn còn lại để giúp bác sĩ xác định loại

nấm độc.

- Hãy tuyên truyền cho người thân, hàng xóm biết về nguy cơ ngộ độc nấm để cùng

phòng tránh.

- Biết cách phân biệt loại nấm có thể sử dụng để làm thực phẩm và loại nấm độc là

biện pháp hiệu quả nhất để đề phòng ngộ độc do nấm độc.

112

Câu hỏi thảo luận: 1. Triệu chứng ngộ độc nấm? 2. Triệu chứng khi bị ngộ độc nấm? 3. Cách chăm sóc và phòng ngộ độc nấm? Tài liệu tham khảo Bộ y tế (2016), Hướng dẫn chẩn đoán và điều ngộ độc cấp, Nhà xuất bản Y học, Hà

Nội.

113

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH NGỘ ĐỘC THỊT CÓC

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và gia đình biết được: 1. Nguyên nhân của ngộ độc thịt cóc. 2. Triệu chứng của ngộ độc thịt cóc. 3. Cách theo dõi và dự phòng hạ ngộ độc thịt cóc. II. Nội dung 1. Đại cương Cóc có thể gây độc trong toàn bộ vòng đời của nó, từ trứng, nòng nọc, cóc nhỏ, cóc trưởng thảnh. Tuyến độc của cóc nằm bao phủ toàn bộ ỏ da, ỏ tuyến mang tai. Khi bị đe dọa cóc có thể tăng áp lực trong tuyến và phun nọc thành tia cách xa vài mét.

Nọc cóc được hấp thu tốt qua đường tiêu hóa, nồng độ đỉnh đạt sau 6 giờ, thể tích phân bố lớn (5-10 l/kg), tăng lên ở người béo và người già. Nọc cóc chuyển hóa ở gan rất ít và đào thải nguyên vẹn qua nước tiểu, thời gian bán thải từ 30-40 giờ và tăng lên khi người bệnh suy thận.

2. Nguyên nhân Các chất độc tập trung trong da, trứng, gan, ruột cóc, còn trong thịt cóc tươi không có, nhưng khi chế biến, làm thịt cóc thường bị lẫn chất độc vào thịt gây độc, thói quen ăn thịt cóc là nguyên nhân chính dẫn đến ngộ độc, đặc biệt ở trẻ em, dễ dẫn đến tử vong.

- Nhiễm độc toàn thân xảy ra khi ăn thịt cóc, gan và trứng cóc, trẻ em liếm cóc, cầm

cóc khi da bị tổn thương hay ngậm cóc vào miệng.

- Khi da bị tổn thương mà ta cầm cóc có thể gây ngộ độc. Nọc cóc phun vào mắt gây

nguy hiểm.

- Dùng thuốc cường dương có thành phần chiết xuất từ nọc cóc, cây có digitalis. 3. Triệu chứng 3.1. Triệu chứng - Sau ăn các triệu chứng xuất hiện muộn 1-2 giờ. Đầu tiên là các triệu chứng tiêu hóa, sau đó đến triệu chứng thần kinh và các triệu chứng khác, triệu chứng tim mạch xuất hiện muộn sau 6 giờ và tăng kali máu xuất hiện sau ăn 12 giờ. Các loạn nhịp nặng đe dọa tử vong thường xuất hiện trong vòng 24 giờ sau ăn.

- Nếu được điều trị các triệu chứng được cải thiện trong vòng 1-4 giờ nhưng phải sau 13 giờ mới ổn định vì nọc cóc có chu kỳ gan ruột, triệu chứng có thể tái phát sau 3-24 giờ sau điều trị, có thể kéo dài 8 ngày khi người bệnh bị suy thận.

+ Tiêu hóa: buồn nôn, nôn, tăng tiết nước bọt, đau bụng, bụng chướng, chán ăn, táo

bón.

+ Tim mạch: Nhịp chậm, ngừng xoang, loạn nhịp, tụt huyết áp, suy tim, ngừng tim. + Thần kinh: Đau đầu, ngủ gà, chóng mặt, thờ ơ, sững sờ, yếu cơ, mất ngủ, kích thích,

ngất, dị cảm, run, sảng, ảo giác, co giật, hôn mê.

+ Hô hấp: Thở nhanh, thiếu oxy.

114

+ Mắt: rối loạn về màu sắc (nhìn mọi vật có màu vàng hoặc xanh lá cây, ít gặp hơn là màu nâu, đỏ, trắng, xanh da trời). Chói mắt, nhìn thấy quầng, nhìn đôi, sợ ánh sáng, giảm nhãn áp.

+ Loạn nhịp thất và tăng kali máu có tiên lượng xấu. Không có kháng thể kháng

digoxin (Digoxin Fab) có thể gây tử vong trên 50%.

3.2. Cận lâm sàng - Định lượng glcosid tim sau ăn từ 6-8 giờ. - Điện giải: Tăng kali (triệu chứng ngộ độc nặng), giảm magie, tăng canci, giảm kali

(hiếm gặp) thường gặp ở ngộ độc mạn. - Chức năng gan, thận, đường máu. - Khí máu động mạch. 4. Chẩn đoán phân biệt: Ngộ độc các thuốc chẹn kênh canci, chẹn beta, thuốc chủ vận alpha (clonidine) cũng gây bệnh cảnh nhịp chậm, giảm huyết áp. Cần xét nghiệm digoxin máu để phân biệt.

5. Biến chứng: Phụ thuộc vào mức độ của ngộ độc, vào mức độ loạn nhịp thất, kali máu >5. Tụt huyết áp. Người bệnh có thể tử vong sau vài giờ nếu không được điều trị kịp thời.

6. Điều trị: Bao gồm các biện pháp hồi sức, điều trị đặc hiệu và các phương pháp thải

độc:

6.1. Các biện pháp hồi sức - Đảm bảo hô hấp, tuần hoàn: thở oxy, đặt nội khí quản, thở máy khi cần. - Điều trị nhịp chậm, ngoại tâm thu thất, nhịp nhanh thất, loạn nhịp dai dẳng. - Điều trị tăng kali máu, toan chuyển hóa. - Lọc máu. - Đặt máy tạo nhịp trong trường hợp không đáp ứng với thuốc điều trị chống loạn

nhịp.

- Khi không có kháng thể kháng digoxin, điều trị hồi sức là quan trọng nhất, cần theo

dõi chặt chẽ điện tim, huyết áp, điện giải đồ, khí máu động mạch.

6.2. Điều trị đặc hiệu: Kháng thể kháng digoxin (Digoxin Fab). 6.3. Các phương pháp tăng thải độc - Than hoạt. - Cholestyramin. - Đặt xông dạ dày và rửa dạ dày: không dùng nhất là khi có loạn nhịp vì có thể gây ra

nhịp nhanh thất và vô tâm thu.

- Mắt: bị nọc cóc bắn vào mắt, rửa mắt bằng nước muối hoặc nước sạch trong 15

phút, sau đó gửi khám chuyên khoa mắt.

- Các biện pháp lọc máu ngoài cơ thể không làm tăng đào thải được digoxin bao gồm lọc máu hấp phụ, lọc máu ngắt quãng. Tuy nhiên thực tế cho thấy vài trường hợp thành công khi phối hợp giữa digoxin fab với thay huyết tương ở người bệnh suy thận.

7. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 7.1. Chăm sóc cơ bản

115

a. Chế độ nghỉ ngơi - Người bệnh nghỉ ngơi, nằm tư thế dễ chịu nhất, tránh suy nghĩ, lo lắng. Đặc biệt cần

theo dõi điện tim người bệnh bằng monitoring liên tục trong 24 giờ đầu.

- Buồng bệnh yên tĩnh, thoáng mát, sạch sẽ. - Giải thích và trấn an cho người bệnh. - Vệ sinh sạch sẽ hàng ngày. - Phòng té ngã nếu người bệnh hôn mê. b. Chế độ dinh dưỡng - Đảm bảo ăn uống đầy đủ dinh dưỡng theo từng giai đoạn bệnh, trong 24 giờ đầu

nên nhịn an và nuôi dưỡng bằng đường tĩnh mạch.

- Sau giai đoạn cấp, cho người bệnh ăn uống dần dẫn từng ít một, thức ăn lỏng, dễ

tiêu hóa.

- Giai đoạn hồi phục, người bệnh ă uống bình thường, thức ăn đầy đủ dinh dưỡng. - Hạn chế thức ăn giàu kali như chuối, cam. 7.2. Phòng bệnh - Không nên ăn thịt cóc và các sản phẩm làm từ thịt cóc. - Khi có các triệu chứng của ngộ độc thịt cóc, cần tìm cách đưa người bệnh đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt. Có thể gây nôn cho người bệnh trước hoặc trong khi chuyển người bệnh đến cơ sở y tế.

- Tất cả những người cùng ăn chung bữa ăn với người bệnh, dù không có triệu chứng ngộ độc cũng cần đến cơ sở y tế để theo dõi và điều trị kịp thời khi có diễn biến của bệnh.

- Khi bị ngộ độc, cần tuân thủ chế độ điều trị của nhân viên y tế. Câu hỏi thảo luận 1. Các triệu chứng của ngộ độc thịt cóc? 2. Cách xử trí khi bị ngộ độc thịt cóc? 3. Cách dự phòng ngộ độc thịt cóc? Tài liệu tham khảo 1. Hội ký sinh trùng Việt Nam, Chẩn đoán, xử trí ngộ độc độc tố của cóc, 2019,

https://hoikysinhtrung.vn/2019/10/14/cha%CC%89n-doanxu%CC%89tringo%CC%A3- do%CC%A3c-do%CC%A3c-to-cu%CC%89a-coc/

116

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH ONG ĐỐT

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà người bệnh biết được: 1. Triệu chứng, biến chứng khi người bệnh bị ong đốt. 2. Cách điều trị khi bị ong đốt. 3. Cách chăm sóc, dự phòng ong đốt. II. Nội dung 1. Đại cương Ong đốt thường chỉ gây đau, sưng tại chỗ và không nguy hiểm. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, ong đốt có thể gây phản ứng nặng như sốc phản vệ hoặc nhiễm độc toàn thân, thậm chí có thể gây tử vong nếu không được xử trí kịp thời.

Có hai nhóm ong thường gặp: - Ong vò vẽ (bao gồm ong bắp cày, ong vàng): Loại này có thể đốt nhiều lần. - Ong mật (bao gồm cả ong bầu): Khi đốt, ngòi của ong sẽ găm vào da và để lại, con

ong sẽ chết sau đó.

Nọc ong có khoảng 40 thành phần bao gồm các enzyme và các axit amin gây đau,

sưng, viêm và có thể ảnh hưởng đến tim, gan, thận nếu bị đốt nhiều.

Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào phụ thuộc rất nhiều vào loại ong và số vết đốt và vị trí đốt. Ở người lớn bị ong vò vẽ đốt từ trên 30 vết đốt trở lên là nặng, trẻ em bị từ trên 10 nốt đốt là nặng.

Việc xử trí sớm, tích cực tập trung vào việc truyền dịch, tăng cường bài niệu có thể

làm giảm được mức độ nặng.

2. Nguyên nhân Ong thường đốt người khi cảm thấy bị đe dọa hoặc bị làm phiền. Một số nguyên nhân

phổ biến gồm:

- Tai nạn khi làm việc hoặc đi lại ngoài trời: Nhiều người bị ong đốt khi đi rừng, đi làm rẫy, leo núi... gặp phải tổ ong mà không biết. Những loại ong như ong đất, ong bắp cày, ong vò vẽ, ong vàng thường có nọc độc mạnh.

- Nuôi ong hoặc lấy mật: Những người nuôi ong hoặc đi lấy mật ong rừng có nguy cơ

bị ong mật đốt nếu không cẩn thận hoặc không có đồ bảo hộ.

- Trẻ em nghịch phá tổ ong: Trẻ thường chọc phá tổ ong, ném đá, hoặc chơi gần tổ ong mà không biết nguy hiểm. Loại ong hay tấn công trong trường hợp này là ong vàng hoặc ong vò vẽ – chúng rất dễ bị kích động và có thể đốt nhiều lần.

3. Triệu chứng - Triệu chứng tại chỗ (vị trí bị đốt): + Đau buốt, đỏ da, sưng nề, ngứa. Vùng da quanh chỗ đốt có thể sưng to vài cm. + Cảm giác đau rát như bỏng, đặc biệt sau vài phút bị đốt. + Vết đốt có thể để lại chấm trắng ở giữa, viền đỏ xung quanh, tổn thương có thể kéo

dài nhiều ngày.

117

+ Nếu bị nhiều nốt đốt, toàn bộ tay, chân hoặc vùng bị đốt có thể sưng to. + Nếu bị đốt ở cổ họng có thể gây phù, khó thở cấp. + Nếu bị đốt quanh mắt có thể ảnh hưởng thị lực (viêm, mờ mắt...). - Triệu chứng toàn thân (khi bị nhiều nốt đốt hoặc ong độc): + Nổi mẩn ngứa, mề đay, nóng rát da, phù toàn thân, vã mồ hôi. + Buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy. + Mệt mỏi, chóng mặt, yếu cơ, co giật, hôn mê (nặng). + Đau ngực, tim đập nhanh, tụt huyết áp, nguy cơ sốc tim. + Nước tiểu sẫm màu, đái ít hoặc không đái được, nguy cơ suy thận cấp. - Sốc phản vệ (rất nguy hiểm, tử vong có thể xảy ra trong giờ đầu nếu không điều

trị kịp thời):

+ Xảy ra sau vài phút đến vài giờ sau khi bị đốt. + Triệu chứng: đỏ da, nổi mày đay, ngứa toàn thân, phù mặt, khó thở, tức ngực, tụt

huyết áp, chóng mặt, ngất xỉu.

+ Đây là cấp cứu khẩn cấp – cần đưa đến bệnh viện ngay. - Phản ứng chậm (xuất hiện sau 8–15 ngày): + Sốt, mẩn ngứa, đau khớp. + Có thể ảnh hưởng thần kinh (liệt, co giật) hoặc tổn thương thận. 4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm đánh giá mức độ nặng và theo dõi diễn biến: + Công thức máu + Sinh hoá: Urê, creatinin, điện giải đồ, đường, CK tăng, CKMB, AST, ALT, bilirubin toàn phần, trực tiếp, gián tiếp, sắt huyết thanh, hồng cầu lưới, coombs trực tiếp, gián tiếp.

+ Tổng phân tích nước tiểu, myoglobin niệu. + Đông máu cơ bản. Khi có tổn thương gan và rối lọan đông máu cần làm đông toàn

bộ ít nhất 1 lần/ngày.

- Điện tim. - XQ tim phổi 5. Chẩn đoán - Chẩn đoán xác định: + Tiền sử bị ong đốt rõ ràng. + Tổn thương da điển hình tại chỗ đốt, có vòi chích, bỏ lại kim đốt trên da. + Triệu chứng toàn thân nếu có, giúp đánh giá mức độ nặng. - Chẩn đoán phân biệt: + Côn trùng cắn khác (muỗi, kiến): Không có ngòi, sưng nhẹ hơn, ít đau. + Viêm da tiếp xúc kích ứng: Không có tiền sử ong đốt, tổn thương liên quan hóa

chất.

+ Phản ứng dị ứng khác: Không có vết đốt, thường do thuốc hoặc thực phẩm. 6. Biến chứng

118

Phụ thuộc vào loại ong, số lượng vết đốt, vị trí đốt, được điều trị bài niệu tích cực sớm hay muộn, có bệnh phối hợp hay không. Thông thường ong bắp cày độc hơn ong vò vẽ, ong vò vẽ độc hơn ong vàng. Tiên lượng tốt nếu người lớn bị đốt < 10 nốt, nếu > 30 nốt cần thận trọng. Các biến chứng gồm:

- Tiêu cơ vân (phá hủy cơ): Xuất hiện sớm, có thể chỉ vài giờ sau khi bị đốt. Biểu hiện: đau nhức, sưng cơ (đặc biệt vùng bị đốt), nước tiểu đổi màu sẫm, đỏ và ít dần. Là tình trạng nguy hiểm, có thể dẫn đến suy thận cấp.

- Tan máu: Nước tiểu có màu đỏ (khác với tiêu cơ vân), người bệnh có thể mệt mỏi, hoa mắt, chóng mặt. Các xét nghiệm cho thấy hồng cầu bị phá vỡ, men gan, sắt và bilirubin tăng.

- Suy thận cấp: Thường gặp ở người bị đốt nhiều (>50 nốt). Biểu hiện: đi tiểu ít dần hoặc không đi tiểu, mệt mỏi, phù, tăng huyết áp, xét nghiệm thấy urê và creatinin trong máu tăng cao.

- Suy gan: Dấu hiệu: vàng da, vàng mắt, chảy máu, rối loạn ý thức, hôn mê. Có thể

gây tử vong nếu tế bào gan bị tổn thương nặng.

- Rối loạn đông máu: Dễ bị chảy máu ở nhiều nơi (mũi, lợi, tiểu ra máu...). Nguy hiểm nhất là chảy máu phổi hoặc chảy máu trong não. Có thể bị đông máu rải rác trong lòng mạch (DIC), dễ dẫn đến tử vong.

- Phù phổi cấp, chảy máu phổi: Biểu hiện: khó thở, ho ra máu, tụt huyết áp. Là tình

trạng cấp cứu nguy hiểm, cần điều trị ngay.

- Hôn mê, co giật: Do tổn thương thần kinh trung ương hoặc do rối loạn điện giải,

gan, thận.

- Nhồi máu cơ tim: Hiếm gặp nhưng nguy hiểm, cần theo dõi tim mạch chặt chẽ ở

người cao tuổi hoặc có bệnh tim.

- Nhiễm trùng thứ phát: Dù hiếm gặp, nhưng có thể xuất hiện sau vài ngày (thường ngày thứ 5) khi các vết đốt đang lành. Dấu hiệu: vết đốt sưng đau lại, nóng đỏ hơn, có thể kèm theo sốt. 7. Điều trị 7.1. Sơ cứu khi bị ong đốt: - Thoát khỏi khu vực ong đốt. - Đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất để sơ và cấp cứu. - Lấy các ngòi đốt ra khỏi da ngay tức khắc. - Chườm lạnh vùng đốt trong 10-15 phút để giảm đau và sưng. Đặt một miếng vải ở

giữa tránh bỏng lạnh.

- Rửa vết đốt với xà phòng và nước, không bóp nặn vết đốt vì dễ tổn thương nặng

hơn.

7.2. Điều trị triệu chứng: Không có thuốc điều trị đặc hiệu, chủ yếu là điều trị triệu

chứng.

- Khi có dấu hiệu sốc phản vệ (Phản vệ là phản ứng nguy hiểm có thể gây tử vong

nhanh chóng)

+ Tiêm adrenalin càng sớm càng tốt:

• Người lớn: 0,3–0,5 mg tiêm bắp. • Trẻ em: 0,01mg/kg (tối đa 0,5mg/lần). • Nhắc lại sau 5–15 phút nếu chưa cải thiện.

119

• Thuốc chống dị ứng (dimedrol, ranitidine). • Corticoid (solumedrol) để giảm phù, viêm. • Nếu khó thở, có thể cần đặt ống thở, thở máy.

+ Thở oxy, nằm đầu thấp, truyền dịch chống tụt huyết áp. + Dùng thêm thuốc:

- Dùng thuốc chống dị ứng và viêm: + Thuốc kháng histamin (uống hoặc tiêm) giúp giảm sưng, ngứa, nổi mề đay. + Corticoid tiêm (như hydrocortison, methylprednisolone) giúp giảm phù, chống viêm

mạnh.

- Phòng và điều trị biến chứng nặng: Đặc biệt khi bị nhiều đốt (>10 đốt với trẻ, >30

đốt với người lớn):

• Uống nhiều nước (hoặc oresol) nếu nhẹ. • Truyền dịch sớm và nhiều để thải độc nếu bị nặng. • Dùng thuốc lợi tiểu (như furosemide) nếu cần. • Kiềm hóa nước tiểu giúp bảo vệ thận.

+ Bảo vệ cơ thể khỏi suy thận và tổn thương cơ

+ Lọc máu: Nếu thận yếu, tiểu ít, hoặc có độc tố nhiều trong máu, bác sĩ có thể chỉ

định chạy thận nhân tạo hoặc lọc máu liên tục càng sớm càng tốt.

• Bôi kem phenergan hoặc Eumovate 2–3 lần/ngày. • Có thể uống thuốc giảm đau như Efferalgan Codein.

- Điều trị biến chứng khác nếu có + Suy gan, rối loạn đông máu: truyền huyết tương, lọc máu hoặc lọc gan nhân tạo. + Suy hô hấp, chảy máu phổi: hỗ trợ hô hấp bằng oxy, máy thở. + Thiếu máu, tiểu cầu thấp: truyền máu hoặc truyền tiểu cầu nếu cần. + Giảm đau – ngứa ngoài da:

- Tiêm phòng uốn ván nếu vết đốt nhiễm bẩn. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Chống sốc cho người bênh nếu có phản vệ. - Đặt người bệnh năm nghĩ ngơi thoải mái, phòng nghỉ thoáng mát yên tỉnh, nếu

người bệnh hôn mê, cho người bệnh nằm nghiêng an toàn, khai thông đưởng thở.

- Chăm sóc nội khí quản, mở khí quản, thở oxy, thở máy nếu người bệnh có suy hô

hấp.

- Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng đầy đủ và kịp thời. - Phụ bác sỹ và làm các thủ thuật (nếu có). - Giảm đau, giảm ngứa cho người bệnh. - Theo dõi tri giác, trạng thái tinh thần. - Theo dõi dấu hiệu sinh tồn. - Theo dõi số lượng, màu sắc nước tiểu của người bệnh.

120

- Theo dõi phát hiện sớm các biến chứng của bệnh. - Cho người bệnh ăn uống đầy đủ dinh dưỡng. - Vệ sinh thân thể cho người bệnh, chú ý chăm sóc các vết do ong đốt. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản: - Tinh thần: Người bệnh và gia đình người bệnh được giải thích rõ ràng về tình trạng

bệnh và quá trình điều trị để người bệnh và người nhà hiểu và yên tâm.

• Vệ sinh răng miệng, da, bộ phận sinh dục. • Thay quần áo, ga giường thường xuyên. • Xoay trở mỗi 2 giờ để phòng loét do tì đè.

- Vệ sinh: + Giữ vệ sinh thân thể sạch sẽ. + Vết ong đốt cần được giữ khô ráo, tránh gãi hoặc tác động mạnh lên vùng da bị đốt. + Đối với người bệnh nặng, hôn mê hoặc thở máy, cần:

- Chế độ dinh dưỡng: + Chế độ ăn đầy đủ năng lượng, vitamin, khoáng chất và chất chống oxy hóa để hỗ trợ

- Vận động - phục hồi chức năng: Cho người bệnh nằm nghỉ ngơi thoải mái, tư thế dễ chịu nhất. tránh suy nghĩ lo lắng. Nếu người bệnh hôn mê, đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn tránh tắc nghẽn hô hấp, chăm sóc vận động đề phòng xảy ra các biến chứng như nhiễm trùng, loét ép...

hồi phục tổn thương mô, giảm viêm, tăng sức đề kháng.

+ Thức ăn dễ tiêu, hợp khẩu vị, hạn chế các thực phẩm dễ gây dị ứng hoặc làm nặng

thêm tình trạng dị ứng. 9.2. Phòng bệnh - Khi bị ong đốt, cần đưa người bệnh đến ngay cơ sở y tế để được điều trị kịp thời. Trên đường di chuyển cần động viên an ủi người bệnh, giữ ấm cơ thể. Tìm cách lấy kim nọc ra sớm nếu có thể bằng cách dùng lưỡi dao nhỏ hoặc ngay cả móng tay khượt nhẹ trên da nơi ong đốt, không nên nặn ép vì có thể sẽ làm tổn thương tại chổ, đưa thêm độc tố vào.

- Không chọc phá tổ ong. - Phát quang bụi rậm quanh nhà, tiến vào khu vực nuôi ong phải có trang phục bảo hộ. Khi trong nhà hoặc ngoài vườn có tổ ong thì nên nhờ những người có kinh nghiệm để dỡ bỏ tổ ong.

- Với những người có cơ địa dị ứng nhất là đã có tiền sử dị ứng với ong, khi đi rừng

nên chuẩn bị sẵn bơm tiêm và adreanalin để tiêm dưới da nếu bị ong đốt.

- Khi vào rừng không nên xịt nước hoa, trang điểm và mặc quần áo sặc sỡ hoặc quần

áo in hình những bông hoa vì sẽ hấp dẫn ong.

- Khi đi dã ngoại thì lưu ý những đồ ăn, nươc uống ngọt cũng lôi kéo ong đến. - Không đi chân không vào rừng vì có thể dẫm phải tổ ong. Câu hỏi thảo luận 1. Cách sơ cứu khi bị ong đốt?

121

2. Cách dự phòng ong đốt? Tài liệu tham khảo 1. Bộ y tế (2015), “Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị Ong đốt”, NXB y học 2. Bệnh viện Bạch Mai (2013), “Cấp cứu hôn mê”, NXB y học 3. Bộ y tế (2012), Hồi sức cấp cứu – toàn tập, Nhà xuất bản Y học 4. Vũ Văn Đính (2000), “Hồi sức cấp cứu″, NXB Y học

122

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH HÔN MÊ

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà biết được: 1. Nguyên nhân dẫn đến hôn mê. 2. Các triệu chứng, biến chứng của hôn mê. 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh hôn mê. II. Nội dung 1. Đại cương Hôn mê là trình trạng không đáp ứng hoặc giảm đáp ứng của người bệnh với các kích thích. Đây là tình trạng rối loạn ý thức và sự thức tỉnh thật sự, các biện pháp kích thích thông thường không làm phục hồi được tình trạng ý thức của người bệnh.

2. Nguyên nhân Các nguyên nhân thường gặp bao gồm: - Do bệnh lý mạch máu não: + Nhồi máu não: Do tắc mạch máu nuôi não. + Xuất huyết não: Do vỡ mạch máu gây chảy máu trong não. - Do bệnh nhiễm trùng ảnh hưởng đến não: + Viêm màng não. + Viêm não. + Viêm tắc tĩnh mạch não. + Sốt rét thể não (ác tính). - Do co giật kéo dài: + Trạng thái động kinh (co giật không dứt). + Co giật do sản giật (phụ nữ mang thai). + Co giật do u não, áp xe não (bệnh lý choán chỗ trong sọ) - Do rối loạn chuyển hóa hoặc nội tiết: + Hôn mê do tiểu đường: nhiễm toan ceton, hạ đường huyết, tăng áp lực thẩm thấu. + Hôn mê gan (bệnh gan nặng làm độc tố không được lọc sạch). + Hội chứng ure máu cao (thận suy nặng). + Rối loạn điện giải nặng: hạ natri, hạ kali, tăng canxi máu. + Các bệnh nội tiết: suy giáp, suy tuyến thượng thận, suy đa tuyến nội tiết. - Do ngộ độc: + Ngộ độc thuốc ngủ. + Ngộ độc nhóm opioid, ma túy. + Ngộ độc hóa chất: phospho hữu cơ, rượu, khí CO (than tổ ong, khói xe...). - Do chấn thương sọ não: + Hôn mê xảy ra ngay sau tai nạn. + Hoặc có thể xuất hiện muộn sau vài giờ đến vài ngày do tụ máu trong não. 3. Triệu chứng

123

Tùy vào nguyên nhân khởi phát, hôn mê có thể xảy ra đột ngột hoặc sau một thời gian

tổn thương các cơ quan. Biểu hiện một số triệu chứng sau:

- Mất ý thức hoàn toàn: Người bệnh không tỉnh, không đáp ứng với lời nói, đau hoặc

các kích thích khác.

- Không giao tiếp được: Rối loạn hoặc mất ngôn ngữ. - Không vận động chủ động được: Người bệnh không thể tự cử động tay chân. - Rối loạn hô hấp: Nhịp thở có thể chậm, nhanh hoặc ngắt quãng bất thường. - Thay đổi huyết áp và nhịp tim: Có thể bị tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim. - Bất thường về mắt: Mắt nhắm, đồng tử giãn to, co nhỏ hoặc không đều hai bên,

không phản xạ ánh sáng.

- Các triệu chứng kèm theo khác: sốt cao, co giật, buồn nôn hoặc nôn, dấu hiệu thần

kinh khu trú (liệt nửa người, méo miệng, nói đớ...).

4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm cơ bản: + Chức năng gan, chức năng thận, điện giải đồ, đường máu, công thức máu, tổng

phân tích nước tiểu, khí máu động mach, ceton máu, calci máu...

+ Xét nghiệm sàng lọc độc chất trong máu, nước tiểu. - Chụp cắt lớp vi tính, hoặc cộng hưởng từ sọ não để đánh giá cấu trúc não. - Các xét nghiệm chẩn đoán khác: Điện tâm đồ, điện não đồ. - Xem xét chọc dịch não tủy ở những người bệnh sốt, đau đầu hoặc nguy cơ cao

nhiễm trùng thần kinh trung ương.

5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định: Về lâm sàng, hôn mê biểu hiện: - Tình trạng mất ý thức: Người bệnh không tỉnh táo, không nhận biết được bản thân

và môi trường xung quanh.

- Tình trạng mất thức tỉnh: Giảm hoặc không có đáp ứng có mục đích với các kích

thích bên ngoài (thị giác, thính giác, xúc giác, đau).

- Người bệnh có các dấu chứng: Ba mất, Ba còn: + Mất trí tuệ - Phổi còn thở + Mất vận động tự chủ - Tim còn đập + Mất cảm giác - Bài tiết còn hoạt động Mức độ ý thức của người bệnh được đánh giá bằng thang điểm Glasgow:

Đáp ứng ở mắt Đi Đáp ứng vận động Đi Đáp ứng lời nói Đi

ểm ểm ểm

Mở mắt tự nhiên Làm theo lệnh Trả lời đúng 4 6 5

và có ý thức

Mở mắt khi ra Đáp ứng đúng khi gây Trả lời lẫn lộn 3 5 4

lệnh đau

Mở mắt khi kích Co chi khi gây đau lời không 2 4 3

thích đau Trả phù hợp

Không đáp ứng Gấp cứng hai tay Không hiểu 1 3 2

124

1

người bệnh nói gi Không đáp ứng 2 1

Duỗi cứng tứ chi Không đáp ứng Tổng điểm càng thấp, tiên lượng càng nặng: - Bình thường: 14-15 điểm. - Hôn mê độ I: 12-13 điểm. - Hôn mê độ II: 9-11 điểm. - Hôn mê độ III: 5-8 điểm. - Hôn mê độ IV: 4-5 điểm. 5.2. Chẩn đoán phân biệt: - Ngất (tình trạng lặng thinh bất động): khác với hôn mê, nhãn cầu còn định hướng,

thường xảy ra trong thời gian ngắn.

- Hội chứng khóa trong: + Liệt tứ chi, liệt mặt hai bên, liệt môi, lưỡi, họng, thanh môn, vận nhãn ngang. Còn

lại: vận nhãn lên, xuống, mở mắt, vẫn có thể tiếp xúc được.

+ Người bệnh còn tỉnh và còn ý thức. - Rối loạn thần kinh chức năng (Hysteria): + Giống bệnh cảnh hôn mê là mất liên hệ với ngoại cảnh, gọi hỏi, kích thích không

đáp ứng.

+ Để người bệnh nằm, nhấc tay người bệnh lên trước mặt, bỏ tay ra cho rơi xuống,

người bệnh sẽ có phản xạ giữ tay lại, không bao giờ tay rơi trúng mặt.

+ Quan sát thấy người bệnh chớp mắt thường xuyên. Nhãn cầu tránh ánh sáng thường

cúi xuống dưới, đồng tử bình thường, phản xạ với ánh sáng tốt.

6. Biến chứng - Tắt nghẽn hô hấp: Khi một người hôn mê, các phản xạ bảo vệ đường thở như ho, sặc bị suy giảm hoặc mất đi khiến các chất tiết (như dịch nhầy, đờm dãi) dễ dàng tích tụ trong đường thở, gây tắc nghẽn. Nếu không được hút kịp thời, tắc nghẽn hô hấp có thể dẫn đến thiếu oxy máu, tổn thương não và thậm chí tử vong. Ngoài ra, việc nằm lâu một tư thế cũng có thể làm xẹp phổi ở một số vùng, làm giảm khả năng trao đổi khí.

- Bội nhiễm + Nhiễm trùng phổi: Bệnh nhân hôn mê thường phải thở máy hoặc có ống nội khí quản, tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn xâm nhập vào phổi gây nhiễm trùng. Sự suy giảm hệ miễn dịch do tình trạng bệnh nền và nằm viện kéo dài cũng làm tăng nguy cơ này.

+ Nhiễm trùng tiết niệu: Việc đặt ống thông tiểu để dẫn lưu nước tiểu (thường cần thiết ở bệnh nhân hôn mê) có thể tạo đường vào cho vi khuẩn gây nhiễm trùng đường tiết niệu.

- Loét mảng mục (loét tỳ đè): Do nằm bất động trong thời gian dài, các vùng da chịu áp lực liên tục (như vùng xương cụt, gót chân, khuỷu tay, vai, hông…) bị thiếu máu nuôi dưỡng, dẫn đến tổn thương và hình thành các vết loét.

125

- Tắt mạch ngoại biên: Sự bất động làm giảm lưu thông máu, đặc biệt ở các chi dưới. Điều này có thể dẫn đến hình thành các cục máu đông trong tĩnh mạch sâu (huyết khối tĩnh mạch sâu - DVT). Các cục máu đông này có thể gây sưng đau tại chỗ, hoặc nguy hiểm hơn, có thể di chuyển đến phổi gây tắc mạch phổi, đe dọa tính mạng.

- Teo cơ cứng khớp: Việc không vận động trong thời gian dài khiến các cơ bắp yếu dần đi và bị teo lại. Đồng thời, các khớp cũng trở nên cứng khớp, hạn chế khả năng vận động sau này khi bệnh nhân tỉnh lại.

- Rối loạn bài tiết: táo bón; tiêu tiểu không tự chủ. - Mất nước, suy kiệt: Bệnh nhân hôn mê không thể tự ăn uống. Nếu không được bù đủ dịch và dinh dưỡng, bệnh nhân có thể bị mất nước, điện giải đồ rối loạn và suy dinh dưỡng, làm suy yếu thêm tình trạng sức khỏe và làm chậm quá trình hồi phục.

7. Điều trị 7.1. Nguyên tắc khi cấp cứu người bệnh hôn mê: - Đặt tư thế an toàn: + Nên đặt người bệnh nằm ngửa, đầu hơi cao khoảng 20-30 độ, cổ thẳng nếu không bị

tụt huyết áp.

+ Nếu có nguy cơ sặc (nôn ói, không kiểm soát được đường thở) thì nên cho nằm

nghiêng sang một bên để tránh sặc vào phổi.

- Khi chưa rõ nguyên nhân gây hôn mê, bác sĩ có thể can thiệp ngay một số thuốc cấp

cứu:

+ Đường (glucose) và vitamin B1: giúp đề phòng hôn mê do tụt đường huyết, nhất là

ở người có uống rượu.

+ Thuốc giải độc benzodiazepin (Flumazenil): dùng nếu nghi ngờ người bệnh uống

thuốc ngủ hoặc thuốc an thần quá liều.

+ Thuốc giải độc ma túy nhóm opioid (Naloxone): dùng khi nghi ngờ người bệnh bị

sốc do dùng heroin, morphin hoặc các loại ma túy tương tự.

7.2. Điều trị - Kiểm soát chức năng hô hấp: + Khai thông đường thờ: hút đờm dãi, lấy dị vật từ đường hô hấp, đặt tư thế nằm

nghiêng an toàn tránh tụt lưỡi, sặc. Nếu cần đặt canun miệng.

+ Cung cấp oxy: cho người bệnh thở oxy, theo dõi sát tình trạng hô hấp, độ bão hòa

oxy máu (Sp02).

+ Đặt ống nội khí quản: nếu người bệnh thở oxy không có kết quả, người bệnh hôn

mê sâu (Glasgow < 8 điểm), ứ đọng đờm dãi nhiều.

+ Thông khí nhân tạo: người bệnh sau khi đặt nội khí quản có tình trạng suy hô hấp không cải thiện hoặc người bệnh có dấu hiệu tăng áp lực nội sọ, người bệnh vật vã, kích thích cần dùng thuốc an thần.

- Kiểm soát chức năng tuần hoàn: + Nếu người bệnh có tăng huyết áp: cần sử dụng các thuốc hạ huyết áp hợp lí, duy trì

huyết áp gần với huyết áp nền.

126

+ Nếu người bệnh có tụt huyết áp, trụy mạch, sốc: đảm bảo kiểm soát huyết động nếu có giảm khối lượng tuần hoàn cần bù dịch hoặc truyền máu nếu có chỉ định, sử dụng thuốc vận mạch khi đã bù đủ khối lượng tuần hoàn.

- Điều trị nguyên nhân + Điều trị tăng hoặc hạ đường huyết + Rửa dạ dày nếu người bệnh ngộ độc bằng đường uống. + Quá liều các chế phẩm thuốc phiện dùng chất đối kháng (naloxon). + Lọc máu và giải độc: Thường áp dụng cho người bệnh do ngộ độc thuốc ngủ như

Gardenal, các ngộ độc khác có thể dùng thuốc giải độc đặc hiệu. + Cân nhắc các chỉ định phẫu thuật đối với người bênh : • Chấn thương sọ não có máu tụ ngoài màng cứng, dưới màng cứng. • Các dị dạng mạch não, u não, áp xe não… + Điều trị căn nguyên nhiễm trùng gây viêm màng não, viêm não. - Các biện pháp điều trị khác: + Chống phù não và tăng áp lực nội sọ + Chống co giật + Điều trị rối loạn nước, điện giải và toan chuyển hóa nặng. + Chống ứ trệ tĩnh mạch, chống viêm tắc tĩnh mạch (dùng heparin trọng lượng phân

tử thấp nếu không có chống chỉ định).

+ Điều trị tăng thân nhiệt hoặc hạ thân nhiệt. + Đảm bảo đủ năng lượng: lựa chọn đường nuôi dưỡng thích hợp: đường miệng, qua

ống thông dạ dày, nuôi dưỡng qua đường tĩnh mạch.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Cho người bệnh nằm tư thế thích hơp, phòng tránh tắc nghẽn đường thở. - Phụ giúp bác sỹ làm thủ thuật, làm thủ thuật cho người bệnh (nếu có). - Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng. - Theo dõi tri giác, dấu hiệu sinh tồn, các dấu hiệu thần kinh khu trú, tình trạng co

giật, nôn...

- Chăm sóc nội khí quản, các ống dẫn lưu, hút đờm dãi. - Thực hiện vỗ và rung lồng ngực, hạn chế ứ đọng đờm dãi. - Chăm sóc vết thương, vết loét (nếu có) - Chống co giật, chống nôn cho người bệnh. - Hạ sốt hoặc ủ ấm cho người bệnh. - Cho người bệnh ăn uống chế độ phù hợp theo y lệnh. - Thực hiện vệ sinh các nhân cho người bệnh. - Xoay trở người bệnh phòng chống loét tỳ đè. - Phòng chống nguy cơ té ngã, đảm bảo an toàn cho người bệnh. - Chăm sóc vận động hạn chế teo cơ cứng khớp. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần:

127

+ Động viên tinh thần người nhà người bệnh. + Người nhà được giải thích rõ ràng về bệnh tình của người bệnh và quá trình điều trị

để người nhà người bệnh yên tâm và phối hợp chăm sóc người bệnh.

+ Chăm sóc tâm lý cho người bệnh: Dù cho người bệnh hôn mê sâu cũng nên hỗ trợ

kích thích não bằng cách:

• Nói với người bệnh, gọi tên, sờ lên da. • Nhắc nhở người nhà tăng cường liên hệ giao tiếp với người bệnh để tăng cảm giác

hồi tỉnh.

- Vệ sinh + Chăm sóc răng miệng: Vệ sinh răng miệng ngày 2 lần. + Chăm sóc mắt: Chống khô giác mạc và tổn thương do va chạm do người bệnh

không còn phản xạ chớp mắt, nhỏ mắt theo y lệnh, khép mi, đậy gạc sạch lên hai mắt.

+ Vệ sinh thân thể: Lau người, rửa bộ phận sinh dục sau khi đi đại tiểu tiện hàng ngày. Thay ga giường, thay quần áo ngày 1 lần. Nên tắm toàn thân và gội đầu tại giường 3 ngày/1lần vào buổi chiều. Nếu trời lạnh thì ủ ấm cho người bệnh.

+ Chăm sóc da phòng chống loét tì đè: Giữ vùng da bệnh nhân tránh ẩm ướt, vệ sinh da cho người bệnh ngay sau khi đi vệ sinh. xoay trở thường xuyên. Khi có vết trợt da cần điều trị ngay, tránh để nhiễm khuẩn và loét, bôi thuốc hoặc chất làm sạch da, dùng đệm kê thích hợp…

- Vận động, phục hồi chức năng + Tư thế nằm nghiêng an toàn. Trường hợp hôn mê do tai biến mạch máu não, chấn

thương sọ não thì cho người bệnh nằm đầu cao để tránh biến chứng phù não. + Xoay trở, xoa bóp cho người bệnh 2h/ lần để phòng chống loét tỳ đè + Tập vận động thụ động, xoa bóp cho người bệnh chống ứ trệ tĩnh mạch và huyết

khối.

+ Tập vận động cho các chi trên, chi dưới theo tầm vận động của các khớp phòng

trách teo cơ, cứng khớp.

- Chế độ dinh dưỡng + Thực hiện chế độ dinh dưỡng qua đường tĩnh mạch theo y lệnh. + Cho người bệnh ăn qua sonde dạ dày, mỗi lần bơm không quá 200ml, mỗi lần cách nhau 4-6 giờ. Kiểm tra lượng thức ăn còn lại trong dạ dày trước khi bơm thức ăn qua sonde (nếu >100 ml, tạm dừng bơm để tránh sặc):

• Bổ sung thêm các vitamin A, B, C. • Chú trọng Protid bảo đảm cho cơ thể. • Chế biến thức ăn bảo đảm vệ sinh và cân đối các thành phần dinh dưỡng 9.2. Phòng bệnh Để ngăn ngừa nguy cơ rơi vào tình trạng hôn mê, người bệnh và người nhà cần: - Kiểm soát tốt bệnh nền: + Đái tháo đường: Kiểm tra đường huyết thường xuyên, dùng thuốc đúng chỉ định, ăn

uống và tập luyện hợp lý.

+ Tăng huyết áp: Uống thuốc đều đặn, tránh ăn mặn, theo dõi huyết áp tại nhà.

128

+ Suy giáp, suy gan, suy thận: Điều trị và tái khám định kỳ, không tự ý bỏ thuốc. - Tránh nhiễm trùng: + Tiêm ngừa đầy đủ các bệnh như viêm màng não, viêm gan, cúm… + Giữ vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên, ăn chín uống sôi. - Tránh lạm dụng thuốc và chất kích thích: + Không tự ý dùng thuốc an thần, thuốc ngủ, rượu bia hoặc các chất gây nghiện. + Nếu đang dùng thuốc điều trị, không tự ý tăng liều hoặc ngừng thuốc đột ngột. - Ngăn ngừa chấn thương đầu: + Đội mũ bảo hiểm khi đi xe máy. + Cẩn thận khi di chuyển, đặc biệt là người cao tuổi hoặc có tiền sử té ngã. - Có chế độ làm việc khoa học, sinh hoạt, ăn uống, nghỉ ngơi hợp lý để tăng cường sức

khoẻ.

- Khám sức khỏe định kỳ: + Giúp phát hiện sớm các bệnh lý nguy cơ gây hôn mê. + Tái khám theo lịch hẹn của bác sĩ, không để bệnh diễn tiến nặng mới đi khám. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân của hôn mê? 2. Cách phát hiện người bệnh hôn mê? 3. Cách xử trí khi có người bệnh hôn mê? 4. Cách chăm sóc người bệnh hôn mê? Tài liệu tham khảo 1. Bệnh viện Bạch Mai (2013), “Cấp cứu hôn mê”, NXB y học. 2. Bộ y tế (2012), Hồi sức cấp cứu – toàn tập, Nhà xuất bản Y học 3. Vũ Văn Đính (2000), “Hồi sức cấp cứu″, NXB Y học

129

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH CHOÁNG MẤT MÁU

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và gia đình biết được: 1.Nguyên nhân của choáng mất máu 2.Triệu chứng của choáng mấu máu. 3.Cách chăm sóc, phòng bệnh choáng mất máu. II. Nội dung 1. Đại cương Sốc là một hội chứng lâm sàng xảy ra do giảm tưới máu tổ chức dẫn tới thiếu oxy tổ chức và tổn thương tế bào. Sốc do giảm thể tích máu là hậu quả của tình trạng giảm tiền gánh do mất thể tích dịch trong lòng mạch (có thể do mất máu toàn phần hoặc chỉ mất dịch hoặc huyết tương).

Nếu phát hiện và điều trị kịp thời, bệnh có thể không để lại di chứng. Nếu phát hiện muộn và điều trị không kịp thời, tình trạng tụt huyết áp kéo dài dẫn tới suy đa tạng và tử vong.

2. Nguyên nhân - Chấn thương: Vết thương mạch máu, vỡ tạng đặc, vỡ xương chậu… - Chảy máu đường tiêu hóa: vỡ giãn tĩnh mạch thực quản, loét dạ dày tá tràng, hoặc

ruột…

- Chảy máu qua đường hô hấp: ho ra máu nặng. - Bệnh lý mạch máu: phình bóc tách động mạch, dị dạng động tĩnh mạch. - Liên quan đến thai sản: có thai ngoài tử cung vỡ, vỡ hoặc rách tử cung, âm đạo,

băng huyết sau sinh, mất máu trong quá trình sinh đẻ (kể cả phẫu thuật chủ động).

3. Triệu chứng - Mạch nhanh, nhỏ, khó bắt, thường >120 lần/phút. Thời gian đổ đầy mao mạch kéo

dài ( > 2 giây).

- Hạ huyết áp: huyết áp tâm thu <90 mmHg (huyết áp động mạch trung bình <65mmHg) hoặc huyết áp tâm thu giảm quá 40mmHg so với mức huyết áp nền của người bệnh.

- Thiểu niệu hay vô niệu (nước tiểu <0.5 ml/kg/giờ) có thể kèm theo các triệu chứng

hạ huyết áp tư thế, vã mồ hôi, khô các màng nhầy.

- Rối loạn ý thức: chậm chạp, lẫn lộn, kích thích hay hôn mê. - Da lạnh, nổi vân tím. - Áp lực tĩnh mạch trung tâm giảm, áp lực mao mạch phổi bít giảm, cung lượng tim

giảm, sức cản mạch hệ thống tăng.

- Những dấu hiệu lâm sàng gợi ý nguyên nhân của sốc mất máu: + Tùy nguyên nhân gây sốc giảm thể tích, có thể có các triệu chứng như: nôn ra máu,

đi tiêu phân đen, nôn, tiêu chảy, đau bụng.

+ Phát hiện các dấu hiệu của chấn thương hoặc sau phẫu thuật.

130

+ Khám phát hiện da khô, lưỡi khô, niêm mạc miệng khô, tĩnh mạch cổ xẹp, áp lực

tĩnh mạch trung tâm giảm. Có biểu hiện thiếu máu..

4. Cận lâm sàng - Tổng phân tích tế bào máu: hồng cầu giảm, Hemoglobin giảm, Hematocrit giảm, - XN đông máu. - Điện giải đồ: Rối loạn nước điện giải, thăng bằng kiềm toan, lattat máu tăng. - Chẩn đóa nguyên nhân: XQ, CT, nội soi tiêu hóa, siêu âm tổng quát, test thử thai... 5. Chẩn đoán: 5.1.Chẩn đoán xác định - Lâm sàng: + Mạch nhanh, nhỏ, huyết áp hạ. + Áp lực tĩnh mạch trung tâm thấp, tĩnh mạc cổ xẹp. + Da niêm mạc nhợt nhạt, lạnh. + Thiểu niệu, vô niệu. + Vật vã, lờ đờ, rối loạn ý thức. + Các dấu hiệu gợi ý nguyên nhân của mất máu: xuất huyết tiêu hoá, mất máu do

chấn thương mạch máu, vỡ tạng đặc, có thai ngoài tử cung vỡ...

- Cận lâm sàng: kết quả xét nghiệm thường chậm. + Lactate tăng. + Xét nghiệm máu: hồng cầu giảm, hematocrite giảm. 5.2. Chẩn đoán phân biệt - Sốc giảm thể tích do mất nước - Sốc tim: có triệu chứng của bệnh lý tim mạch: - Sốc nhiễm khuẩn: sốt, có bằng chứng của ổ nhiễm khuẩn, bạch cầu tăng. - Sốc phản vệ: có tiền sử tiếp xúc với dị nguyên, cũng có phần giảm thể tích tuần

hoàn

5.3. Chẩn đoán mức độ choáng mất máu:

Phân Thể Huyết áp Hô hấp Ý Thức độ tích máu mất (ml) Mạch (l/ph)

Độ I 750 Bình thường < 100 Bình thường Bình thường

thường Độ II 750-1500 >100 Nhịp thở tăng Lo lắng Bình hoặc giảm ít

Độ III 1500- 2000 >120 Khó thở Vật vã Kích thích Huyết áp tâm thu < 90mmHg

Độ IV >2000 >120 Lơ mơ/ Hôn mê Huyết áp tâm thu < 70mmHg Suy hô hấp nặng

6. Tiến triển và biến chứng 6.1.Tiến triển - Nếu sốc giảm thể tích được chẩn đoán và điều trị kịp thời, bệnh có thể khỏi không

để lại di chứng.

131

- Nếu phát hiện muộn và điều trị không kịp thời, tình trạng tụt huyết áp kéo dài dẫn

tới suy đa tạng và tử vong.

6.2 Biến chứng - Suy thận cấp mới đầu là chức năng do giảm tưới máu thận, sau đó có thể chuyển

thành suy thận cấp thực tổn.

- Tổn thương phổi cấp liên quan truyền máu nhiều trong điều trị sốc mất máu. - Suy tim do thiếu oxy tổ chức, nhiễm toan máu, yếu tố ức chế cơ tim. - Tiêu hóa: viêm loét dạ dày tá tràng chảy máu, suy gan. 7. Điều trị 7.1 Nguyên tắc xử trí - Bù dịch và đảm bảo cung cấp oxy. - Điều trị nguyên nhân. - Điều trị phối hợp. 7.2 Xử trí ban đầu và vận chuyển cấp cứu - Kiểm soát đường thở. - Đảm bảo thông khí. - Băng ép cầm máu đối với các vết thương hở có chảy máu. - Hạn chế gây thêm các tổn thương (cố định cột sống cổ ở người bệnh chấn thương

nghi ngờ tổn thương cột sống cổ..).

- Đặt đường truyền lớn và cố định chắc, bắt đầu truyền dịch Natriclorua 0,9%. - Chuyển người bệnh đến cơ sở y tế càng nhanh càng tốt, trong quá trình vận chuyển

đặt bệnh nhân ở tư thế nằm đầu bằng.

7.3. Xử trí tại bệnh viện - Đảm bảo cung cấp oxy tối đa cho người bệnh: + Kiểm soát đường thở. + Đặt người bệnh ở tư thế nằm đầu thấp hai chân nâng cao. + Thở oxy kính qua mũi 4 -5 lít/phút hoặc mặt nạ 6-10 lít/phút. + Đặt nội khí quản nếu người bệnh có nguy cơ trào ngược vào phổi hoặc suy hô hấp

hoặc rối loạn ý thức.

+ Nếu người bệnh có chỉ định thở máy, cần tránh thở máy áp lực dương cao. - Bù dịch và kiểm soát thể tích tuần hoàn: + Đặt 2 đường truyền tĩnh mạch ngoại vi lớn (kim luồn kích thước 14 đến 16G)

và/hoặc đặt ống thông tĩnh mạch trung tâm, đo áp lực tĩnh mạch trung tâm (ALTMTT).

+ Truyền tĩnh mạch nhanh 1-2lít (đối với trẻ em 20ml/kg cân nặng) Natriclorua 0,9% hoặc Ringer lactate. Sau đó, tiếp tục truyền dịch hay khối hồng cầu dựa vào áp lực tĩnh mạch trung tâm (ALTMTT) và huyết áp trung bình (HATB).

• Nếu ALTMTT< 8mmHg: truyền nhanh dịch nhắc lại ít nhất 20ml/kg Natriclorua

0,9% hoặc Ringer lactate.

• Nếu ALTMTT ≥ 8mmHg và HATB < 60mmHg: dùng thuốc vận mạch

Noradrenalin hoặc Dopamine.

• Nếu ALTMTT ≥ 8mmHg và HATB ≥ 60mmHg: kết thúc quá trình bù dịch.

132

+ Nếu có máu, truyền ngay khối hồng cầu để đảm bảo Hemoglobin ≥ 8g/l. - Kiểm soát nguồn chảy máu: + Băng ép đối với vết thương mở đang chảy máu. + Mổ thăm dò để phát hiện và kiểm soát nguồn chảy máu từ vết thương trong ổ bụng,

trong lồng ngực.

+ Chụp mạch, tìm vị trí chảy máu và điều trị bằng phương pháp nút mạch đối với

mạch đang chảy máu.

+ Nội soi dạ dày để chẩn đoán nguyên nhân và cầm máu khi người bệnh bị xuất huyết

tiêu hóa cao.

- Các điều trị phối hợp: + Truyền tiểu cầu, huyết tương tươi đông lạnh để điều chỉnh thích hợp thời gian

Prothrombin, và aPTT đảm bảo số lượng tiểu cầu > 50.000/mm3.

+ Truyền yếu tố VII: cân nhắc khi người bệnh có tình trạng chảy máu lan tỏa hay chảy máu đang tiếp diễn không thể cầm máu bằng phẫu thuật khi đã điều chỉnh được các yếu tố đông máu.

+ Dùng Clorua canxi, Clorua magie để điều trị hạ Canxi và Magie do truyền chế

phẩm máu chống đông bằng Citrat.

+ Kỹ thuật làm ấm: chăn đắp, chăn nhiệt, đèn tỏa nhiệt… + Kháng sinh: dự phòng và điều trị các vết thương hở nhiễm bẩn. + Phát hiện và điều trị các biến chứng liên quan đến truyền chế phẩm máu: sốc phản

vệ, tổn thương phổi cấp liên quan đến truyền máu.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Cho người bệnh nắm tư thế thích hợp. - Động viên, trấn an tinh thần cho người bênh, người nhà người bệnh. - Thực hiện băng ép cầm, nẹp cố định chi gãy (nếu cần) - Theo dõi dấu hệu sinh tồn, tri giác, tình trạng chảy máu, trạng đau bụng, nôn, ... - Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng, - Phụ giúp bác sỹ làm thủ thuật (nếu cần) - Chuẩn bị người bệnh trước mổ (nếu cần) - Cho người bệnh nhịn ăn hoặc chế độ ăn hợp lý theo y lệnh. - Thực hiện vệ sinh cá nhân cho người bệnh (khi cần) 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1.Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Trấn an tinh thần cho người bệnh và người nhà người bệnh. Giữ tâm lý bình tĩnh,

tránh lo lắng, hoảng sợ vì có thể làm tình trạng nặng hơn.

+ Người bệnh và người nhà người bệnh tin tưởng và phối hợp chặt chẽ với nhân viên

y tế trong quá trình điều trị.

+ Người nhà cần động viên, trấn an tinh thần người bệnh, tránh hỏi dồn dập gây căng

thẳng.

+ Nghỉ ngơi tuyệt đối tại giường.

133

- Vệ sinh: + Giữ cơ thể sạch sẽ, khô ráo; thay quần áo, ga giường khi bẩn hoặc ẩm ướt. + Vệ sinh răng miệng hằng ngày; nếu người bệnh yếu, người nhà hỗ trợ vệ sinh. + Giữ vết thương, vết mổ (nếu có) khô, sạch, không tự ý tháo băng hay chạm tay vào

vết thương.

+ Rửa tay trước và sau khi chăm sóc người bệnh để phòng nhiễm trùng. - Vận động- phục hồi chức năng: + Trong giai đoạn cấp: nằm nghỉ tuyệt đối, hạn chế thay đổi tư thế đột ngột để tránh

tụt huyết áp.

+ Không tự ý ngồi dậy, đứng lên hoặc đi lại khi chưa có chỉ định. + Sau khi tình trạng ổn định tập vận động nhẹ nhàng, tránh gắng sức, tránh mang vác

nặng trong thời gian hồi phục.

+ Thay đổi tư thế từ từ, có người hỗ trợ để phòng choáng tái phát. - Chế độ dinh dưỡng: Tùy theo tình trạng người bệnh. + Nếu chấn thương cần phẫu thuật: Người bệnh nhịn ăn, nuôi dưỡng bằng đường tĩnh

mạch.

+ Nếu xuất huyết do loét dạ dày tá tràng: Cho Người bệnh uồng nước lạnh từng ít

một.

+ Khi tình trạng người bệnh ổn định: cho người bệnh ăn tăng dần từ lỏng đến đăc,

thức ăn đầy đủ dinh dưỡng, hợp vệ sinh.

+ Tăng cường thực phẩm giàu đạm và sắt (thịt, cá, trứng, gan, rau xanh đậm) để phục

hồi máu.

9.2.Phòng bệnh - Điều trị triệt để các nguyên nhân gây mất máu như: Xuất huyết tiêu hóa, bệnh lý

phụ khoa, sản khoa…

- Tuân thủ dùng thuốc và tái khám đúng hẹn theo chỉ định. - Không tự ý dùng thuốc có nguy cơ gây chảy máu (như aspirin, thuốc chống đông)

khi chưa có chỉ định.

- Khi có các dấu hiệu bất thường cần đi khám ngay, như: + Chóng mặt, hoa mắt, mệt nhiều + Da xanh, lạnh, vã mồ hôi + Chảy máu bất thường - Ăn uống đầy đủ chất, nghỉ ngơi hợp lý để nâng cao thể trạng. - Phụ nữ mang thai và sau sinh cần khám và theo dõi đầy đủ theo lịch hẹn. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân và triệu chứng nhận biết choáng mất máu. 2. Cách chăm sóc và phòng choáng mất máu. Tài liệu tham khảo Bộ y tế (2016), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị sốc giảm thể tích máu, nhà xuất bản y

học.

134

HỘI CHỨNG GUILLAIN – BARRE (GBS-Viêm đa dây thần kinh cấp tính)

I. Mục tiêu Giúp người nhà và người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây hội chứng guillain-barre 2. Các triệu chứng. 3. Tiên lượng và biến chứng có thể xảy ra. 4. Cách chăm sóc và phòng bệnh. II. Nội dung 1. Đại cương Hội chứng Guillain-Barré là một bệnh viêm đa dây thần kinh cấp tính, thường tiến

triển nhanh nhưng tự giới hạn, đặc trưng bởi yếu cơ và mất cảm giác nhẹ ở ngoại vi.

Trong hội chứng Guillain-Barré là do cơ thể sinh ra kháng thể chống lại các nguyên nhân nhiễm trùng, đồng thời cũng chính các kháng thể đó tấn công và làm tổn thương myeline hoặc sợi trục của rễ và dây thần kinh ngoại biên. Biểu hiện là yếu cơ tiến triển nhiều nơi, bệnh nặng là khi có liệt cơ hô hấp và rối loạn thần kinh tự chủ.

2. Nguyên nhân

- Thường gặp nhất là Campylobacter jeuni, vi khuẩn này có trong viêm dạ dày. - Ít gặp hơn: Cytomegalovirus, Epstein-barr virus và Mycoplasma pneumoniae; Hoặc

Nguyên nhân gây ra bệnh liên quan đến tự miễn.

một số bệnh sau dùng vacxin: bại liệt, cúm, sởi, bạch hầu-ho gà-uốn ván....

3. Triệu chứng Khoảng 1-3 tuần trước đó có thể có biểu hiện của nhiễm vi rút như hắt hơi, sổ mũi,

- Giai đoạn khởi phát: + Thường không sốt, rối loạn cảm giác như kiến bò ở ngọn chi hay quanh môi. + Đau mỏi nhiều nơi tăng lên. - Giai đoạn toàn phát: + Yếu cơ thường bắt đầu ở chân, có thể bắt đầu ở cánh tay hoặc cơ vùng mặt. Có dị

chảy nước mắt, đau họng, đau mỏi bắp cơ.

cảm ở tay và chân bị yếu cơ.

+ Yếu cơ mặt, liệt cơ hầu họng, yếu cơ vận nhãn. + Yếu cơ hô hấp cần phải thở máy hỗ trợ. + Rối loạn thần kinh tự động: nhịp tim nhanh (hay gặp nhất), hoặc nhịp chậm, bí tiểu,

huyết áp thay đổi, tắc ruột, ra nhiều mồ hôi.

+ Các triệu chứng ít gặp: phù gai thị, giật run cơ vùng mặt, giảm thính lực, dấu hiệu

màng não, liệt dây thanh âm, thay đổi ý thức.

+ Có 90% bệnh tiến triển trong 2-4 tuần từ khi xuất hiện các triệu chứng ban đầu. 4. Cận lâm sàng - Dịch não tủy:

135

+ Có sự phân ly đạm-tế bào: protein > 0,5g/lít, tế bào < 10/mm3. + Có 80 - 90% người bệnh tăng protein dịch não tủy trong tuần đầu của bệnh. - Điện cơ và dẫn truyền thần kinh: + Tổn thương myelin: kéo dài thời gian tiềm tàng ngọn chi và sóng F, giảm tốc độ dẫn

truyền của các dây thần kinh, nghẽn dẫn truyền do mất myelin từng đoạn.

+ Tổn thương sợi trục: sóng F có thể mất, đáp ứng vận động và cảm giác hoặc mất. - Các xét nghiệm về miễn dịch: kháng thể glycolipid như: GQ1b, GM1, GD1a,

GalNac-GD1a, GD1b, GT1a…

5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định (Theo tiêu chuẩn của Ashbury và comblath năm 1990) - Lâm sàng: + Các đặc điểm cần nghĩ đến hội chứng Guilain-Barré.  Có sự yếu cơ tiến triển dần dần của cả chân và tay.  Có giảm hoặc mất phản xạ. + Các đặc điểm lâm sàng hỗ trợ thêm cho chẩn đoán:  Tiến triển nhiều ngày đến 4 tuần.  Có tính chất đối xứng của các dấu hiệu.  Các triệu chứng hay dấu hiệu cảm giác thường là nhẹ.  Tổn thương dây thần kinh sọ (tính chất hai bên).  Rối loạn chức năng thần kinh tự động.  Không có sốt lúc khởi bệnh.  Tím môi, đầu chi.  Bắt đầu phục hồi sau 2-4 tuần sau khi ngừng tiến triển. - Cận lâm sàng: + Dịch não tủy: Protein tăng, tế bào 30 hoặc < 10 lần/phút), nông. + Tăng PaCO2, giảm PaO2. + Xquang phổi: hình ảnh viêm phổi do sặc, xẹp phổi. 5.2. Chẩn đoán phân biệt - Viêm mạch thần kinh ngoại vi: viêm mạch tiến triển nhanh, lâm sàng có thể giống

- Bệnh lý tủy sống cấp: lún cột sống, viêm tủy cắt ngang cấp tính. Phản xạ có thể bị

Guillain-Barré với yếu cơ có tính chất đối xứng.

- Các bệnh của khớp thần kinh-cơ: ngộ độc, nhược cơ nặng, hội chứng Lambert-

giảm trong giai đoạn cấp tính của bệnh tủy sống. Rối loạn cảm giác kiểu khoanh tủy.

- Bệnh viêm đa cơ, bệnh lý cơ nặng, bệnh lý thần kinh nặng đôi khi giống Guillain-

Eaton. Có tình trạng yếu cơ cấp tính, không có các triệu chứng về cảm giác.

- Hội chứng Miller-Fisher: cơn đột quỵ não, bệnh não Wernicke và viêm não vùng

Barré. Các bệnh này biểu hiện như tình trạng liệt cấp tính.

thân não, nhưng thường có thay đổi ý thức.

- Bại liệt: liệt không đói xứng, không có rối loạn cảm giác kèm theo. 5.3. Chẩn đoán thể lâm sàng - Bệnh đa dây thần kinh hủy myelin cấp:

136

+ Mất phản xạ gân xương. + Sự hồi phục myelin thần kinh ngoại vi xảy ra tương đối nhanh. - Bệnh thần kinh sợi trục vận động cấp: + Phản xạ gân xương đôi khi còn, dẫn truyền thần kinh cảm giác bình thường. + Lâm sàng và sự phục hồi không giống như thể hủy myelin cấp. - Bệnh thần kinh sợi trục vận động và cảm giác cấp: + Sợi cảm giác và vận động bị tổn thương, hồi phục chậm và không hoàn toàn. + Có triệu chứng cảm giác đi kèm nhiều hơn, liệt xuất hiện nhanh và nặng. - Hội chứng Miller Fisher: + Gặp khoảng 5% các trường hợp GBS. + Thường do nhiễm Campylobacter jejuni trước đó. + Lâm sàng điển hình: liệt vận nhãn, mất điều hòa và mất phản xạ. 6. Xử trí 6.1. Nguyên tắc xử trí - Đảm bảo duy trì chức năng sống, đặc biệt khi có liệt cơ hô hấp. - Điều trị rối loạn nước và điện giải. - Tập vận động để hạn chế biến chứng do liệt vận động gây ra. - Loại bỏ nhanh các kháng thể tự miễn gây ra tổn thương thần kinh ngoại vi. 6.2. Xử trí ban đầu và vận chuyển cấp cứu - Nằm đầu cao 300 - 450. - Thở oxy kính hoặc qua mặt nạ. - Đặt ống nội khí quản và bóp bóng qua ống nội khí quản khi có liệt cơ hô hấp. - Đặt ống thông dạ dày, ăn qua ống thông khi có rối loạn nuốt, bổ sung vitamin nhóm

B.

- Glucocorticoid: methylprednisolon 500mg/ngày x 5 ngày, sau đó giảm liều dần. 7. Tiên lượng và biến chứng 7.1. Tiên lượng - Tỷ lệ hồi phục hoàn toàn từ 48 - 90% trong năm đầu, 60 - 88% trong năm thứ hai. - Hồi phục kém nếu > 60 tuổi, tiến triển nhanh điện cơ tổn thương sợi trục, thở máy

hỗ trợ dài ngày.

- Hội chứng Guillain-Barré có thể gây tử vong trong 5% trường hợp. 7.2. Biến chứng - Quan trọng nhất là suy hô hấp cấp do liệt cơ hô hấp, viêm phổi do hít phải, xẹp

- Các rối loạn thần kinh tự động: rối loạn nhịp tim, tăng tiết dịch phế quản phổi, liệt

phổi, thuyên tắc mạch phổi.

ruột cơ năng, rối loạn cơ vòng, bí tiểu tiện, viêm đường tiết niệu, loét tỳ đè…

- Di chứng liệt không hồi phục. 8. Điều trị Hiện không có cách chữa khỏi hoàn toàn hội chứng Guillain-Barré, nhưng điều trị có thể giúp kiểm soát được tình trạng bệnh. Tùy vào từng bệnh nhân tổn thương cụ thể, để đưa ra lượng giá và những chỉ định điều trị phù hợp riêng theo đúng giai đoạn của bệnh.

- Khi bệnh nhân có dấu hiệu suy hô hấp cần thở máy hỗ trợ ngay: với Vt cao

137

(12ml/kg) kết hợp PEEP 5 cmH2O để tránh xẹp phổi. - Theo dõi và xử trí rối loạn nhịp và huyết áp - Dùng thuốc dự phòng tắc mạch, thuốc phòng ngừa loét dạ dày. - Điều chỉnh rối loạn nước điện giải, thăng bằng kiềm toan. - Đảm bảo dinh dưỡng 40Kcalo/kg/ngày. - Xử trí đặc hiệu: + Điều trị bằng lọc huyết tương. + Globulin miễn dịch. + Methylprednisolon. - Điều trị Phục hồi chức năng: Đây là phương pháp đóng vai trò quan trọng với các

bài tập kéo dài từ 3- 6 tháng, như:

+ Các bài tập vận động: làm tăng cường sức mạnh của cơ, kích thích các thụ cảm bản thể thần kinh cơ nhằm kiểm soát các nguy cơ thương tật thứ cấp, sớm trở lại cuộc sống khỏe mạnh và độc lập trong sinh hoạt.

+ Kết hợp các phương pháp sử dụng điện trị liệu: Điện xung, điện phân… + Ngoài ra cũng có thể sử dụng dụng cụ chỉnh hình giữ tư thế chức năng, nắn chỉnh

biến dạng ở cổ tay, cổ chân, giữ đúng tư thế tránh co rút.

9. Chăm sóc điều dưỡng - Theo dõi tình trạng hô hấp (số lần, kiểu thở), mạch, huyết áp. - Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm. - Hút đờm giãi, phụ giúp bác sĩ đặt ống NKQ, phụ các thủ thuật. - Báo Bác sĩ khi có diễn tiến xấu: nói khó, nuốt khó, nuốt sặc, thở yếu, thở không

- Xoay trở chóng loét do tình trạng yếu liệt. - Tập vật lý trị liệu giai đoạn sớm chống teo cơ cứng khớp. - Đặt sonde tiểu nếu bí tiểu. - Đặt ống thông dạ dày nếu có rối loạn nuốt. Đảm bảo dinh dưỡng, ăn nhiều trái cây,

hiệu quả, tím tái để kịp thời xử trí.

- Cung cấp những thông tin về nguyên nhân, diễn biến, biến chứng của bệnh để gia

uống nhiều nước tránh táo bón.

- Vệ sinh: + Hỗ trợ bệnh nhân vệ sinh: răng miệng, gội đầu, thân thể. + Lau khô người bệnh thường xuyên đối với trường hợp bệnh nhân hay ra mồ hôi. - Dinh dưỡng:

đình hiểu, hợp tác trong việc điều trị, chăm sóc, phục hồi chức năng. - Chăm sóc tâm lý cho bệnh nhân để hạn chế phản ứng tiêu cực. 10. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 10.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: Bệnh nhân có cảm giác tự ti khi thay đổi về hình dạng, cũng như khó khăn trong hoạt động. Vì vậy, người nhà cần động viên tinh thần, an ủi và luôn bên cạnh quan tâm bệnh nhân.

138

+ Cho người bệnh ăn uống đầy đủ các chất dinh dưỡng. + Chuẩn bị thức ăn mềm, lỏng, dễ tiêu và đa dạng, thay đổi tùy theo khẩu vị của

người bệnh.

+ Nên cho người bệnh ăn thêm các loại trái cây, bổ sung thêm nhiều vitamin C, B. - Vận động-PHCN: + Xoa bóp tay chân, xoay trở và vỗ rung người bệnh. + Tham gia phụ tập và tập thường xuyên các bài tập về vật lý trị liệu, PHCN mà KTV

đã hướng dẫn.

+ Massage vùng mặt, tập nói những câu dễ đến khó đối với người bệnh yếu cơ mặt,

khó nói.

10.2. Phòng bệnh - Phòng tránh các nhiễm khuẩn, vi rút. - Khi có biểu hiện tê bì tay, chân, cơ lực yếu cần phải đi khám để được chẩn đoán và

điều trị kịp thời để hạn chế liệt cơ tiến triển và các biến chứng do liệt cơ gây ra.

- Tái khám đúng chuyên khoa. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân và triệu chứng của Hội chứng Guilain-barre? 2. Cách chăm sóc vệ sinh và vận động cho người bệnh Hội chứng Guilain-barre? 3. Cách phòng bệnh? Tài liệu tham khảo 1. Nguyễn Quốc Anh, Ngô Quý Châu và CS. (2011), “Hội chứng Guillain-Barré”,

Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh nội khoa, Nhà xuất bản Y học, Tr. 130-2.

2. Nguyễn Văn Đăng (2003), Các bệnh và hội chứng thần kinh thường gặp, Nhà xuất

bản y học, Tr.400-12.

3. Vũ Văn Đính (2003),“Thay huyết tương bằng máy”, Hồi sức cấp cứu toàn tập, Nhà

xuất bản y học, Tr.621-30.

4. Nguyễn Công Tấn. (2013), Nghiên cứu hiệu quả của phương pháp thay thế huyết

tương trong cấp cứu hội chứng Guillain-Barré, Luận án tiến sĩ y học chứng 5. Hồi Hội 4.0, cứu cấp sức Guillain-barre,

https://hscc.vn/tools.asp?id=bantin&idnhom=57&idtin=1053, ngày 05/4/2023.

6. Bệnh viện Nhi đồng 2, Chăm sóc bệnh nhân có hội chứng guillain-barré,

http://www.benhviennhi.org.vn/news/detail/386/chAm-sOc-bEnh-nhAn-cO-hOi-chUng- guillain-barrE.html, ngày 09/3/2009.

7. Hệ thống Vinmec, Viêm đa dây thần kinh có nguy hiểm? Cách chữa thế nào?, https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/viem-da-day-kinh-co-nguy-hiem-cach-chua-nao-vi.

139

Chương II Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Hô hấp

140

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM PHẾ QUẢN

I. Mục tiêu Giúp cho người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của bệnh Viêm phế quản. 2. Cách chăm sóc người bệnh Viêm phế quản. II. Nội dung 1. Đại cương - Viêm phế quản cấp là một tình trạng viêm nhiễm niêm mạc của phế quản lớn và

trung bình.

- Bệnh hay gặp lúc mùa lạnh hay lúc giao mùa. Biểu hiện lâm sàng là ho, khạc đờm. - Viêm phế quản cấp là bệnh lý thường gặp nhất trong các nhiễm khuẩn hô hấp cấp

tính. Bệnh thường diễn tiến lành tính, không để lại di chứng.

2. Nguyên nhân - Nhiễm khuẩn đường hô hấp do vi khuẩn và virus như: viêm mũi, viêm VA, viêm

họng, viêm xoang, viêm amidan. Vi khuẩn thường gặp là: phế cầu, liên cầu khuẩn.

- Bệnh truyền nhiễm: cúm, sởi, ho gà, sốt phát ban, thương hàn. - Yếu tố dị ứng: Hít phải hơi độc: clo, amoniac, acid, dung môi công nghiệp, chất độc

hoá học.

- Điều kiện thuận lợi: + Thay đổi thời tiết, nhiễm lạnh đột ngột. + Cơ thể suy mòn, còi xương, suy dinh dưỡng, suy giảm miễn dịch. + Người bệnh bị hôn mê, người già yếu nằm lâu. + Môi trường ẩm thấp nhiều khói bụi. 3. Triệu chứng Bệnh khởi phát bằng các dấu hiệu: Sổ mũi hắt hơi, rát bỏng ở họng, ho khan, sau đó bị viêm nhiễm lan xuống đường hô hấp dưới, lúc này bệnh cảnh biểu hiện rõ ràng của một viêm phế quản, gồm hai giai đoạn:

- Giai đoạn viêm khô + Sốt, có khi sốt cao trên 390C. + Ho khan, ho từng cơn + Nhức đầu, mệt mỏi cơ thể + Cảm giác rát bỏng và đau xương ức, cảm giác này tăng lên khi ho + Giai đoạn này kéo dài từ 3-4 ngày thì chuyển sang giai đoạn ướt. - Giai đoạn viêm ướt. + Ho kèm đờm xanh + Khó thở nhẹ + Cảm giác đau rát bỏng sau xương ức giảm dần rồi mất hẳn. + Giai đoạn này kéo dài 4-5 ngày, sang ngày thứ 10 thì khỏi hẳn.

141

+ Nếu ho khan kéo dài vài ba tuần, kèm đáp ứng với điều trị và xảy ra ở người nghiện

thuốc lá cần phải chú ý đến ung thư phế quản.

4. Cận lâm sàng - X quang phổi: Chỉ thấy hai vùng rốn phổi đậm. - Công thức máu: Bạch cầu tăng, chủ yếu đa nhân trung tính. - Xét nghiệm đờm: Thấy nhiều loại vi khuẩn khi soi tươi hay cấy đờm. 5. Chẩn đoán - Chẩn đoán xác định + Triệu chứng điển hình: Ho, khạc đờm, khó thở, tức ngực. + Kết quả xét nghiệm: Các xét nghiệm trên sẽ giúp xác định nguyên nhân gây bệnh,

mức độ nghiêm trọng và loại trừ các bệnh lý khác.

+ Thời gian mắc bệnh: Viêm phế quản cấp tính thường có thời gian ngắn, trong khi

viêm phế quản mãn tính kéo dài hơn.

+ Yếu tố nguy cơ: Hút thuốc, tiếp xúc với chất kích thích, bệnh lý nền (hen suyễn,

COPD).

- Chẩn đoán phân biệt + Viêm phổi: Có thể có sốt cao, đau ngực, khó thở nhiều hơn, thường kèm theo các

triệu chứng toàn thân như mệt mỏi, chán ăn.

+ Hen suyễn: Thường có các cơn hen tái phát, khó thở khi gắng sức, đáp ứng tốt với

thuốc giãn phế quản.

+ Ung thư phổi: Thường có ho kéo dài, khạc ra máu, sụt cân, mệt mỏi. 6. Biến chứng - Viêm phổi: Viêm nhiễm lan rộng từ phế quản xuống phổi, gây ra các triệu chứng

nặng nề hơn như sốt cao, khó thở, đau ngực.

- Viêm giãn phế quản: Các ống phế quản bị giãn nở và tổn thương, gây khó khăn

trong việc tống đờm ra ngoài.

- Viêm phế quản mãn tính: Viêm nhiễm kéo dài, gây tổn thương phổi không hồi

phục, dẫn đến khó thở mãn tính.

- Suy hô hấp: Khả năng hô hấp của phổi giảm sút nghiêm trọng, đe dọa tính mạng. - Nhiễm trùng huyết: Viêm nhiễm lan rộng ra toàn thân, gây tổn thương nhiều cơ

quan.

7. Điều trị Viêm phế quản nhẹ - Viêm phế quản cấp đơn thuần do virus ở người lớn khỏe mạnh có thể tự khỏi không

cần điều trị, việc điều trị chủ yếu là làm giảm triệu chứng.

- Người bệnh bị viêm phế quản phải nghỉ ngơi tại giường, ăn uống nâng cao thể trạng, tránh các hoạt động thể lực gắng sức, tránh nhiễm lạnh đột ngột, mặc đủ áo ấm (nếu trời rét).

- Đảm bảo uống đủ lượng nước để giúp cơ thể cân bằng dịch, làm loãng đờm. - Dùng thuốc: + Thuốc long đờm, thuốc ho khi người bệnh ho khan

142

+ Vitamin nhóm B và C. + Kháng sinh chỉ dùng cho người bệnh có sốt. Viêm phế quản nặng: - Đảm bảo chế độ ăn uống nghỉ ngơi hợp lý, giữ gìn và nâng cao sức khoẻ. - Tránh bị nhiễm lạnh, tránh môi trường bụi khói, ô nhiễm. - Điều trị tích cực và triệt để các ổ nhiễm khuẩn ở tai, mũi, họng và các bệnh mạn

tính đường hô hấp, kết hợp với tập thở và tập thể dục thường xuyên.

- Hạ sốt - Giảm ho - Kháng sinh - Dùng corticoid để chống phù nề niêm mạc phế quản - Sử dụng các thuốc giãn phế quản để chống co thắt cơ trơn phế quản: sử dụng khi

khó thở.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Đặt người bệnh nằm nghỉ ở tư thế nằm ngửa, đầu cao, đảm bảo thông thoáng đường

hô hấp.

- Phòng nghỉ phải thoáng mát, yên tĩnh. - Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng đầy đủ và kịp thời. - Theo dõi việc dùng thuốc và phản ứng phụ khi dùng thuốc. - Theo dõi tính chất ho, số lượng và tính chất của đờm. - Theo dõi tri giác, tình trạng tinh thần của người bệnh. - Chăm sóc chống nhiễm trùng: tuân thủ chế độ vô khuẩn. - Luôn giữ ấm cơ thể người bệnh, tránh gió lùa. - Hướng dẫn cách ho, khạc đờm cho người bệnh. - Thực hiện vỗ và rung lồng ngực cho người bệnh đặc biệt trong trường hợp người

bệnh kém tỉnh táo, quá mệt, không đủ sức để ho.

- Trường hợp quá nhiều đờm, người bệnh không khạc được tiến hành hút đờm dãi. - Ăn uống đủ năng lượng, nhiều vitamin, khoáng chất và cho uống nhiều nước ấm để

người bệnh dễ khạc đờm.

- Đánh giá nguy cơ loét, xoay trở, chống loét, xoa bóp nhẹ các vùng tì đè nếu người

bệnh nằm lâu.

- Đánh giá, phòng chống nguy cơ té ngã. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khoẻ 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Động viên người bệnh tuân thủ điều trị. Người bệnh nghỉ ngơi tránh đi lại nhiều.

Người bệnh nên ở phòng thoáng mát, yên tĩnh tránh căng thẳng, stress.

+ Thực hiện theo hướng dẫn của bác sỹ và điều dưỡng trong quá trình điều trị và

chăm sóc.

- Vệ sinh: + Cần vệ sinh răng miệng và mũi, súc miệng sau khi khạc đàm

143

+ Vệ sinh thân thể, da, lưu ý các vùng đè cấn do nằm lâu nhằm ngừa loét + Vệ sinh phòng tránh sự lây lan của vi khuẩn: Tăng cường thông khí phòng bệnh giữ

gìn vệ sinh buồng bệnh và xử lý các rác thải đúng quy định

- Vận động: + Nghỉ ngơi tuyệt đối tại giường trong giai đoạn nặng, không di chuyển người bệnh, trường hợp người bệnh ho nhiều, người bệnh nên nằm đầu cao, nghiêng về một bên đảm bảo thông thoáng đường hô hấp.

+ Trong giai đoạn ổn định: người nhà giúp người bệnh xoa bóp, xoay trở tại chỗ, hạn chế di chuyển nhiều và vận động mạnh, không được gắng sức, có thể đi lại nhẹ nhàng để thư giãn.

- Phục hồi chức năng hô hấp: + Tập thở sâu để tống được nhiều khí cặn (hít vào sâu bằng mũi, thở ra hết bằng

miệng chúm môi), tập 4 lần/ngày, mỗi lần 5 - 10 phút.

+ Tự làm sạch dịch ứ đọng ở phế quản bằng cách: Hàng ngày uống đủ nước, tập ho có

hiệu quả (ho 2 tiếng một ở thì thở ra, tiếng thứ 2 mạnh kết hợp với lực ép của cơ hoành).

- Chế độ dinh dưỡng: + Chế độ ăn của người bệnh phải đảm bảo vệ sinh mức cao nhất để tránh nhiễm trùng nên thức ăn phải được nấu chín và không để tồn lưu quá thời gian cho phép. Thức ăn nên được nấu nhừ, dạng lỏng như: cháo, súp…để dễ ăn, tiêu hóa tốt, làm loãng đờm nhớt, người bệnh không bị kích thích ho nhiều.

+ Ăn uống đủ năng lượng, nguồn thực phẩm giàu vitamin và khoáng chất bao gồm các loại rau củ quả, đặc biệt là các loại rau củ quả có màu đậm, các loại rau lá xanh: rau ngót, cải bó xôi, cải xoăn, bông cải xanh...; Các loại trái cây giàu vitamin, đặc biệt là vitamin A, C như: cam, quýt, nho, dâu tây, đu đủ, táo, lê, chuối…

+ Uống nhiều nước ấm để người bệnh dễ khạc đờm + Hạn chế các loại thực phẩm chứa nhiều đường như bánh kẹo, nước ngọt. + Tránh ăn thức ăn nhiều gia vị, dầu mỡ dễ gây buồn nôn, khó tiêu. + Không sử dụng đồ ăn thức uống lạnh. + Không uống rượu, bia và các chất kích thích như cà phê, đồ uống có gas… 9.2. Phòng bệnh - Tránh các yếu tố gây kích thích đường thở như: Hút thuốc lá, khói bụi, giữ ấm cơ

thể về mùa lạnh, giữ nơi ở và làm việc sạch sẽ.

- Điều trị triệt để các ổ nhiễm khuẩn đường hô hấp trên nếu có. - Tiêm phòng cúm vào mùa thu, đông. - Có chế độ ăn uống đủ calo, đạm và giàu vitamin, luyện tập thể dục hợp lý để tăng

cường sức đề kháng, tránh lao động gắng sức hoặc sang chấn tinh thần.

- Khi đã sử dụng thuốc theo hướng ẫn của nhân viên y tế nhưng không có hiệu quả hoặc thấy có một trong các dấu hiệu bất thường như khó thở, sốt, khạc đờm mủ, phù…phải đến cơ sở y tế khám lại, không tự ý sử dụng thuốc khác.

144

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân, triệu chứng của bệnh Viêm phế quản. 2. Cách chăm sóc người bệnh Viêm phế quản. 3. Cách phòng bệnh Viêm phế quản. Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế (2012), Quyết định số 4235/QĐ-BYT về việc Ban hành tài liệu chuyên môn

“Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh hô hấp”

2. TS Lê Văn An, TS Hoàng Văn Ngạn (2008), Điều dưỡng Nội tập 1, Nhà xuất bản Y

học Hà Nội

145

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH GIÃN PHẾ QUẢN

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và gia đình biết được: 1. Nguyên nhân của giãn phế quản 2. Triệu chứng của bệnh giãn phế quản. 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh giãn phế quản. II. Nội dung 1. Đại cương Giãn phế quản là tình trạng giãn không hồi phục một hoặc nhiều phần cây phế quản, bệnh thường gặp ở người lớn tuổi, giãn phế quản tiến triển nhanh kéo dài, trong quá trình bệnh có những đợt cấp. Nếu không được điều trị kịp thời và đúng cách, người bệnh có thể có những biến chứng nguy hiểm đến tính mạng. Bệnh có xu hướng gia tăng do liên quan đến nhiễm khuẩn phế quản trong bối cảnh ô nhiễm môi trường không khí, biến đổi khí hậu ngày một nặng nề.

2. Nguyên nhân - Giãn phế quản do tắc phế quản: + Do dị vật: Khi dị vật vào phế quản làm tắc phế quản, dẫn đến phế quản dưới chỗ tắc bị giãn do quá trình viêm nhiễm gây hủy hoại thành phế quản. Thường xuất hiện từ 6-8 tuần sau khi có dị vật.

+ Do u trong lòng phế quản: Tiến triển nhanh hay chậm tùy theo tiến triển của khối u

và mức độ bội nhiễm.

+ Do sẹo cũ của các chấn thương, viêm nhiễm. - Giãn phế quản do viêm, hoại tử thành phế quản: Sau khi nhiễm khuẩn phổi như lao,

viêm phổi do vi khuẩn, virus sởi, ho gà,…

- Giãn phế quản do dị tật bẩm sinh ở cấu trúc phế quản: Hội chứng Kartagener, hội

chứng Williams – Campbell,…

- Giãn phế quản nguyên phát, không rõ nguyên nhân. 3. Triệu chứng: Bệnh thường bắt đầu từ những tổn thương phế quản khi còn nhỏ, nhưng chỉ đến khi tình trạng nhiễm trùng phổi tái đi tái lại nhiều lần mới xuất hiện các biểu hiện và triệu chứng bệnh rõ rệt. Các triệu chứng này sẽ phát triển nhanh và trở nên nặng thêm theo thời gian, thậm chí trở thành mãn tính.

3.1.Cơ năng - Ho khạc đờm: Là triệu chứng điển hình và thường gặp nhất, kéo dài nhiều năm. + Đờm mủ, có màu xanh hoặc màu vàng, một số trường hợp đờm có lẫn máu; + Khạc đờm thường tăng lên khi có bội nhiễm; + Có một số trường hợp ho khan hoặc không ho. + Một số trường hợp có dấu hiệu của viêm đa xoang: Đau đầu, đau vùng mặt, nghẹt

mũi, chảy nước mũi...

- Ho ra máu:

146

+ Ho ra máu cũng là một trong những triệu chứng của bệnh giãn phế quản, có thể là

triệu chứng duy nhất của bệnh;

+ Ho ra máu tái phát nhiều lần, có thể kéo dài nhiều năm; + Mức độ ho ra máu có thể ít hoặc nhiều từ ho máu nhẹ, trung bình, ho máu nặng, ho

máu rất nặng và/hoặc gây suy hô hấp cấp.

- Khó thở, có tiếng thở rít: Thường xuất hiện muộn, là biểu hiện của suy hô hấp do

tổn thương lan tỏa hai phổi, có thể có tím.

- Sốt: Khi xuất hiện tình trạng viêm nhiễm đường hô hấp dưới, sốt thường kèm theo

khạc đờm tăng và/hoặc thay đổi màu sắc của đờm

- Đau ngực hay tức ngực: + Là dấu hiệu của nhiễm khuẩn phổi ở vùng gần màng phổi hoặc túi phế quản giãn

căng.

+ Các triệu chứng này thường phát triển trong nhiều năm và trở nên nặng hơn theo

thời gian hoặc khi bị nhiễm trùng hô hấp.

3.2.Thực thể - Khám phổi: thường thấy ran nổ, ran ẩm. Ran ngáy, ran rít chỉ nghe thấy trong đợt cấp, có khi nghe thấy tiếng thổi giả hang, có thể thấy hội chứng đông đặc co rút khi có xẹp phổi.

- Móng tay khum ở những bệnh nhân bị bội nhiễm phế quản nhiều lần, kéo dài. - Có thể có các triệu chứng của tâm phế mạn: phù chân, gan to, tĩnh mạch cổ nổi,… 4. Cận lâm sàng - Tổng phân tích tế bào máu: Đánh giá tình trạng nhiễm trùng. - X-quang phổi: + Thành phế quản tạo thành các đường song song (đường ray). + Thể tích của thuỳ phổi có giãn phế quản nhỏ lại, các đường mờ mạch máu phổi xít

lại với nhau nếu có xẹp phổi.

+ Có các ổ sáng nhỏ giống hình ảnh tổ ong, có thể có ổ sáng với mực nước ngang

kích thước thường không quá 2 cm.

+ Hình ảnh viêm phổi tái diễn hàng năm về mùa lạnh xung quanh khu vực giãn phế

quản.

+ Các đám mờ hình ống biểu hiện của các phế quản bị lấp đầy chất nhầy, mủ. - Chụp cắt lớp vi tính vi tính lớp mỏng, độ phân giải cao: là tiêu chuẩn vàng trong

chẩn đoán xác định giãn phế quản. Các dấu hiệu có thể gặp:

- Đường kính trong của phế quản lớn hơn động mạch đi kèm. - Các phế quản không nhỏ dần được quy định là khi 1 phế quản trên một đoạn dài 2

cm có đường kính tương tự phế quản đã phân chia ra phế quản đó.

- Phế quản ở cách màng phổi thành ngực dưới 1 cm. - Phế quản đi sát vào màng phổi trung thất. - Soi phế quản: Nhằm phát hiện dị vật, các phế quản bị gấp khúc, bị chít hẹp, xác

định vị trí chảy máu và hút dịch phế quản tìm vi khuẩn.

147

- Các xét nghiệm đờm: Tìm vi khuẩn, nấm, trực khuẩn lao, từ đó giúp lựa chọn kháng

sinh điều trị phù hợp.

- Làm điện tâm đồ, siêu âm tim để phát hiện sớm biến chứng ở tim. - Đo chức năng hô hấp: Đánh giá chức năng và hoạt động của phổi, xác định mức độ

tổn thương ở phổi. 5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định - Chẩn đoán xác định dựa vào diễn biến ho và khạc đờm kéo dài, hoặc ho ra máu tái

phát ở người bệnh, có thể có móng tay khum.

- Chẩn đoán chính xác tổn thương phế quản, cũng như tìm ra nguyên nhân gây bệnh dựa vào cận lâm sàng: XQ phổi, chụp cắt lớp vi tính ngực, nội soi phế quản, xét nghiệm đờm, điện tâm đồ, siêu âm tim, đo chức năng hô hấp.

5.2. Chẩn đoán phân biệt - Áp xe phổi: rất khó phân biệt khi giãn phế quản có đợt bội nhiễm cấp. - Lao phổi. - Kén khí ở phổi bội nhiễm: xác định bằng chụp cắt lớp vi tính. 6. Tiến triển và biến chứng Nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng, bệnh có thể được kiểm soát tốt, hạn chế tiến triển và biến chứng. Trường hợp phát hiện bệnh ở giai đoạn muộn, hoặc phát hiện bệnh nhưng chủ quan không điều trị đúng cách có thể khiến ổ giãn phế quản lan rộng, dẫn đến bội nhiễm tái phát, người bệnh có thể gặp nhiều biến chứng nguy hiểm.

- Suy hô hấp: Tình trạng này xảy ra khi phổi không cung cấp đủ oxy cho cơ thể ngay

cả khi nghỉ ngơi.

- Suy tim phải: Người bệnh khó thở thường xuyên, ngày một nặng dần. - Viêm phổi tái phát. - Ho ra máu nặng, thậm chí đe dọa tính mạng người bệnh do các cục máu lấp đầy

đường thở.

7. Điều trị: Giãn phế quản là tổn thương không thể hồi phục được. Tuy nhiên, việc điều trị sẽ giúp giảm triệu chứng và sự tiến triển của bệnh, ngăn chặn vòng luẩn quẩn của việc nhiễm trùng lặp đi lặp lại, nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh:

- Dẫn lưu đờm mủ phế quản: Hướng dẫn người bệnh cách ho khạc đờm và vỗ rung

lồng ngực kết hợp với dẫn lưu theo tư thế.

- Điều trị bằng kháng sinh: Kháng sinh được sử dụng trong đợt cấp tính của giãn phế

quản có bội nhiễm.

- Điều trị triệu chứng: + Thuốc giãn phế quản được chỉ định điều trị khi nghe phổi có ran rít, ngáy. + Thở oxy trong đợt cấp khi có thiếu oxy máu. - Điều trị trường hợp ho ra máu: Tùy theo mức độ ho máu nhẹ, trung bình, nặng và

rất nặng mà bác sĩ sẽ có chỉ định điều trị khác nhau.

- Điều trị ngoại khoa: Cắt thùy phổi hoặc một bên phổi trong trường hợp ho ra máu

nặng hoặc dai dẳng, tắc do khối u…

148

8.Chăm sóc điều dưỡng - Cho người bệnh nắm tư thế thích hợp tùy theo tình trạng người bệnh, giúp người

bệnh dẫn lưu tư thế

- Theo dõi dấu hệu sinh tồn, tri giác, tình trạng ho, khạc đờm - Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng - Phụ giúp bác sỹ làm thủ thuật (nếu có) - Chuẩn bị người bệnh trước mổ (nếu cần) - Động viên, trấn an tinh thần cho người bênh, người nhà người bệnh - Cho người bệnh ăn chế độ ăn hợp lý theo y lệnh - Hướng dẫn và phụ giúp vệ sinh cá nhân cho người bệnh (khi cần) 9.Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1.Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Động viên tinh thần cho người bênh. Giữ tâm lý thoải mái, lạc quan, tránh lo lắng

quá mức vì bệnh có thể kiểm soát tốt nếu điều trị đúng.

+ Tuân thủ điều trị, tái khám đúng hẹn theo hướng dẫn của bác sĩ. + Chia sẻ tình trạng bệnh với người thân để được hỗ trợ trong sinh hoạt và chăm sóc. + Để người bệnh nằm nghỉ ngơi thoải mái, tư thế dễ chịu nhất giảm khó thở. Nghỉ

ngơi đầy đủ, tránh làm việc quá sức.

- Vệ sinh: + Giữ vệ sinh răng miệng, mũi họng sạch sẽ hằng ngày để hạn chế nhiễm trùng. + Dụng cụ khạc đờm (ly, chai, khăn) cần rửa sạch, khử khuẩn, không dùng chung với

người khác.

+ Rửa tay thường xuyên, nhất là sau khi khạc đờm. + Giữ môi trường sống thoáng mát, sạch sẽ, tránh khói bụi, nấm mốc. - Vận động- phục hồi chức năng: + Hướng dẫn cho bệnh nhân cách ho khạc đờm và vỗ rung lồng ngực kết hợp với dẫn lưu theo tư thế: tuỳ theo vị trí tổn thương chọn tư thế thích hợp, thường cần để bệnh nhân nằm đầu dốc, sao cho đờm, mủ từ phế quản thoát ra ngoài dễ dàng.

+ Kết hợp vỗ rung, lắc lồng ngực. Mỗi ngày nên làm 2-3 lần, thời gian mỗi lần tăng

dần, 5-10-20 phút, làm trước bữa ăn.

+ Tập thở sâu, thở chúm môi, tập thể dục nhẹ nhàng như đi bộ, tập dưỡng sinh khi

tình trạng ổn định.

+ Tránh gắng sức quá mức, tránh tập khi đang sốt cao hoặc ho ra máu nhiều. - Chế độ dinh dưỡng: + Chế độ ăn đầy đủ năng lượng, giàu đạm và vitamin; thức ăn dễ tiêu trong đợt cấp, trở lại ăn bình thường khi ổn định, nhiều dinh dưỡng, tăng cường vitamin, uống nước ấm.

+ Hạn chế thức ăn nhiều dầu mỡ, cay nóng nếu làm tăng ho, khó chịu. + Không uống rượu bia, hạn chế nước lạnh. 9.2.Phòng bệnh - Không hút thuốc lá, thuốc lào, tránh môi trường có nhiều bụi khói.

149

- Vệ sinh răng miệng, tai - mũi - họng. - Điều trị triệt để các ổ nhiễm khuẩn vùng tai mũi họng, răng miệng, các bệnh về

đường hô hấp như viêm phế quản cấp, áp xe phổi.

- Tiêm phòng cúm hàng năm để đề phòng những đợt bội nhiễm của giãn phế quản. - Điều trị sớm lao sơ nhiễm ở trẻ em. - Đề phòng và lấy sớm dị vật phế quản nếu có. - Rèn luyện thân thể thường xuyên để tăng sức đề kháng của cơ thể. Giữ ấm cổ ngực,

đề phòng các đợt bội nhiễm khi đã bị giãn phế quản.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân của giãn phế quản. 2. Triệu chứng nhận biết viêm phế quản. 3. Cách phòng bệnh viêm phế quản. Tài liệu tham khảo Bộ y tế (2016), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh hô hấp, nhà xuất bản y học.

150

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH TRÀN DỊCH MÀNG PHỔI

I. Mục đích Giúp người bệnh biết được 1. Nêu được những nguyên nhân gây tràn dịch màng phổi 2. Trình bày được triệu chứng, tiến triển của tràn dịch màng phổi 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh tràn dịch màng phổi II. Nội dung 1. Đại cương Tràn dịch màng phổi (còn gọi là ứ nước trong khoang màng phổi) là sự tích tụ bất thường của chất lỏng trong khoang màng phổi. Bệnh xảy ra khi lượng dịch trong màng phổi nhiều hơn mức bình thường. Bình thường lượng dịch trong khoang màng phổi chỉ có khoảng 10 – 20ml.

Tràn dịch màng phổi là biểu hiện của nhiều loại bệnh khác nhau gây nên và được phân

thành 2 loại chủ yếu:

- Tràn dịch màng phổi dịch thấm (thường do suy tim, suy thận, suy dinh dưỡng…). - Tràn dịch màng phổi dịch tiết (do lao, ung thư, nhiễm khuẩn…) 2. Nguyên nhân - Lao màng phổi: Thường gặp ở người trẻ tuổi khỏe mạnh, có thể có cả lao phổi (ho

lao) kèm theo.

- Ung thư phổi: có thể gây tràn dịch do tế bào ung thư xâm lấn vào màng phổi, hoặc do bít tắc lưu thông của dịch màng phổi. Đôi khi là do tế bào ung thư từ nơi khác di căn vào màng phổi.

- Suy tim: xuất hiện ở người bệnh đã có bệnh lý tim mạch trước đây. Tim bị suy không thể bơm tống máu hết, gây ứ máu lại trong phổi, làm cho dịch thoát khỏi mạch máu vào khoang màng phổi.

- Viêm phổi: Phổi bị nhiễm trùng lan ra màng phổi hoặc vị trí phổi tổn thương gần sát màng phổi, gây kích thích màng phổi tăng tiết dịch. Bệnh nhân cần được điều trị đúng, kịp thời, tránh tạo thành ổ mủ, dày dính màng phổi, hạn chế hô hấp thông khí.

- Suy thận mạn, xơ gan cổ trướng… - Ký sinh trùng. - Do các bệnh hệ thống (Lupus ban đỏ, viêm khớp dạng thấp…). - Tràn dịch màng phổi cũng có thể xảy ra khi các tế bào ung thư di căn đến màng phổi, gây tắc nghẽn ở mạch phổi, hoặc tích tụ do kết quả của một số phương pháp điều trị ung thư, chẳng hạn như xạ trị hoặc hóa trị.

3. Triệu chứng Tuỳ thuộc vào nhiều yếu tố như: nguyên nhân, mức độ tràn dịch màng phổi,... mà

người bệnh có thể có các biểu hiện lâm sàng của tràn dịch màng phổi rất khác nhau.

- Đau ngực: Đau của bệnh lý này khác với tình trạng đau thông thường, đa số người bệnh thấy đau ngực kiểu màng phổi, đau tăng lên khi hít sâu, khi ho. Ngoài ra, tùy thuộc

vào vị trí bị tổn thương mà bệnh nhân có thể cảm thấy đau ở vị trí khác nhau. Có thể đau tại màng phổi vùng giữa ngực nhưng nếu tổn thương màng phổi vùng ngoài cơ hoành có thể đau ở bụng, tổn thương màng phổi vùng giữa cơ hoành hoặc trung thất lại gây đau ở cổ...

151

- Ho: Khi tràn dịch màng phổi, phổi bị ép lại, người bệnh sẽ có cảm giác khó thở, bệnh nhân còn có thể có biểu hiện ho, thường chỉ là ho khan, nhưng khi có bệnh trong phổi thì ho có thể có đờm. Ho làm đau ngực tăng thêm triệu chứng toàn thân có thể là sốt. Tuy nhiên, tình trạng khó thở nhiều hay ít tùy người bệnh có bệnh lý nào kèm theo hay không.

- Tức ngực: Khi tràn dịch màng phổi kéo dài, người bệnh mất cảm giác đau dần, khi đó có thể chỉ còn tức nặng bên ngực bị bệnh. Do vậy, nhiều trường hợp đau do tràn dịch màng phổi bị chẩn đoán nhầm là đau dây thần kinh liên sườn.

- Khó thở: nhiều hay ít tùy theo số lượng dịch, tốc độ tràn dịch và phổi bị chèn ép. - Sốt: Có thể gặp trong các trường hợp có nhiễm trùng, nhiễm độc. 4. Cận lâm sàng - Chụp X quang phổi ở tư thế thẳng và nghiêng để tìm hình ảnh tràn dịch và xác định thể tràn dịch. TDMP số lượng ít chỉ thấy góc sườn hoành tù, sớm nhất là góc sườn hoành phía sau trên phim nghiêng. TDMP trung bình thấy hình mờ đậm, đồng đều, ở 1/3 dưới phế trường, có thể thấy đường cong mà phía lõm quay lên trên (đường cong Damoiseau). TDMP nhiều: mờ đều quá 1/2 phổi, đẩy tim sang bên đối diện.

- Siêu âm màng phổi giúp chẩn đoán tình trạng dịch (ít, vừa, nhiều), tình trạng tổn

thương nhu mô đi kèm. Đồng thời xác định vị trí cho chọc dò màng phổi.

- Chụp cắt lớp vi tính lồng ngực trong trường hợp số lượng ít và khu trú, đồng thời phát hiện các tổn thương đi kèm khó phát hiện khi chẩn đoán bằng các phương pháp khác.

- Chọc dò màng phổi: để xác định nguyên nhân loại tràn dịch (dựa vào màu sắc) và

làm các xét nghiệm sinh hóa, tế bào, nuôi cấy tìm vi khuẩn.

- Các xét nghiệm khác: + Xét nghiệm máu: công thức bạch cầu, VSS. + Xét nghiệm phân tích khí máu. + Xét nghiệm điện tâm đồ... 5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định: Chẩn đoán tràn dịch màng phổi thường không khó đối với thể tự do, dựa vào lâm sàng, X quang và quyết định chẩn đoán là chọc dò có dịch. Với thể khu trú, X quang và siêu âm là quan trọng vì lâm sàng khó xác định.

- Bệnh nhân có thể có đau ngực sườn lưng, đau tăng lên khi hít thở sâu, ho khan khi

thay đổi tư thế, khó thở xuất hiện và ngày một tăng khi lượng dịch nhiều. - Hội chứng 3 giảm: gõ đục, rung thanh mất, rì rào phế nang mất. - Hình ảnh phim X-quang phổi: TDMP số lượng ít chỉ thấy góc sườn hoành tù, sớm nhất là góc sườn hoành phía sau trên phim nghiêng. TDMP trung bình thấy hình mờ đậm,

đồng đều, ở 1/3 dưới phế trường, có thể thấy đường cong mà phía lõm quay lên trên (đường cong Damoiseau). TDMP nhiều: mờ đều quá 1/2 phổi, đẩy tim sang bên đối diện. - Trong trường hợp tràn dịch màng phổi khu trú cần kết hợp siêu âm hoặc chụp cắt

152

lớp vi tính để xác định vị trí.

- Chọc dò màng phổi có dịch: là tiêu chuẩn vàng. 5.2. Chẩn đoán nguyên nhân: Dựa vào màu sắc, sinh hóa, tế bào học và mùi hôi của

dịch màng phổi và quan trọng nhất là cấy dịch màng phổi và làm kháng sinh đồ.

5.3. Chẩn đoán phân biệt - Viêm phổi không điển hình: dựa vào lâm sàng, X quang và chọc dò màng phổi

không có dịch.

- Dày dính màng phổi: khoảng gian sườn hẹp, X quang có dấu dày dính. - Xẹp phổi: khoảng gian sườn hẹp, X quang phổi có mờ hình tam giác, đáy quay ra

ngoài, chọc dò không có dịch.

- Áp xe dưới cơ hoành: đẩy cơ hoành lên cao, phải dựa vào X quang và siêu âm. 6. Tiến triển và biến chứng 6.1 Tiến triển bệnh tùy theo nguyên nhân - Do vi khuẩn thường khỏi hẳn. - Do lao tiến triển chậm, dễ để lại di chứng dày dính màng phổi. - Tràn dịch màng phổi mủ tiến triển chậm và dễ để lại di chứng dày dính màng phổi. - Tràn dịch màng phổi do ung thư tiến triển rất nhanh, nếu do ung thư màng phổi tiên

phát thì tiến triển chậm hơn.

6.2 Biến chứng - Suy hô hấp cấp. - Suy tuần hoàn cấp. - Tai biến do các thủ thuật chọc hút dịch màng phổi. - Bệnh nhân bị choáng, trụy tim mạch, bội nhiễm phổi và phù phổi cấp. 7. Điều trị Điều trị tràn dịch màng phổi phụ thuộc nguyên nhân, mức độ dịch, dịch tự do hay khu trú, và

tình trạng hô hấp của người bệnh. 7.1. Nguyên tắc chung - Điều trị nguyên nhân gây tràn dịch (quan trọng nhất). - Dẫn lưu dịch khi cần thiết để cải thiện hô hấp, giảm ép phổi. - Theo dõi diễn tiến: số lượng dịch, tính chất dịch, đáp ứng điều trị. 7.2. Điều trị nội khoa ❖ Điều trị triệu chứng: - Chọc tháo dịch màng phổi nếu tràn dịch nhiều dù là bất cứ nguyên nhân gì (mỗi lần

chọc tháo không nên lấy quá 1000 ml).

- Tràn dịch do ung thư dịch tái phát nhanh nên có thể đặt ống dẫn lưu nhưng phải đảm

bảo vô khuẩn.

- Tràn dịch mủ: chọc hút nhiều lần kết hợp với bơm rửa màng phổi bằng dung dịch

nước muối 0,9% hoặc có thể đặt ống dẫn lưu nhưng phải đảm bảo vô khuẩn.

153

- Bơm thuốc vào khoang màng phổi để điều trị tại chỗ: + Thuốc methylprednisolon hoặc hydrocortison để chống dày dính màng phổi. + Bơm thuốc alfa chymotrypsin để làm loãng mủ. ❖ Điều trị nguyên nhân: - Tùy theo từng nguyên nhân có thể dùng kháng sinh theo kháng sinh đồ hoặc

penicillin liều cao kết hợp với gentamicin để điều trị nguyên nhân do nhiễm khuẩn.

- Dùng thuốc đặc hiệu để điều trị lao. - Dùng thuốc chống ung thư. - Dùng thuốc nội tiết nếu nguyên nhân do nội tiết. 7.3. Điều trị ngoại khoa - Trường hợp viêm mủ màng phổi đã khu trú sau 1 tháng điều trị nội khoa tích cực

không giải quyết được thì phải phẫu thuật bóc ổ màng phổi.

- Lấy dị vật như mảnh đạn nằm cạnh màng phổi. - Các trường hợp tràn dịch dưỡng trấp màng phổi do vỡ hoặc tắc ống ngực thì phải

phẫu thuật phục hồi lại ống ngực.

- Trường hợp do u nang buồng trứng thì phải phẫu thuật cắt bỏ u nang. 7.3. Phục hồi chức năng - Hướng dẫn bệnh nhân tập thở sâu, tập làm giãn nở phổi (thổi chai, thổi bóng...). - Nâng cao thể trạng cho người bệnh bằng chế độ dinh dưỡng, nghỉ ngơi và luyện tập

vận động hợp lý.

8. Chăm sóc điều dưỡng 8.1 Thực hiện y lệnh - Thực hiện thuốc giảm đau hoặc phòng ngừa đau theo y lệnh (không dùng thuốc ngủ

vì thuốc ngủ làm ức chế hô hấp).

- Cho bệnh nhân thở oxy nếu cần thiết. - Chăm sóc và thực hiện các y lệnh khi bệnh nhân sốt cao. - Thực hiện những phương pháp hô hấp đặc biệt. - Giúp bệnh nhân làm sạch đường hô hấp để chống xẹp phổi, viêm phổi (khuyến

khích bệnh nhân tập thở sâu, ho mạnh).

- Chuẩn bị dụng cụ phụ giúp bác sĩ chọc tháo dịch màng phổi (nếu có chỉ định) giúp

bệnh nhân dễ thở hoặc để lấy dịch làm xét nghiệm...

- Chuẩn bị bệnh nhân và thực hiện các xét nghiệm: X quang, công thức máu, dịch

màng phổi...

8.2 Theo dõi - Các dấu hiệu sinh tồn: nhịp thở, nhiệt độ, mạch, huyết áp. - Theo dõi biểu hiện suy hô hấp cấp: khó thở dữ dội, tím tái, kích thích vật vã. - Theo dõi biểu hiện đau ngực của bệnh nhân. - Theo dõi cách ho và các dấu chứng kèm theo ho. - Theo dõi tình trạng nhiễm khuẩn và đề phòng nhiễm khuẩn. - Theo dõi dấu hiệu nhiễm khuẩn tại chỗ (vết chọc dò, chân ống dẫn lưu nếu bệnh

nhân có đặt ống dẫn lưu).

154

- Theo dõi ống dẫn lưu xem có bị tắc hay bị kẹp ở vị trí nào không. - Theo dõi dịch dẫn lưu về: số lượng, màu sắc, tính chất... - Thường xuyên đánh giá hiệu quả điều trị và chăm sóc. Nếu có những dấu hiệu bất

thường phải báo ngay để bác sĩ biết.

8.3 Chế độ khác - Hướng dẫn chế độ nghỉ ngơi và vệ sinh. - Trấn an bệnh nhân: giảm lo lắng, giáo dục sức khỏe về bệnh. - Hướng dẫn chế độ ăn uống, dinh dưỡng... 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1 Chăm sóc cơ bản: - Tinh thần: + Thiết lập mối quan hệ tin tưởng, gần gũi và an ủi động viên người bệnh. + Cung cấp những thông tin cần thiết về bệnh tật, quá trình diễn biến, giải thích cho

bệnh nhân hiểu về những thủ thuật cần can thiệp để điều trị.

+ Động viên người bệnh tuân thủ điều trị, thực hiện theo hướng dẫn của Bác sỹ và

Điều dưỡng trong quá trình điều trị và chăm sóc.

+ Người bệnh cần giữ tâm lý thoải mái, tránh lo lắng quá mức. Người nhà nên động viên nhẹ nhàng, tạo môi trường yên tĩnh, giúp bệnh nhân nghỉ ngơi tốt. Nếu người bệnh cảm thấy lo lắng hoặc khó ngủ, hãy chia sẻ với nhân viên y tế để được hỗ trợ.

- Vệ sinh: + Vệ sinh thân thể, da, lưu ý các vùng đè cấn do nằm lâu nhằm ngừa loét. + Vệ sinh phòng tránh sự lây lan của vi khuẩn: Tăng cường thông khí phòng bệnh giữ

gìn vệ sinh buồng bệnh và xử lý các rác thải đúng quy định, tránh khói bụi và thuốc lá.

+ Vệ sinh miệng họng hàng ngày, điều trị triệt để viêm nhiễm đường hô hấp trên

phòng tránh viêm nhiễm ở phổi.

- Vận động - Phục hồi chức năng: + Đặt bệnh nhân ở tư thế thoải mái nhất, thông thường đặt bệnh nhân ở tư thế đầu cao, nằm nghiêng về phía tràn dịch. Tránh nằm lâu một tư thế để hạn chế ứ đọng dịch và giảm nguy cơ biến chứng.

+ Phải hết sức nhẹ nhàng khi di chuyển hoặc thay đổi tư thế cho người bệnh, đặc biệt

đối với bệnh nhân có ống dẫn lưu.

+ Tạo điều kiện thuận lợi để bệnh nhân không phải gắng sức: để các đồ dùng ở vị trí trong tầm tay của bệnh nhân. Giúp bệnh nhân những công việc mà họ không tự làm được hoặc họ phải gắng sức.

+ Giải thích cho bệnh nhân hiểu về tầm quan trọng của luyện tập thở sâu, tập làm giãn nở phổi. Cùng với bệnh nhân xây dựng một chương trình về luyện tập hô hấp để phục hồi và tăng cường chức năng hô hấp, phòng tránh biến chứng (dính màng phổi, xẹp phổi...).

+ Tập thở sâu và ho có kiểm soát theo hướng dẫn của nhân viên y tế để làm thông

thoáng đường thở.

+ Tập thở sâu: Ngồi hoặc nằm đầu cao, thả lỏng vai cổ. Đặt một tay lên bụng, một tay lên ngực. Hít vào thật chậm bằng mũi, tưởng tượng mình đang “hít đầy không khí xuống

bụng”. Tay ở bụng phải phồng lên, tay ở ngực chỉ hơi nhích nhẹ. Giữ hơi 1–2 giây. Thở ra từ từ bằng miệng, mím nhẹ môi như thổi gió. Lặp lại 5–10 lần mỗi giờ hoặc theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Nếu bệnh nhân chóng mặt, dừng lại nghỉ rồi tập tiếp.

155

+ Tập ho hiệu quả (ho có kiểm soát): Ngồi dậy, hơi cúi người về trước. Hít sâu bằng mũi 2–3 lần, giúp không khí đi vào sâu trong phổi. Sau lần hít thứ ba, thở mạnh ra bằng miệng giống như đẩy hơi mạnh, không cần ho quá gắng sức. Sau đó, ho 1–2 tiếng mạnh, từ bụng đẩy hơi ra. Khạc đờm vào khăn sạch hoặc dụng cụ chứa đúng nơi quy định. Lưu ý: Không ho liên tục nhiều lần vì dễ mệt và đau ngực. Nếu bệnh nhân có dẫn lưu màng phổi, có thể dùng tay ôm nhẹ vùng ngực hoặc ôm gối trước bụng khi ho để giảm đau.

- Chế độ dinh dưỡng: + Chế độ ăn của bệnh nhân phải đảm bảo vệ sinh mức cao nhất để tránh nhiễm trùng nên thức ăn nên được nấu chín và không để tồn lưu quá thời gian cho phép. Thức ăn nên được nấu nhừ, dạng lỏng như: cháo, súp… để dễ ăn, tiêu hóa tốt, làm loãng đờm nhớt, bệnh nhân không bị kích thích ho nhiều

+ Ăn uống đủ năng lượng, nguồn thực phẩm giàu vitamin và khoáng chất bao gồm các loại rau củ quả, đặc biệt là các loại rau củ quả có màu đậm, các loại rau lá xanh: rau ngót, cải bó xôi, cải xoăn, bông cải xanh...; Các loại trái cây giàu vitamin, đặc biệt là vitamin A, C như: cam, quýt, nho, dâu tây, đu đủ, táo, lê, chuối…

+ Uống nhiều nước ấm để bệnh nhân dễ khạc đờm. + Hạn chế các loại thực phẩm chứa nhiều đường như bánh kẹo, nước ngọt. + Tránh ăn thức ăn nhiều gia vị, dầu mỡ dễ gây buồn nôn, khó tiêu. + Không sử dụng đồ ăn thức uống lạnh. + Không uống rượu, bia và các chất kích thích như cà phê, đồ uống có gas… 9.2 Phòng bệnh - Cải thiện môi trường sống và làm việc: Tránh xa khói bụi, ô nhiễm, giữ cho không

gian sống và làm việc sạch sẽ.

- Ăn uống hợp vệ sinh: Ăn chín, uống sôi, tránh các thực phẩm sống như gỏi cá, tiết

canh, nem chua. Bổ sung đầy đủ các vitamin và khoáng chất.

- Tránh tiếp xúc với người bị lao: Nếu tiếp xúc, cần cách ly hoặc sử dụng thuốc dự

phòng theo chỉ định của bác sĩ.

- Vệ sinh răng miệng: Vệ sinh miệng họng hàng ngày để ngăn ngừa viêm nhiễm

đường hô hấp trên, từ đó tránh viêm nhiễm ở phổi.

- Không hút thuốc lá: Hút thuốc lá làm tăng nguy cơ mắc các bệnh lý về phổi, bao

gồm tràn dịch màng phổi.

- Khám sức khỏe định kỳ: Phát hiện sớm các bệnh lý có thể gây tràn dịch màng phổi

và điều trị kịp thời.

- Duy trì lối sống lành mạnh: Ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, tập thể dục thường xuyên,

tránh stress, và giữ tinh thần thoải mái.

- Điều trị triệt để các bệnh lý nền: Các bệnh như suy tim, ung thư, hoặc xơ gan có thể là nguyên nhân gây tràn dịch màng phổi, vì vậy việc điều trị hiệu quả các bệnh này là rất quan trọng.

156

- Tiêm phòng đầy đủ: Tiêm phòng các bệnh có thể gây ra tràn dịch màng phổi như

cúm, viêm phổi.

- Rửa tay thường xuyên: Rửa tay bằng xà phòng và nước để phòng ngừa các bệnh

truyền nhiễm có thể dẫn đến tràn dịch màng phổi.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân, triệu chứng của bệnh Tràn dịch màng phổi? 2. Cách chăm sóc người bệnh Tràn dịch màng phổi? 3. Cách phòng bệnh Tràn dịch màng phổi? Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế (2012), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh hô hấp, Nhà xuất bản Y học. 2. Vinmec, Tràn dịch màng phổi: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị,

https://www.vinmec.com/vie/benh/tran-dich-mang-phoi-2948.

3. Bệnh viện Nguyễn Tri Phương, Chăm sóc bệnh nhân tràn dichjmangf phổi,

https://bvnguyentriphuong.com.vn/dieu-duong/cham-soc-benh-nhan-tran-dich-mang- phoi.

157

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH ÁP XE PHỔI

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà: 1. Hiểu được nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của bệnh áp xe phổi. 2. Biết cách chăm sóc, phòng bệnh và tuân thủ điều trị đúng hướng dẫn của nhân viên

y tế.

II. Nội dung 1. Đại cương Bệnh áp xe phổi là bệnh lý nhiễm trùng tại phổi. Nhu mô phổi bị hoại tử do quá trình viêm nhiễm cấp tính trong các bệnh lý như viêm phổi, màng phổi, hình thành dịch mủ và các ổ áp xe chứa mủ, xác bạch cầu chết và các vi sinh vật gây bệnh. Vi khuẩn là nguyên nhân gây bệnh áp xe phổi phổ biến nhất, một tỷ lệ nhỏ các trường hợp do ký sinh trùng gây ra.

Áp xe phổi được phân thành 2 loại: ₋ Áp xe phổi nguyên phát: là sự hình thành các ổ nung mủ trên một phổi lành, chưa

có tổn thương hay bệnh lý trước đây.

₋ Áp xe phổi thứ phát: các ổ nung mủ được hình thành trên một phổi bệnh lý, tồn tại

các tổn thương cũ như hang lao, giãn phế quản, nang phổi.

Bệnh áp xe phổi chiếm khoảng 4,8% trong tổng số tất cả các bệnh phổi. Đây là tình trạng bệnh lý có thể gặp ở mọi lứa tuổi, trong đó lứa tuổi trung niên chiếm tỷ lệ cao hơn. Nhờ vào sự phát triển của các phương tiện chẩn đoán hình ảnh, áp xe phổi được phát hiện sớm và chẩn đoán chắc chắn hơn.

2. Nguyên nhân - Do vi khuẩn gây bệnh: + Vi khuẩn kỵ khí: Bacteroide, Fragilis, Peptococus, Peptostreptococus... + Tụ cầu vàng: có tên gọi là staphylococcus aureus. Tụ cầu vàng gây ra bệnh cảnh lâm sàng khá nặng nề, tổn thương nhu mô phổi và cả màng phổi, gây suy hô hấp cấp tính và nhiễm trùng nhiễm độc. Tác nhân này thường gặp ở trẻ nhỏ. Klebsiella Pneumoniae (Friedlander): lâm sàng tiến triển rất nhanh với ho ra máu. Bệnh có nguy cơ tử vong cao. + Các vi khuẩn khác như: phế cầu, liên cầu, vi khuẩn gram âm cũng có thể gây bệnh

nhưng ít gặp hơn.

+ Ký sinh trùng: thường gặp nhất là amíp, có thể nguyên phát, nhưng hầu hết là thứ

phát.

- Yếu tố thuận lợi: + Do các vật lạ lọt vào đường hô hấp. Các nguyên nhân làm tắc nghẽn đường hô hấp. + Các khối u ở phổi, các bệnh phổi có trước. + Bệnh về tim mạch. + Các chấn thương lồng ngực hở, đặt nội khí quản. + Những cơ địa xấu.

158

3. Triệu chứng - Giai đoạn khởi đầu (nung mủ kín): + Sốt cao, rét run, vẻ mặt nhiễm trùng và nhiễm độc. + Ho khan và đau ngực, đau ngực tăng lên khi ho hay thở sâu. + Có thể khó thở nhẹ. - Giai đoạn khạc mủ + Ho khạc đờm mủ nhiều, đặc, hôi, có thể lẫn máu. máu + Sau khi ộc ra mủ bệnh nhân cảm giác dễ chịu hơn, sốt giảm, đau ngực giảm dần. - Giai đoạn nung mủ hở: Sau thời gian ộc mủ khoảng 3-5 ngày, các triệu chứng cơ năng giảm hay mất dần, nếu được điều trị tốt bệnh nhân khoẻ hơn, ăn uống có cảm giác ngon miệng.

4. Cận lâm sàng - X-quang phổi: hình ảnh ổ mủ có mức hơi – dịch điển hình. - CT-scan ngực: xác định vị trí, kích thước, số lượng ổ áp xe. - Xét nghiệm máu: bạch cầu tăng cao, CRP ↑, tốc độ máu lắng ↑. - Cấy đờm/mủ: tìm vi khuẩn gây bệnh, làm kháng sinh đồ. - Khí máu động mạch: phát hiện thiếu oxy, tăng CO₂. 5. Chẩn đoán Dựa vào: - Triệu chứng: ho khạc đờm mủ hôi, sốt kéo dài, đau ngực. - Hình ảnh X-quang/CT: ổ mủ có mức hơi – dịch. - Cấy đờm: có vi khuẩn gây bệnh. - Loại trừ các bệnh khác: ung thư phổi, lao hang, giãn phế quản mủ. 6. Biến chứng - Tràn dịch tương, dịch sợi hay tràn mủ màng phổi để lại di chứng dày dính màng phổi,

gây suy hô hấp mạn. - Ho ra máu nặng. - Nhiễm trùng huyết. - Viêm màng tim, viêm trung thất. - Giãn phế quản, xơ phổi. - Áp xe phổi mạn tính. 7. Điều trị a. Điều trị nội khoa - Kháng sinh liều cao, phối hợp hợp lý theo kháng sinh đồ (thường dùng β-lactam +

metronidazole).

- Dẫn lưu mủ tự nhiên qua ho khạc: Vỗ rung lồng ngực, dẫn lưu tư thế, khuyến khích

khạc đờm.

- Bù nước, dinh dưỡng đầy đủ. - Điều trị triệu chứng: giảm ho, hạ sốt, giảm đau. - Thở oxy nếu thiếu oxy máu. b. Điều trị ngoại khoa (nếu cần)

159

- Chọc hút mủ, dẫn lưu áp xe qua da. - Phẫu thuật cắt thùy phổi khi điều trị nội khoa thất bại hoặc biến chứng nặng. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Theo dõi sinh hiệu: mạch, nhiệt độ, nhịp thở, huyết áp. - Theo dõi hô hấp: khó thở, tím tái, lượng đờm, tính chất đờm. - Hỗ trợ dẫn lưu tư thế: nằm đầu thấp, nghiêng về bên tổn thương để dễ khạc đờm. - Vỗ rung lồng ngực, khuyến khích ho khạc đúng cách. - Giữ sạch đường thở: hút đờm nếu cần. - Cho uống nhiều nước, ăn mềm, giàu dinh dưỡng. - Theo dõi dấu hiệu nặng: ho máu, suy hô hấp, sốt cao kéo dài → báo bác sĩ ngay. - Giữ vệ sinh răng miệng, thân thể sạch sẽ, thay đồ thường xuyên. - Buồng bệnh phải yên tĩnh, thoáng mát sạch sẽ. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Giải thích cho người bệnh và gia đình hiểu: áp xe phổi là bệnh nhiễm trùng phổi có

thể điều trị khỏi nếu tuân thủ điều trị đầy đủ.

+ Động viên người bệnh yên tâm điều trị, tránh lo lắng, hoang mang. + Khuyến khích người bệnh hợp tác tốt: dùng thuốc đúng giờ, ho khạc đờm đúng

cách.

+ Tránh căng thẳng, ngủ đủ giấc để tăng sức đề kháng. - Vệ sinh: + Giữ vệ sinh răng miệng sạch sẽ: súc miệng sau ăn, đánh răng ngày 2–3 lần để giảm

vi khuẩn đường hô hấp.

+ Giữ vệ sinh thân thể, thay quần áo hằng ngày. + Che miệng khi ho, khạc đờm đúng nơi quy định, không nuốt đờm. + Rửa tay bằng xà phòng trước và sau khi ho khạc đờm. + Buồng bệnh thông thoáng, sạch sẽ, tránh khói bụi và khói thuốc lá. - Dinh dưỡng: + Ăn thức ăn mềm, dễ tiêu, giàu protein, vitamin, calo. + Uống nhiều nước để loãng đờm, dễ khạc. + Thực phẩm cần hạn chế: Thực phẩm chế biến sẵn, nhiều dầu mỡ, muối, đường, đồ

lạnh, rượu bia, thuốc lá.

- Vận động: + Khi còn sốt cao, mệt nhiều: nghỉ ngơi tại giường, hạn chế gắng sức. + Khi tình trạng ổn định: • Tập thở sâu, thở chúm môi, ho có kiểm soát để tống đờm. • Thực hiện vỗ rung lồng ngực và dẫn lưu tư thế theo hướng dẫn của nhân viên y tế. • Vận động nhẹ nhàng, tăng dần theo khả năng (đi lại trong phòng). + Tránh lao động nặng, tránh lạnh đột ngột. - Tuân thủ điều trị:

160

+ Uống thuốc đúng, đủ liều, đúng thời gian. + Không tự ý sử dụng thuốc ho hoặc thuốc dân gian khi chưa có chỉ định. + Tái khám đúng hẹn, chụp X-quang kiểm tra ổ mủ. + Không tự ý ngưng thuốc khi chưa khỏi hoàn toàn. 9.2. Phòng bệnh - Điều trị triệt để viêm phổi, viêm phế quản, sâu răng, viêm họng. - Không hút thuốc, không uống rượu. - Giữ gìn vệ sinh miệng họng. - Giữ ấm cơ thể, tránh lạnh, tránh hít phải khói bụi, hơi độc. - Phòng ngừa hít sặc ở người già, trẻ em, người hôn mê. - Tăng cường thể dục, dinh dưỡng, nâng cao sức đề kháng. - Khám sức khỏe định kỳ: Phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường ho kéo dài, khạc

đờm mủ, sốt dai dẳng. Câu hỏi thảo luận 1. Trình bày nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của bệnh áp xe phổi. 2. Trình bày cách chăm sóc và tư vấn – giáo dục sức khỏe cho người bệnh áp xe phổi. Tài liệu tham khảo 1. Điều dưỡng nội, Quy trình chăm sóc người bệnh áp xe phổi. 3. Bộ Y tế (2022), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị áp xe phổi.

161

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH HO RA MÁU

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và gia đình biết được: 1. Nguyên nhân của ho ra máu. 2. Biết được nguyên tắc và hướng điều trị ho ra máu. 3. Cách theo dõi và dự phòng cơn đau quặn thận. II. Nội dung 1. Định nghĩa Ho ra máu là một cấp cứu nội khoa, máu từ đường hô hấp dưới (vùng dưới thanh môn)

được ho, khạc, trào hoặc ộc ra ngoài qua đường miệng mũi.

Nếu tình trạng ho ra máu nhiều mà không được điều trị kịp thời có thể để lại nhiều

biến chứng nguy hiểm cho sức khỏe, thậm chí là tính mạng.

2. Nguyên nhân Ho ra máu có thể là một dấu hiệu liên quan tới nhiều bệnh lý như: phổi, phế quản (nhiễm khuẩn, ung thư), bệnh lý tim mạch, các bệnh tự miễn, chấn thương lồng ngực, độc tố hoặc dị vật đường hô hấp dưới. Ngoài ra, ho ra máu cũng có thể là biến chứng của một số thủ thuật can thiệp ở phế quản - phổi.

3. Triệu chứng - Ho ra máu: lúc đầu màu đỏ tươi, có bọt lẫn đờm, sau đó chuyển dần sang sẫm màu. - Các triệu chứng liên quan đến bệnh lý phổi, phế quản: sốt, khó thở, đau ngực, ran

nổ, ran ẩm…

- Thiếu máu nếu ho máu nặng: da xanh, niêm mạc nhợt, mạch nhanh, hạ huyết áp,… - Suy hô hấp cấp tùy thuộc mức độ ho máu và tình trạng bệnh lý phổi: nhịp thở

nhanh, tím môi, đầu chi. 4. Cận lâm sàng - XQuang tim phổi thẳng, nghiêng: Có thể thấy hình ảnh giãn phế quản, hình kính

mờ, đông đặc nhu mô phổi, hình hang, thâm nhiễm nhu mô,…

- Chụp cắt lớp vi tính phổi: cho thấy rõ các tổn thương nêu trên. Ngoài ra còn phát hiện các tổn thương nhỏ, tổn thương gần trung thất không thấy được trên XQuang phổi thường quy.

- Chụp CT-Scan phổi có thể xác định các bất thường mạch máu phổi như tắc động

mạch phổi, dị dạng động mạch phổi, thông động tĩnh mạch phổi…

- Chụp động mạch phế quản: chỉ định trong trường hợp ho máu nặng để phát hiện

giãn động mạch phế quản và gây bít tắc.

- Soi phế quản ống mềm: cần thực hiện sớm để xác định vị trí chảy máu, đồng thời rửa phế quản, phế nang, hút dịch làm xét nghiệm tế bào, vi khuẩn (tìm lao, nấm, vi khuẩn thông thường).

- Xét nghiệm đờm: tìm tế bào ung thư, AFB, soi và nuôi cấy tìm vi khuẩn thông

thường.

+ Phản ứng Mantoux: gợi ý chẩn đoán lao khi Mantoux > 12mm, hoặc có sẩn nước.

162

+ Xét nghiệm máu: công thức máu, đông máu cơ bản, sinh hóa máu để đánh giá mức

độ thiếu máu, bệnh lý máu, bệnh lý gan thận có thể gây ra ho máu

+ Các xét nghiệm giúp chẩn đoán bệnh lý tự miễn: tổng phân tích nước tiểu, kháng

thể kháng nhân, kháng thể kháng DNA…

5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định Chủ yếu dựa vào triệu chứng lâm sàng: Ho ra máu và các triệu chứng liên quan đến

bệnh lý phổi, phế quản: sốt, khó thở, đau ngực, ran nổ, ran ẩm…

5.2. Chẩn đoán phân biệt - Chảy máu do bệnh lý tai, mũi, họng: khám, nội soi tai mũi họng thấy điểm chảy

máu, u, polyp, bất thường mạch máu, chấn thương sọ não…

- Chảy máu do bệnh lý răng hàm mặt: viêm, áp xe quanh răng, ung thư lưỡi… - Bệnh lý tiêu hóa: loét dạ dày, ung thư dạ dày, thực quản, giãn vỡ tĩnh mạch cửa ờ

người bệnh xơ gan. Người bệnh thường nôn máu lẫn thức ăn, màu sẫm.

6. Biến chứng Các biến chứng thường gặp - Sốc mất máu: Khi mất máu quá nhiều, cơ thể sẽ không đủ máu cung cấp cho các cơ quan, dẫn đến tình trạng sốc. Sốc mất máu là một tình trạng cấp cứu đe dọa tính mạng, cần được xử lý ngay lập tức.

Triệu chứng: Hoa mắt, chóng mặt, tim đập nhanh, huyết áp thấp, da tái nhợt, lạnh toát

mồ hôi.

- Suy hô hấp: Ho ra máu kéo dài có thể gây tắc nghẽn đường thở, làm giảm lượng

oxy đi vào phổi, dẫn đến suy hô hấp.

Triệu chứng: Khó thở, thở nhanh, tím tái. - Nhiễm trùng: Máu trong đường hô hấp là môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát

triển, gây nhiễm trùng phổi, áp xe phổi.

Triệu chứng: Sốt, ho nhiều hơn, đau ngực. - Tái phát ho ra máu: Nếu nguyên nhân gây ho ra máu không được điều trị triệt để,

bệnh nhân có thể bị tái phát nhiều lần, thậm chí nghiêm trọng hơn.

Các biến chứng khác - Tổn thương các cơ quan khác: Máu họng có thể hít vào đường tiêu hóa, gây tổn

thương dạ dày, ruột.

- Ảnh hưởng tâm lý: Ho ra máu gây lo lắng, sợ hãi, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc

sống của người bệnh.

Các yếu tố nguy hiểm tăng biến chứng - Lượng máu ho ra nhiều: Mất máu quá nhiều có thể gây sốc. - Tần suất ho ra máu: Ho ra máu thường xuyên tăng nguy cơ biến chứng. - Bệnh nền: Các bệnh lý nền như ung thư phổi, lao phổi, giãn phế quản làm tăng nguy

cơ biến chứng.

- Không điều trị hoặc điều trị không đúng cách: Việc trì hoãn điều trị hoặc điều trị

không đúng cách có thể làm bệnh nặng lên và tăng nguy cơ biến chứng.

163

7. Điều trị 7.1. Nguyên tắc chung khi điều trị ho ra máu - Phải được làm các thăm dò chẩn đoán và điều trị sớm tình trạng ho ra máu tại bệnh

viện.

- Phải điều trị cầm máu và điều trị nguyên nhân. - Khai thông đường hô hấp, đảm bảo thông khí phế nang: Hút máu và các chất tiết trong đường hô hấp, đặt nội khí quản, mở khí quản, thở máy, thở oxy nếu có suy hô hấp nặng.

- Bồi phụ khối lượng tuần hoàn: truyền máu để bù đủ lượng máu mất, đảm bảo khối

lượng tuần hoàn và bồi phụ điện giải...

- Thở oxy tùy theo mức độ khó thở và mức độ giảm SpO2. - Nằm nghỉ tuyệt đối ở nơi yên tĩnh và cần tránh vận động mạnh. Người bệnh ho ra máu nặng khi ổn định thì cho nằm nghiêng về bên phổi tổn thương để đề phòng nguy cơ sặc máu vào bên phổi lành.

- Thực hiện chế độ ăn lỏng và uống nước mát lạnh. - Dùng kháng sinh phòng bội nhiễm. 7.2. Điều trị: Tùy vào từng mức độ ho ra máu và sức khỏe cụ thể của người bệnh mà

có thể áp dụng phác đồ điều trị ho ra máu như sau:

- Bất động hộ lý tốt: để cho người bệnh nằm bất động trong phòng yên tĩnh. - Giảm ho an thần: dùng các thuốc an thần như: Diazepam, seduxen hoặc Morphin, dùng dạng viên hay tiêm tùy thuộc vào mức độ ho ra máu và tình trạng hô hấp của người bệnh. Thuốc an thần có tác dụng giúp người bệnh ổn định tinh thần và giảm phản xạ ho. Chú ý không nên dùng thuốc an thần quá nhiều, kéo dài vì có thể làm ức chế phản xạ ho và hô hấp.

- Dùng thuốc cầm máu, truyền máu: Thường dùng các thuốc như trasamin,

cyclonamine giúp tác động đến quá trình đông máu, làm chậm tiêu sợi tơ huyết.

- Điều trị nguyên nhân ho ra máu: Ho ra máu do nhiều nguyên nhân gây nên, vì thế

ngoài điều trị cầm máu thì tùy thuộc vào nguyên nhân .

- Dùng kháng sinh chống nhiễm khuẩn: Trong ho ra máu thường sẽ có máu đọng trong lòng phế quản - phế nang. Đây là môi trường rất tốt cho vi khuẩn phát triển nên cần phải dùng kháng sinh điều trị để đề phòng bội nhiễm.

- Điều trị toàn thân và điều trị triệu chứng: Người bệnh nếu có suy hô hấp, trụy tim mạch thì cần phải hút đờm và máu cục trong lòng phế quản để làm lưu thông đường thở. Cho thở oxy, dùng thuốc trợ tim mạch và khi cần có thể đặt nội khí quản thở máy.

- Điều trị nội soi: Làm lưu thông đường thở nhằm đề phòng cục máu ứ đọng trong phổi gây ngạt thở hoặc xẹp phổi. Dùng ống soi phế quản hoặc đặt ống nội khí quản để hút máu và giải phóng máu cục nếu bị xẹp ở một bên phổi.

- Phẩu thuật cầm máu cấp cứu: Chỉ thực hiện được ở khoa phẫu thuật lồng ngực khi các biện pháp xử trí nội khoa thất bại. Có thể mở lồng ngực thắt mạch máu để cấp cứu hoặc cắt bỏ thùy phổi bị tổn thương chảy máu.

8. Chăm sóc điều dưỡng

164

- Đặt người bệnh nằm nghỉ ở tư thế nằm ngửa, đầu cao, đảm bảo thông thoáng đường

hô hấp tại phòng nghỉ phải thoáng mát, yên tĩnh.

- Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng đầy đủ và kịp thời. - Thực hiện các thủ thuật trên người bệnh (nếu có). - Chuẩn bị người bệnh trước phẫu thuật (nếu có) - Theo dõi tri giác, tình trạng tinh thần, tình trạng ho, số lượng máu, tính chất máu ho

của người bệnh.

- Khai thông đường hô hấp, đảm bảo thông khí phế nang: hút máu, các chất tiết trong đường hô hấp. Chăm sóc nội khí quản mở khí quản, thở oxy, thờ máy nếu có suy hô hấp nặng.

- Chăm sóc chống nhiễm trùng: tuân thủ chế độ vô khuẩn. - Luôn giữ ấm cơ thể người bệnh, tránh gió lùa. - Thực hiện vỗ và rung lồng ngực cho người bệnh đặc biệt trong trường hợp người

bệnh kém tỉnh táo, quá mệt, không đủ sức để ho.

- Trường hợp người bệnh không khạc được tiến hành hút đờm dãi. - Ăn uống đủ năng lượng, nhiều vitamin, khoáng chất và cho uống nhiều nước ấm. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: Người bệnh được giải thích rõ ràng về bệnh tình và quá trình điều trị để

bệnh nhân hiểu và yên tâm

- Vệ sinh: Giữ vệ sinh cá nhân - Vận động - phục hồi chức năng: Cho người bệnh nằm nghỉ ngơi thoải mái, tư thế dễ chịu nhất, tránh suy nghĩ, lo lắng, tránh vận động mạnh. Người bệnh ho ra máu nặng khi ổn định cho nằm nghiêng về bên phổi tổn thương đề phòng nguy cơ sặc máu vào bên phổi lành.

- Chế độ dinh dưỡng: Ăn lỏng, uống nước mát lạnh trong giai đoạn ho ra máu, khi người bệnh ổn định, cho người bệnh ăn đầy đủ dinh dưỡng phù hợp với các nguyên nhân bệnh. 9.2. Phòng bệnh - Khám bệnh định kỳ: Đặc biệt đối với những người có yếu tố nguy cơ cao như người

hút thuốc, người có tiền sử bệnh phổi.

- Có chế độ nghỉ ngơi và làm việc phù hợp với tỉnh trạng bệnh. - Điều trị triệt để các bệnh gây ra ho ra máu. - Chế độ ăn uống lành mạnh, nghỉ ngơi hợp lý - Tuân thủ dùng thuốc theo hướng dẫn của bác sỹ. - Khi bị ho ra máu: Cần cho người bệnh nằm tư thế phù hợp, động viên tinh thần

người bệnh và đưa ngay đến cơ sở y tế.

- Tránh các yếu tố kích thích: Không hút thuốc, hạn chế tiếp xúc với khói bụi, hóa

chất.

Lưu ý: Ho ra máu là một dấu hiệu nghiêm trọng, cần được thăm khám và điều trị bởi

bác sĩ chuyên khoa. Không nên tự ý mua thuốc hoặc điều trị tại nhà.

165

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân của ho ra máu? 2. Cách xử trí khi bị ho ra máu? 3. Cách dự phòng ho ra máu? Tài liệu tham khảo Bệnh viện Bạch Mai (2011), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh nội khoa, lưu hành

nội bộ.

Bộ Y tế (2015), Phác đồ điều trị và xử trí cấp cứu ho ra máu. Trường Đại học Y dược Huế (2009), Điều dưỡng cơ bản I, Nhà xuất bản Y học.

166

Chương III Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Tim mạch

167

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM NỘI TÂM MẠC NHIỄM KHUẨN

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân bệnh viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn. 2. Triệu chứng của bệnh viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn. 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn. II. Nội dung 1. Đại cương Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn (VNTMNK) là nhiễm trùng bề mặt nội tâm mạc của tim, có thể bao gồm một hoặc nhiều van tim, thành nội tâm mạc hoặc thủng vách tim. Hậu quả dẫn đến suy van nặng, có thể dẫn đến suy tim sung huyết và áp xe cơ tim.

2. Nguyên nhân: Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn là tình trạng nhiễm trùng ở các van

- Người bệnh bị nhiễm trùng ở một bộ phận khác của cơ thể. Vi khuẩn từ đó có thể di

tim, do vi khuẩn gây ra, xảy ra khi:

- Vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể qua da hoặc miệng, sau đó đi vào máu đến tim. Điều này có thể xảy ra trong phẫu thuật nha khoa, hoặc nếu được đặt ống thông tĩnh mạch (một ống mỏng đi vào tĩnh mạch) trong một thời gian dài. Vi khuẩn cũng có thể xâm nhập vào tĩnh mạch thông qua tiêm truyền tĩnh mạch không an toàn, sau đó theo dòng máu đến tim. Nhiều người bị viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn đã có vấn đề về tim, hoặc đã từng có

chuyển theo dòng máu, đi đến tim và gây nhiễm trùng tại tim.

phẫu thuật van tim trong quá khứ.

3. Triệu chứng - Sốt dai dẳng, đặc biệt khi viêm nội tâm mạc xảy ra ở bệnh nhân có bệnh tim nền. - Móng tay khum, lách to, ngón tay dùi trống. - Chảy máu ở vùng dưới móng tay hoặc móng chân (gọi là xuất huyết mảnh) do tổn

- Đau và nốt đỏ xuất hiện trên các miếng đệm của ngón tay, ngón chân (gọi là hạch

thương vi mạch.

- Các nốt đỏ xuất hiện trên lòng bàn tay và lòng bàn chân mà không gây đau (gọi là

Osler) liên quan đến phản ứng miễn dịch.

- Xuất hiện ban xuất huyết ở ngón chân. - Sự xuất hiện của các đốm nhỏ màu tím hoặc đỏ trên da, trong lòng trắng mắt hoặc

tổn thương Janeway).

- Bên cạnh đó, bệnh nhân có thể xuất hiện những triệu chứng nhiễm trùng toàn thân như: đau cơ khớp, thường xuyên ớn lạnh hoặc đổ mồ hôi bất thường vào ban đêm, khó thở, mệt mỏi kéo dài, chán ăn, sụt cân nhanh…

trong miệng.

4. Cận lâm sàng - Công thức máu: hồng cầu giảm, bạch cầu tăng. - Máu lắng (VSS) tăng.

- Làm điện tâm đồ, chụp X quang phổi. - Soi đáy mắt: tắc động mạch võng mạc. - Protein niệu. - Ure máu thường tăng > 0,5 g/lít. - Điện di protein: globulin tăng. - Cấy máu: lấy ít nhất 3 mẫu ở các thời điểm khác nhau trước khi dùng kháng sinh để

168

- Siêu âm tim: hiện nay được coi là xét nghiệm có độ nhạy chẩn đoán cao, ngoài ra còn cho phép theo dõi tiến triển của bệnh. Với kỹ thuật siêu âm 2 bình diện người ta có thể xác định được sự hiện diện của tổn thương sùi trên các van tim, siêu âm có thể phát hiện được đứt dây chằng hay thủng van tim. Nếu thấy tổn thương sùi thì chẩn đoán chắc chắn mặc dù cấy máu âm tính, ngược lại không thấy tổn thương sùi không loại trừ chẩn đoán.

xác định tác nhân gây bệnh.

- Siêu âm tim qua thực quản (TOE). 5. Chẩn đoán Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn được chẩn đoán dựa trên tiêu chuẩn Duke khi có một

- Có 2 tiêu chuẩn chính - Có 1 tiêu chuẩn chính + 3 tiêu chuẩn phụ - Có 5 tiêu chuẩn phụ ❖ Tiêu chuẩn chính - Cấy máu dương tính với vi khuẩn điển hình gây VNTMNK - Siêu âm tim phát hiện tổn thương nội tâm mạc (sùi van tim, áp-xe, bong van) ❖ Tiêu chuẩn phụ - Sốt ≥ 38°C - Bệnh tim có sẵn hoặc tiêm chích ma túy - Biểu hiện mạch máu: tắc mạch, xuất huyết não, xuất huyết võng mạc, tổn thương

trong các tiêu chuẩn sau:

- Biểu hiện miễn dịch: viêm cầu thận, hạch Osler, nốt Roth, yếu tố dạng thấp dương

Janeway

- Bằng chứng nhiễm khuẩn: cấy máu dương tính nhưng không đáp ứng được tiêu chuẩn chính hoặc có bằng chứng huyết thanh học về tính trạng nhiễm trùng đang hoạt động phù hợp với tác nhân gây bệnh hay gặp trong viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn.

tính

6. Biến chứng Viêm nội tâm mạc có tiềm năng gây ra các tình trạng nguy hiểm đối với tính mạng

- Giảm lưu lượng máu đến các cơ quan hoặc thậm chí là gây đột quỵ. Biến chứng này

của người bệnh. Nó có thể dẫn đến những hậu quả nguy cơ như sau:

- Vi khuẩn gây ra viêm nội tâm mạc cũng có thể lan sang các cơ quan khác và gây

xảy ra khi các khối vi khuẩn nổ vỡ và gây tắc nghẽn trong các mạch máu.

tổn thương cho các mô khác.

- Viêm nội tâm mạc, nếu không được kiểm soát, có thể gây hỏng van tim vĩnh viễn,

169

- Người bệnh mắc viêm nội tâm mạc và không được điều trị đúng cách có thể đối mặt

dẫn đếnsuy tim

- Suy tim. - Không kiểm soát được nhiễm trùng. - Tắc nghẽn trong hệ thống mạch máu. - Các biến chứng về hệ thần kinh. - Các biến chứng khác như sưng mạch do nhiễm trùng, suy thận cấp, biến chứng dạng

với các biến chứng sau:

- Có thể dẫn đến tử vong trong quá trình mổ điều trị, với tỷ lệ tử vong là 5-15%, tỷ lệ

thấp, áp xe lách, viêm cơ tim, và viêm màng ngoài tim.

sống sót sau 10 năm chỉ còn khoảng 60-90%, và sau 15-20 năm chỉ chiếm 50%.

7. Điều trị - Kháng sinh đường tĩnh mạch (dựa trên vi khuẩn và tính nhạy cảm của nó). Thời

- Đôi khi cần phẫu thuật cắt bỏ van, sửa hoặc thay van - Đánh giá và điều trị răng miệng (để giảm thiểu nguồn vãng khuẩn huyết trong

gian điều trị thường 4–6 tuần

- Loại bỏ các nguồn vãng khuẩn huyết tiềm ẩn (ví dụ: ống thông bên trong, thiết bị

miệng)

cấy ghép)

- Ngừng điều trị kháng đông ở bệnh nhân thuyên tắc não 8. Chăm sóc điều dưỡng - Hướng dẫn bệnh nhân nghỉ ngơi tuyệt đối giai đoạn cấp. Hạn chế vận động mạnh.

Tạo môi trường yên tĩnh.

- định.

- Vệ sinh hàng ngày da và tai mũi họng, tránh bị nhiễm khuẩn thêm. - Thực hiện các y lệnh thuốc theo chỉ định bác sĩ, làm các xét nghiệm theo yêu cầu. - Phụ bác sỹ thực hiện các thủ thuật (nếu có). - Chăm sóc đường truyền tĩnh mạch đảm bảo vô khuẩn tuyệt đối. - Phòng loét tì đè nếu nằm lâu. - Theo dõi mạch, nhiệt độ, huyết áp, nhịp thở, số lượng nước tiểu và màu sắc. - Theo dõi sự thay đổi tiếng tim hàng ngày. - Theo dõi tình trạng tắc mạch ngoại vi: Đột ngột đau chi, yếu liệt, rối loạn ý thức. - Theo dõi thị lực bệnh nhân. - Theo dõi một số xét nghiệm như: protein niệu, hồng cầu niệu, điện tim, siêu âm tim,

Hướng dẫn bênh nhân ăn đầy đủ năng lượng, hạn chế muối và nước uống theo chỉ

- Giải thích cho bệnh nhân và gia đình về nguyên nhân, cách phát hiện bệnh và thái

ure và creatinin máu, nếu có bất thường phải báo cho bác sĩ ngay.

độ xử trí cũng như cách chăm sóc bệnh viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn.

9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản

- Tinh thần: + Người bệnh được chăm sóc, giao tiếp với thái độ ân cần và thông cảm. + Động viên bệnh nhân, người nhà người bệnh yên tâm điều trị và phối hợp với nhân

170

viên y tế trong quá trình điều trị và chăm sóc.

+ Giải đáp kịp thời những băn khoăn, thắc mắc trong quá trình điều trị và chăm sóc. + Bảo đảm an ninh, an toàn và yên tĩnh, tránh ảnh hưởng đến tâm lý và tinh thần của

người bệnh.

+ Bệnh cần điều trị kéo dài, nhưng có thể điều trị khỏi nếu tuân thủ đúng. Không nên

lo lắng quá mức.

- Vận động-Phục hồi chức năng: + Đặt bệnh nhân nghỉ ngơi, nằm đầu ở tư thế đầu cao. + Nghỉ ngơi tuyệt đối giai đoạn cấp. Nghỉ ngơi tại giường, hạn chế vận động. Các đồ dùng cá nhân của bệnh nhân phải để một nơi thật thuận tiện để bệnh nhân dễ sử dụng, hạn chế vận động nhiều. Việc nghỉ ngơi tuỳ thuộc vào tình trạng bệnh nhân, nhất là tình trạng tim mạch.

- Chế độ dinh dưỡng: + Ăn đầy đủ năng lượng, hạn chế muối và nước uống theo chỉ định. Nước uống: cần căn cứ vào tình trạng suy tim, tình trạng phù hay tình trạng khó thở mà lượng nước đưa vào cho phù hợp từng bệnh nhân. Nếu không có tình trạng suy tim thì lượng nước đưa và kể cả ăn và uống khoảng 500 ml /ngày, cộng với lượng nước tiểu trong ngày.

+ Bệnh nhân cần ngủ đủ giấc, trao đổi với nhân viên y tế khi thấy mệt, lo âu. - Vệ sinh: hàng ngày vệ sinh răng miệng và da để tránh các ổ nhiễm khuẩn, phát hiện sớm các ổ nhiễm trùng để có hướng điều trị thích hợp. Áo, quần, vải trải giường và các vật dụng khác phải luôn được sạch sẽ. Không tự ý sờ vào kim truyền hoặc băng truyền. Phải giúp bệnh nhân thông khí phổi tốt, tránh nằm lâu gây bội nhiễm phổi.

+ Lượng đạm: cần tăng cường dinh dưỡng cho bệnh nhân, nói chung không có hạn chế protein trong những trường hợp này, tuy nhiên khi có tình trạng tăng ure máu thì lượng đạm cần hạn chế. 9.2. Phòng bệnh: Những người bệnh mắc viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn có thể kiểm soát và hạn chế sự

- Duy trì vệ sinh răng miệng hàng ngày theo cách đúng đắn để ngăn ngừa nhiễm

tiến triển của bệnh bằng cách thực hiện các biện pháp sau:

- Tránh làm tổn thương da và hạn chế xỏ khuyên trên cơ thể hoặc xăm mình để tránh

trùng từ miệng và niêm mạc miệng.

- Đảm bảo an toàn khi thực hiện các xét nghiệm chẩn đoán hoặc thủ thuật ngoại khoa

mở cửa cho vi khuẩn xâm nhập.

- Điều trị kịp thời các tình trạng liên quan đến tim để duy trì sức khỏe tim mạch. - Tránh sử dụng thuốc tiêm tĩnh mạch vì chúng có thể tạo điều kiện thuận lợi cho

trong môi trường bệnh viện để ngăn ngừa nhiễm trùng.

nhiễm trùng.

- Kiểm soát bệnh tiểu đường bằng cách điều chỉnh lối sống để đảm bảo mức đường

171

- Giải quyết ngay lập tức bất kỳ vấn đề nào gây suy giảm hệ miễn dịch, bao gồm cả

huyết được kiểm soát tốt.

- Tuân thủ lịch tái khám, thực hiện điều trị theo chỉ định của bác sĩ nếu đã được chẩn

điều trị nhiễm HIV nếu cần.

đoán mắc bệnh.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân của bệnh viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn. 2. Triệu chứng nhận biết bệnh viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn 3. Cách phòng bệnh và chăm sóc khi bị viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn. Tài liệu tham khảo 1. Tâm Anh Hospital, Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn: Nguyên nhân, triệu chứng và

điều trị, https://tamanhhospital.vn/viem-noi-tam-mac-nhiem-khuan/.

2. Tạp chí y học Việt Nam, Đặc điểm lâm sàng, căn nguyên vi khuẩn và biến chứng của viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn tại Trung tâm Tim mạch – Bệnh viện E, https://tapchiyhocvietnam.vn/index.php/vmj/article/view/11214/9810.

172

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH NHỊP CHẬM

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây nhịp tim chậm 2. Triệu chứng của nhịp chậm 3. Cách chăm sóc, phòng nhịp chậm II. Nội dung 1. Đại cương Nhịp chậm là một rối loạn nhịp tim được xác định khi tần số tim nghỉ ngơi ở người

trưởng thành duy trì dưới 60 lần/phút.

Ở một số người khỏe mạnh (vận động viên), nhịp tim chậm có thể là bình thường.

Tuy nhiên, nếu nhịp tim chậm gây chóng mặt, ngất, mệt nhiều thì là bệnh lý cần điều trị.

2. Nguyên nhân Nhịp tim chậm có thể do: - Rối loạn hệ thống dẫn truyền của tim. - Bệnh tim mạch: tim bẩm sinh, Bệnh mạch vành, Viêm cơ tim, Suy nút xoang… - Thiếu máu, thiếu oxy. - Tác dụng phụ của thuốc: thuốc chẹn beta giao cảm, Digoxin… - Cơ thể bị thiếu chất điện giải như kali, canxi, magie… làm ảnh hưởng đến nhịp tim. - Suy giáp. - Sau nhồi máu cơ tim. - Sử dụng các chất kích thích có trong cà phê, bia, rượu, nước uống có ga hoặc thuốc

lá.

- Tuổi cao: Nhịp tim chậm thường gặp ở những người trên 65 tuổi, thường gặp khi

ngủ say.

- Từng xạ trị: Bức xạ từ phương pháp điều trị này có thể gây ảnh hưởng đến nhịp tim. 3. Triệu chứng Tình trạng nhịp chậm có những biểu hiện thường gặp và các biểu hiện khẩn cấp. - Triệu chứng nhịp chậm thường gặp: Khi nhịp chậm, các cơ quan và mô trong cơ thể không nhận đủ lượng máu giàu oxy cần thiết cho hoạt động bình thường. Trong hầu hết các trường hợp, nhịp chậm không có bất kỳ triệu chứng cảnh báo nào. Một số người có thể gặp dấu hiệu như:

+ Hụt hơi + Cảm giác đau thắt ở ngực + Choáng váng, người có cảm giác lâng lâng + Mệt mỏi, khó chịu trong người + Khó tập trung + Dễ mệt khi vận động nặng

173

- Triệu chứng hịp chậm khẩn cấp: Một số trường hợp tim đập chậm là dấu hiệu của bệnh lý cần nhập viện cấp cứu. Người bệnh cần chú ý khi các triệu chứng của nhịp chậm trở nên nghiêm trọng bao gồm: + Đau tức nặng ở ngực + Khó thở + Da trở nên xanh xao, nhợt nhạt + Giảm thị lực đột ngột + Lú lẫn + Mất ý thức, ngất xỉu 4. Cận lâm sàng - Điện tâm đồ (ECG): Nhịp tim chậm (< 60 lần/phút). Rối loạn dẫn truyền tim (block

nhĩ – thất, block nhánh…). Là xét nghiệm cơ bản và bắt buộc

- Holter điện tim 24 giờ: Nhịp tim chậm không xuất hiện thường xuyên. Các cơn nhịp chậm về đêm. Mối liên quan giữa triệu chứng (chóng mặt, ngất) và nhịp tim. Giúp quyết định có cần đặt máy tạo nhịp hay không

- Siêu âm tim: thấy được hình ảnh bệnh van tim, suy tim, tổn thương tim thực thể là

nguyên nhân gây nhịp tim chậm

- Xét nghiệm máu: Giúp tìm nguyên nhân có thể điều trị được: + Điện giải đồ: Rối loạn điện giải có thể gây nhịp tim chậm + Chức năng tuyến giáp: Suy giáp là nguyên nhân thường gặp gây nhịp tim chậm + Các xét nghiệm khác (nếu cần): Công thức máu (thiếu máu, nhiễm trùng), men tim

(nếu nghi ngờ tổn thương cơ tim), đường huyết, chức năng thận

- Các xét nghiệm khác, tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định: + Test gắng sức + Thăm dò điện sinh lý tim + Chụp mạch vành (nếu nghi bệnh mạch vành) + Chụp CT hoặc MRI tim 5. Chẩn đoán Nhịp tim chậm có thể được phát hiện khá đơn giản: - Khám lâm sàng, đếm nhịp mạch cho thấy kết quả là tim đập rất chậm (< 60

lần/phút).

- Những xét nghiệm cận lâm sàng đầu tiên cần làm là xét nghiệm máu và điện tâm đồ

tiêu chuẩn.

- Đôi khi nhịp tim chậm không xuất hiện thường xuyên (đột ngột xuất hiện, sau đó tự hết mà không cần điều trị, rồi lại đột ngột xuất hiện), do đó cần tiến hành đo điện tâm đồ lưu động (24h ECG, 7 ngày ECG, hoặc dài hơn). Đây là một phương pháp ghi điện tâm đồ liên tục trong một khoảng thời gian nhất định, thường là 24 - 48 giờ hoặc có thể dài hơn tuy thuộc vào tần suất xuất hiện triệu chứng. Các dữ liệu điện tâm đồ sẽ được ghi lại để bác sĩ chuyên khoa xem xét sau khi quá trình thực hiện kết thúc. Trong suốt thời gian tiến hành đo điện tâm đồ lưu động, bệnh nhân vẫn sinh hoạt, làm việc hoàn toàn bình thường

174

6. Biến chứng Tình trạng tim đập chậm bệnh lý kéo dài ko được chẩn đoán và điều trị có thể gây ra

các biến chứng nguy hiểm.

- Ngất xỉu: Nhịp tim chậm có thể dẫn đến tình trạng ngất xỉu tạm thời. Thông thường, người bệnh sẽ nhanh chóng tỉnh lại. Tuy nhiên, nếu tim đập chậm kéo dài khiến bạn thường xuyên ngất xỉu thì nên thăm khám và điều trị sớm, tránh các biến chứng nguy hiểm.

- Huyết áp thấp/cao: Việc tim đập chậm hơn so với bình thường khiến các cơ quan trong cơ thể không nhận đủ máu. Khi đó, tim càng phải co bóp mạnh hơn để đưa máu đến các mô và cơ quan. Điều này có thể gây ảnh hưởng đến huyết áp.

- Suy tim: Tình trạng tim đập chậm diễn ra trong thời gian dài, không có sự can thiệp điều trị sẽ làm giảm khả năng co bóp và tống máu của tim. Dần dần, tim bị suy yếu gây ảnh hưởng đến sức khỏe, chất lượng sống của người bệnh, nghiêm trọng hơn có thể dẫn đến đột quỵ và nhồi máu cơ tim.

- Ngừng tim: Nhịp tim chậm được xem là một trong các nguyên nhân gây ngừng tim. Trường hợp tim đập quá chậm trong thời gian dài sẽ khiến hoạt động co bóp của tim chậm lại hoặc ngừng hoàn toàn. Khi đó, bệnh nhân sẽ đột ngột ngã quỵ, bất tỉnh, tim ngừng đập. Nếu không được hô hấp nhân tạo hoặc ép tim ngoài lồng ngực ngay lập tức sẽ nguy hiểm đến tính mạng, thậm chí tử vong.

7. Điều trị - Nếu bệnh nhân không có triệu chứng, không cần điều trị gì. Kiểm tra các thuốc bệnh nhân đang sử dụng có làm ảnh hưởng đến tần số tim hay không để chỉnh lại liều thuốc cho phù hợp.

- Nếu triệu chứng chưa rõ thì ta nên đeo máy Hoter ECG 24h để xác định được thời gian ngưng xoang dài nhất, làm nghiệm pháp gắng sức, thăm dò điện sinh lý trước khi đưa ra hướng điều trị

- Điều trị thuốc: Căn cứ vào nguyên nhân gây nhịp tim chậm để chỉ định điều trị bằng thuốc phù hợp. Đối với bệnh nhân bị tim đập chậm, các loại thuốc thường được chỉ định như: Atropine, dopamin, epinephrine, glycopyrrolate. Những loại thuốc này sẽ được sử dụng tại bệnh viện, dưới sự theo dõi, giám sát của nhân viên y tế. Khi xác định được nguyên nhân cụ thể gây rối loạn nhịp chậm, bệnh nhân sẽ được chỉ định thuốc điều trị phù hợp.

- Nếu nhịp chậm xoang có triệu chứng rõ rệt, không đáp ứng với thuốc => Đặt máy tạo nhịp. Phương pháp này đặc biệt hiệu quả với những bệnh nhân bị hội chứng suy nút xoang, block nhĩ thất hoàn toàn… Đây là giải pháp lâu dài giúp điều trị hiệu quả tình trạng tim đập chậm bệnh lý. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Theo dõi dấu hiệu sinh tồn. Đếm nhịp tim trong 1 phút, bắt mạch so sánh với nhịp

tim

- Thực hiện đo điện tâm đồ. Theo dõi điện tâm đồ khi có chỉ định. Ghi nhận các cơn

nhịp tim chậm bất thường

175

- Theo dõi toàn trạng: Mức độ mệt mỏi, khả năng vận động, tri giác người bệnh, các

biến chứng hay diễn biến mới xuất hiện

- Thực hiện thuốc theo y lệnh đúng người bệnh – đúng thuốc – đúng liều – đúng giờ -

đúng đường dùng. Theo dõi tác dụng và tác dụng phụ của thuốc

- Thực hiện đeo Holter…khi có y lệnh - Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật (nếu có) - Chuẩn bị người bẹnh trước và sau đặt máy tạo nhịp (nếu có) - Hướng dẫn người bệnh: Nghỉ ngơi hợp lý. Tránh thay đổi tư thế đột ngột - Động viên, trấn an bệnh nhân. - Đặt bệnh nhân nằm trên giường, mặc áo không cài khuy hoặc cởi áo, Nằm đầu cao

30⁰ - 45⁰.

- Thở oxy mũi 3- 5 l/p theo y lệnh - Mắc monitoring theo dõi - Thực hiện các xét nghiệm cần thiết theo y lệnh - Chuẩn bị máy sốc điện, máy tạo nhịp 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1 Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Nhịp chậm là bệnh có thể theo dõi và điều trị được, người bệnh không nên quá lo

lắng

+ Người bệnh nên: Giữ tinh thần thoải mái, tránh căng thẳng, lo âu, suy nghĩ tiêu cực,

ngủ đủ giấc, nghỉ ngơi hợp lý

+ Khi cảm thấy: Hồi hộp, lo sợ, mệt nhiều phải báo ngay cho nhân viên y tế hoặc

người nhà

+ Tinh thần ổn định giúp tim hoạt động tốt hơn và hỗ trợ điều trị hiệu quả - Vệ sinh: Giữ vệ sinh tốt giúp phòng nhiễm trùng – tránh làm bệnh nặng hơn + Giữ vệ sinh cá nhân sạch sẽ mỗi ngày: Tắm rửa, thay quần áo. Giữ da khô, sạch.

Đánh răng ít nhất 2 lần/ngày. Rửa tay trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh

+ Giữ môi trường sống thoáng mát, sạch sẽ + Khi đang nằm viện: Không tự ý tháo máy theo dõi. Không sờ vào dây điện tim, dây

truyền dịch

- Vận động – Phục hồi chức năng: Vận động nhẹ nhàng giúp máu lưu thông tốt,

nhưng cần đúng mức

+ Khi còn mệtn nên nghỉ ngơi nhiều, tránh đi lại nhiều + Khi sức khỏe ổn định hơn có thể ngồi dậy, đi lại nhẹ nhàng, đi bộ chậm, quãng ngắn + Khi đứng lên hoặc thay đổi tư thế nên đứng dậy từ từ, tránh đứng lên đột ngột để

không bị chóng mặt, ngã

+ Không nên mang vác nặng, làm việc gắng sức, tập thể dục cường độ cao - Chế độ dinh dưỡng + Ăn đủ bữa, không bỏ bữa, chia nhỏ bữa ăn nếu ăn kém + Ăn nhẹ, ăn nhạt (xúp nóng, cháo, sữa…)

176

+ Bổ sung đầy đủ các loại khoáng chất thông qua các thực phẩm như các loại đậu (đậu nành, đậu đen...) và các loại hạt, bơ ít béo, ngũ cốc, cải bó xôi, chuối, sữa ít béo, các loại rau lá xanh...

+ Ăn thực phẩm nhiều chất xơ, ít chất béo + Hạn chế các chất kích thích, thực phẩm chứa nhiều chất béo hoặc chế biến sẵn… 9.2 Phòng bệnh - Bệnh nhân có nhịp tim chậm tránh hoạt động gắng sức quá mức, nên tập các bài tập

thể dục nhẹ nhàng, điều độ.

- Giảm cân nếu đang trong tình trạng béo phì. - Giữ tinh thần thoải mái. Kiểm soát căng thẳng - Chế độ ăn uống lành mạnh - Hạn chế chất kích thích như rượu bia, hút thuốc lá, cà phê… - Với những bệnh nhân nhịp chậm thường xuyên bị ngất hoặc có các triệu chứng như đau ngực, khó thở, hụt hơi... với tần suất xuất hiện ngày càng nhiều, bệnh nhân cần thăm khám ngay để được xử trí kịp thời.

- Tuân thủ điều trị: Uống thuốc đúng liều – đúng giờ – đủ ngày. Không tự ý ngưng

thuốc dù thấy đỡ. Không tự mua thuốc uống thêm. Tái khám đúng hẹn

- Kiểm soát tốt các bệnh nền: Tăng huyết áp, tiểu đường, bệnh tim mạch… Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây nhịp chậm 2. Triệu chứng nhận biết nhịp chậm 3. Cách chăm sóc người bệnh nhịp chậm Tài liệu tham khảo 1. BS Trần Tuân Việt (2021), Rối loạn nhịp chậm, bộ môn Tim mạch Đại học Y Hà

Nội.

2. TS. Lê Văn An, TS. Nguyễn Thị Kim Hoa (2008), Chăm sóc bệnh nhân bị rối loạn

nhịp tim.

3. Vinmec Hospital, người Chế cho độ ăn tim chậm

nhịp https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/che-do-cho-nguoi-nhip-tim-cham-vi

177

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH ĐẶT MÁY TẠO NHỊP TIM

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân cần đặt máy tạo nhịp. 2. Triệu chứng cần theo dõi khi mang máy tạo nhịp. 3. Cách chăm sóc, phòng tránh nhiễu điện từ và duy trì hoạt động bình thường. 4. Lịch tái khám định kỳ và các dấu hiệu cảnh báo cần đến bệnh viện ngay. II. Nội dung 1. Đại cương Máy tạo nhịp tim là một thiết bị nhỏ được đặt ở vùng ngực giúp kiểm soát nhịp tim bất thường (loạn nhịp tim). Máy bao gồm một cục pin giúp truyền các xung điện nhỏ xuống dây dẫn và đi vào tim. Chính những xung điện này giúp tim đập bình thường.

Dây dẫn được đặt dọc theo mạch máu đến tim và túi máy tạo nhịp thường được cấy dưới da ở vùng ngực trên. Một số máy tạo nhịp tim có 1 dây dẫn, một số khác có 2 hoặc 3 dây dẫn tùy thuộc vào bệnh lý của tim.

Máy tạo nhịp tim thường chỉ hoạt động khi cần. Nếu nhịp tim quá chậm, máy sẽ gửi

tín hiệu điện đến tim để điều chỉnh nhịp tim.

2. Chỉ định đặt máy tạo nhịp Máy tạo nhịp được chỉ định khi người bệnh mắc các rối loạn nhịp tim gây ra triệu

chứng, bao gồm:

- Hội chứng suy nút xoang: Nút xoang là máy tạo nhịp tự nhiên của tim bị yếu, khiến

nhịp tim quá chậm.

- Block nhĩ thất: Tín hiệu điện từ tâm nhĩ xuống tâm thất bị chặn hoàn toàn hoặc một

phần.

178

- Ngất xỉu tái phát do nhịp tim chậm không giải thích được. - Suy tim kèm rối loạn dẫn truyền trong thất (trong một số trường hợp đặc biệt như

Liệu pháp tái đồng bộ tim - CRT).

3. Triệu chứng Các triệu chứng thường gặp do nhịp tim chậm trước khi đặt máy: - Choáng váng, chóng mặt. - Mệt mỏi, khó thở, giảm khả năng gắng sức. - Ngất xỉu hoặc gần ngất. Các triệu chứng sau khi đặt máy cần theo dõi (dấu hiệu bất thường): - Các triệu chứng cũ tái phát. - Cảm giác máy bị dịch chuyển hoặc đau tại vị trí đặt máy. 4. Cận lâm sàng Trước khi đặt máy, người bệnh thường được chỉ định: - Điện tâm đồ (ECG) 12 chuyển đạo, Holter ECG (24h/48h). - Siêu âm tim, X-quang ngực. - Các xét nghiệm máu cơ bản. 5. Chẩn đoán Chẩn đoán dựa trên sự kết hợp của triệu chứng lâm sàng (ngất, chóng mặt) và bằng chứng cận lâm sàng (ECG, Holter) cho thấy nhịp tim chậm nghiêm trọng hoặc Block dẫn truyền cần can thiệp.

6. Biến chứng sau đặt máy tạo nhịp - Sớm: Chảy máu, tụ máu, tràn khí/máu màng phổi, nhiễm trùng túi đặt máy. - Muộn: Nhiễm trùng muộn, dây điện cực bị đứt/dịch chuyển, hỏng pin/máy, rối loạn

chức năng máy do nhiễu điện từ. 7. Điều trị (Quản lý thiết bị) - Cấy ghép: Thủ thuật cấy máy tạo nhịp tim dưới da và luồn điện cực vào tim qua

tĩnh mạch.

- Lập trình máy: Máy được lập trình để hoạt động theo nhu cầu cá nhân của bệnh

nhân, đảm bảo nhịp tim tối thiểu và tối ưu.

- Thay pin: Máy sẽ được thay thế sau khoảng 7-15 năm, tùy thuộc vào tần suất hoạt

động của máy.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Chăm sóc trước khi đặt máy tạo nhịp + Giải thích thủ thuật, giúp người bệnh giảm lo lắng. + Chuẩn bị người bệnh trước khi đặt máy tạo nhịp (nếu có) + Chuẩn bị vùng da đặt máy - Chăm sóc sau đặt máy tạo nhịp + Theo dõi vết mổ/túi máy: Chảy máu, tụ máu, sưng, đau, đỏ + Theo dõi biến chứng sớm: Tràn khí màng phổi (khó thở, đau ngực), nhiễm trùng + Giữ băng vết mổ khô – sạch – vô khuẩn. + Theo dõi đau và hỗ trợ giảm đau theo y lệnh.

179

+ Hướng dẫn người bệnh không nâng tay bên đặt máy quá vai trong 1–2 tuần đầu,

tránh mang vác nặng

+ Hỗ trợ vận động nhẹ, tránh gắng sức sớm. + Theo dõi đau tăng khi vận động, cảm giác máy di lệch + Theo dõi sát dấu hiệu sinh tồn sau khi đặt máy. + Kiểm tra, phát hiện sớm dấu hiệu bất thường. + Giảm đau và hướng dẫn người bệnh về các hạn chế vận động cánh tay bên đặt máy

trong 6 tuần đầu.

- Thực hiện y lệnh thuốc và cận lâm sàng 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Giúp người bệnh và gia đình hiểu rõ về máy để giảm lo lắng, tạo tâm lý an tâm, lạc

quan.

+ Khuyến khích duy trì các hoạt động xã hội bình thường. - Vệ sinh: + Giữ vết mổ đặt máy khô ráo và sạch sẽ. Tắm vòi sen nhẹ nhàng sau khi cắt chỉ và

vết mổ khô hẳn (thường sau 7-10 ngày).

+ Tránh ngâm mình trong bồn tắm hoặc bể bơi cho đến khi vết thương lành hoàn toàn. - Vận động - Phục hồi chức năng: + Trong 24-48 giờ đầu sau đặt máy: người bệnh nghỉ ngơi, hạn chế vận động tay bên

đặt máy.

+ 6 tuần đầu: Tránh giơ tay bên đặt máy cao quá vai hoặc thực hiện các động tác xoay

vai mạnh, không mang vác đồ vật nặng.

+ Sau 6 tuần: Khuyến khích tập luyện thể thao vừa phải (đi bộ, bơi lội), tránh va chạm

trực tiếp mạnh vào vị trí máy. - Chế độ dinh dưỡng: + Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh cho tim mạch (giảm muối, giảm chất béo bão

hòa, ăn nhiều rau quả). Hạn chế sử dụng các chất kích thích (rượu, bia…)

+ Tuân thủ nghiêm ngặt các thuốc điều trị bệnh tim mạch kèm theo (ví dụ: thuốc

chống đông máu, thuốc huyết áp). 9.2. Phòng bệnh (Phòng tránh yếu tố gây nhiễu)

- Điện thoại di động: Luôn áp vào tai bên đối diện với vị trí đặt máy. Giữ cách máy ít

nhất 15 cm.

- Thiết bị an ninh (cổng dò kim loại): Đi qua nhanh chóng, không nán lại. Trình thẻ

tạo nhịp và yêu cầu kiểm tra bằng tay nếu cần.

- Nam châm: Tránh xa các thiết bị có nam châm mạnh (loa lớn, máy hàn công

nghiệp).

- Thủ thuật y khoa: Luôn thông báo với mọi nhân viên y tế (nha sĩ, bác sĩ phẫu thuật) về máy tạo nhịp trước khi thực hiện các thủ thuật có nguy cơ như đốt điện (electrocautery), MRI (phải kiểm tra tính tương thích).

180

- Tái khám: Tuân thủ lịch tái khám định kỳ để kiểm tra pin và chức năng của máy

(thường 3-6 tháng/lần).

- Mang theo: Luôn mang theo Thẻ Máy Tạo Nhịp Tim (Pacemaker ID Card). - Khi có các dấu hiệu: Ngất, choáng, hồi hộp, khó thở, đau ngực, sưng đau, đỏ vùng

đặt máy…đến ngay cơ sở y tế gần nhất.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân chính khiến người bệnh phải đặt máy tạo nhịp là gì? 2. Triệu chứng nhận biết nào tại vết mổ báo hiệu nguy cơ nhiễm trùng và cần đến bệnh

viện ngay?

3. Cách phòng bệnh cơ bản nhất khi sử dụng điện thoại di động là gì Tài liệu tham khảo 1. Phác đồ chẩn đoán và điều trị bệnh lý tim mạch, Bộ Y Tế. 2. Tài liệu hướng dẫn bệnh nhân sau đặt máy tạo nhịp tim, Hiệp hội Tim mạch Việt

3. Tim mạch

Nam/Hiệp hội Tim mạch Châu Âu (ESC).

học, Phác 30: Tạo nhịp thờ, tạm tim đồ

2021, https://timmachhoc.vn/phac-do-30-ta%CC%A3o-nhi%CC%A3p-tim-ta%CC%A3m-thoi/

181

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH HẸP VAN HAI LÁ

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân, triệu chứng của người bệnh hẹp van hai lá. 2. Biết cách chăm sóc, phòng người bệnh hẹp van hai lá. II. Nội dung 1. Đại cương Hẹp van hai lá là tình trạng bất thường của van hai lá khi không thể mở hoàn toàn để đổ máu từ buồng nhĩ trái xuống thất trái. Điều này khiến cho một lượng máu bị ứ lại tâm nhĩ trái, tăng áp lực và khiến máu bị ứ tại phổi gây mệt và khó thở.

Bệnh thường ít biểu hiện triệu chứng, do vậy nhiều người đến viện thường là ở giai

đoạn muộn khi van tim đã hẹp rất nặng và suy tim.

2. Nguyên nhân Chủ yếu do sốt thấp khớp hay viêm nội tâm mạc liên quan đến liên cầu khuẩn tan máu

nhóm A (hẹp van hai lá hậu thấp).

3. Triệu chứng lâm sàng - Hẹp van hai lá thường có rất ít triệu chứng, bệnh tiến triển chậm trong nhiều năm, người bệnh thường chỉ tình cờ phát hiện khi đi siêu âm. Khi bệnh diễn tiến nặng dần, người bệnh có thể xuất hiện một trong các triệu chứng sau: + Khó thở khi gắng sức hoặc khó thở kịch phát về đêm + Mệt mỏi và dễ cảm thấy đuối sức khi hoạt động gắng sức như chạy bộ, leo cầu

thang

+ Phù chân + Hồi hộp, tim đập nhanh + Chóng mặt hoặc ngất + Ho ra máu + Đau và khó chịu vùng ngực - Các triệu chứng bệnh sẽ tăng đặc biệt khi người bệnh gắng sức - Khi áp lực trong buồng tim tăng sẽ ảnh hưởng đến phổi dẫn đến khó thở và sung

huyết phổi

4. Cận lâm sàng - Chụp XQ: Có thể thấy tim to, đặc biệt bên phải. Rốn phổi đậm do ứ huyết động

mạch phổi

- Điện tâm đồ: Dày nhĩ trái, dày thất phải… - Siêu âm tim: Giúp chuẩn đoán chắc chắn hẹp van hai lá, cũng như biết được tình

trạng van tim.

5. Chẩn đoán Dựa trên tiền sử, triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng.

182

5.1.Triệu chứng - Tiếng thổi tâm trương: Khi nghe tim có tiếng thổi tâm trương đặc trưng của hẹp van

hai lá.

- Rung tâm trương: Cảm giác rung nhẹ ở vùng tim khi đặt bàn tay. - Mạch nhanh, yếu - Áp lực tĩnh mạch cổ nổi 5.2. Cận lâm sàng - Siêu âm tim: Đây là phương pháp chẩn đoán hình ảnh không xâm lấn quan trọng

nhất. Siêu âm tim cho phép bác sĩ:

- Đánh giá hình thái của van hai lá: có dày, dính, vôi hóa hay không. - Đo diện tích lỗ van: để xác định mức độ hẹp. - Đo chênh lệch áp suất qua van: đánh giá mức độ cản trở dòng máu. - Đánh giá chức năng co bóp của tim. - Điện tâm đồ (ECG): các bất thường về nhịp tim, sự phì đại của các tâm thất, có thể

gặp trong hẹp van hai lá lâu ngày.

- X-quang ngực: hình ảnh phổi bị sung huyết, tim to, các đường vân phổi nổi rõ. 6. Biến chứng của hẹp van hai lá - Rối loạn nhịp tim + Rối loạn nhịp xoang thường là nhịp nhanh + Ngoại tâm thu nhĩ, cơn nhanh trên thất + Cuồng nhĩ và rung nhĩ là những biến chứng nặng nề của tim. Lâu dần suy tim - Tắc mạch: Có thể biến chứng gây tắc mạch chi, mạch não, thận…tắc động mạch

phổi

- Nhiễm trùng: Viêm phổi, viêm nội tâm mạc - Suy tim + Có thể có cơn hen tim, phù phổi cấp khi gắng sức. Do máu ứ đọng ở phổi nhiều, đặc biệt vào ban đêm do thần kinh phó giao cảm hoạt động gây giãn mạch, thoát huyết tương vào phế nang gây phù phổi.

+ Suy tim phải: Đây là biến chứng đồng thời cũng là giai đoạn cuối cùng của bệnh. Nếu không được điều chỉnh triệt để các biến chứng trên có thể xảy ra khi người bệnh gắng sức về tinh thần, thể chất hay một nhiễm trùng ở da, ở phổi. Đặc biệt ở phụ nữ có thai hay thời kỳ kinh nguyệt.

7. Điều trị - Điều trị nội khoa: chỉ hiệu quả khi hẹp van hai lá ở mức độ nhẹ và trung bình. Nếu

hẹp khít với diện tích lỗ van < 1.5cm2 thì điều trị nội khoa không có tác dụng.

+ Chế độ ăn uống: ăn nhạt, không sử dụng chất kích thích… + Lợi tiểu (Khi dùng lợi tiểu chú ý bổ sung kali). + Thuốc Digoxin: chú ý các vấn đề ngộ độc thuốc như người bệnh nôn mửa, đau bụng, mắt nhìn đôi, đại tiện phân lỏng, ngoại tâm thu thất, nhịp đôi ác tính, hoặc nhịp tim tăng vọt hoặc chậm lại, nhịp bộ nối, block nhĩ thất…Nếu xuất hiện các triệu chứng ngộ

độc thuốc thì nên ngừng thuốc và cho tăng cường thêm kali, magie bằng đường tĩnh mạch.

183

+ Các thuốc giãn mạch + Điều trị phòng tắc động mạch hệ thống + Phẫu thuật tách van hoặc thay van cho người bệnh 8. Chăm sóc điều dưỡng - Lập kế hoạch và thực hiện can thiệp phù hợp về chế độ vệ sinh, chăm sóc tinh thần,

dinh dưỡng.

- Phụ bác sỹ thực hiện các thủ thuật nếu có - Người điều dưỡng chịu trách nhiệm theo dõi tình trạng người bệnh, việc dùng thuốc

và biến chứng trong quá trình chăm sóc.

- Trong thời gian người bệnh nằm viện phải chú trọng đến cung cấp kiến thức cho

người bệnh trong việc tự chăm sóc

- Thực hiện y lệnh thuốc và xét nghiệm. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: động viên người bệnh tin tưởng, an tâm điều trị, tinh thần thoải mái,

tránh xúc động mạnh

- Vệ sinh: + Răng miệng + Vệ sinh thân thể + Tránh tụ tập nơi đông người. Nên hạn chế tiếp xúc với người bệnh, đặc biệt là

những người mắc bệnh truyền nhiễm.

- Vận động - PHCN: + Cho người bệnh nằm tư thế nửa nằm nửa ngồi khi khó thở. Khi bệnh ổn định, người bệnh có thể tập đi bộ, tập yoga nhẹ nhàng. Nên bắt đầu với cường độ nhẹ và tăng dần theo thời gian. Nếu cảm thấy mệt mỏi, khó thở, hãy dừng lại ngay và nghỉ ngơi.

+ Nghỉ ngơi: Khi có suy tim người bệnh cần được nghỉ ngơi tại giường, không gắng

sức

- Chế độ dinh dưỡng: + Ăn giảm muối nếu phù và suy tim. Nếu suy tim nặng thì lượng muối <1g /ngày. (1

muỗng cà phê muối tương đương 5-6g muối)

+ Hạn chế các thức ăn có sẵn muối như thức ăn chế biến sẵn, đồ muối, mắm… + Hạn chế chất béo bão hòa, cholesterol… + Ăn nhiều rau xanh, trái cây: Cung cấp vitamin, khoáng chất cần thiết 9.2. Phòng bệnh - Hạn chế thức ăn, nước uống nhiều muối. - Duy trì cân nặng, giảm cân nếu cần. - Hạn chế tiêu thụ cafein vì làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp tim. - Giảm các hoạt động gắng sức, luyện tập thể thao đều đặn. - Khi thấy khó thở, tức ngực cần đi khám ngay.

184

- Tái khám định kỳ theo chỉ định của bác sỹ. - Không nên uống rượu, hút thuốc lá vì làm tăng rối loạn nhịp và tăng triệu chứng

bệnh.

- Ngoài ra, phụ nữ lứa tuổi sinh sản nên tư vấn bác sỹ trước khi có thai, vì thai kỳ sẽ

làm tăng mức độ nguy hiểm bệnh tim mạch sẵn có.

Câu hỏi thảo luận: 1. Nguyên nhân, triệu chứng bệnh hẹp van hai lá? 2. Cách phát hiện, chăm sóc, phòng biến chứng bệnh hẹp van hai lá? Tài liệu tham khảo: 1. Tam Anh Hospital, Bs CKII Trần Thị Thanh Trúc, Hẹp hai lá: Nguyên nhân, dấu

hiệu, biến chứng, phòng ngừa, http://tamanhhospital.vn, 31/3/2021.

185

TƯ VẤN GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH HỞ VAN HAI LÁ

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân, triệu chứng của bệnh. 2. Biết cách chăm sóc, phòng bệnh hở van hai lá. II. Nội dung 1. Đại cương: Hở van hai lá là tình trạng van hai lá đóng không khít, làm dòng máu trào ngược từ thất trái lên nhĩ trái khi tim co bóp. Hậu quả làm lớn nhĩ trái và thất trái khi hở van kéo dài và nặng. 2. Nguyên nhân - Hở van hai lá hậu thấp: Hay gặp ở nước ta do bị bệnh thấp tim ở độ tuổi thanh thiếu niên để lại di chứng hở van tiến triển về sau. Hở van hai lá hậu thấp thường kèm theo hẹp van hai lá hoặc kết hợp một số bệnh van tim khác. Độ tuổi hở van nặng thường 30-60 tuổi.

- Thoái hóa nhầy: thường gặp ở người bệnh trung niên đến cao tuổi, các lá van dày lên, lùng nhùng, gây sa lá van hoặc đứt dây chằng làm lá van lạt vào trong nhĩ trái gây hở nặng.

- Thoái hóa vôi: thường gặp người bệnh tim mạch do xơ vữa làm vôi hóa các lá van

không đóng khít. - Bẩm sinh - Nhiễm trùng van tim: làm thủng, rách, đứt dây chằng trên lá van gây đóng không

khít.

- Nhồi máu cơ tim, thiếu máu cơ tim cục bộ: Do thành tim co bóp bất thường gây đứt

dây chằng, cơ trụ…

- Bệnh cơ tim giãn, bệnh cơ tim phì đại - Hở van hai lá do sa van 3. Triệu chứng: Triệu chứng của bệnh phụ thuộc vào mức độ hở van, mức độ tiến triển, nguyên nhân gây hở van. Người bệnh có tình trạng bệnh nhẹ đến trung bình thường không gây triệu chứng.

- Van hai lá hở cấp tính do nhồi máu cơ tim cấp, do đứt dây chằng thì triệu chứng thường ồ ạt và nặng nề. Người bệnh đột ngột đau ngực, khó thở dữ dội, có khi bị sốc tim. - Hở van hai lá mạn tính thường tiến triển từ từ, các triệu chứng thường gặp khi hở

van hai lá nặng là:

+ Mệt mỏi mạn tính, giảm khả năng gắng sức. + Nhói ngực, hồi hộp, thở hụt hơi thường gặp ở người hở van hai lá do sa van. + Đau thắt ngực + Khó thở khi làm việc nhẹ, thở khò khè, khó thở kịch phát ban đêm phải ngồi dậy. + Ho khan, ho ra máu hoặc khạc đờm có bọt hồng. + Hồi hộp, tim đập nhanh, không đều do rung nhĩ.

186

4. Cận lâm sàng - Điện tâm đồ: thấy có dấu hiệu dày thất phải - XQ phổi: nhánh động mạch phổi giãn, bóng tim lớn, nhu mô phổi bị tổn thương… - Siêu âm tim: áp lực động mạch phổi tăng… - Xét nghiệm: Đa hồng cầu, tăng hematocrit, hemoglobin… - Thăm dò chức năng hô hấp - Khí máu động mạch: giai đoạn sau có suy hô hấp mạn tính. 5. Chẩn đoán: Dựa vào triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng - Bệnh sử, tiền sử (như thấp tim, nhồi máu cơ tim, tăng huyết áp, đái tháo đường….) - Khám tim - Siêu âm tim là phương pháp chẩn đoán xác định, độ nặng và nguyên nhân trong các

trường hợp.

- Đo điện tim - XQ tim phổi - Các xét nghiệm khác 6. Tiến triển - Người bệnh mắc bệnh mạn tính có thể có hoặc không có triệu chứng hoặc chỉ giảm

nhẹ khả năng khi gắng sức, hay mệt mỏi mạn tính trong nhiều năm.

- Người bệnh hở van hai lá do sa van có diễn tiến bất ngờ. Có trường hợp đột ngột hở

nặng gây triệu chứng như khi xảy ra đứt dây chằng.

- Người bệnh hở van hai lá nặng không triệu chứng diễn tiến 30-50% sau 5 năm

thường bị rối loạn chứng năng thất trái, tăng áp phổi, rung nhĩ…

- Hở hai lá nặng do đứt dây chằng nếu điều trị nội khoa không phẫu thuật tỉ lệ sống

sau 20 năm 40%. 7. Biến chứng - Suy tim là hậu quả sau cùng của bệnh. - Rung nhĩ là biến chứng thường gặp, có thể gây tắc mạch ở nhiều nơi. - Tăng áp động mạch phổi. - Đột tử có thể gặp ở người bệnh suy tim nặng. - Tử vong. 8. Điều trị - Hở van hai lá nhẹ (1/4) không cần điều trị đặc hiệu, chỉ cần siêu âm theo dõi định

kỳ mỗi năm để theo dõi tiến triển của bệnh.

- Hở van hai lá trung bình (2/4) trở lên cần tìm nguyên nhân điều trị. - Trường hợp hở van hai lá nặng (3/4 - 4/4), có triệu chứng cơ năng, giãn lớn buồng

tim, chức năng tim giảm thì cần phẫu thuật thay van hoặc sửa van.

- Điều trị nội khoa dùng thuốc. - Điều trị can thiệp: thay van hoặc sửa van. 9. Chăm sóc điều dưỡng - Lập kế hoạch và thực hiện can thiệp phù hợp về chế độ vệ sinh, chăm sóc tinh thần,

dinh dưỡng.

187

- Phụ bác sỹ thực hiện các thủ thuật nếu có - Người điều dưỡng chịu trách nhiệm theo dõi dấu hiệu sinh tồn, việc dùng thuốc và

biến chứng bệnh trong quá trình chăm sóc.

- Trong thời gian người bệnh nằm viện phải chú trọng đến cumg cấp kiến thức cho

người bệnh trong việc tự chăm sóc.

- Thực hiện y lệnh thuốc và xét nghiệm. 10. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 10.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: Người bệnh nên ở phòng thoáng mát, yên tĩnh, tránh căng thẳng, động

viên người bệnh an tâm điều trị.

- Vệ sinh: + Răng miệng + Vệ sinh thân thể + Tránh tụ tập nơi đông người. Nên hạn chế tiếp xúc với người bệnh, đặc biệt là

những người mắc bệnh truyền nhiễm.

không gắng sức.

- Vận động – PHCN: Người bệnh nghỉ ngơi tại giường, hạn chế vận động,

- Chế độ dinh dưỡng: + Hạn chế muối: Giảm lượng muối giúp kiểm soát huyết áp và giảm gánh nặng cho

tim.

+ Tăng cường rau xanh, trái cây: Cung cấp vitamin, khoáng chất và chất xơ, tốt cho

tim mạch.

+ Hạn chế chất béo bão hòa và chất béo trans: Giảm nguy cơ xơ vữa động mạch. + Uống đủ nước: Duy trì đủ nước giúp tim hoạt động hiệu quả. 10.2. Phòng bệnh - Kiểm tra huyết áp thường xuyên, kiểm soát huyết áp cao là quan trọng nếu có hở

van hai lá.

- Ăn thực phẩm ít chất béo, hạn chế muối, tăng cường rau xanh. - Kiểm soát cân nặng. - Không hoặc giảm các chất kích thích như cafein, rượu bia. - Tập thể dục nhẹ nhàng. - Đi khám theo lịch hẹn để phát hiện diễn tiến của bệnh, đặc biệt đối với người hở

van hai lá nặng, phụ nữ có thai hở van hai lá.

- Nghiêm túc dùng thuốc chống đông đối với những người bệnh rung nhĩ hoặc sau

khi đã thay van hai lá cơ học.

- Tiêm phòng cúm. Câu hỏi thỏa luận 1. Nguyên nhân, triệu chứng bệnh hở hai lá? 2. Cách phát hiện, chăm sóc, phòng biến chứng bệnh hở van hai lá?

188

Tài liệu tham khảo Tam Anh Hospital, Ths BS Huỳnh Thanh Kiều, Hở 2 lá: Nguyên nhân, dấu hiệu,

phương pháp điều trị, http://tamanhhospital.vn, 06/4/2021.

189

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH HẸP VAN 3 LÁ

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân bệnh hẹp van 3 lá 2. Triệu chứng của bệnh hẹp van 3 lá 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh hẹp van 3 lá II. Nội dung 1. Đại cương Van ba lá nằm ở giữa tâm nhĩ phải và tâm thất phải của tim. Van ba lá mở ra khi tâm nhĩ co lại để bơm máu vào tâm thất và đóng lại khi tâm thất co lại ngăn máu chảy ngược về tâm nhĩ.

Hẹp van tim 3 lá là tình trạng lá van bị cứng lại hoặc mở không đủ rộng khiến lưu

lượng máu bơm từ tâm nhĩ vào tâm thất bị hạn chế.

Van hẹp có thể hiểu đơn giản là máu không thể lưu thông dễ dàng. Nếu tình trạng này kéo dài, tâm nhĩ sẽ phải làm việc nhiều hơn, trở nên to ra và hoạt động bơm máu kém hiệu quả. Vòi nhĩ mở rộng sẽ ảnh hưởng đến áp suất và lưu lượng máu trong khoang và tĩnh mạch xung quanh.

2. Nguyên nhân - Người mắc bệnh hẹp van tim 3 lá phần lớn là do nhiễm trùng tim. Trong một số trường hợp, van ba lá bị tổn thương là do bẩm sinh, tuy nhiên đây chỉ là một số ít trường hợp, khá hiếm gặp.

- Ngoài ra, một số yếu tố khác cũng có thể gây ra hẹp van tim 3 lá như: + Sốt thấp khớp + Có khối u ở tim + Bệnh tim bẩm sinh Ebstein + Lupus ban đỏ hệ thống + Bệnh thấp khớp, viêm khớp dạng thấp + Hội chứng Marfan + Tác dụng phụ của một số loại thuốc 3. Triệu chứng

Những người bị hẹp van 3 lá nhẹ thường không có bất kỳ triệu chứng nào. Các triệu

chứng sẽ bắt đầu xuất hiện sau vài năm, bao gồm:

- Khó thở, đặc biệt là khi nằm. - Nhịp tim không đều (rung tâm nhĩ). - Ho ra máu. - Đau ngực. - Cảm giác khó chịu ở cổ. - Khó chịu ở bụng phần trên bên phải.

190

- Sưng bàn chân, cẳng chân hoặc sưng bụng. - Da lạnh. - Mệt mỏi. 4. Cận lâm sàng Các xét nghiệm khác được sử dụng để chẩn đoán hẹp van 3 lá có thể bao gồm: - Siêu âm tim được đánh giá là phương pháp rất giá trị giúp tìm ra các dấu hiệu của bệnh hẹp van ba lá và các bệnh van tim nói chung. Phương pháp này cho phép quan sát rõ hình ảnh của tim, van tim, cơ tim, giúp đánh giá mức độ hẹp của van tim

- Điện tâm đồ cho ta thấy những thay đổi trong hoạt động của tim như nhịp đập bất

thường.

- Ngoài ra, một số xét nghiệm, chẩn đoán khác có thể được sử dụng để chẩn đoán nâng cao hoặc phân biệt. Qua các chẩn đoán này, các bác sĩ sẽ có được nhận định chính xác về tình trạng của bệnh nhân

5. Chẩn đoán Hẹp van ba lá được chẩn đoán xác định khi: - Có hình ảnh siêu âm tim Doppler chứng minh hẹp van - Diện tích lỗ van giảm và/hoặc chênh áp tăng - Phù hợp với biểu hiện lâm sàng ứ trệ tuần hoàn phải 6. Biến chứng Hẹp van ba lá làm cản trở dòng máu từ nhĩ phải xuống thất phải, gây tăng áp lực nhĩ phải và ứ trệ tuần hoàn tĩnh mạch hệ thống. Nếu không được theo dõi và điều trị, bệnh có thể dẫn đến nhiều biến chứng:

- Sung huyết tĩnh mạch hệ thống - Suy tim phải - Giãn nhĩ phải - Rối loạn nhịp (rung nhĩ) - Huyết khối nhĩ phải – tắc mạch phổi - Viêm nội tâm mạc nhiễm trùng 7. Điều trị

Điều trị bệnh hẹp van tim 3 lá với mục đích làm giảm các triệu chứng của bệnh, ngăn

ngừa tình trạng tiến triển và giảm các biến chứng. Một số phương pháp cụ thể như:

- Thay đổi lối sống: Với bệnh nhân bị hẹp van tim 3 lá mức độ nhẹ thường không cần can thiệp điều trị, tuy nhiên cần chủ động xây dựng lối sống, sinh hoạt và chế độ dinh dưỡng khoa học để ngăn chặn bệnh tiến triển nặng.

- Can thiệp phẫu thuật: Tình trạng hẹp van tim 3 lá nghiêm trọng, người bệnh có thể được chỉ định thực hiện phẫu thuật sửa chữa hoặc thay van tim. Bác sĩ sửa van ba lá bằng phương pháp nong van bằng bóng, nếu không thể sửa chữa cần thực hiện thay van tim.

- Theo dõi và dùng thuốc: đối với những trường hợp nhẹ, bác sĩ sẽ đề nghị tái khám thường xuyên và siêu âm tim để theo dõi chức năng van. Đồng thời, yêu cầu bệnh nhân ăn uống lành mạnh, hạn chế muối và chất lỏng để tránh tình trạng sưng phù tay và chân.

8. Chăm sóc điều dưỡng

191

- Đặt người bệnh tư thế nửa Fowler hoặc Fowler - Hỗ trợ thở oxy nếu SpO₂ giảm (theo y lệnh) - Theo dõi khó thở khi gắng sức hoặc khi nằm - Hướng dẫn nghỉ ngơi hợp lý. Tránh gắng sức làm tăng áp lực nhĩ phải. Hỗ trợ vận

động nhẹ, phòng huyết khối tĩnh mạch sâu

- Hướng dẫn chế độ dinh dưỡng thích hợp - Thực hiện các y lệnh thuốc, cận lâm sàng. - Theo dõi sát toàn trạng, DHST của bệnh nhân. Theo dõi dịch vào – ra - Chuẩn bị và theo dõi người bệnh trước – sau can thiệp (nếu có) 8.Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khoẻ 8.1.Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: Ngủ đủ 6-8 tiếng mỗi ngày, tránh lo lắng, căng thẳng. Kiểm soát căng

thẳng, stress thông qua các hoạt động thư giãn, các hoạt động thể chất.

- Vệ sinh: Giữ vệ sinh răng miệng, môi trường sạch sẽ. Hạn chế tiếp xúc với các chất ô nhiễm không khí như bụi, khí độc và chất gây dị ứng có thể giúp giảm nguy cơ bị hẹp van. Tránh tiếp xúc với hoá chất độc hại và bảo vệ môi trường xung quanh.

- Vận động: tập thể dục thường xuyên, nên dành thời gian ít nhất 150 phút mỗi tuần

cho các hoạt động thể lực vừa sức, nên chia đều thời gian vào các ngày trong tuần.

- Chế độ dinh dưỡng: cắt giảm muối, đường và các thực phẩm chứa chất béo có hại cho tim mạch như thịt đỏ, lòng đỏ trứng, nội tạng, thực phẩm chiên rán qua dầu mỡ tái sử dụng nhiều lần. Tăng cường bổ sung nhiều chất xơ, vitamin từ rau quả tươi, ngũ cốc...

- Giảm cân: Thừa cân sẽ làm tăng thêm khối lượng công việc cho tim, khiến tình trạng hẹp van 3 lá tiến triển nặng hơn nên người bệnh cần lên kế hoạch giảm cân bằng cách ăn kiêng, tập thể dục nếu bị béo phì.

- Khám sức khoẻ tim mạch định kì: Người bệnh hẹp van 3 lá cần tái khám theo lịch hẹn của bác sĩ để theo dõi sự tiến triển của bệnh, đồng thời, phát hiện sớm biến chứng nếu có để điều trị kịp thời. 8.2. Phòng bệnh - Thăm khám với bác sĩ càng sớm càng tốt nếu có các triệu chứng của nhiễm trùng

(đau họng, đau nhức toàn thân và sốt).

- Chăm sóc răng và nướu răng tốt để ngăn ngừa nhiễm trùng. Hãy thăm khám với

nha sĩ thường xuyên.

- Uống thuốc kháng sinh trước khi thực hiện bất kỳ thủ thuật nào có thể gây chảy

máu, chẳng hạn như làm răng, phẫu thuật lớn hoặc nhỏ.

- Sử dụng thuốc đúng và đủ theo chỉ định của bác sĩ. - Hạn chế chất lỏng và muối trong chế độ ăn uống. - Tập thể dục, thể thao thường xuyên, nên lựa chọn bài tập phù hợp với tình trạng

sức khoẻ, tránh gắng sức.

- Xây dựng chế độ dinh dưỡng khoa học, cân bằng và đủ chất - Hạn chế sử dụng rượu bia, thuốc lá và các chất kích thích khác.

192

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân của bệnh hẹp van 3 lá. 2. Triệu chứng nhận biết của bệnh hẹp van 3 lá. 3. Cách phòng bệnh và chăm sóc bệnh hẹp van 3 lá. 4. Biến chứng của bệnh hẹp van 3 lá. Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh tim mạch – 2022. 2. Giáo trình Điều dưỡng Nội khoa – Trường Đại học Điều dưỡng Nam Định. 3. Hội Tim mạch Việt Nam – Khuyến cáo về bệnh van tim, 2021.

193

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH HỞ VAN BA LÁ

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây hở van ba lá 2. Triệu chứng của gây hở van ba lá 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh gây hở van ba lá II. Nội dung 1. Đại cương Van ba lá nằm giữa tâm nhĩ phải và tâm thất phải, có chức năng ngăn máu chảy

ngược khi tim co bóp.

Hở van ba lá là tình trạng van đóng không kín, khiến máu trào ngược từ thất phải về

nhĩ phải trong thì tâm thu.

Bệnh có thể mức độ nhẹ, vừa hoặc nặng, gây ra tình trạng ứ máu, suy tim phải nếu

kéo dài.

2. Nguyên nhân - Thứ phát (thường gặp nhất): + Do tăng áp lực động mạch phổi, bệnh van hai lá, suy tim trái, bệnh cơ tim giãn. + Do bệnh phổi mạn tính (COPD), tăng áp phổi, hở van do dãn vòng van. - Nguyên phát (hiếm gặp): + Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn. + Bệnh thấp tim. + Sa van, chấn thương tim, bẩm sinh. 3. Triệu chứng - Khó thở, mệt mỏi, nhất là khi gắng sức. - Phù chân, cổ trướng, bụng to dần. - Tĩnh mạch cổ nổi, đập theo nhịp tim. - Gan to, ấn đau. - Tim đập nhanh, hồi hộp, đánh trống ngực. - Trường hợp nặng có thể suy tim phải. 4. Cận lâm sàng - Điện tâm đồ: đo các xung điện của tim; - Chụp X-quang ngực nhằm đánh giá kích thước và hình dạng của tim cũng như tình

trạng của phổi;

- Siêu âm tim: quan sát cấu trúc của tim; - Siêu âm tim qua thực quản: Đối với phương pháp này, bác sĩ sẽ đưa một ống siêu nhỏ có thiết bị phát siêu âm vào đường tiêu hóa chạy từ miệng đến thực quản (gần tim). Nhờ đó, hình ảnh chi tiết của tim hiện lên rõ nét, giúp phát hiện chính xác tổn thương van tim;

194

- Thông tim: Biện pháp này được sử dụng nhằm xác định nguyên nhân gây hở van 3

lá. Một ống thông (nhỏ) được đưa vào bẹn, cánh tay hoặc cổ và dẫn đến tim bằng hình ảnh X-quang. Thuốc cản quang được tiêm qua ống thông cho phép bác sĩ nhìn thấy dòng máu chảy qua tim, mạch và van tim;

- Chụp MRI: Từ trường và sóng vô tuyến từ máy chụp MRI giúp tạo ra hình ảnh chi

tiết của tim;

- Các bài kiểm tra gắng sức hoặc căng thẳng: Những bài kiểm tra này giúp xác định

khả năng chịu đựng của tim trong lúc tập thể dục cũng như đo lường phản ứng của tim khi gắng sức;

5. Chẩn đoán Hở van ba lá được chẩn đoán xác định khi: - Siêu âm tim Doppler ghi nhận dòng máu phụt ngược qua van ba lá trong thì tâm

thu

- Có bằng chứng giãn tim phải và/hoặc ứ trệ tuần hoàn hệ thống - Phù hợp với biểu hiện lâm sàng 6. Biến chứng - Suy tim phải (phù, cổ trướng, gan to). - Rối loạn nhịp tim (rung nhĩ). - Tăng áp phổi, suy gan, suy thận do ứ máu kéo dài. 7. Điều trị - Điều trị nội khoa: Thuốc lợi tiểu (giảm phù). Thuốc giãn mạch, điều trị suy tim. - Điều trị nguyên nhân (bệnh van khác, bệnh phổi, tăng áp phổi…). - Phẫu thuật: sửa hoặc thay van khi hở nặng, không đáp ứng nội khoa. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Theo dõi mạch, huyết áp, nhịp thở, cân nặng hằng ngày. - Quan sát phù, gan to, tĩnh mạch cổ nổi. - Nhắc nhở uống thuốc đúng, đủ liều, không tự ý ngừng. - Hướng dẫn tư thế nghỉ ngơi thoải mái, nâng đầu cao khi khó thở. - Ghi nhận dấu hiệu bất thường để báo bác sĩ. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Giải thích cho người bệnh và gia đình: Hở van ba lá là bệnh có thể theo dõi và kiểm soát

lâu dài. Nhiều trường hợp tiến triển chậm nếu tuân thủ điều trị

+ Khuyến khích người bệnh: Giữ tinh thần lạc quan, tránh căng thẳng kéo dài. Chia sẻ cảm

giác mệt mỏi, lo âu với nhân viên y tế

+ Gia đình cần động viên, hỗ trợ sinh hoạt hằng ngày. Tránh tạo áp lực tâm lý (la mắng,

thúc ép vận động quá mức)

- Vệ sinh: + Vệ sinh cá nhân hằng ngày: Tắm rửa nhẹ nhàng, tránh nước quá nóng, giữ da khô, sạch,

nhất là vùng chân phù

195

+ Chăm sóc da: Không gãi khi da căng, phù. Thoa kem dưỡng ẩm nếu da khô, nứt nẻ + Vệ sinh răng miệng: Đánh răng đều đặn, khám răng định kỳ. Phòng viêm nhiễm để giảm

nguy cơ viêm nội tâm mạc

- Vận động-Phục hồi chức năng: + Vận động nhẹ – đều – phù hợp sức + Tránh gắng sức mạnh hoặc đột ngột + Tránh mang vác nặng, lao động nặng + Nghỉ ngơi xen kẽ vận động và nghỉ. Kê cao chân khi nằm để giảm phù - Chế độ dinh dưỡng: + Ăn ít muối, tránh thức ăn nhiều dầu mỡ, cay nóng. + Tăng rau xanh, trái cây, uống đủ nước theo hướng dẫn bác sĩ. + Hạn chế rượu, cà phê, thuốc lá. 9.2. Phòng bệnh - Điều trị triệt để các bệnh lý tim – phổi. - Khám tim định kỳ, siêu âm theo hướng dẫn bác sĩ. - Tuân thủ thuốc, không tự ý ngừng hoặc thay thuốc. - Tránh nhiễm khuẩn họng – hô hấp, phòng bệnh thấp tim. - Duy trì cân nặng hợp lý, tập thể dục nhẹ nhàng. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân thường gặp gây hở van ba lá là gì? 2. Triệu chứng giúp nhận biết bệnh hở van ba lá? 3. Cách chăm sóc và phòng ngừa bệnh hiệu quả? Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh tim mạch – 2022. 2. Giáo trình Điều dưỡng Nội khoa – Trường Đại học Điều dưỡng Nam Định. 3. Hội Tim mạch Việt Nam – Khuyến cáo về bệnh van tim, 2021.

196

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH HẸP VAN ĐỘNG MẠCH CHỦ

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Hẹp van động mạch chủ là gì. 2. Nguyên nhân dẫn đến hẹp van động mạch chủ. 3. Các triệu chứng hẹp van động mạch chủ. 4. Cách phòng ngừa hẹp van động mạch chủ. II. Nội dung 1. Đại cương Hẹp van động mạch chủ là tình trạng van động mạch chủ bị dày lên, xơ cứng hoặc dính lại, dẫn đến giảm diện tích mở van. Điều này gây cản trở dòng máu tống từ thất trái vào động mạch chủ trong thì tâm thu, làm tăng áp lực và tăng gánh nặng áp lực lên thất trái.

Hẹp van động mạch chủ được chia thành ba mức độ: hẹp nhẹ, vừa và khít. Mức độ

hẹp van động mạch chủ càng tăng thì rủi ro suy tim càng lớn.

2. Nguyên nhân - Thoái hóa/Vôi hóa van do tuổi tác: Nguyên nhân phổ biến nhất ở người cao tuổi. - Van động mạch chủ hai lá bẩm sinh: Dễ bị vôi hóa sớm. - Thấp tim: Gây xơ chai và dính các mép van. - Dị tật bẩm sinh 3. Triệu chứng lâm sàng Bệnh nhân thường không có triệu chứng cho đến khi hẹp van trở nên nghiêm trọng.

- Đau thắt ngực (Angina): Do tăng nhu cầu Oxy của thất trái bị dày và giảm tưới máu

Bộ ba (Tam chứng) triệu chứng kinh điển của hẹp van động mạch chủ nặng là:

- Ngất (Syncope): Thường xảy ra khi gắng sức do tim không thể tăng cung lượng

động mạch vành.

máu đủ để duy trì huyết áp não.

- Khó thở/Suy tim: Biểu hiện khó thở khi gắng sức, phù phổi cấp do suy thất trái. - Triệu chứng xuất hiện là dấu hiệu cảnh báo rằng tiên lượng bệnh đã xấu đi đáng kể. 4. Cận lâm sàng - Siêu âm tim Doppler: Tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán và phân mức độ nặng của AS

- Điện tâm đồ (ECG): Thường thấy dấu hiệu dày thất trái do phải làm việc chống lại

(nhẹ, vừa, nặng) dựa trên vận tốc dòng máu qua van và chênh áp trung bình qua van.

- X-quang ngực: Thấy bóng tim to (muộn) và vôi hóa van động mạch chủ. - Nghiệm pháp gắng sức: Được chỉ định thận trọng và chỉ được thực hiện trong môi

áp lực cản trở.

trường có thể theo dõi sát nếu bệnh nhân hẹp van nặng nhưng chưa có triệu chứng.

5. Chẩn đoán

197

Chẩn đoán xác định hẹp van động mạch chủ khi có triệu chứng lâm sàng và/hoặc dấu hiệu thực thể gợi ý, và Siêu âm tim Doppler xác nhận giảm diện tích mở van, tăng vận tốc dòng chảy và tăng chênh áp qua van động mạch chủ, loại trừ các nguyên nhân khác gây tắc đường ra thất trái.

- Hội chứng mạch vành cấp: Do cung cấp máu kém cho cơ tim, đặc biệt khi nhu cầu

6. Biến chứng - Suy tim trái: Biến chứng phổ biến nhất và gây tử vong. - Đột tử (Sudden Death): Nguy cơ cao khi bệnh nhân hẹp van nặng cố gắng gắng sức. - Rối loạn nhịp tim: Rung nhĩ, ngoại tâm thu. - Viêm nội tâm mạc nhiễm trùng. - Tắc mạch: Các mảng vôi hóa, mảnh sùi nhiễm khuẩn hoặc mảng xơ vữa bong ra từ van tim có thể di chuyển và gây tắc mạch hệ thống, bao gồm tắc mạch não, tắc mạch ngoại biên.

oxy tăng, làm tăng nguy cơ thiếu máu cơ tim hoặc nhồi máu cơ tim.

- Điều trị nội khoa + Thuốc: Được sử dụng để kiểm soát các triệu chứng như đau ngực, khó thở, rối loạn nhịp tim. Các loại thuốc thường dùng bao gồm thuốc lợi tiểu, thuốc chẹn beta, thuốc ức chế men chuyển…

7. Điều trị Điều trị hẹp van động mạch chủ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm mức độ hẹp của van, các triệu chứng, tuổi tác và sức khỏe tổng thể của bệnh nhân. Mục tiêu của điều trị là giảm các triệu chứng, cải thiện chất lượng cuộc sống và ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm.

+ Mục tiêu: Giảm gánh nặng cho tim, cải thiện chức năng tim. + Lưu ý: Điều trị nội khoa chỉ có tác dụng làm giảm triệu chứng, không thể chữa

- Phẫu thuật + Thay van động mạch chủ là phương pháp điều trị hiệu quả nhất. Có hai phương

khỏi bệnh.

pháp chính:

+ Phẫu thuật mở: Bác sĩ sẽ rạch ngực để thay thế van hẹp bằng van nhân tạo hoặc van

sinh học.

+ Thay van qua da (TAVI): Bác sĩ sẽ đưa một ống thông qua động mạch máu ở chân

hoặc ngực để thay thế van hẹp mà không cần phẫu thuật mở ngực.

+ Ưu điểm: Khôi phục chức năng van tim, cải thiện chất lượng cuộc sống, kéo dài

tuổi thọ.

+ Nhược điểm: Có nguy cơ biến chứng như chảy máu, nhiễm trùng, đột quỵ. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Khuyên bệnh nhân dùng thuốc đều đặn: Tuân thủ đúng liều lượng và thời gian dùng

- Khuyên bệnh nhân nên khám định kỳ: Thường xuyên đến khám để bác sĩ theo dõi

thuốc theo chỉ định của bác sĩ.

tình trạng bệnh và điều chỉnh liều thuốc nếu cần.

- Tư vấn chế độ ăn phù hợp cho bệnh nhân: Hạn chế muối, ăn nhiều trái cây, rau

198

- Khuyến khích bệnh nhân nên tập thể dục thường xuyên: Tập thể dục đều đặn giúp tăng cường sức khỏe tim mạch. Tuy nhiên, cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu bất kỳ chương trình tập luyện nào.

- Khuyên bệnh nhân ngừng hút thuốc: Hút thuốc làm tăng nguy cơ xơ vữa động mạch

xanh, hạn chế chất béo bão hòa, cholesterol…

- Hạn chế rượu bia: Rượu bia có thể làm tăng huyết áp và gây hại cho tim. - Quản lý căng thẳng: Áp dụng các phương pháp thư giãn như yoga, thiền, nghe nhạc

và các bệnh tim mạch khác.

để giảm căng thẳng.

- Ngủ đủ giấc: Giúp cơ thể phục hồi năng lượng. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Giữ tâm lý thoải mái, tránh lo lắng, căng thẳng kéo dài vì stress làm tim đập nhanh

và nặng gánh hơn.

+ Ngủ đủ giấc, nên ngủ 7–8 giờ mỗi ngày. + Chia sẻ cảm xúc với người thân hoặc nhân viên y tế khi cảm thấy mệt mỏi, hồi hộp,

lo âu.

+ Tuân thủ lịch tái khám và dùng thuốc theo hướng dẫn giúp người bệnh yên tâm hơn

- Vệ sinh: + Tắm rửa hằng ngày bằng nước ấm, tránh tắm quá lâu hoặc nước quá nóng. + Giữ vệ sinh răng miệng tốt (đánh răng, súc miệng đều đặn) để phòng ngừa nhiễm

về tình trạng sức khỏe.

trùng, vì nhiễm trùng có thể ảnh hưởng xấu đến tim.

+ Giữ da khô, sạch; báo nhân viên y tế nếu có dấu hiệu nhiễm trùng (sốt, mệt nhiều,

đau nhức bất thường). - Vận động: + Vận động nhẹ nhàng, phù hợp sức khỏe, như đi bộ chậm, tập thở, vận động tay

chân nhẹ.

+ Tránh gắng sức, không mang vác nặng, không tập thể dục cường độ cao. + Nghỉ ngơi khi thấy mệt, khó thở, chóng mặt, đau ngực. + Tập luyện đều đặn mỗi ngày theo khả năng, không nên nằm bất động quá nhiều. - Chế độ dinh dưỡng: + Chế độ ăn có lợi cho tim mạch: ăn nhiều loại trái cây rau quả, các sản phẩm từ sữa ít béo hoặc không có chất béo, thịt gia cầm, cá và ngũ cốc nguyên hạt. Tránh chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa, hạn chế ăn nhiều muối và đường. + Ăn nhạt vừa phải, hạn chế muối để giảm gánh nặng cho tim. + Tăng cường rau xanh, trái cây tươi, cá, thịt nạc, đậu hũ. + Hạn chế mỡ động vật, đồ chiên xào, thức ăn nhiều cholesterol.

199

+ Uống đủ nước theo hướng dẫn của nhân viên y tế, không uống quá nhiều trong thời

gian ngắn.

- Thay đổi lối sống và chế độ tự chăm sóc tại nhà. Chế độ ăn có lợi cho tim mạch: ăn nhiều loại trái cây rau quả, các sản phẩm từ sữa ít béo hoặc không có chất béo, thịt gia cầm, cá và ngũ cốc nguyên hạt.

- Tránh chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa, hạn chế ăn nhiều muối và đường. - Bệnh nhân cần tái khám định kỳ để được bác sĩ theo dõi. - Duy trì cân nặng hợp lý. - Hoạt động thể chất thường xuyên thông qua các hoạt động thư giãn, thiền, hoạt

+ Tránh rượu bia, hạn chế cà phê và các chất kích thích. 9.2. Phòng bệnh Để phòng ngừa hẹp van động mạch chủ, người bệnh cần: - Chủ động thăm khám sức khỏe định kỳ mỗi 6 tháng/ lần. - Giải quyết các yếu tố nguy cơ của bệnh mạch vành: bao gồm tiểu đường, huyết áp cao, béo phì và cholesterol cao. Những yếu tố này có thể liên quan đến hẹp van động mạch chủ, vì vậy người bệnh nên kiểm soát cân nặng, huyết áp, đường huyết và mức cholesterol nếu người bệnh bị hẹp van động mạch chủ.

- Kiểm soát căng thẳng. - Hạn chế rượu bia, thuốc lá - Kiểm soát huyết áp. Hẹp van động mạch chủ có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và chất lượng sống của người bệnh. Do đó, mỗi người cần ý thức phòng tránh bệnh, thường xuyên khám định kỳ để phát hiện và điều trị kịp thời.

động thể chất và dành thời gian cho gia đình và người bệnh bè.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây ra hẹp van động mạch chủ? 2. Triệu chứng nhận biết hẹp vạn động mạch chủ? 3. Cách phòng bệnh hẹp vạn động mạch chủ? Tài liệu tham khảo 1. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh van tim, Hội Tim mạch Việt Nam. 2. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị Hội chứng mạch vành mạn (2023), Bộ Y Tế. 3. Giáo trình Điều dưỡng Tim mạch, Trường Đại học Y Hà Nội. 4. Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Hẹp van động mạch chủ: Triệu chứng, nguyên nhân

và cách điều trị, 2022, https://tamanhhospital.vn/benh/hep-van-dong-mach-chu/.

5. Bệnh viện Vinmec, Hẹp van động mạch chủ: Triệu chứng, nguyên nhân, chẩn đoán trị, https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/trien-vong-o-benh-nhan-hep-dong-

và điều mach-chu-vi.

200

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH HỞ VAN ĐỘNG MẠCH CHỦ

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân bệnh hở van động mạch chủ 2. Triệu chứng của bệnh hở van động mạch chủ 3. Biến chứng, điều trị bệnh hở van động mạch chủ 4. Cách chăm sóc, phòng bệnh hở động mạch chủ II. Nội dung 1. Đại cương Van động mạch chủ là van tim nằm giữa thất trái và động mạch chủ, có nhiệm vụ cho

máu đi từ tim ra nuôi cơ thể và ngăn không cho máu chảy ngược lại tim.

Hở van động mạch chủ là tình trạng van đóng không kín, làm cho máu từ động mạch chủ chảy ngược về thất trái trong thì tâm trương. Khi tình trạng này kéo dài, tim phải làm việc nhiều hơn, lâu dần có thể dẫn đến suy tim.

2. Nguyên nhân Nguyên nhân gây ra có thể xuất phát từ sự bất thường tại lá van hoặc tại gốc của van

₋ Nguyên nhân từ bệnh lý tại lá van động mạch chủ: + Lá van động mạch chủ bẩm sinh có 2 hoặc 1 lá thay vì 3 lá. + Di chứng thấp tim âm thầm tiến triển và chỉ biểu hiện rõ sau 10–20 năm kể từ khi

động mạch chủ. Dưới đây là các nguyên nhân gây bệnh thường gặp:

+ Sự thoái hóa vôi của lá van động mạch chủ thường xảy ra ở người cao tuổi hoặc

mắc thấp tim.

+ Viêm nội tâm mạc nhiễm trùng. + Chấn thương vùng ngực hoặc biến chứng sau phẫu thuật tim. ₋ Nguyên nhân từ bệnh lý tại gốc van động mạch chủ gây giãn vòng van, làm cho van

người mắc bệnh xơ vữa động mạch.

+ Hội chứng Marfan: Đây là một bệnh bẩm sinh có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan, bao gồm xương khớp, mắt, và tim. Bệnh này thường gây ra hở van động mạch chủ và làm cho gốc van động mạch chủ bị giãn to.

+ Viêm động mạch chủ do bệnh giang mai. + Phình, bóc tách động mạch chủ. ₋ Các nguyên nhân khác: hở van ĐMC cơ học, hở sau nong van bằng bóng hoặc do

không đóng kín:

sửa van thất bại.

3. Triệu chứng Triệu chứng của hở van động mạch chủ thường không xuất hiện trong giai đoạn đầu

của bệnh. Khi bệnh tiến triển, các triệu chứng có thể bao gồm:

- Mệt mỏi và suy nhược: Đây là triệu chứng phổ biến nhất của hở van động mạch

chủ, đặc biệt khi gắng sức.

201

- Khó thở: Khó thở có thể xuất hiện khi tập thể dục, leo cầu thang hoặc thậm chí khi

nghỉ ngơi.

- Đau ngực: Đau ngực do hở van động mạch chủ thường có cảm giác thắt, đè nặng

hoặc nhói ở ngực.

- Chóng mặt hoặc ngất xỉu: Do lượng máu cung cấp cho não bị giảm, người bệnh có

thể bị chóng mặt hoặc ngất xỉu, đặc biệt khi đứng dậy đột ngột.

- Sưng mắt cá chân và bàn chân: Do ứ đọng dịch trong cơ thể, mắt cá chân và bàn

chân của người bệnh có thể bị sưng.

- Ho: Ho có thể xuất hiện khi nằm ngửa hoặc vào ban đêm. - Nhịp tim không đều (loạn nhịp tim) hoặc cảm giác tim đập nhanh, đánh trống ngực 4. Cận lâm sàng - Siêu âm tim: quan trọng nhất, giúp xác định mức độ hở van, kích thước buồng tim,

chức năng tim.

- Siêu âm tim qua thực quản: Giúp khảo sát van động mạch chủ một cách chi tiết hơn, đặc biệt hữu ích khi hình ảnh siêu âm tim qua ngực không đủ để đưa ra chẩn đoán chính xác.

- Điện tâm đồ: đánh giá nhịp tim, dày thất trái. - X-quang ngực: đánh giá tim to, ứ máu phổi. - Trắc nghiệm gắng sức: Dùng để theo dõi triệu chứng của bệnh van động mạch chủ, đặc biệt là khi bệnh nhân không thể tập thể dục. Bác sĩ có thể sử dụng thuốc để tạo ra tình trạng giống như khi gắng sức với tim.

- Chụp cộng hưởng từ (MRI) tim: Tạo hình ảnh chi tiết của tim, bao gồm cả van và

động mạch chủ.

- Chụp CT tim: hỗ trợ chẩn đoán hiệu quả các bệnh lý tim mạch và khảo sát mạch

vành.

- Thông tim: Sử dụng khi các phương pháp cận lâm sàng khác không đủ để đưa ra chẩn đoán hoặc xác định mức độ nghiêm trọng của bệnh. Bác sĩ sử dụng thuốc cản quang để tạo hình ảnh và đo áp suất trong buồng tim, giúp xác định tình trạng van và động mạch chủ.

- Xét nghiệm máu: hỗ trợ đánh giá toàn trạng và nguyên nhân. 5. Chẩn đoán Chẩn đoán xác định dựa trên: - Triệu chứng lâm sàng của người bệnh: khó thở khi gắng sức hoặc khi nghỉ, mệt

mỏi, hồi hộp, đau ngực và các dấu hiệu suy tim ở giai đoạn muộn.

- Khám tim mạch: nghe tim có tiếng thổi đặc trưng. - Siêu âm tim chứng minh có dòng máu phụt ngược qua van động mạch chủ trong thì

tâm trương, xác định chính xác mức độ hở van và ảnh hưởng đến tim.

6. Biến chứng Nếu không phát hiện kịp thời và can thiệp kịp thời, bệnh hở van động mạch chủ có thể

dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như sau:

202

- Suy tim: Do lượng máu từ động mạch chủ dội ngược về thất trái trong thời kỳ tâm trương kéo dài, làm cho thất trái giãn dần ra (được gọi là quá tải thể tích thất trái). Cuối cùng, cơ tim không còn khả năng bù trừ, dẫn đến suy giảm khả năng co bóp và gây ra triệu chứng suy tim.

- Viêm nội tâm mạc nhiễm trùng: Do dòng máu phụt ngược từ động mạch chủ về thất trái với tốc độ cao, có thể gây tổn thương cho lớp nội mạc tim. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn trong dòng máu để bám vào và gây ra nhiễm trùng hoặc áp-xe.

- Loạn nhịp tim: Có thể xảy ra khi tim đã tăng kích thước do suy tim. - Tử vong: Nếu bệnh nhân không được điều trị hoặc phẫu thuật kịp thời, có thể dẫn

đến suy tim không thể hồi phục và tử vong.

7. Điều trị - Nguyên tắc điều trị bao gồm giảm triệu chứng, cải thiện đời sống và sửa chữa, phục

hồi chức năng van khi cần.

- Các biện pháp điều trị nội khoa: + Điều chỉnh lại nhịp sinh hoạt, các hoạt động thể lực vừa sức. + Điều trị tăng huyết áp nếu mức huyết áp từ 140mmHg trở lên ở người hở van động

mạch chủ mạn tính.

+ Kiểm soát nhịp tim nếu có rối loạn nhịp. + Phát hiện và điều trị các bệnh lí khác gây ra hoặc làm nặng tình trạng hở van: bệnh

giang mai, viêm nội tâm mạc nhiễm trùng,…

+ Siêu âm tim định kỳ theo hẹn (thường 6–12 tháng hoặc theo chỉ định bác sĩ). - Điều trị ngoại khoa: Áp dụng khi hở van nặng, tim giãn nhiều hoặc có triệu chứng

nặng. Có thể sửa van hoặc thay van tim nhân tạo.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Hỗ trợ thở oxy khi có chỉ định. - Hướng dẫn người bệnh nghỉ ngơi, tránh gắng sức, nằm đầu cao khi khó thở. - Thực hiện các y lệnh thuốc, cận lâm sàng. - Chuẩn bị người bệnh trước – sau can thiệp/phẫu thuật (nếu có). - Thực hiện các thủ thuật theo y lệnh. Phụ Bác sỹ thực hiện thủ thuật (nếu có). - Hướng dẫn chế độ sinh hoạt – dinh dưỡng: Ăn nhạt, hạn chế mỡ động vật. Hạn chế rượu bia, không hút thuốc. Tập vận động nhẹ nhàng, phù hợp sức khỏe. Tránh lao động nặng, gắng sức quá mức.

- Hướng dẫn giữ vệ sinh răng miệng. - Theo dõi tác dụng và tác dụng không mong muốn của thuốc. - Theo dõi sát toàn trạng, dấu hiệu sinh tồn, cân nặng và dịch vào – ra. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản ₋ Tinh thần: + Kiểm soát căng thẳng, stress thông qua các hoạt động thư giãn, thiền, các hoạt động

thể chất và dành thời gian cho gia đình, bạn bè.

+ Giữ tinh thần thoải mái, tránh lo âu, căng thẳng

203

+ Ngủ đủ giấc, tránh thức khuya + Trao đổi với nhân viên y tế khi có lo lắng về bệnh + Gia đình cần động viên, chia sẻ, giúp người bệnh yên tâm điều trị - Vệ sinh: + Giữ vệ sinh thân thể hằng ngày, tắm rửa sạch sẽ. + Giữ vệ sinh răng miệng, đánh răng sau ăn. Khám răng định kỳ mỗi 6 tháng khi có

bệnh van tim hay bệnh tim bẩm sinh.

- Vận động - Phục hồi chức năng: + Giai đoạn bệnh ổn định: Duy trì vận động nhẹ, đều đặn mỗi ngày + Giai đoạn bệnh nặng hoặc mới nhập viện: Nghỉ ngơi là chính, vận động thụ động

theo hướng dẫn của điều dưỡng

+ Sau can thiệp/phẫu thuật van tim (nếu có): Tập phục hồi chức năng tim mạch theo

chương trình của bệnh viện

+ Vận động nhẹ nhàng – từ từ – tăng dần phù hợp với mức độ bệnh và sức khỏe + Không tập khi: Khó thở nhiều, đau ngực, choáng váng, mệt nhiều, luôn nghỉ ngơi

xen kẽ vận động

+ Tránh lao động nặng, mang vác nặng, chạy nhanh, leo cầu thang nhiều, các môn thể

thao gắng sức, làm việc quá sức, thức khuya

- Chế độ dinh dưỡng: + Ăn nhạt (giảm muối), ăn đủ chất – cân đối, chia nhỏ bữa ăn, không ăn quá no + Có chế độ ăn uống khoa học, bảo vệ sức khỏe tim mạch: Ăn nhiều loại trái cây, rau xanh, các sản phẩm từ sữa ít béo hoặc không có chất béo, thịt gia cầm, cá và ngũ cốc nguyên hạt.

+ Uống nước theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Không uống quá nhiều nước trong

ngày nếu có phù, suy tim

+ Hạn chế thực phẩm gây hại cho tim mạch. Tránh thức ăn muối chua, đồ hộp, mì gói,

cá khô, dưa cà muối…

+ Hạn chế mỡ động vật, đồ chiên xào. Ưu tiên dầu thực vật (dầu đậu nành, dầu mè,

dầu oliu) giúp bảo vệ mạch máu và tim

+ Hạn chế rượu bia, không hút thuốc lá 9.2. Phòng bệnh - Một số biện pháp có thể giúp phòng ngừa hở van động mạch chủ bao gồm: + Điều trị các bệnh có thể dẫn đến hở van động mạch chủ: Điều trị các bệnh có thể dẫn đến hở van động mạch chủ, chẳng hạn như sốt thấp khớp hoặc bệnh tim khác, có thể giúp giảm nguy cơ mắc bệnh.

- Duy trì lối sống lành mạnh: Duy trì lối sống lành mạnh bằng cách ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên và kiểm soát cân nặng có thể giúp giảm nguy cơ mắc hở van động mạch chủ.

- Tránh hút thuốc lá: Hút thuốc lá có thể làm tổn thương van động mạch chủ và làm

tăng nguy cơ mắc hở van.

204

- Kiểm soát huyết áp và cholesterol: Huyết áp cao và cholesterol cao có thể làm hỏng

van động mạch chủ và làm tăng nguy cơ mắc hở van.

Người bệnh cần chú ý đến những yếu tố có thể tăng nguy cơ hở van động mạch chủ,

bao gồm:

- Sốt thấp khớp: Khi trẻ có triệu chứng đau họng, nên đưa trẻ đi khám ngay lập tức. Viêm họng nếu không được điều trị đúng cách có thể dẫn đến sốt thấp khớp. Tuy nhiên, viêm họng do liên cầu khuẩn có thể hoàn toàn điều trị bằng kháng sinh nếu được sử dụng đúng cách.

- Vệ sinh răng miệng: Hãy duy trì vệ sinh răng miệng, đánh răng sau khi ăn. Định kỳ kiểm tra sức khỏe răng miệng mỗi 6 tháng, đặc biệt khi bạn có bệnh về van tim hoặc bệnh tim bẩm sinh.

- Tăng huyết áp: Hãy thường xuyên kiểm tra huyết áp để đảm bảo rằng huyết áp được

kiểm soát và hạn chế nguy cơ cũng như chữa hở van động mạch chủ.

- Xây dựng một lối sống lành mạnh để bảo vệ sức khỏe tim mạch bằng cách: + Chế độ ăn uống khoa học: Hãy ăn nhiều loại trái cây, rau, sản phẩm từ sữa ít béo hoặc không có chất béo, thịt gia cầm, cá và ngũ cốc nguyên hạt. Hạn chế ăn chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa, cũng như giảm tiêu thụ muối và đường.

+ Duy trì cân nặng hợp lý. + Thực hiện hoạt động thể chất đều đặn: Hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ trước khi

bắt đầu tập thể dục.

+ Kiểm soát căng thẳng và stress: Sử dụng các phương pháp thư giãn, thiền, hoạt

động thể chất và dành thời gian cho gia đình và bạn bè để giảm căng thẳng.

+ Bỏ thuốc lá và tránh xa khói thuốc lá. + Phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ có hở van tim cần thảo luận kỹ với bác sĩ trước khi có kế hoạch mang thai. Cần tìm hiểu về loại thuốc an toàn và liệu trình cần thiết trước khi mang thai. Cần theo dõi sát sao suốt quá trình mang thai và sinh con. Trong trường hợp hở van tim nặng, bác sĩ có thể khuyên ngừng mang thai để tránh nguy cơ biến chứng nguy hiểm.

9.3. Lưu ý về các dấu hiệu cảnh báo khẩn cấp Nếu bệnh nhân xuất hiện các triệu chứng như đau ngực, khó thở đột ngột, hoặc bất kỳ dấu hiệu của đột quỵ (yếu một bên cơ thể, mất khả năng nói), cần đưa bệnh nhân đến bệnh viện ngay lập tức. Hở van động mạch chủ có thể quản lý tốt nếu được phát hiện và điều trị kịp thời. Bệnh nhân cần tuân thủ chỉ định của bác sĩ và duy trì lối sống lành mạnh để kiểm soát bệnh hiệu quả.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân của bệnh hở van động mạch chủ? 2. Triệu chứng nhận biết bệnh hở van động mạch chủ? 3. Cách phòng bệnh và chăm sóc khi bị bệnh hở van động mạch chủ? Tài liệu tham khảo 1. Tamanhhospital, Hở van động mạch chủ: Nguyên nhân, dấu hiệu, chẩn đoán và điều trị, https://tamanhhospital.vn/ho-van-dong-mach-chu/

205

2. Vinmec, Hở van động mạch chủ, https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/ho-van- dong-mach-chu-vi. 3. Pharmacity, Hở van động mạch chủ: Triệu chứng, nguyên nhân và điều trị, https://www.pharmacity.vn/ho-van-dong-mach-chu-dieutri.htm.

206

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH HẸP VAN ĐỘNG MẠCH PHỔI

I.Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân bệnh hẹp van động mạch phổi. 2. Triệu chứng của bệnh bệnh hẹp van động mạch phổi. 3. Biến chứng và điều trị của bệnh hẹp van động mạch phổi. 4. Cách chăm sóc, phòng bệnh của bệnh hẹp van động mạch phổi. II.Nội dung 1. Định nghĩa Hẹp van động mạch phổi là tình trạng lá van động mạch phổi bị dày, xơ cứng hoặc dính lại, gây cản trở dòng máu tống từ thất phải lên động mạch phổi trong thì tâm thu. Điều này gây tăng áp lực nghiêm trọng lên thất phải, dẫn đến dày thất phải

2. Nguyên nhân - Bẩm sinh (Phổ biến nhất): Thường là một dị tật đơn độc hoặc là một phần của các

bệnh tim bẩm sinh phức tạp (ví dụ: Tứ chứng Fallot – hẹp đường ra thất phải).

- Mắc phải (Rất hiếm): Hội chứng Carcinoid (u nội tiết), Thấp tim (hiếm khi chỉ ảnh

hưởng đến van phổi). 3. Triệu chứng Bệnh nhân hẹp van nhẹ đến trung bình thường không có triệu chứng. Triệu chứng chỉ

xuất hiện khi hẹp van nghiêm trọng hoặc khi suy thất phải xảy ra:

- Mệt mỏi, giảm khả năng gắng sức: Do cung lượng tim không đủ để đáp ứng nhu

cầu cơ thể.

- Khó thở khi gắng sức (mặc dù hẹp van phổi ít gây khó thở cấp tính như hẹp van hai

lá).

- Các dấu hiệu sung huyết toàn thân (Suy thất phải): - Phù ngoại biên: Phù chân, mắt cá chân. - Tĩnh mạch cổ nổi - Gan to, đau tức hạ sườn phải. - Tím tái (chỉ xảy ra khi có thông liên nhĩ hoặc lỗ bầu dục tồn tại, cho phép máu tĩnh

mạch đi qua tim trái - shunt phải-trái).

4. Cận lâm sàng - Siêu âm tim Doppler: Tiêu chuẩn vàng. Đánh giá vận tốc dòng máu và chênh áp tối

đa qua van. Chênh áp > 64mmHg được coi là hẹp nặng.

- Điện tâm đồ (ECG): Thường thấy dấu hiệu dày thất phải (RVH) và đôi khi là lớn

nhĩ phải.

- X-quang ngực: Có thể thấy bóng tim to (do giãn thất phải và nhĩ phải) và giãn động

mạch phổi sau chỗ hẹp.

- Thông tim: Thường được thực hiện trước can thiệp để xác định chính xác chênh áp

và giải phẫu van.

207

5. Chẩn đoán Hẹp van động mạch phổi được chẩn đoán xác định khi siêu âm tim Doppler ghi nhận tăng vận tốc và tăng chênh áp tâm thu qua van động mạch phổi, kèm hình ảnh van dày/kém di động và các dấu hiệu phì đại thất phải.

6. Điều trị - Nội khoa: + Chủ yếu điều trị hỗ trợ khi có suy tim (lợi tiểu). + Dự phòng viêm nội tâm mạc nhiễm trùng. - Can thiệp/Ngoại khoa (Điều trị dứt điểm): + Nong van bằng bóng qua da: Là phương pháp điều trị được lựa chọn hàng đầu cho

+ Phẫu thuật sửa van hoặc thay van: Dành cho các trường hợp không thể nong van

hẹp van động mạch phổi đơn thuần và có triệu chứng.

hoặc van có cấu trúc phức tạp.

7. Biến chứng - Nhiễm trùng: Người có vấn đề về van tim, chẳng hạn như hẹp phổi, có nguy cơ bị nhiễm trùng do vi khuẩn ở màng trong tim (viêm nội tâm mạc nhiễm trùng) cao hơn so với những người không có vấn đề về van tim.

- Các vấn đề về hoạt động bơm máu: Khi hẹp van phổi tiến triển đến giai đoạn nặng, tâm thất phải của tim phải bơm mạnh hơn để đẩy máu vào động mạch phổi. Lúc này, nhiệm vụ bơm máu của tâm thất phải nhằm chống lại sự gia tăng áp lực làm cho thành cơ của tâm thất dày lên (phì đại tâm thất phải). Hiện tượng này kéo dài sẽ khiến tim trở nên cứng và dần suy yếu.

- Suy tim: Nếu tâm thất phải không thể bơm máu hiệu quả, tình trạng suy tim sẽ phát

triển, biểu hiện bằng một loạt dấu hiệu như sưng chân và bụng, mệt mỏi, khó thở…

- Nhịp tim bất thường (loạn nhịp tim): Những người bị hẹp van động mạch phổi dễ có nhịp tim không đều. Biến chứng này thường không nguy hiểm đến tính mạng, trừ khi tình trạng van động mạch phổi bị hẹp ở mức độ nặng.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Hướng dẫn người bệnh tư thế thoải mái (nửa nằm – nửa ngồi) khi khó thở. - Theo dõi dấu hiệu giảm oxy máu, báo bác sĩ kịp thời. - Quan sát màu da, nhiệt độ chi, mức độ tưới máu ngoại biên. - Hạn chế các hoạt động gây tăng gánh cho thất phải. - Thực hiện các y lệnh thuốc, cận lâm sàng. - Theo dõi sát toàn trạng, DHST của bệnh nhân. - Hướng dẫn chế độ ăn nhạt khi có suy tim. - Theo dõi lượng dịch vào – ra theo y lệnh. - Khuyến khích nghỉ ngơi hợp lý, tránh gắng sức. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Ngủ đủ 6-8 tiếng mỗi ngày, tránh lo lắng, căng thẳng.

+ Kiểm soát căng thẳng, stress thông qua các hoạt động thư giãn, các hoạt động thể

208

+ Động viên tinh thần người nhà và người bệnh. + Tuân thủ tái khám và điều trị giúp người bệnh yên tâm, chủ động kiểm soát bệnh. - Vệ sinh: + Tắm rửa hằng ngày bằng nước ấm, tránh tắm quá lâu hoặc nước quá nóng. + Giữ vệ sinh răng miệng tốt (đánh răng, súc miệng đều đặn) để phòng ngừa viêm nội

chất.

+ Giữ da sạch, khô, đặc biệt vùng chân; kiểm tra da hằng ngày để phát hiện trầy

tâm mạc nhiễm trùng.

+ Báo nhân viên y tế khi có dấu hiệu sốt, mệt nhiều hoặc nhiễm trùng. + Giữ vệ sinh răng miệng, môi trường sạch sẽ. Hạn chế tiếp xúc với các chất ô nhiễm không khí như bụi, khí độc và chất gây dị ứng có thể giúp giảm nguy cơ bị hẹp van. Tránh tiếp xúc với hóa chất độc hại và bảo vệ môi trường xung quanh.

xước, nhiễm trùng.

- Vận động: + Tránh gắng sức, không mang vác nặng, không tập thể dục cường độ cao. + Nghỉ ngơi ngay khi xuất hiện: khó thở, chóng mặt, đau ngực, mệt nhiều. + Duy trì vận động đều đặn giúp cải thiện tuần hoàn và thể lực + Thực hiện bài tập thể dục với mức độ vừa phải và đều đặn có thể cải thiện sức khỏe tim mạch và giảm nguy cơ bị bệnh. Khuyên người bệnh bắt đầu với một hoạt động mà người bệnh thích như đi bộ, chạy, bơi lội hoặc tham gia các lớp thể dục nhóm.

+ Uống đủ nước theo hướng dẫn của nhân viên y tế, tránh uống nhiều nước trong thời

- Chế độ dinh dưỡng: + Ăn nhạt, ăn giảm muối, ăn nhiều thực phẩm giàu chất xơ, rau quả và ngũ cốc nguyên hạt. Chia nhỏ bữa ăn, tránh ăn quá no. Hạn chế mỡ động vật, đồ chiên xào, thức ăn nhiều cholesterol.

gian ngắn.

+ Không dùng các chất kích thích như cà phê, thuốc lá, rượu bia. + Hạn chế ăn thịt đỏ, đồ chiên xào nhiều dầu mỡ. 9.2.Phòng bệnh Một số biện pháp phòng ngừa bênh: - Giải quyết từ sớm các yếu tố nguy cơ bệnh mạch vành: Bao gồm huyết áp cao, béo phì, cholesterol cao… Những yếu tố này có liên quan đến hẹp van tim. Do vậy, bạn cần phải kiểm soát cân nặng bản thân, để huyết áp và cholesterol ở mức ổn định để phòng tránh bệnh lý này.

- Chăm sóc răng nướu: Các chuyên gia đã chỉ ra mối liên hệ giữa việc viêm nướu và viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn. Tình trạng mô tim bị nhiễm trùng, viêm dẫn tới hẹp động mạch và khiến tình trạng hẹp van tim trở nên nặng hơn.

- Thay đổi lối sống: Không hút thuốc lá, hạn chế tối đa rượu bia và các chất kích thích, tập thể dục ít nhất 30 phút mỗi ngày kết hợp ăn ngũ cốc và nhiều rau xanh sẽ làm giảm đáng kể nguy cơ mắc các bệnh tim mạch.

209

- Trường hợp bạn có người thân trong gia đình bị các bệnh lý về tim thì cần thăm khám định kỳ 3 – 6 tháng một lần tại các chuyên khoa tim mạch để đảm bảo sức khỏe, phát hiện từ sớm và điều trị kịp thời bệnh lý nếu có.

Câu hỏi thảo luận 4. Nguyên nhân của bệnh hẹp van động mạch phổi. 5. Triệu chứng nhận biết bệnh hẹp van động mạch phổi. 6. Cách phòng bệnh và chăm sóc bệnh hẹp van động mạch phổi. Tài liệu tham khảo 1. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh van tim, Hội Tim mạch Việt Nam. 2. Giáo trình Điều dưỡng Tim mạch, Trường Đại học Y. Đại học Y Hà Nội, Đại học

Y Dược TP.HCM) thường có năm xuất bản trong khoảng 2020 – 2024.

3. Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, hẹp van động mạch phổi: Nguyên nhân, dấu hiệu và

cách điều trị, 01/12/2020, https://tamanhhospital.vn/benh/hep-van-dong-mach-phoi/.

210

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH HỞ VAN ĐỘNG MẠCH PHỔI

I.Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1.Nguyên nhân của bệnh hở van động mạch phổi. 2.Triệu chứng của bệnh hở van động mạch phổi. 3.Cách chăm sóc, phòng bệnh hở van độnh mạch phổi. II.Nội dung 1. Định nghĩa Hở van động mạch phổi là tình trạng van động mạch phổi không đóng kín trong thì tâm trương, khiến một lượng máu từ động mạch phổi trào ngược về thất phải. Tình trạng này gây quá tải thể tích cho thất phải, dẫn đến giãn và cuối cùng là suy thất phải.

- Tăng áp động mạch phổi: Đây là tình trạng áp lực cao trong các mạch máu ở phổi của người bệnh. Áp lực cao lên các mạch này có thể kéo dài đến tận nơi động mạch phổi đi ra khỏi tim. Áp lực cao làm căng động mạch và van, khiến van bị rò rỉ.

- Hội chứng Marfan: Một số hội chứng di truyền như hội chứng Marfan có thể dẫn

2. Nguyên nhân - Bệnh thấp tim (sốt thấp khớp – Rheumatic fever): Các nhiễm trùng vi khuẩn không được điều trị kịp thời có thể dẫn đến sốt thấp khớp, gây tổn thương van tim và dẫn đến bệnh tim thấp.

- Khối u carcinoid: Đây là loại ung thư hiếm gặp, thường phát triển chậm và bắt đầu

đến hở van động mạch phổi.

- Viêm nội tâm mạc: Tình trạng viêm lớp lót bên trong tim do nguy cơ nhiễm trùng. Những bệnh nhân cần lọc máu hoặc dùng thuốc tiêm tĩnh mạch (IV) có nguy cơ mắc bệnh cao hơn và phổ biến hơn ở người sử dụng ma túy qua đường tĩnh mạch.

- Do chấn thương: Chấn thương vùng ngực trong một số trường hợp hiếm gặp có thể

từ hệ tiêu hóa. U carcinoid có thể gây tích tụ mô trong tim, cản trở dòng máu.

- Các dị tật bẩm sinh: Một số người sinh ra đã có hở van động mạch phổi hoặc hẹp hở

gây tổn thương van động mạch phổi.

- Biến chứng sau phẫu thuật: Phẫu thuật hoặc các phương pháp điều trị khác cho các

van động mạch phổi.

- Các nguyên nhân tiềm ẩn: Trong một số trường hợp, nguyên nhân của hở van động

vấn đề tim bẩm sinh có thể dẫn đến hở van động mạch phổi sau nhiều năm sau điều trị.

mạch phổi không được xác định rõ ràng.

3. Triệu chứng - Hở van động mạch phổi (PR: Pulmonary Regurgitation). Thường được dung nạp tốt

trong nhiều năm và không có triệu chứng khi hở nhẹ hoặc trung bình.

+ Khó thở + Cảm giác mệt mỏi.

211

+ Chóng mặt, đôi khi choáng váng + Ngất xỉu + Tim đập nhanh + Vùng bụng hoặc cẳng chân và bàn chân bị sưng: Sự chảy ngược của máu có thể gây ra sự tích tụ chất lỏng trong cơ thể, dẫn đến sưng phình ở bụng hoặc các phần khác của cơ thể, đặc biệt là chân và bàn chân.

- Các triệu chứng xuất hiện khi PR nặng gây suy thất phải: + Mệt mỏi, giảm khả năng gắng sức (do cung lượng tim giảm). + Các dấu hiệu sung huyết toàn thân (Suy thất phải): • Phù ngoại biên: Phù chân, mắt cá chân. • Gan to, đau tức hạ sườn phải. • Tĩnh mạch cổ nổi. • Chướng bụng, báng bụng. + Đánh trống ngực (do rối loạn nhịp hoặc thất phải tăng thể tích). 4. Cận lâm sàng - Siêu âm tim Doppler: Tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán. Đánh giá mức độ hở van, kích

- Điện tâm đồ (ECG): Có thể thấy dấu hiệu dày thất phải và rối loạn nhịp tim (ví dụ:

thước và chức năng thất phải, và áp lực động mạch phổi.

- X-quang ngực: Bóng tim to (do giãn thất phải), giãn động mạch phổi. - CT/MRI tim: Đánh giá chính xác hơn về kích thước thất phải và thể tích dòng trào

rung nhĩ).

ngược.

5. Chẩn đoán Chẩn đoán xác định hở van động mạch phổi khi siêu âm tim Doppler ghi nhận dòng máu trào ngược qua van động mạch phổi trong thì tâm trương, kèm hoặc không kèm giãn và/hoặc suy chức năng thất phải.

6. Biến chứng - Suy thất phải: Biến chứng phổ biến và nghiêm trọng nhất. - Rối loạn nhịp tim - Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn. 7. Điều trị - Nội khoa: + Các loại thuốc làm giảm áp lực động mạch phổi, giúp ổn định nhịp tim và giảm bớt

gánh nặng cho tim.

+ Thuốc làm loãng máu ngăn ngừa nguy cơ hình thành cục máu đông. + Các loại thuốc lợi tiêu, giảm phù nề và tích nước. + Các loại thuốc hỗ trợ tim. - Can thiệp/Ngoại khoa (Thay van động mạch phổi): + Chỉ định khi hở van nặng gây triệu chứng suy thất phải và/hoặc giãn thất phải tiến

triển (khi thất phải bắt đầu suy yếu).

212

+ Có thể thực hiện bằng phẫu thuật hoặc thay van động mạch phổi qua đường ống

thông (TPVR).

8.Chăm sóc điều dưỡng - Cho NB nằm tư thế nửa ngồi khi phù hợp, phòng thoáng khí, đủ ấm khi thời tiết

- Cho NB thở oxy khi có chỉ định, chủ ý đảm bảo khí thở đủ ẩm - Hướng dẫn NB cách thở sâu và thường xuyên thay đổi tư thế cải thiện thông khí - Đặt tư thế: đặt BN tư thế nằm nghỉ tại giường, kê cao hai chi dưới bằng gối mềm,

lạnh.

- Xoa bóp chi theo đường về của tĩnh mạch: thực hiện xoa bóp 2 chi dưới từ ngọn chi

xoay trở, thay đổi tư thế thường xuyên.

- Vận động chi: vận động 2 chi dưới cho BN, vận động nhẹ nhàng giúp lưu thông

đến góc chi theo đường về của tĩnh mạch.

- Động viên trấn an người bệnh phối hợp với nhân viên y tế - Giữ cho bệnh phòng thật yên tĩnh, tránh các kích thích. - Tránh mọi yếu tố gây căng thẳng hoặc sang chấn về tinh thần cho người bệnh - Cung cấp thông tin về bệnh, giải thích tình trạng bệnh. Cung cấp cho người bệnh những kiến thức cơ bản về phòng và kiểm soát bệnh. Những yếu tố có thể làm khởi phát cơn đau và thuyết phục người bệnh tránh và loại bỏ những yếu tố đó.

tuần hoàn.

9.Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Giữ tinh thần thoải mái, tránh lo lắng, căng thẳng kéo dài vì stress làm tim đập

nhanh và tăng gánh cho thất phải.

+ Ngủ đủ giấc (7–8 giờ/ngày), tránh thức khuya. + Chia sẻ cảm xúc, khó chịu (mệt, hồi hộp, khó thở) với người thân hoặc nhân viên y

tế.

+ Tuân thủ tái khám và điều trị giúp người bệnh yên tâm, chủ động kiểm soát bệnh. + Khuyến khích tham gia các hoạt động thư giãn nhẹ: nghe nhạc, đọc sách, thiền, hít

- Vệ sinh cá nhân: + Tắm rửa hằng ngày bằng nước ấm, tránh tắm quá lâu hoặc nước quá nóng. + Giữ vệ sinh răng miệng tốt (đánh răng, súc miệng đều đặn) để phòng viêm nhiễm,

thở sâu.

đặc biệt viêm nội tâm mạc.

+ Giữ da sạch, khô, đặc biệt vùng chân (nơi dễ phù); kiểm tra da hằng ngày để phát

hiện trầy xước, nhiễm trùng.

+ Báo nhân viên y tế khi có dấu hiệu bất thường: sốt, mệt nhiều, sưng đỏ, đau. - Vận động-Phục hồi chức năng: + Vận động nhẹ nhàng, phù hợp sức khỏe: + Đi bộ chậm

213

+ Tập thở sâu, thở cơ hoành + Vận động tay chân nhẹ tại chỗ + Tránh gắng sức, không mang vác nặng, không tập thể dục cường độ cao. + Nghỉ ngơi ngay khi xuất hiện: mệt nhiều, khó thở, chóng mặt, đánh trống ngực. + Duy trì vận động đều đặn mỗi ngày theo khả năng - Chế độ dinh dưỡng: + Tăng cường rau xanh, trái cây tươi + Cá, thịt nạc, đậu hũ, ngũ cốc nguyên hạt + Hạn chế muối để giảm ứ dịch, phù và gánh nặng cho tim. + Hạn chế mỡ động vật, đồ chiên xào, thức ăn nhiều cholesterol. + Chia nhỏ bữa ăn, tránh ăn quá no. + Uống đủ nước theo hướng dẫn của nhân viên y tế; không uống nhiều nước trong

thời gian ngắn nếu có phù.

- Đảm bảo cân bằng giữa thời gian nghỉ ngơi và làm việc: Nên hạn chế các áp lực để giảm bớt căng thẳng cho hệ thống tim mạch. Hãy làm việc vừa sức, nghỉ ngơi hợp lý và chú trọng chất lượng giấc ngủ, ngủ đủ giấc.

- Tăng cường hoạt động thể chất đều đặn và chăm chỉ: Tuân thủ lịch trình vận động

+ Tránh rượu bia; hạn chế cà phê và các chất kích thích. 9.2. Phòng bệnh - Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh và cân đối: Thực phẩm giàu vitamin và dưỡng chất từ rau cải, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt là sự lựa chọn tuyệt vời cho bạn. Tránh tiêu thụ quá nhiều dầu mỡ, muối, đường, và thực phẩm chế biến để bảo vệ sức khỏe tim mạch.

- Duy trì cân nặng ổn định và tránh tình trạng béo phì: Béo phì là nguy cơ mắc bệnh tim mạch, do đó hãy luôn duy trì cân nặng ở mức phù hợp với thể trạng để tránh các bệnh lý liên quan ảnh hưởng đến tim mạch.

- Không sử dụng thuốc lá, hạn chế rượu bia và các chất kích thích: Những yếu tố này không chỉ gây tổn hại cho sức khỏe tim mạch mà còn ảnh hưởng đến nhiều khía cạnh của sức khỏe tổng thể.

phù hợp với tình trạng sức khỏe và duy trì luyện tập ít nhất 30 phút mỗi ngày.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân Hở van động mạch phổi 2. Triệu chứng nhận biết Hở van động mạch phổi 3. Cách phòng bệnh Hở van động mạch phổi Tài liệu tham khảo 1. Bệnh viện đa khoa Tâm Anh, Hở van động mạch phổi, https://tamanhhospital.vn/ho-

van-dong-mach-phoi/

2. Bệnh viện đa khoa Medlatec,Hở van động mạch phổi, https://medlatec.vn/tin-tuc/ho-

van-dong-mach-phoi-nguy-hiem-ra-sao-dieu-tri-bang-cach-nao, 2025

214

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH CƠN ĐAU THẮT NGỰC

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân và cơ chế gây ra cơn đau thắt ngực. 2. Cách nhận biết các loại đau thắt ngực (ổn định và không ổn định). 3. Cách xử trí khẩn cấp khi xuất hiện cơn đau và phòng ngừa tái phát. 4. Chế độ sinh hoạt và dinh dưỡng giúp kiểm soát bệnh. II. Nội dung 1. Đại cương Đau thắt ngực là cảm giác đau, tức, hoặc khó chịu ở ngực xảy ra khi cơ tim không nhận đủ oxy và dinh dưỡng do lưu lượng máu qua động mạch vành bị giảm. Đây là triệu chứng phổ biến của Bệnh mạch vành, thường do xơ vữa động mạch gây hẹp.

Cơn đau thắt ngực chia làm hai nhóm: + Cơn đau thắt ngực ổn định hoặc bệnh mạch vành mạn ổn định: Cơn đau thắt ngưc ổn định thường giảm dần trong khoảng thời gian từ 5 - 15 phút sau khi bệnh nhân nghỉ ngơi hoặc sử dụng thuốc chống đau thắt ngực ngậm/xịt thuốc dưới lưỡi.

+ Cơn đau thắt ngực không ổn định và nhồi máu cơ tim cấp: Cơn đau có thể bắt đầu mà không liên quan đến gắng sức, và thời gian kéo dài lâu hơn 20-30 phút hoặc thậm chí còn lâu hơn với cường độ đau nặng. Đặc biệt, cơn đau thắt ngực không ổn định sẽ không giảm đi sau khi nghỉ ngơi hoặc sử dụng thuốc chống đau thắt ngực ngậm/xịt thuốc dưới lưỡi.

2. Nguyên nhân Nguyên nhân trực tiếp gây đau thắt ngực là tình trạng thiếu máu cơ tim (Ischemia). - Xơ vữa động mạch: Sự tích tụ mảng bám cholesterol và canxi làm hẹp động mạch

- Co thắt động mạch vành: Mạch máu bị co thắt đột ngột (đau thắt ngực Prinzmetal). - Tăng nhu cầu oxy cơ tim: Khi gắng sức, căng thẳng, hoặc thời tiết lạnh, tim phải

vành. (Nguyên nhân phổ biến nhất).

làm việc nhiều hơn, nhưng mạch vành hẹp không thể cung cấp đủ máu.

3. Triệu chứng - Vị trí: Thường ở sau xương ức, vùng trước tim, có thể lan lên cổ và hàm dưới, vai

- Tính chất: Cảm giác bị đè nén, thắt chặt, bóp nghẹt hoặc nặng ngực. - Yếu tố khởi phát: Thường xuất hiện khi gắng sức (đi bộ nhanh, leo cầu thang, mang

hoặc cánh tay (thường là tay trái), lan xuống cùng thượng vị.

- Thời gian: + Đau thắt ngực ổn định: Kéo dài vài phút (thường 1-5 phút) và giảm nhanh khi nghỉ

vác nặng), căng thẳng cảm xúc, hoặc sau bữa ăn no.

ngơi hoặc dùng thuốc Nitroglycerin.

+ Đau thắt ngực không ổn định: Cơn đau xuất hiện ngay cả khi nghỉ ngơi, kéo dài lâu

hơn (> 15-20 phút), mức độ nặng hơn và không đáp ứng tốt với Nitroglycerin.

215

4. Cận lâm sàng - Điện tâm đồ (ECG): Có thể thấy thay đổi sóng T hoặc đoạn ST trong cơn đau. - Nghiệm pháp gắng sức (Stress Test): Đánh giá phản ứng của tim khi gắng sức. - Siêu âm tim, X-quang ngực. - Xét nghiệm men tim (Troponin, CK-MB): Giúp loại trừ nhồi máu cơ tim cấp. - Chụp mạch vành (Coronary Angiography): Phương pháp chính xác nhất để đánh giá

mức độ hẹp mạch vành.

5. Chẩn đoán Dựa trên sự kết hợp của triệu chứng lâm sàng điển hình (vị trí, tính chất, yếu tố khởi

phát và giảm đau) và kết quả cận lâm sàng (ECG, Angiography).

5.1.Theo phân loại - Cơn đau thắt ngực điển hình: Hội đủ 3 đặc điểm: + Đau thắt sau xương ức với tính chất và thời gian điển hình (như đã mô tả ở câu

trước).

+ Xuất hiện khi gắng sức hoặc xúc động mạnh. + Giảm đau khi nghỉ ngơi hoặc dùng Nitroglycerin (thuốc ngậm dưới lưỡi). - Cơn đau thắt ngực không điển hình: Chỉ hội đủ 2 trong 3 đặc điểm trên. - Đau ngực không do tim: Chỉ có 1 hoặc không có đặc điểm nào nêu trên. 5.2.Theo phân độ nặng theo Hiệp hội Tim mạch Canada - Độ I: Hoạt động thể lực bình thường không gây đau ngực. Đau chỉ xuất hiện khi

- Độ II: Hạn chế nhẹ hoạt động thể lực bình thường (ví dụ: đi bộ nhanh > 2 dãy nhà,

gắng sức rất mạnh hoặc kéo dài

- Độ III: Hạn chế đáng kể hoạt động thể lực bình thường (ví dụ: đi bộ chỉ được 1-2

leo cầu thang > 1 tầng)

- Độ IV: Các hoạt động thể lực bình thường đều gây đau ngực, hoặc đau ngay cả khi

dãy nhà hoặc leo 1 tầng cầu thang là đau).

nghỉ ngơi.

a. Dựa trên két quả cận lâm sàng: Điện tâm đồ, xét nghiệm Men tim, siêu âm tim,

nghiệm pháp gắng sức, chụp động mạch vành.

6. Biến chứng - Nhồi máu cơ tim cấp (Heart Attack): Biến chứng nguy hiểm nhất, xảy ra khi mảng

xơ vữa bị vỡ và tạo thành cục máu đông gây tắc nghẽn hoàn toàn mạch vành.

- Rối loạn nhịp tim: Gây nguy hiểm tính mạng. - Suy tim: Tổn thương cơ tim lâu dài do thiếu máu. 7. Điều trị - Thuốc: + Nitrate (Nitroglycerin): Dùng để cắt cơn đau cấp. + Thuốc chống đông/chống kết tập tiểu cầu (Aspirin, Clopidogrel): Ngăn ngừa cục

máu đông.

+ Thuốc giảm nhịp tim/huyết áp (Beta-blockers, Calcium Channel Blockers): Giảm

gánh nặng cho tim.

216

+ Thuốc giảm cholesterol (Statins): Ổn định mảng xơ vữa. - Can thiệp: + Nong mạch vành và đặt Stent (PCI): Mở rộng mạch máu bị hẹp. + Phẫu thuật bắc cầu mạch vành (CABG): Tạo đường dẫn máu mới đi vòng qua vị trí

tắc nghẽn.

8. Chăm sóc điều dưỡng (Quản lý cơn đau tại nhà) - Giáo dục dùng thuốc: Hướng dẫn bệnh nhân cách sử dụng Nitroglycerin ngậm dưới

lưỡi khi đau ngực:

+ Ngồi xuống, ngậm 1 viên. + Nếu sau 5 phút không đỡ, ngậm viên thứ 2. + Nếu sau 5 phút nữa (tổng 10 phút) vẫn không đỡ, ngậm viên thứ 3. + Sau 3 lần ngậm hoặc cơn đau kéo dài hơn 15-20 phút: Gọi cấp cứu (115) hoặc đến

bệnh viện ngay lập tức.

- Theo dõi: Ghi lại thời gian, mức độ, yếu tố khởi phát và yếu tố làm giảm cơn đau. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: Tránh stress, học cách thư giãn (thiền, yoga). Stress nặng có thể gây co

thắt mạch vành. - Vệ sinh: + Giữ cơ thể người bệnh sạch sẽ, khô ráo + Hỗ trợ người bệnh vệ sinh cá nhân khi còn đau hoặc mệt + Thay quần áo, ga giường sạch sẽ, thoáng mát. + Đảm bảo phòng bệnh thông thoáng, đủ ánh sáng. + Tránh để người bệnh tiếp xúc với khói thuốc lá và các chất kích thích. - Vận động - Phục hồi chức năng: + Cho người bệnh nghỉ ngơi tuyệt đối trong cơn đau thắt ngực. + Sau khi hết cơn đau, hướng dẫn người bệnh vận động nhẹ nhàng, từ từ. + Tập thể dục đều đặn và nhẹ nhàng (đi bộ, đạp xe). + Tránh gắng sức quá mức, đặc biệt sau bữa ăn no hoặc khi trời quá lạnh. + Ngừng hoạt động ngay khi cảm thấy đau hoặc mệt. - Chế độ dinh dưỡng: + Áp dụng chế độ ăn ít chất béo bão hòa, ít cholesterol (Chế độ ăn DASH hoặc Địa

Trung Hải).

+ Ưu tiên thực phẩm có nguồn gốc thực vật. + Sử dụng chất béo tốt thay cho chất béo bão hòa. + Ăn nhiều cá, hạn chế thịt đỏ (thịt bò, thịt heo nhiều mỡ) + Ăn nhạt, hạn chế muối và thực phẩm chế biến sẵn. + Ăn đa dạng, cân đối và điều độ + Tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt. + Tránh các chất kích thích: rượu bia, cà phê (với số lượng lớn). 9.2. Phòng bệnh

- Kiểm soát các yếu tố nguy cơ: Điều trị tốt Tăng huyết áp, Đái tháo đường, và Rối

217

loạn lipid máu theo chỉ định của bác sĩ. - Tránh căng thẳng tâm lý kéo dài - Tập luyện thể dục đều đặn, phù hợp với sức khỏe. - Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh, ít mỡ, ít muối. - Bỏ thuốc lá hoàn toàn: Thuốc lá là yếu tố nguy cơ lớn nhất gây xơ vữa và co thắt

- Tái khám định kỳ: Tuân thủ lịch tái khám để bác sĩ đánh giá hiệu quả dùng thuốc và

mạch vành.

- Tiêm phòng Cúm hàng năm: Ngăn ngừa các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp có thể

điều chỉnh kế hoạch điều trị.

làm tăng gánh nặng cho tim.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân chính gây ra cơn đau thắt ngực là gì? 2. Triệu chứng nhận biết nào báo hiệu cơn đau thắt ngực không ổn định và cần cấp

cứu?

3. Cách phòng bệnh quan trọng nhất trong chế độ sinh hoạt là gì? Tài liệu tham khảo 1. Bệnh Vinmec, Kiểm bệnh viện soát thắt ngực,

đau https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/kiem-soat-benh-dau-that-nguc-vi.

2. Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Cơn đau thắt ngực điển hình: nguyên nhân, triệu chứng và điều trị; 2023, https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/kiem-soat-benh-dau-that- nguc-vi.

218

TƯ VẤN GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH TÂM PHẾ MẠN (BỆNH TIM DO PHỔI)

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân, triệu chứng của bệnh tâm phế mạn. 2. Biết cách chăm sóc, phòng bệnh tâm phế mạn. II. Nội dung 1. Đại cương Tâm phế mạn là một loại bệnh có biểu hiện phì đại và giãn tâm thất phải thứ phát. Nguyên nhân là do tăng áp lực động mạch phổi do người bệnh mắc các bệnh tổn thương chức năng hoặc cấu trúc của phổi như: phế quản, phổi, xương lồng ngực…

Cơ chế hình thành là do người bệnh bị tăng áp lực động mạch phổi do mạch máu hay nhu mô phổi bất thường. Điều này khiến tâm thất phải phải hoạt động gắng sức để đẩy máu về động mạch phổi, lâu dần sẽ dẫn tới cơ thất phải bị giãn.

2. Nguyên nhân - Bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính - COPD (Nguyên nhân chủ yếu) - Bệnh hen suyễn không được kiểm soát. - Người bị chấn thương hoặc phẫu thuật dẫn đễn mất các nhu mô phổi. - Người mắc các bệnh phổi kẽ. - Tăng áp phổi tiên phát. - Người bị lao phổi, viêm phế quản mạn… - Cong nghiêm trọng phần trên cột sống. - Ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn. - Sự co thắt của mạch máu phổi vô căn. 3. Triệu chứng - Ho khan, ho có đờm - Khó thở - Mệt mỏi. - Hôn mê. - Đau ngực khi hoạt động thể chất. - Phù: phù chân, phù toàn thân, có khi cổ trướng, tĩnh mạch cổ nổi. - Nhịp tim rối loạn - Ngón tay dùi trống… 4. Cận lâm sàng - Điện tâm đồ: thấy có dấu hiệu dày thất phải - XQ phổi: nhánh động mạch phổi giãn, bóng tim lớn, nhu mô phổi bị tổn thương… - Siêu âm tim: áp lực động mạch phổi tăng… - Xét nghiệm: Đa hồng cầu, tăng hematocrit, hemoglobin… - Thăm dò chức năng hô hấp - Khí máu động mạch: giai đoạn sau có suy hô hấp mạn tính.

219

5. Chẩn đoán - Ngoài những triệu chứng bệnh dễ nhận biết như ho, khó thở, mệt mỏi... thì sẽ kiểm

tra có các triệu chứng như:

+ Các dấu hiệu ứ đọng máu vùng ngoại biên: Gan bị sưng to gây đau nhức, có triệu

chứng phù toàn thân, môi và các đầu chi chuyển tím, tiểu ít...

+ Nghe tim thấy tiếng đập bất thường, xuất hiện rale nổ ở phổi. + Người bệnh sẽ bị đau thắt ngực và có thể dẫn tới ngất xỉu do thiếu máu não hoặc

- Một số xét nghiệm cận lâm sàng: + Chụp X-quang tim và phổi: Hình ảnh chụp sẽ cho thấy các dấu hiệu giãn động mạch

thiếu máu cơ tim.

phổi, các tổn thương tại nhóm nhu mô phổi, tim có hình giọt nước hoặc bóng tim to... + Điện tâm đồ (ECG): Kết quả chỉ ra hiện tượng thất phải dày hơn bình thường. + Siêu âm tim + Thực hiện các xét nghiệm tế bào máu nhằm xác định xem người bệnh có nguy cơ bị đa hồng cầu hay không. Trường hợp đa hồng cầu có thể là biến chứng từ bệnh tâm phế mạn gây ra nhưng cũng có thể lại là nguyên nhân khiến cho người bệnh bị tăng áp lực động mạch phổi

6. Biến chứng Biến chứng: Bệnh tâm phế mạn thường sẽ tiến triển một cách từ từ, gây thương tổn đến hầu hết các cấu trúc cũng như chức năng của phổi. Sau đó bệnh sẽ chuyển biến nặng hơn gây ra suy hô hấp và rồi suy tim phải, trường hợp người bệnh không được phát hiện sớm và điều trị đúng cách thì khả năng suy toàn bộ tim sẽ xảy ra.

7. Điều trị 7.1 Oxy liệu pháp: Cho người bệnh thở oxy để duy trì spO2 từ 90-92% 7.2 Lợi tiểu: Kết hợp thêm kali khi sử dụng thuốc lợi tiểu. 7.3 Điều trị các trường hợp khác - Kháng sinh - Corticoid, thuốc giãn phế quản… - Giảm cân - Chỉnh hình gù vẹo cột sống 8. Chăm sóc điều dưỡng - Lập kế hoạch và thực hiện can thiệp phù hợp về chế độ vệ sinh, chăm sóc tinh thần,

- Phụ bác sỹ thực hiện các thủ thuật nếu có. - Người điều dưỡng chịu trách nhiệm theo dõi dấu hiệu sinh tồn, spO2, việc dùng

dinh dưỡng.

- Trong thời gian người bệnh nằm viện phải chú trọng đến cumg cấp kiến thức cho

thuốc và biến chứng bệnh trong quá trình chăm sóc.

người bệnh trong việc tự chăm sóc.

- Thực hiện y lệnh thuốc và xét nghiệm. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản

- Tinh thần: Người bệnh nên ở phòng thoáng mát, yên tĩnh, tránh căng thẳng, động

220

- Vệ sinh: + Răng miệng + Vệ sinh thân thể + Tránh tụ tập nơi đông người. Nên hạn chế tiếp xúc với người bệnh, đặc biệt là

viên người bệnh an tâm điều trị.

- Vận động – PHCN: + Người bệnh nghỉ ngơi tại giường, hạn chế vận động, không gắng sức + Tập thở - Chế độ dinh dưỡng: + Ăn nhạt, trách chất kích thích, … + Ăn thức mềm, dễ tiêu, tăng cường rau xanh, quả tươi, không sử dụng chất kích

những người mắc bệnh truyền nhiễm.

thích.

9.2. Phòng bệnh - Nếu mắccác bệnh đường hô hấp cần điều trị sớm và dứt điểm. - Không sử dụng các chất kích thích đặc biệt là thuốc lá. - Khám sức khỏe định kỳ để phát hiện bệnh và điều trị kịp thời. - Tiêm vacxin để phòng các bệnh lý đường hô hấp thông thường. - Tuân thủ phác đồ điều trị của bác sỹ. - Có chế độ ăn uống, sinh hoạt, nghỉ nghơi hợp lý. - Hạn chế đi lại các nơi ô nhiễm, đeo khẩu trang chống khói bụi. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân, triệu chứng bệnh tâm phế mạn? 2. Cách phát hiện, chăm sóc, đề phòng biến chứng bệnh tâm phế mạn? Tài liệu tham khảo BVĐK Medla, Tâm phế mạn, nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán, điều trị.

http/:medlalec.vn, 10/5/2023.

221

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH PHÌNH VÀ TÁCH ĐỘNG MẠCH CHỦ

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của bệnh. 2. Chăm sóc người bệnh, phòng biến chứng. II. Nội dung 1. Đại cương Phình và tách động mạch chủ (ĐMC) xảy ra khi có một lớp áo trong và lớp áo giữa (động mạch chủ có 3 lớp áo trong, giữa và ngoài), làm máu chảy vào giữa hai lớp này tạo một khoảng cách giữa hai lớp áo trong và áo giữa, khoảng này có thể gây tách về phía tim hoặc dọc chiều dài của ĐMC.

Bệnh ít phổ biến, tiên lượng nặng và tỉ lệ tử vong nhanh chóng nếu tiến triển tính theo

giờ.

2. Nguyên nhân Các yếu tố thuận lợi gây bệnh:

222

- Tăng huyết áp: 70-90%. - HC marfan: Thoái hóa sợi colagan và sợi đàn hồi. - 3 tháng cuối thai kỳ. - Chấn thương. - Tai biến do phẫu thuật. - Bệnh van ĐMC… 3. Triệu chứng 3.1. Lâm sàng - Đau ngực/đau lưng dữ dội: + Xuất hiện đột ngột, đau nhanh chóng tối đa. + Cảm gián như dao đâm. + Vị trí tùy thuộc vào vùng bị tách: Trước ngực liên quan ĐMC lên. Lưng, bụng,

- Khó thở. - Ngất. - Ngừng tim. - Đột ngột khó nói, mất thị giác, yếu hoặc liệt một bên cơ thể, tương tự như một

bẹn… liên quan đến tách ĐMC lan xa.

- Yếu nửa người khi mảng xơ vữa bóc tách hoặc cục máu đông trong mảng bóc tách trôi lên não theo động mạch não gây đột quỵ não hoặc bóc tách thành động mạch cảnh trong gây hẹp lòng mạch dẫn đến giảm lượng máu lên não.

- Yếu liệt hai chi dưới, bóc tách gây hẹp lòng động mạch chủ, dẫn đến giảm lượng

cơn đột quỵ.

máu đến hai chân…

3.2. Cận lâm sàng - Siêu âm tim qua thực quản. - Chụp CT/ MIR. - Thông tim để cuẩn bị cho can thiệp. 4. Biến chứng - Vỡ là nguyên nhân gây tử vong trong 90% trường hợp cấp. - Hở van ĐMC, suy tim, tắc mạch vành, mạch cảnh, mạch tạng… 5. Điều trị 5.1. Điều trị nội khoa - Kiểm soát huyết áp và nhịp tim nhằm ổn định vết tách nội mạc. - Dùng thuốc, giảm đau, an thần, chống kết tạp tiểu cầu, nuôi dưỡng đầy đủ… 5.2. Điều trị phẫu thuật - Tất cả các bệnh nhân có tách thành động mạch chủ cấp đoạn gần, trừ trường hợp

- Chỉ định phẫu thuật ở nhóm tách thành động mạch chủ cấp đoạn xa bao gồm: khối phình tách phồng lên nhanh chóng, dọa vỡ, đau kéo dài không kiểm soát được và/hoặc thiếu máu chi hoặc tạng, tách lan ngược về động mạch chủ đoạn lên, có hở van động mạch chủ.

không thể phẫu thuật do các bệnh lý nặng kèm theo.

223

+ Đặt Stent graff. 6. Chăm sóc Điều dưỡng - Lập kế hoạch và thực hiện can thiệp phù hợp về chế độ vệ sinh, chăm sóc tinh thần,

- Người điều dưỡng chịu trách nhiệm theo dõi việc dùng thuốc và theo dõi biến

dinh dưỡng.

- Khi thời gian nằm viện phải chú trọng đến kiến thức cho việc tự chăm sóc. - Thực hiện y lệnh về thuốc và xét nghiệm. - Điều trị và chăm sóc đúng cách giúp người bệnh khống chế được huyết áp làm giảm

chứng bệnh trong quá trình chăm sóc.

sức căng của thành mạch.

- Vệ sinh + Giữ vệ sinh cá nhân sạch sẽ tắm rửa, lau người hằng ngày (phù hợp với tình trạng

7. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 7.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: Người bệnh nên ở phòng thoáng mát, yên tĩnh tránh căng thẳng, stress và thực hiện theo hướng dẫn của Bác sỹ và Điều dưỡng trong quá trình điều trị và chăm sóc.

sức khỏe). Thay quần áo sạch, thoáng.

+ Vệ sinh răng miệng đánh răng hoặc súc miệng ít nhất 2 lần/ngày. + Rửa tay trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh. + Nếu có vết mổ hoặc vết can thiệp mạch giữ khô, sạch, theo dõi sưng, đau, chảy dịch

và báo nhân viên y tế khi bất thường. - Vận động-Phục hồi chức năng + Giai đoạn đầu: Nghỉ ngơi là chính, tránh gắng sức. Không mang vác nặng, không

rặn mạnh khi đi vệ sinh.

+ Khi tình trạng ổn định: Vận động nhẹ nhàng: đi bộ chậm, tập thở sâu. Tăng dần

mức độ vận động theo hướng dẫn của bác sĩ.

+ Tránh chạy nhanh, leo cầu thang nhiều, chơi thể thao cường độ cao. + Vận động đúng cách giúp cải thiện tuần hoàn mà không làm tăng áp lực lên động

- Dinh dưỡng: + Bệnh nhân nghỉ ngơi tại giường hạn chế vận động, không gắng sức. + Chế độ ăn uống nên chọn thức ăn phù hợp với tình trạng bệnh, ví dụ: thức ăn giàu calo, đồ ăn mềm dex tiêu, tăng cường rau xanh, quả tươi, không sử dụng các chất kích thích.

mạch chủ.

+ Ngoài việc tăng cường bổ sung calo, vitamin, thì người bệnh cũng cần hạn chế sử

dụng các thực phẩm có chứa chất kích thích như rượu, bia...

7.2. Phòng bệnh - Kiểm soát huyết áp. - Không hút thuốc. - Kiểm soát mỡ máu.

224

- Duy trì cân nặng hợp lý. - Phòng ngừa các nguy cơ chấn thương ngực bụng. - Kiểm tra sức khỏe thường xuyên. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của bệnh? 2. Cách chăm sóc, phòng bệnh? Tài liệu tham khảo Giáo trình Điều dưỡng Tim mạch, Trường Đại học Y. Đại học Y Hà Nội, Đại học Y

Dược TP.HCM) thường có năm xuất bản trong khoảng 2020 – 2024.

225

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHOẺ CHO NGƯỜI BỆNH CHỤP ĐỘNG MẠCH VÀNH

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân, tầm quan trọng, biến chứng. 2. Cách chăm sóc người bệnh sau chụp mạch vành. II. Nội dung 1. Đại cương Chụp mạch vành hay chụp động mạch vành (sử dụng tia X) để chẩn đoán, đánh giá trình trạng dòng máu đang di chuyển trong các động mạch vành và tìm kiếm những vùng đang bị tắc nghẽn.

Vì động mạch vành rất quan trọng, đóng vai trò đưa một lượng máu đến cơ tim; do đó, khi động mạch vành bị tắc nghẽn có thể dẫn đến nhồi máu cơ tim (cơ tim bị chết). Với kết quả ghi nhận được từ chụp mạch vành, bác sĩ sẽ đưa ra các phương án điều trị phù hợp cho từng người bệnh, như phương pháp nong mạch (đặt stent), phẫu thuật bắc cầu hoặc dùng thuốc. 2. Mục đích - Chụp động mạch vành để xác định bất thường mạch mạc máu nuôi tim khi bệnh

nhân có dấu hiệu:

+ Đau thắt ngực. + Đau ngực không điển hình. + Điện tâm đồ bất thường. + Siêu âm tim nghi ngờ thiếu máu. + Men tim nghi ngờ nhồi máu cơ tim. + Kiểm tra độ nghẽn mạch vành… - Chụp động mạch vành cũng được sử dụng trước hoặc trong thời gian điều trị nhất

định, chẳng hạn như:

+ Nong mạch vành hoặc can thiệp stent. + Phẫu thuật bắc cầu mạch vành. + Phẫu thuật tim. 3. Biến chứng - Chảy máu tại nơi chọc mạch sẽ cải thiện sau vài giờ. - Vết bầm tim khoảng vài ngày. - Dị ứng thuốc cản quang. - Đột quỵ. - Suy thận do thuốc cản quang. - Chảy máu nghiêm trọng. - Tử vong… - Biến chứng sẽ có nguy cơ cao ở người tuổi cao, điều trị khẩn cấp, bệnh thận, đái

tháo đường, bệnh mãn tính, có nhiều mạch cùng tắc nghẽn…

226

4. Cách theo dõi và xử lý biến chứng - Khi chụp mạch vành xong, bác sĩ sẽ lấy ống thông ra. Tại vị trí rút ống thông có thể bị chảy máu, vì vậy bác sĩ sẽ băng ép lên đó trong ít nhất 2-6 giờ để cầm máu. Người bệnh có thể cảm thấy đau nhẹ ở đó. Nếu ống thông còn lưu lại ở trong động mạch ở bẹn người bệnh, bác sĩ sẽ cố định và rút ra sau đó.

- Người bệnh có thể cần nằm ngửa trong vài giờ nếu ống thông ở bẹn. Thông thường, người bệnh về nhà cùng ngày sau khi chụp mạch vành. Mặc dù nhiều người đặt stent vẫn có thể về nhà ngay trong ngày, nhưng nếu thủ thuật phức tạp hoặc được thực hiện vào buổi chiều, người bệnh nên ở lại qua đêm ở bệnh viện để phục hồi tối đa.

- Người bệnh có thể cảm thấy mệt sau khi chụp mạch vành, vết thương sẽ nhạy cảm hoặc bầm tím trong vài ngày trở lên. Người bệnh nên hạn chế các hoạt động mạnh trong vài ngày sau khi về nhà.

5. Chăm sóc Điều dưỡng - Lập kế hoạch và thực hiện can thiệp phù hợp về chế độ vệ sinh, chăm sóc tinh thần,

dinh dưỡng.

- Người điều dưỡng chịu trách nhiệm theo dõi việc dùng thuốc và theo dõi biến chứng

bệnh trong quá trình chăm sóc.

- Khi thời gian nằm viện phải chú trọng đến kiến thức cho việc tự chăm sóc. - Thực hiện y lệnh về thuốc và xét nghiệm. 6. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 6.1. Chăm sóc cơ bản - Chăm sóc tinh thần: Người bệnh nên ở phòng thoáng mát, yên tĩnh tránh căng thẳng, stress và thực hiện theo hướng dẫn của Bác sỹ và Điều dưỡng trong quá trình điều trị và chăm sóc.

- Chăm sóc dinh dưỡng: + Sau khi chụp mạch vành bệnh nhân chỉ nên ăn sau khoảng 4h. + Chế độ ăn uống nên chọn thức ăn phù hợp với tình trạng bệnh, ví dụ: thức ăn giàu calo, đồ ăn mềm dễ tiêu, tăng cường rau xanh, quả tươi, không sử dụng các chất kích thích.

+ Ngoài việc tăng cường bổ sung calo, vitamin, thì người bệnh cũng cần hạn chế sử

dụng các thực phẩm có chứa chất kích thích như rượu, bia…

- Vận động: + Sau khi chụp mạch vành bệnh nhân hạn chế vận động, nằm nghỉ tại giường trong

những giờ đầu sau khi chụp.

+ Không nên lái xe, vận hành máy móc lớn. + Trong vòng 2 ngày không tập thể thao nặng, không quan hệ tình dục. 6.2. Phòng bệnh - Giữ tinh thần và thư giãn. - Uống nhiều nước. - Không hút thuốc và uống bia rượu.

227

- Trong hai ngày đầu không tập thể dục nặng hoặc làm việc nặng, không quan hệ tình

dục.

- Không sử dụng bồn nước nóng hoặc hồ bơi ít nhất 3 ngày sau chụp. - Không bôi kem dưỡng gần chỗ chọc trong ít nhất 3 ngày. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân, tầm quan trọng, biến chứng? 2. Cách chăm sóc và phòng bệnh? Tài liệu tham khảo Giáo trình Điều dưỡng Tim mạch, Trường Đại học Y. Đại học Y Hà Nội, Đại học Y

Dược TP.HCM) thường có năm xuất bản trong khoảng 2020 – 2024.

228

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH SAU ĐẶT STENT ĐỘNG MẠCH VÀNH

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân, tầm quan trọng, biến chứng. 2. Cách chăm sóc người bệnh sau đặt stent mạch vành. II. Nội dung 1. Đại cương - Mạch máu nuôi dưỡng cho tim gọi là động mạch vành. Bệnh động mạch vành là bệnh lý gây nên do lòng động mạch vành bị hẹp không thể cung cấp đủ máu cho tim hoạt động. Nguyên nhân thường do xơ vữa động mạch. Biểu hiện chính đó là cơn đau thắt vùng ngực dữ dội, điện tim bất thường và có thể có tăng men tim.

- Bệnh mạch vành ngày càng thường gặp và là nguyên nhân tử vong hàng đầu. - Nong và đặt stent động mạch vành là biện pháp điều trị cần thiết, hiệu quả, ngày

càng được áp dụng rộng rãi.

- Chăm sóc và điều trị tốt sau đặt stent giúp phòng được biến chứng và giúp phục hồi

nhanh chóng, hạn chế tái hẹp, tái nhập viện, tử vong…

Hình ảnh động mạch vành bình thường và động mạch vành bị tắc nghẽn.

Hình ảnh stent

229

2. Chỉ định - Động mạch vành bị hẹp từ 70% trên phim chụp mạch vành. - Đau thắt ngực ổn định không khống chế được dù đã điều trị phương pháp nội khoa

tối ưu.

- Đau thắt ngực ổn định có bằng chứng của tình trạng thiếu máu cơ tim và tổn thương

ở một động mạch vành mà cung cấp máu cho một vùng lớn của cơ tim.

- Đau thắt ngực không ổn định, nhồi máu cơ tim không có ST chênh lên mà phân

tầng nguy cơ cao.

- Nhồi máu cơ tim cấp ST chênh lên. - Cơn đau thắt ngực xuất hiện sau khi phẫu thuật làm cầu nối chủ vành. - Có triệu chứng của tái hẹp mạch vành sau khi can thiệp động mạch vành qua da.

Hình ảnh chụp mạch vành trên máy chụp mạch xóa nền

3. Chống chỉ định - Tổn thương mạch vành không thích hợp cho đặt stent như: Tổn thương nặng lan

tỏa, tổn thương nhiều nhiều thân mạch vành, tổn thương đoạn xa...

- Tổn thương mạch vành có nguy cơ cao dẫn đến tử vong nếu động mạch vành đó bị

tắc lại trong quá trình can thiệp.

- Thể trạng dễ chảy máu: Rối loạn đông máu, số lượng tiểu cầu thấp... - Người bệnh không tuân thủ điều trị trước và sau khi làm thủ thuật can thiệp. - Bệnh nhân bị tái hẹp nhiều vị trí sau khi can thiệp. 4. Quy trình kỹ thuật Qua một vết chọc kim nhỏ ở cổ tay hoặc bẹn, bác sỹ đưa một ống thông nhỏ vào động mạch vành bị bệnh. Một dây kim loại nhỏ được luồn vào ống thông và qua chỗ bị tắc/hẹp vào sâu trong lòng mạch vành. Hệ thống stent sẽ trượt lên dây kim loại đó vào đúng vị trí mạch bị bệnh. Bóng của stent được bơm lên để làm nở stent và áp sát mãng xơ vữa vào thành động mạch làm cho lòng mạch được rộng ra.

230

Hình ảnh stent trong lòng mạch vành

5. Chăm sóc điều dưỡng - Lập kế hoạch và thực hiện can thiệp phù hợp về chế độ vệ sinh, chăm sóc tinh thần,

dinh dưỡng.

- Người điều dưỡng chịu trách nhiệm theo dõi việc dùng thuốc và theo dõi biến

chứng bệnh trong quá trình chăm sóc.

- Khi thời gian nằm viện phải chú trọng đến việc bổ sung kiến thức cho việc tự chăm

sóc đặc biệt là bệnh nhân và người nhà bệnh nhân. - Thực hiện y lệnh về thuốc và xét nghiệm. - Chăm sóc vết mổ/vị trí chọc mạch: băng cầm máu, tháo và thay băng, theo dõi tình

trạng vết mổ.

6. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 6.1. Chăm sóc cơ bản - Chăm sóc tinh thần: Người bệnh nên ở phòng thoáng mát, yên tĩnh tránh căng thẳng, stress và thực hiện theo hướng dẫn của Bác sỹ và Điều dưỡng trong quá trình điều trị và chăm sóc.

- Chăm sóc dinh dưỡng: Sau khi can thiệp mạch vành bệnh nhân chỉ nên ăn sau

khoảng 4h. Chế độ ăn uống nên chọn thức ăn phù hợp với tình trạng bệnh:

+ Thức ăn giàu calo: protein từ thịt nạc, cá, thịt gà bỏ da với lượng vừa phải; sữa ít

béo và các sản phẩm từ sữa ít béo như sữa chua.

+ Đồ ăn mềm dễ tiêu, nên chia nhiều bữa trong ngày. + Tăng cường bổ sung vitamin: rau xanh, trái cây, quả tươi. + Uống nhiều nước để giúp thải thuốc cản quang và ăn nhẹ để dễ đại tiện. + Hạn chế sử dụng các thực phẩm có chứa chất kích thích như rượu, bia, cà phê và

giảm lượng muối.

+ Cấm hút thuốc lá và ngồi gần người hút thuốc lá. + Giảm bánh kẹo, socola, bánh ngọt, bánh quy nhiều đường. Hạn chế và chọn chất béo có lợi như cá, dầu thực vật…;tránh chất béo bão hòa, chất béo trong thịt đỏ (thịt bò, thịt lợn), mỡ động vật, đồ ăn nhanh.

- Vệ sinh: + Vệ sinh thân thể hàng ngày sạch sẽ.

231

+ Hạn chế tắm bồn, nên tắm nhanh bằng vòi hoa sen. - Vận động: + Sau thủ thuật, bệnh nhân vẫn có thể hoạt động bình thường. + Đi lại nhẹ nhàng sau khoảng 2 ngày. Tránh vận động mạnh, ảnh hưởng đến vết mổ. + Tuần 1: có thể tập đi bộ trên mặt phẳng, không nên lái xe, du lịch xa, đi xe đạp,

khuân vác hoặc tham gia các hoạt động thể lực nặng.

+ Tuần 2: tăng dần mức thể lực trong sự thoải mái cho phép, đi bộ xa hơn một chút

nhưng không nên chạy bộ.

+ Về lâu dài: • Hoạt động thể lực bình thường và chơi thể thao trong sự cho phép của bác sĩ. • Cách luyện tập được khuyến khích nhất: đi bộ ≥30 phút/ lần x 5 lần/ tuần. • Nếu đau ngực hoặc khó thở xuất hiện thì ngừng vận động ngay và nhanh chóng liên

hệ với bác sĩ để được xử trí.

• Kiểm soát căng thẳng, tạo môi trường sống thoải mái, lành mạnh. - Với vết mổ ở tay: + 24 giờ đầu: Không dùng tay nâng vật nặng. + 2 ngày sau: Không làm việc nặng nhọc, gắng sức. Không dùng các dụng cụ nguy

hiểm như dao, cưa, các công cụ, máy móc…

+ Sau đó: Tăng dần mức độ hoạt động nếu khả năng phục hồi tốt. - Với vết mổ ở bẹn: + 3 – 4 ngày đầu Hạn chế hoạt động vùng bụng để ngăn ngừa chảy máu. + Trong 5-7 ngày đầu: Không nâng vật nặng, không làm việc nặng, vận động quá

sức. Đi lên xuống cầu thang chậm rãi nếu thực sự cần thiết.

+ Sau 7 ngày: Tăng dần mức độ hoạt động nếu khả năng phục hồi tốt. - Hoạt động tình dục: + Thông thường khi đi được bậc thang của 2 tầng lầu (khoảng 30 bậc) thì có thể “lâm

trận” được.

+ Tạo không khí ấm áp và thoải mái. Không “thể hiện” quá, giao vai trò chủ động cho

đối tác trong những “lần trở lại” đầu tiên.

+ Tránh dùng Viagra hoặc những thuốc tương tự khi đang dùng nitrat. 6.2. Phòng bệnh - Khi xuất viện, uống thuốc liên tục theo hướng dẫn của bác sỹ chuyên khoa. - Cần khám định kỳ để điều chỉnh thuốc và tuân thủ thời gian dùng thuốc. - Tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc vì làm tăng nguy cơ tái hẹp stent và tăng tử vong. - Kháng tiểu cầu kép: ticagrelor hoặc Clopidogrel + aspirin: dùng nghiêm ngặt trong

12 tháng sau đó xem xét dùng 1 loại kéo dài.

- Các thuốc khác sẽ dùng dài hạn: chẹn beta, statin, ức chế men chuyển/ ức chế thụ

thể, nitrates...

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của bệnh? 2. Cách chăm sóc và phòng bệnh?

232

Tài liệu tham khảo Giáo trình Điều dưỡng Tim mạch, Trường Đại học Y. Đại học Y Hà Nội, Đại học Y

Dược TP.HCM) thường có năm xuất bản trong khoảng 2020 – 2024.

233

Chương IV Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Tiêu hóa

234

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH TRÀO NGƯỢC DẠ DÀY THỰC QUẢN

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây ra bệnh trào ngược dạ dày thực quản. 2. Triệu chứng của bệnh trào ngược dạ dày thực quản. 3. Chế độ dinh dưỡng, vệ sinh trong quá trình điều trị trào ngược dạ dày thực quản. II. Nội dung 1. Đại cương Bệnh trào ngược dạ dày - thực quản (GERD) được định nghĩa là các triệu chứng gây khó chịu làm ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống hoặc gây tổn thương cũng như các biến chứng do các chất trong dạ dày trào ngược vào thực quản, hầu họng và/hoặc đường hô hấp.

2. Nguyên nhân a. Lỏng lẻo cơ thắt dưới thực quản (LES) - Cơ thắt LES: Đây là một vòng cơ ở nơi thực quản nối với dạ dày, có chức năng như

một van một chiều, ngăn thức ăn và dịch vị trào ngược lên trên.

- Lỏng lẻo: Khi cơ này yếu hoặc không đóng kín, dịch vị dễ dàng trào ngược lên thực

quản.

b. Tăng áp lực trong bụng - Béo phì: Lượng mỡ thừa đè lên dạ dày, tăng áp lực bên trong. - Mang thai: Thai nhi lớn dần gây áp lực lên dạ dày. - Mặc quần áo quá chật: Làm tăng áp lực trong bụng. c. Rối loạn nhu động: Sự co bóp của thực quản và dạ dày không đều, làm chậm quá

trình tiêu hóa và tăng nguy cơ trào ngược.

d. Một phần dạ dày lọt lên ngực: Tình trạng này làm tăng áp lực lên cơ thắt LES và

gây trào ngược.

e. Các yếu tố khác - Ăn uống: Ăn quá no, ăn nhiều đồ ăn cay nóng, chất béo, uống rượu bia, cà phê, sô

cô la...

- Thuốc: Một số loại thuốc như aspirin, thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs),

thuốc chẹn kênh canxi... có thể làm tăng tiết axit dạ dày hoặc làm lỏng cơ thắt LES.

- Hút thuốc: Làm giảm áp lực dưới cơ thắt LES. - Stress: Căng thẳng làm tăng tiết axit dạ dày. 3. Triệu chứng - Các hội chứng tại thực quản gồm hội chứng gây triệu chứng trào ngược điển hình như ợ chua và ợ nóng các tổn thương tại thực quản như viêm, loét, hẹp, Barrett thực quản, ung thư biểu mô tuyến

- Các hội chứng ngoài thực quản: Triệu chứng đã xác định gồm ho, viêm thanh quản, hen, mòn men răng Triệu chứng đề xuất có liên quan gồm viêm xoang, xơ hóa phổi, viêm hầu họng, viêm tai giữa.

235

4. Cận lâm sàng - Đo pH thực quản 24 giờ - Chụp nhấp nháy phóng xạ - Nội soi thực quản, dạ dày - Mô bệnh học: sinh thiết vùng chỉ điểm tổn thương thực quản qua nội soi. 5. Chẩn đoán 5.1. Chấn đoán lâm sàng

Sử dụng bộ câu hỏi GerdQ

Điều trị thử bằng thuốc ức chế bơm Proton (PPI) trong vòng 7-14 ngày (PPI test)

5.2. Chẩn đoán cận lâm sàng - Nội soi thực quản dạ dày tá tràng - Đo pH thực quản 24h - Chụp thực quản dạ dày có cản quang - Test Bernstein - Mô bệnh học - Đo áp lực thực quản 6. Biến chứng 6.1. Viêm thực quản - Nguyên nhân: Axit dạ dày trào ngược lên thực quản thường xuyên gây kích ứng và

làm tổn thương niêm mạc thực quản.

- Triệu chứng: Đau rát ngực, khó nuốt, ợ nóng thường xuyên. 6.2. Hẹp thực quản - Nguyên nhân: Viêm thực quản mãn tính có thể dẫn đến sẹo và hẹp lòng thực quản,

gây khó khăn trong việc nuốt thức ăn.

- Triệu chứng: Khó nuốt, sụt cân, đau ngực khi nuốt. 6.3. Barrett thực quản - Nguyên nhân: Viêm thực quản mãn tính làm thay đổi các tế bào lót trong thực quản,

tăng nguy cơ ung thư.

- Triệu chứng: Thông thường không có triệu chứng đặc biệt, có thể phát hiện tình cờ

qua nội soi.

236

6.4. Ung thư thực quản - Nguyên nhân: Barrett thực quản là tiền thân của ung thư thực quản. - Triệu chứng: Khó nuốt, sụt cân, đau ngực. 6.5. Các biến chứng khác - Viêm họng, viêm thanh quản: Axit dạ dày trào ngược lên đường hô hấp trên gây

viêm họng, khàn tiếng.

- Viêm phổi: Hít phải dịch dạ dày có thể gây viêm phổi. - Rối loạn giấc ngủ: Ợ nóng và khó thở về đêm làm ảnh hưởng đến giấc ngủ. - Rối loạn răng miệng: Axit dạ dày trào ngược lên miệng có thể làm mòn men răng. 7. Điều trị 7.1. Mục đích điều trị: làm mất triệu chứng lâm sàng, làm lành tổn thương thực quản,

tránh tái phát và các biến chứng của bệnh.

7.2. Điều trị - Thay đổi lối sống: + Dừng hút thuốc lá và uống rựơu bia + Giảm ăn chất béo, không ăn quá no + Giảm cân: người béo + Tránh: Socola, bạc hà, cà phê + Kê cao đầu giường + Tránh hoặc hạn chế dùng: Anticholinergics, Theophylin, Diazepam, các + Thuốc ngủ, thuốc chẹn canxi, Progesterone. - Thuốc: + Thuốc ức chế bơm proton (PPI), kháng H2 • Điều trị PPI kéo dài 8 tuần là liệu pháp được lựa chọn để giảm triệu chứng và chữa

lành viêm thực quản ăn mòn

• Omeprazol 20mg x 1 viên uống sáng trước ăn 30 phút + Thuốc trợ vận động: Prokinetics • Ức chế thụ thể serotonin: Metoclopramide, Cisapride, Mosapride • Ức chế thụ thể Dopamin D2: Domperidone, Itopride, Metoclopramide + Thuốc Antacid và Alginate 8. Chăm sóc điều dưỡng - Thuốc: Hướng dẫn người bệnh cách sử dụng thuốc đúng cách, theo chỉ định của bác

sĩ.

- Theo dõi triệu chứng: Hướng dẫn người bệnh theo dõi và ghi lại các triệu chứng để

báo cáo cho ác sĩ.

- Đánh giá sự tuân thủ điều trị: Đánh giá xem người bệnh có tuân thủ phác đồ điều trị

hay không.

- Phát hiện sớm các biến chứng: Phát hiện sớm các biến chứng để có biện pháp xử lý

kịp thời.

- Thông báo cho bác sĩ về bất kỳ thay đổi nào: Nếu người bệnh có bất kỳ thay đổi nào

về triệu chứng, cần thông báo ngay cho bác sĩ.

237

- Tham gia vào quá trình điều trị: Khuyến khích người bệnh tham gia vào quá trình

điều trị, đặt câu hỏi khi cần thiết.

9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần + Lắng nghe và chia sẻ: Giúp người bệnh giải tỏa tâm lý, giảm căng thẳng. + Khuyến khích người bệnh tìm các phương pháp thư giãn: Thiền, yoga, nghe nhạc... + Tạo môi trường sống thoải mái: Giúp người bệnh có một không gian sống thoải

mái, giảm căng thẳng.

+ Khuyến khích người bệnh tham gia các hoạt động xã hội: Giúp người bệnh hòa

nhập cộng đồng.

+ Hướng dẫn người bệnh về bệnh Trào ngược dạ dày thực quản: Nguyên nhân, triệu

chứng, biến chứng, cách phòng ngừa.

+ Hướng dẫn người bệnh cách tự chăm sóc tại nhà: Theo dõi sức khỏe, dùng thuốc

đúng cách.

- Vệ sinh + Vệ sinh răng miệng • Đánh răng thường xuyên: Nên đánh răng sau khi ăn và trước khi đi ngủ để loại bỏ

• Súc miệng bằng nước muối loãng: Nước muối loãng có tác dụng sát khuẩn, làm

thức ăn thừa bám trên răng, giảm nguy cơ vi khuẩn gây hại xâm nhập vào dạ dày.

sạch khoang miệng và giảm viêm họng.

+ Chăm sóc da • Vệ sinh da mặt thường xuyên: Nên rửa mặt bằng sữa rửa mặt dịu nhẹ để loại bỏ bụi

• Tránh chà xát mạnh: Vùng da xung quanh miệng dễ bị kích ứng, vì vậy hãy nhẹ

bẩn và dầu thừa.

• Sử dụng kem dưỡng ẩm: Kem dưỡng ẩm giúp bảo vệ da khỏi bị khô và nứt nẻ. + Vệ sinh mũi họng • Súc mũi bằng nước muối sinh lý: Giúp làm sạch mũi, loại bỏ các chất gây kích ứng

nhàng khi lau khô.

• Không dùng chung đồ dùng cá nhân: Tránh lây nhiễm các bệnh về đường hô hấp. + Vệ sinh quần áo • Chọn chất liệu vải mềm mại, thấm hút mồ hôi: Tránh các loại vải thô cứng, gây kích

và giảm tình trạng viêm mũi.

• Giặt đồ thường xuyên: Giữ quần áo luôn sạch sẽ để tránh vi khuẩn sinh sôi. + Môi trường sống • Giữ nhà cửa sạch sẽ: Lau chùi nhà cửa thường xuyên, đặc biệt là những nơi dễ bám

ứng da.

• Thông thoáng phòng: Mở cửa sổ để không khí lưu thông, giúp giảm thiểu các chất

bụi như giường ngủ, ga gối, rèm cửa.

gây dị ứng.

• Tránh tiếp xúc với các chất kích ứng: Hạn chế tiếp xúc với khói thuốc lá, hóa chất

238

tẩy rửa, mùi hương nồng. - Vận động - PHCN + Tập thể dục đều đặn nhưng với cường độ vừa phải. + Tránh các bài tập gắng sức, không tập ngay sau khi ăn. + Các bài tập nhẹ nhàng như đi bộ, yoga, thái cực quyền rất phù hợp. + Quản lý cân nặng: Giảm cân nếu thừa cân, béo phì. Duy trì cân nặng ổn định + Tư thế: Nâng cao đầu giường 15-20cm khi ngủ. - Chế độ dinh dưỡng + Ăn nhiều bữa nhỏ: Chia nhỏ các bữa ăn trong ngày để giảm áp lực lên dạ dày.

Tránh ăn quá no, không ăn trước khi đi ngủ.

+ Uống đủ nước: Uống đủ nước mỗi ngày, tránh uống quá nhiều nước cùng một lúc. + Hạn chế các loại thực phẩm kích thích: Tránh các thực phẩm có thể làm tăng sản xuất axit dạ dày hoặc làm giãn cơ thắt thực quản dưới. Tránh các thực phẩm kích thích như: cà phê, rượu bia, đồ uống có ga, thức ăn cay nóng, chocolate, bạc hà, các loại quả chua...

+ Ăn chậm, nhai kỹ: Nhai kỹ thức ăn để giúp quá trình tiêu hóa diễn ra dễ dàng hơn. 9.2. Phòng bệnh - Hạn chế thực phẩm gây kích thích dạ dày và đường ruột: gồm những thực phẩm cay

nóng, nhiều gia vị, rượu bia, thuốc lá, đồ chiên rán nhiều dầu mỡ…

- Hạn chế thực phẩm có hại cho dạ dày và dễ gây trào ngược như: đường tinh luyện

trong nước ngọt, bánh kẹo, hoa quả chua, caffeine, socola…

- Không mặc quần áo quá chật hoặc nịt bụng... Việc này sẽ làm tăng áp lực ổ bụng và

dễ dẫn tới trào ngược.

- Ăn uống đúng giờ giấc, không bỏ bữa, không nên uống nước trong khi ăn và sau khi

ăn 30 phút.

- Không ngủ hoặc nằm ngay sau khi ăn, tư thế ngủ tạo độ dốc từ phần dạ dày xuống

khoang miệng sẽ giúp giảm cơn đau bụng và trào ngược.

- Tập thể dục: Đây là cách để nâng cao sức khỏe chung cho người bệnh, giúp máu lưu thông tốt hơn, cơ thể vận động khỏe mạnh và săn chắc hơn, hệ miễn dịch cũng hoạt động tốt hơn giúp phục hồi bệnh.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây ra bệnh trào ngược dạ dày thực quản. 2. Triệu chứng của bệnh trào ngược dạ dày thực quản. 3. Chế độ dinh dưỡng, vệ sinh trong quá trình điều trị trào ngược dạ dày thực quản. Tài liệu tham khảo Hệ thống bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, trào ngược dạ dày thực quản: nguyên nhân và

cách điều trị, https://tamanhhospital.vn/trao-nguoc-da-day-thuc-quan/, 2022.

239

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH XUẤT HUYẾT TIÊU HÓA DO LOÉT DẠ DÀY TÁ TRÀNG

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây xuất huyết tiêu hóa do loét dạ dày tá tràng. 2. Triệu chứng của xuất huyết tiêu hóa do loét dạ dày tá tràng. 3. Chế độ dinh dưỡng, vệ sinh trong quá trình điều trị xuất huyết tiêu hóa do loét dạ

dày tá tràng.

II. Nội dung 1. Đại cương Xuất huyết tiêu hóa là tình trạng chảy máu trong ống tiêu hóa, thường gặp ở dạ dày hoặc tá tràng. Khi niêm mạc dạ dày hoặc tá tràng bị loét sâu, làm vỡ mạch máu, gây chảy máu vào trong dạ dày hoặc ruột non.

Loét dạ dày – tá tràng là nguyên nhân phổ biến nhất gây xuất huyết tiêu hóa, chiếm

khoảng 50–70% các trường hợp.

Khi bị xuất huyết tiêu hóa, người bệnh thường xuyên cảm thấy đau rát vùng thượng vị, đau bụng, buồn nôn, ợ nóng/ợ chua hoặc nôn ói/đi ngoài ra phân đen hoặc đi ra máu sẫm. Do bị mất máu nên người bệnh cũng sẽ có tình trạng hoa mắt, chóng mặt, tụt huyết áp. Nếu không có biện pháp can thiệp kịp thời, người bệnh có thể đối mặt tình trạng nguy kịch đến sinh mạng do mất máu nghiêm trọng.

2. Nguyên nhân Các nguyên nhân gây xuất huyết tiêu hóa do loét dạ dày – tá tràng: - Vi khuẩn Helicobacter pylori (HP): Đây là nguyên nhân phổ biến nhất gây loét dạ dày tá tràng. Vi khuẩn HP xâm nhập vào niêm mạc dạ dày, tạo điều kiện cho axit dạ dày làm tổn thương niêm mạc, hình thành các vết loét.

- Sử dụng thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs): Các loại thuốc như aspirin, ibuprofen... có thể làm giảm khả năng bảo vệ niêm mạc dạ dày, tăng nguy cơ loét và chảy máu.

- Stress: Căng thẳng kéo dài làm tăng tiết axit dạ dày, giảm lưu lượng máu đến dạ

dày, gây tổn thương niêm mạc và hình thành loét.

- Chế độ ăn uống không hợp lý: Ăn quá nhiều đồ cay nóng, chua, uống nhiều rượu

bia có thể kích thích dạ dày, làm tăng tiết axit và gây loét.

- Các yếu tố khác: + Hút thuốc: Làm giảm lượng máu đến dạ dày, kéo dài thời gian lành loét. + Uống quá nhiều rượu: Kích thích dạ dày, gây tổn thương niêm mạc. + Các bệnh lý khác: Suy gan, xơ gan, bệnh thận... làm tăng nguy cơ loét và biến

chứng chảy máu.

3. Triệu chứng - Hoa mắt, chóng mặt, choáng váng: Sau khi nôn ra máu, bệnh nhân có thể bị thiếu máu, dẫn đến các triệu chứng như hoa mắt, chóng mặt. Trong trường hợp nặng, bệnh

nhân có thể ngất xỉu hoặc rơi vào trạng thái sốc. Các dấu hiệu đi kèm bao gồm da xanh xao, nhợt nhạt, vã mồ hôi, ù tai, có cảm giác khát nước.

240

- Mạch nhanh: Mạch của bệnh nhân có thể tăng trên 90 lần/phút. - Huyết áp giảm: Huyết áp động mạch giảm mạnh, có thể xuống dưới 80mmHg. - Các triệu chứng sốc do mất máu sẽ nhẹ hoặc không xuất hiện nếu bệnh nhân chảy

máu ít hoặc chậm.

- Buồn nôn, nôn ra máu: Bệnh nhân có cảm giác đầy bụng, khó chịu, buồn nôn và cảm nhận vị tanh khó chịu trong miệng. Khi nôn ra máu, có thể thấy trong máu lẫn với thức ăn. Nếu nôn ra máu tươi và dữ dội, nguyên nhân thường là do viêm loét dạ dày tá tràng. Nếu máu nôn ra có màu đen, nguyên nhân có thể là loét hành tá tràng.

- Đi ngoài ra phân đen: Bệnh nhân có phân màu đen như bã cà phê, phân sệt và có mùi rất khó chịu, thối khắm. Triệu chứng này thường xảy ra sau khi bệnh nhân nôn ra máu.

- Đau bụng: Bệnh nhân có cảm giác đau âm ỉ, nóng rát ở phía trên rốn. Triệu chứng

này có thể xuất hiện vài ngày trước khi xuất hiện chảy máu.

4. Cận lâm sàng - Nội soi dạ dày – tá tràng: Xác định vị trí, kích thước, mức độ loét và tổn thương

Chảy máu tái Mức độ Hình ảnh trên nội soi chảy máu. Phân loại theo Forrest (Forrest I, II, III) để đánh giá nguy cơ tái xuất huyết. Tỉ lệ tử vong % phát %

55 11 Ia Ib

Nguy cơ cao Máu phun thành tia Rỉ máu Có mach máu nhưng IIa 43 11 không chảy máu

Nguy cơ thấp IIb IIc III Có cục máu đông Có cận đen Đáy sạch 22 10 5 7 3 2

- Xét nghiệm máu: Huyết sắc tố giảm, hematocrit (Hct) giảm, Hemoglobin (Hb) giảm, công thức máu có giảm hồng cầu, cần làm xét nghiệm nhóm máu để truyền máu nếu cần thiết.

- Đông máu (PT, aPTT, INR): Đánh giá tình trạng đông máu, đặc biệt cần thiết nếu

có bệnh lý gan hoặc đang dùng thuốc chống đông.

- Chụp X-quang tiêu hóa: Đánh giá hình ảnh đường tiêu hóa, phát hiện các bất

thường về hình dạng, kích thước.

- Siêu âm: Đánh giá gan, lách, tụy... - CT scan, MRI: Đánh giá chi tiết các cơ quan trong ổ bụng. 5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định: Dựa vào tiền sử, triệu chứng lâm sàng, cận lâm sàng: - Tiền sử bệnh: + Có tiền sử viêm/loét dạ dày – tá tràng. + Sử dụng thuốc chống viêm không steroid, corticoid, rượu bia nhiều.

241

+ Có thể có nhiễm Helicobacter pylori. - Lâm sàng: + Nôn ra máu (máu tươi hoặc máu đen, lẫn thức ăn). + Đi ngoài phân đen, hôi, sệt như bã cà phê. + Đau vùng thượng vị (thường có tiền sử đau âm ỉ, đau khi đói hoặc sau ăn). + Dấu hiệu mất máu: da xanh, niêm mạc nhợt, vã mồ hôi, tụt huyết áp, mạch nhanh,

choáng.

- Cận lâm sàng: + Nội soi tiêu hóa trên: xác định ổ loét đang chảy máu hoặc dấu hiệu chảy máu cũ,

phân loại theo Forrest.

+ Công thức máu: thiếu máu nhược sắc, giảm Hct, Hb. 5.2. Chẩn đoán mức độ xuất huyết: Dựa vào tổng trạng toàn thân, huyết áp; số lượng

máu mất; số lượng hồng cầu, Hb. Có thể dựa vào bảng sau:

Dấu hiệu

Lượng máu mất Tổng trạng Nhẹ <100 ml Tỉnh, hơi mệt Trung bình 500 ml Niêm nhợt, Nặng >1000 ml Niêm nhợt, hốt

<100 l/ph >100 mmHg tâm mệt mỏi, bứt rứt 100-120 l/ph 90-100 mmHg hoảng, lơ mơ >120l/p <90mmHg

>3 triệu/mm3 >9 g/dl >30 % 2-3 triệu/mm3 6,5-9 g/dl 20-30% <2 triệu/mm3 <6,5 g/dl <20% Mạch Huyết áp thu Hồng cầu Hb Hct

5.3. Chẩn đoán phân biệt - Vỡ giãn tĩnh mạch thực quản: thường có tiền sử xơ gan, cổ trướng. Nôn ra máu đỏ

tươi, nhiều. Không có đau bụng điển hình trước đó. Gan to, lách to, vàng da.

- Ung thư dạ dày: Người lớn tuổi, sụt cân, chán ăn, đầy bụng kéo dài. Có thể nôn ra

máu hoặc đi cầu phân đen. Nội soi thấy khối loét bờ nham nhở, sinh thiết dương tính.

- Rách tâm vị chảy máu (Hội chứng Mallory-Weiss): Rách niêm mạc tâm vị do nôn ói mạnh, thường sau uống rượu. Nôn ra máu tươi sau nhiều lần nôn khan. Nội soi thấy vết rách dọc ở vùng tâm vị.

- Xuất huyết do rối loạn đông máu: Có bệnh lý nền như giảm tiểu cầu, bệnh gan nặng, dùng thuốc chống đông. Xuất huyết nhiều vị trí khác: dưới da, chân răng, chảy máu cam... Xét nghiệm đông máu bất thường.

6. Biến chứng - Sốc - Tử vong: Chảy máu cấp tính có thể làm tổn thương các cơ quan và gây suy nội tạng. Nếu không được điều trị, tình trạng sốc có thể gây ra những tổn thương không thể phục hồi hoặc dẫn đến tử vong. Các dấu hiệu và triệu chứng của sốc bao gồm huyết áp thấp, tụt, hoặc không đo được, môi và móng tay tím tái, đau ngực, lú lẫn, chóng mặt,

lo lắng, da xanh xao, lượng nước tiểu giảm hoặc không có, mạch đập nhanh nhưng yếu, thở nông và bất tỉnh.

242

- Thiếu máu: Mất máu kéo dài dẫn đến thiếu máu, gây ra các triệu chứng như mệt

mỏi, chóng mặt, khó thở, da nhợt nhạt.

- Tổn thương các cơ quan: + Thận: Mất máu kéo dài có thể gây tổn thương thận cấp tính. + Não: Thiếu máu não có thể gây ra các rối loạn thần kinh, thậm chí hôn mê. + Tim: Mất máu nặng có thể gây suy tim. - Tái xuất huyết: Vết loét chưa lành hoàn toàn có thể tiếp tục chảy máu, gây ra các

đợt xuất huyết lặp lại.

- Thủng dạ dày: Trong một số trường hợp, loét dạ dày có thể thủng, gây ra viêm phúc

mạc.

7. Điều trị 7.1. Nguyên tắc chung - Ổn định huyết động: đảm bảo tưới máu các cơ quan. - Cầm máu, điều trị nguyên nhân gây loét. - Ngăn ngừa tái xuất huyết và biến chứng. 7.2 Điều trị ban đầu - Nằm nghỉ tuyệt đối tại giường. - Đặt đường truyền tĩnh mạch lớn, bù dịch nhanh bằng NaCl 0.9% hoặc Ringer

lactate.

- Truyền máu nếu thiếu máu nặng (Hb < 7-8g/dL hoặc có dấu hiệu mất máu cấp). - Theo dõi dấu hiệu sinh tồn sát: mạch, huyết áp, nước tiểu, tri giác. 7.3. Thuốc điều trị - Thuốc ức chế bơm proton: Pantoprazol, Esomeprazol, Omeprazol (dạng truyền tĩnh

mạch hoặc uống): Giảm tiết acid, giúp ổ loét nhanh lành và cầm máu.

- Nếu có Helicobacter pylori (+): dùng kháng sinh diệt vi khuẩn để giúp lành loét và

ngăn tái phát.

- Ngừng ngay các thuốc chống viêm không steroid, corticoid nếu đang sử dụng,

không sử dụng rượu bia, thuốc lá vì những thứ này dễ gây loét và chảy máu lại. 7.4. Nội soi can thiệp: Nội soi tiêu hóa trên sớm trong vòng 24 giờ để: - Xác định vị trí và nguyên nhân xuất huyết. - Can thiệp cầm máu nội soi: tiêm xơ, kẹp clip, đốt điện, hoặc bơm adrenaline. 7.5. Phẫu thuật nếu không cầm được máu: Trong một số trường hợp nặng, khi nội soi không cầm được máu, xuất huyết tái phát nhiều lần, đe dọa tính mạng, có biến chứng thủng hoặc nghi ngờ ung thư dạ dày bác sĩ có thể chỉ định mổ để xử trí vết loét.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện thuốc, cận lâm sàng, truyền máu…theo y lệnh. - Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật (nếu có). - Theo dõi dấu hiệu sinh tồn: Huyết áp, mạch, nhịp thở, nhiệt độ thường xuyên. - Quan sát màu sắc da, niêm mạc: Đánh giá tình trạng thiếu máu.

243

- Đo lượng dịch vào ra: Đánh giá tình trạng mất dịch. - Theo dõi tình trạng nôn mửa, phân: Đánh giá lượng máu mất qua đường tiêu hóa. - Bệnh nhân đã được cầm máu trên nội soi hoặc dừng chảy máu sau 6 giờ bắt đầu cho

ăn lại bằng sữa hoặc cháo nguội.

- Bệnh nhân cần nghỉ ngơi tại giường, sau khi XHTH đã dừng một số trường hợp có

thể tái xuất huyết làm BN té ngã gây chấn thương.

- Phòng ngừa nguy cơ té ngã. - Động viên tinh thần người bệnh. - Chuẩn bị người bệnh trước phẫu thuật (nếu có). - Báo bác sỹ khi có diễn tiến xấu. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần + Động viên người bệnh yên tâm điều trị, tránh lo lắng và căng thẳng. + Tạo môi trường nghỉ ngơi yên tĩnh, thoải mái. + Người bệnh nên chọn đọc hoặc nghe những nội dung thông tin về bệnh trên các

kênh chính thống.

+ Người nhà cần nhẹ nhàng, hỗ trợ tinh thần, lắng nghe, chia sẻ và động viên bệnh

nhân. Giúp bệnh nhân xây dựng tinh thần lạc quan.

- Vệ sinh + Hướng dẫn người bệnh giữ vệ sinh cá nhân sạch sẽ: tắm rửa, thay quần áo, rửa tay

trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh.

+ Đảm bảo vệ sinh răng miệng hằng ngày, đặc biệt sau nôn ói hoặc ăn uống. + Giữ sạch giường nằm, khăn trải, quần áo khô thoáng. - Vận động – Phục hồi chức năng + Trong giai đoạn chảy máu cấp, người bệnh nằm nghỉ tuyệt đối tại giường. + Khi tình trạng ổn định, tăng dần mức độ vận động nhẹ nhàng, tránh thay đổi tư thế

đột ngột (để ngừa chóng mặt, té ngã).

+ Sau khi xuất viện, nên đi lại nhẹ nhàng, tránh làm việc nặng trong vài tuần đầu. - Chế độ dinh dưỡng + Giai đoạn chảy máu cấp: Thường cần nhịn ăn hoàn toàn (đường miệng). + Giai đoạn ổn định hơn (hết nôn máu, không còn chảy máu thêm), bắt đầu ăn trở lại

ăn lỏng, dễ tiêu, chia thành nhiều bữa nhỏ (cháo loãng, sữa, súp mềm để nguội).

+ Khi ổn định: chuyển sang ăn mềm, ít gia vị, không chua cay. Ăn từng ít một, chia thành nhiều bữa nhỏ, tăng dần đạm – rau củ. Không ăn thức ăn nóng, lạnh quá mức hoặc cứng, dai.

+ Tránh tuyệt đối: rượu bia, cà phê, nước ngọt có ga, thuốc lá, thức ăn cay nóng, chiên

rán, chua nhiều axit.

+ Uống đủ nước, không ăn quá no và không để bụng đói quá lâu. 9.2. Phòng bệnh - Phòng ngừa tái phát và biến chứng:

244

+ Tuân thủ điều trị: uống thuốc đúng theo hướng dẫn của bác sĩ, không tự ý bỏ thuốc. + Tái khám đúng hẹn, nội soi lại nếu được chỉ định để đánh giá tình trạng lành vết

loét.

+ Không tự ý dùng thuốc giảm đau, thuốc kháng viêm (như NSAIDs) nếu chưa có chỉ

định của bác sĩ.

+ Giữ tinh thần thoải mái, tránh stress – vì căng thẳng cũng làm tăng tiết axit dạ dày. - Thay đổi lối sống: + Không hút thuốc, hạn chế rượu bia và cà phê. Hạn chế uống rượu bia, đồ ăn nhanh (gà rán, thịt đông lạnh…); hạn chế ăn cay, nóng, chua, mặn gây hại cho dạ dày, ruột hoặc các thực phẩm gây kích thích dạ dày khác.

+ Thực hiện ăn chín, uống sôi để tránh bị ngộ độc và nhiễm ký sinh trùng dẫn đến các

bệnh về đường tiêu hóa có thể gây xuất huyết.

+ Ăn uống đúng giờ, không bỏ bữa. Không ăn quá no hoặc để bụng quá đói, không vận động mạnh hoặc nằm ngay sau khi ăn để tránh nguy cơ đau dạ dày, trào ngược dạ dày- thực quản.

+ Giữ thói quen chăm sóc hệ tiêu hóa để nâng cao miễn dịch bằng cách tẩy giun theo

định kỳ, bổ sung men tiêu hóa, collagen và các loại vitamin…

+ Tăng cường vận động nhẹ nhàng, rèn luyện sức khỏe tổng thể. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây xuất huyết tiêu hóa do loét dạ dày tá tràng? 2. Triệu chứng của xuất huyết tiêu hóa do loét dạ dày tá tràng? 3. Chế độ dinh dưỡng, vận động trong quá trình điều trị xuất huyết tiêu hóa do loét dạ

dày tá tràng?

Tài liệu tham khảo PGS.TS Lê Thị Bình – TS. Nguyễn Văn Chi – PGS.TS Nguyễn Đạt (2017), Điều

dưỡng các bệnh nội khoa tập 1, NXB Giáo Dục Việt Nam

245

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM ĐẠI TRÀNG

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây viêm đại tràng. 2. Triệu chứng của bệnh viêm đại tràng. 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh viêm đại tràng. II. Nội dung 1. Đại cương Viêm đại tràng là tình trạng viêm niêm mạc đại tràng. Viêm đại tràng có thể do nhiễm trùng, bệnh viêm đường ruột (IBD), thiếu máu, phản ứng dị ứng hoặc viêm đại tràng vi thể. Bệnh viêm đại tràng được chia thành các loại như sau:

- Bệnh viêm ruột – Inflammatory bowel disease (IBD): Là bệnh viêm mạn tính hoặc tái phát của đường tiêu hóa gồm viêm loét đại trực tràng (ulcerative colitis- UC) và bệnh Crohn. Viêm loét đại trực tràng (ulcerative colitis- UC) là tình trạng viêm lan tỏa, không đặc hiệu, tổn thương không rõ nguồn gốc liên tiếp trực tràng đến đại tràng, gây viêm trợt và loét niêm mạc.

- Bệnh Crohn: là bệnh viêm mạn tính không rõ nguyên nhân, đặc trưng bởi tình trạng

viêm hoặc dò tất cả các lớp của đường tiêu hóa và tổn thương phân bố không liên tục.

- Viêm đại tràng giả mạc (PC): Viêm đại tràng giả mạc (PC) xảy ra do sự phát triển quá mức của vi khuẩn Clostridium difficile. Loại vi khuẩn này thường sống trong ruột nhưng không gây ra vấn đề gì vì nó được cân bằng nhờ sự hiện diện của vi khuẩn có lợi. - Viêm đại tràng do thiếu máu cục bộ (IC): Viêm đại tràng do thiếu máu cục bộ (IC) xảy ra khi lưu lượng máu đến đại tràng đột ngột bị cắt đứt hoặc hạn chế. Cục máu đông là một trong số các lý do gây tắc nghẽn đột ngột thường gặp. Các bệnh lý và yếu tố làm tăng nguy cơ viêm đại tràng do thiếu máu như: Viêm mạch; bệnh đái tháo đường; Ung thư đại tràng; mất nước; mất máu; suy tim; chấn thương; tác dụng phụ của thuốc, phẫu thuật vùng bụng hoặc động mạch lớn như động mạch chủ.

- Viêm đại tràng vi thể: là tình trạng tổn thương đại tràng gây nên tiêu chảy nước kéo

dài.

- Viêm đại tràng dị ứng ở trẻ sơ sinh: Viêm đại tràng dị ứng là một tình trạng xảy ra ở trẻ sơ sinh, thường trong vòng hai tháng đầu sau khi sinh. Tình trạng này có thể gây ra các triệu chứng ở trẻ sơ sinh như trào ngược, nôn, quấy khóc và có thể có máu trong phân.

2. Nguyên nhân - Nguyên nhân chính xác của viêm đại tràng vẫn chưa được biết rõ. - Các yếu tố sau đây có thể đóng vai trò trong sự phát triển của bệnh: + Yếu tố di truyền. + Rối loạn hệ thống miễn dịch. + Yếu tố môi trường (chế độ ăn, stress).

246

+ Nhiễm khuẩn khuẩn (vi khuẩn như E. coli, Salmonella; virus như Cytomegalovirus;

ký sinh trùng như Entamoeba histolytica).

+ Tác dụng phụ của thuốc (như kháng sinh gây viêm đại tràng giả mạc). 3. Triệu chứng - Triệu chứng viêm đại tràng cấp tính: + Đau quặn thắt bụng dưới, dọc theo khung đại tràng. + Đầy hơi, chướng bụng. + Tiêu chảy, phân có thể kèm máu, đi nhiều lần trong ngày. + Chán ăn, mệt mỏi. + Có thể kèm sốt nhẹ. - Triệu chứng viêm đại tràng mãn tính: Triệu chứng tùy thuộc nguyên nhân gây viêm

đại tràng. Người bệnh thường có các biểu hiện như:

+ Đau bụng kéo dài ở bên trái bụng dưới và hai bên vùng bụng dưới, cơn đau thường

giảm khi đã đi đại tiện.

+ Phân lỏng và đi nhiều lần trong ngày nhưng cũng nhiều trường hợp táo bón, phân

lẫn máu hoặc nhầy.

+ Cơ thể mệt mỏi, suy nhược, sụt cân. 4. Cận lâm sàng - Nội soi đại tràng (colonoscopy) là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán viêm đại tràng, nội soi giúp xác định mức độ viêm, loét, hoặc tổn thương đặc trưng của từng loại viêm đại tràng.

- Xét nghiệm máu: Kiểm tra tình trạng viêm, thiếu máu, và các dấu hiệu nhiễm trùng

hoặc rối loạn khác

- Xét nghiệm phân: Phát hiện vi khuẩn, ký sinh trùng - Chụp CT hoặc MRI: Đánh giá cấu trúc đại tràng, phát hiện biến chứng (như áp xe,

rò, chít hẹp), hoặc xác định tổn thương ngoài đại tràng (như trong bệnh Crohn)

5. Chẩn đoán - Chẩn đoán xác định viêm đại tràng dựa trên: + Triệu chứng lâm sàng: Đau bụng, tiêu chảy (có máu/nhầy), mệt mỏi, sụt cân. + Tiền sử bệnh: Tiền sử gia đình, nhiễm trùng, hoặc bệnh lý nền. + Cận lâm sàng:  Nội soi đại tràng: Quan sát tổn thương đặc trưng, sinh thiết xác định loại viêm.  Xét nghiệm máu: Viêm (CRP/ESR tăng), thiếu máu (hemoglobin giảm).  Xét nghiệm phân: Vi khuẩn (C. difficile), ký sinh trùng, calprotectin tăng.  Chụp CT/MRI: Phát hiện biến chứng (áp xe, rò, chít hẹp). - Chẩn đoán phân biệt + Hội chứng ruột kích thích (IBS): Đau bụng, tiêu chảy/táo bón xen kẽ, nhưng không

có viêm niêm mạc trên nội soi, calprotectin bình thường.

+ Ung thư đại tràng: Khối u trên nội soi, sinh thiết cho thấy tế bào ung thư, thường

gặp ở người >50 tuổi.

247

+ Viêm ruột thừa: Đau khu trú hố chậu phải, sốt, bạch cầu tăng, không có tổn thương

đại tràng trên nội soi.

+ Nhiễm trùng khác: Viêm dạ dày-ruột do virus (rotavirus, norovirus) thường tự khỏi,

không có tổn thương niêm mạc trên nội soi.

6. Biến chứng - Bệnh nhân viêm loét đại tràng và bệnh crohn thường có các biến chứng như: + Chít hẹp đại tràng. + Rò ruột. + Áp xe đại trực tràng. + Thủng ruột hoặc phình đại tràng nhiễm độc. - Viêm loét đại tràng lâu ngày còn tăng nguy cơ phát triển ung thư ruột . - Ngoài ra, các biến chứng ngoài đường tiêu hóa có thể gặp như: loãng xương, thiếu

máu, sỏi mật, loét áp tơ, viêm đường mật xơ hóa nguyên phát, viêm khớp…

7. Điều trị - Điều trị viêm đại tràng nhằm mục đích kiểm soát các triệu chứng, giảm viêm, và

ngăn ngừa biến chứng.

- Các phương pháp điều trị bao gồm: + Thuốc: thuốc chống viêm, thuốc ức chế miễn dịch và thuốc sinh học. + Thay đổi chế độ ăn uống: tránh các loại thực phẩm kích thích đại tràng. + Phẫu thuật: trong trường hợp bệnh nặng hoặc có biến chứng. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc đầy đủ - Làm các xét nghiệm, cận lâm sàng kịp thời. - Phụ Bác sỹ thực hiện các thủ thuât (nếu có). - Theo dõi toàn trạng của người bệnh đặc biệt là các triệu chứng như tình trạng thiếu

máu, đau bụng dọc khung đại tràng và 2 hố chậu, tình trạng đi cầu…

- Hướng dẫn chế độ ăn uống phù hợp bệnh lý. - Hướng dẫn vệ sinh. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Động viên, an ủi, chia sẻ với người bệnh. + Khuyên khích người bệnh duy trì tinh thần lạc quan và tích cực, xây dựng các kỹ

năng đối phó với stress, thích nghi với bệnh tật và cải thiện chất lượng cuộc sống.

+ Tư vấn tâm lý giúp người bệnh hiểu rõ hơn về bệnh, tuân thủ phác đồ điều trị và

hợp tác tốt với Bác sỹ.

+ Các kỹ thuật giảm căng thẳng như yoga, thiền, và tập thể dục nhẹ nhàng, cải thiện

giấc ngủ.

+ Tuân thủ điều trị bệnh theo hướng dẫn của Bác sỹ và tái khám định kỳ. - Vệ sinh + Vệ sinh cá nhân sạch sẽ, thay quần áo hàng ngày.

248

+ Vệ sinh sạch sẽ sau mỗi lần đại tiểu tiện. - Vận động-Phục hồi chức năng + Giảm căng thẳng: như yoga, thiền định giúp thư giãn tinh thần và giảm lo âu. + Vận động nhẹ nhàng (như đi bộ 15-30 phút/ngày, tránh vận động mạnh trong giai đoạn cấp tính), tập luyện thường xuyên để cải thiện chức năng tiêu hóa, giúp tăng cường sức khỏe.

+ Duy trì cân nặng hợp lý. + Phục hồi chức năng bao gồm các liệu pháp như xoa bóp, nhiệt trị liệu và điện trị liệu có tác dụng giảm đau, giảm co thắt, cải thiện chức năng tiêu hóa nên được thực hiện dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế.

- Chế độ dinh dưỡng + Thực phẩm nên tránh: Người bệnh tránh các loại thực phẩm có thể kích thích đại tràng như thức ăn cay nóng, nhiều dầu mỡ, sữa, và các sản phẩm từ sữa (có đường lactose trong sữa gây đầy bụng, chướng hơi).

+ Có thể dùng các loại sữa thực vật như sữa đậu nành, sữa hạnh nhân, sữa yến mạch,.. + Trong giai đoạn cấp tính (tiêu chảy nhiều) nên giảm chất xơ tạm thời, sau đó tăng

dần khi ổn định.

+ Chia nhỏ bữa ăn: Ăn nhiều bữa nhỏ trong ngày thay vì ăn ba bữa lớn để giảm tải

cho hệ tiêu hóa.

+ Uống đủ nước: Đảm bảo uống đủ nước để bù đắp lượng nước mất đi do tiêu chảy. 9.2. Phòng bệnh - Khám sức khỏe định kỳ để tầm soát bệnh tật, phát hiện và điều trị sớm bệnh viêm

đại tràng.

- Chế độ ăn uống có vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa bệnh viêm đại tràng. Người bệnh nên hạn chế đồ ăn chế biến sẵn, thức ăn nhanh, thức ăn nhiều dầu mỡ, chất béo, thực phẩm chứa cafein, đồng thời tránh xa rượu, bia và thuốc lá.

- Nên uống nhiều nước, dùng thực phẩm ít chất béo; tăng cường chất xơ trong chế độ

ăn, đồng thời tránh căng thẳng, stress; nên vận động mỗi ngày. - Rửa tay thường xuyên để tránh nhiễm khuẩn đường ruột. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây viêm đại tràng. 2. Triệu chứng của bệnh viêm đại tràng. 3. Cách phòng bệnh viêm đại tràng. Tài liệu tham khảo 1. PGS. TS Châu Ngọc Hoa, Trường Đại học y dược Thành phố Hồ Chí Minh (2012),

Điều trị học nội khoa, Nhà xuất bản Y học.

2. PGS.TS.BS Nguyễn Trường Sơn (2013), Phác đồ điều trị nội khoa, nhà xuất bản y

học Bệnh viện Chợ rẫy

249

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM ĐƯỜNG MẬT

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây viêm đường mật. 2. Triệu chứng của bệnh viêm đường mật. 3. Chế độ dinh dưỡng, vệ sinh trong quá trình điều trị viêm đường mật. II. Nội dung 1. Đại cương Viêm đường mật là tình trạng viêm nhiễm xảy ra tại hệ thống đường dẫn mật (bao gồm ống gan, ống mật chủ), thường do sự tắc nghẽn và nhiễm khuẩn. Đây là một bệnh lý có thể diễn tiến nhanh chóng và gây nguy hiểm nếu không được điều trị kịp thời.

2. Nguyên nhân: - Sỏi mật: Đây là nguyên nhân phổ biến nhất, sỏi mật gây tắc nghẽn đường mật, tạo

điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập và gây nhiễm trùng.

- Nhiễm khuẩn: Các vi khuẩn như E.coli, Klebsiella, Enterococcus có thể xâm nhập

vào đường mật qua máu, dịch mật hoặc từ các ổ nhiễm trùng khác trong cơ thể.

- U đường mật: Các khối u ác tính hoặc lành tính trong đường mật gây chèn ép, tắc

nghẽn đường dẫn mật.

- Dị dạng đường mật bẩm sinh: Một số người sinh ra đã có dị dạng đường mật, dễ bị

viêm nhiễm.

- Các nguyên nhân khác: Tổn thương đường mật do phẫu thuật, viêm tụy cấp, ký sinh

trùng, sốc nhiễm trùng... 3. Triệu chứng Viêm đường mật bao gồm thể cấp tính và mạn tính. Trong đó, viêm đường mật cấp có

diễn tiến nhanh, đột ngột và nặng nề, dễ gây biến chứng nếu không xử trí kịp thời.

Triệu chứng điển hình của viêm đường mật cấp được gọi là tam chứng Charcot, bao

gồm:

- Đau bụng: Là triệu chứng nổi bật và thường xuất hiện đầu tiên. Đau thường ở vùng hạ sườn phải, có thể lan lên vai phải, sau lưng hoặc vùng ngực, kèm theo phản ứng cơ vùng thượng vị. Cơn đau có thể dữ dội, liên tục.

- Sốt cao: Là dấu hiệu quá trình viêm. Nếu trong giai đoạn cấp tính sốt có thể lên tới

39 – 40oC, kèm theo rét run, vã mồ hôi

- Vàng da, vàng mắt: Do ứ mật, sắc tố mật ngấm vào máu gây vàng da, niêm mạc,

kèm theo nước tiểu sẫm màu.

Nếu bệnh diễn tiến nặng, tam chứng Charcot có thể tiến triển thành ngũ chứng

Reynolds, bao gồm:

- Tam chứng Charcot. - Rối loạn tri giác. - Hạ huyết áp.

250

- Biểu hiện sốc nhiễm trùng, đe dọa tính mạng. 4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm máu: + Công thức máu: Thường thấy tăng bạch cầu, đặc biệt là bạch cầu đa nhân trung tính,

phản ánh tình trạng viêm nhiễm.

+ Sinh hóa máu: • Bilirubin: Tăng cao, đặc biệt là bilirubin trực tiếp, là dấu hiệu điển hình của ứ mật. • Các men gan: AST, ALT, ALP, GGT tăng cao, phản ánh tổn thương tế bào gan. • Protein toàn phần và albumin: Có thể giảm do suy dinh dưỡng hoặc tổn thương gan. • Amylase và lipase: Có thể tăng cao nếu viêm đường mật kèm theo viêm tụy. - Chẩn đoán hình ảnh: + Siêu âm bụng: Là xét nghiệm đầu tay, giúp đánh giá kích thước gan, túi mật, đường

mật, phát hiện sỏi mật, dày thành túi mật, giãn đường mật.

+ Chụp CT-scan: Cung cấp hình ảnh chi tiết hơn về đường mật, các cơ quan lân cận,

giúp phát hiện các khối u, hẹp đường mật, áp xe gan.

+ MRI: Cho hình ảnh rõ nét về đường mật, đặc biệt hữu ích trong việc đánh giá các

tổn thương mềm.

+ Chụp đường mật nội soi ngược dòng: Đây là một thủ thuật xâm lấn, cho phép trực tiếp quan sát đường mật, lấy mẫu dịch mật để nuôi cấy vi khuẩn, loại bỏ sỏi mật, nong hẹp đường mật.

+ Nội soi mật tụy ngược dòng: Ngoài chức năng chẩn đoán, nội soi mật tụy ngược dòng còn có thể dùng để điều trị một số trường hợp viêm đường mật (lấy sỏi, đặt stent, nong hẹp).

5. Chẩn đoán Chẩn đoán xác định viêm đường mật dựa trên sự phối hợp giữa: - Triệu chứng đặc trưng (tam chứng Charcot): Đau quặn gan, Sốt, Vàng da. - Xét nghiệm máu: Bạch cầu tăng cao, chủ yếu là bạch cầu đa nhân trung tính.

Bilirubin trực tiếp tăng, men gan (AST, ALT, ALP, GGT) tăng.

- Siêu âm bụng: phát hiện sỏi, giãn đường mật, dày thành túi mật. - CT scan hoặc MRI/MRCP: xác định rõ vị trí tắc nghẽn, u, áp xe gan, dị dạng mật. 6. Biến chứng Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, viêm đường mật có thể dẫn đến nhiều

biến chứng nguy hiểm, bao gồm:

- Sốc nhiễm trùng (ngũ chứng Reynolds): Là biến chứng nặng và nguy hiểm nhất. Gồm: sốt, vàng da, đau bụng + hạ huyết áp + rối loạn tri giác. Tình trạng nhiễm trùng lan tỏa, có thể dẫn đến suy đa cơ quan và tử vong.

- Áp xe gan: Do vi khuẩn từ đường mật lan vào nhu mô gan gây hình thành ổ mủ.

Biểu hiện: sốt kéo dài, đau hạ sườn phải, gan to, ấn đau.

- Viêm tụy cấp: Sỏi mật rơi xuống gây tắc nghẽn ống tụy – mật chung. Biểu hiện: đau

thượng vị lan ra sau lưng, buồn nôn, nôn nhiều.

251

- Viêm phúc mạc mật: Do vỡ túi mật hoặc vỡ đường mật gây tràn mật vào ổ bụng.

Gây đau bụng dữ dội, phản ứng thành bụng, sốc nhiễm trùng.

- Suy gan, suy thận cấp: Thường là hậu quả của sốc nhiễm trùng kéo dài. Là dấu hiệu

tiên lượng rất nặng, cần hồi sức tích cực.

- Viêm đường mật mạn tính: Do các đợt viêm tái đi tái lại. Gây hẹp đường mật, xơ

hóa đường mật làm tăng nguy cơ xơ gan mật.

7. Điều trị - Nguyên tắc điều trị viêm đường mật: + Chống nhiễm khuẩn: chọn kháng sinh có chu trình mật – ruột, phổ kháng sinh hướng vào vi khuẩn Gram âm đường ruột hoặc kháng sinh phổ rộng khuếch tán tốt vào máu và thải trừ qua gan mật, phối hợp kháng sinh điều trị vi khuẩn kị khí.

+ Dẫn lưu đương mật khi có tắc nghẽn mật qua nội soi mật tụy ngược dòng (ERCP):

cắt mở cơ Oddi lấy sỏi, giun đường mật, đặt stent đường mật.

+ Phẫu thuật giải quyết tắc nghẽn đường mật. + Điều trị cụ thể nhiễm trùng đường mật - Điều trị nội khoa: + Kháng sinh: thường dùng 10 – 14 ngày. Ưu tiên cấy máu/dịch mật và điều chỉnh theo kháng sinh đồ. Có thể kết hợp nhiều loại kháng sinh để tăng hiệu quả điều trị, nhất là khi bệnh nặng.

+ Điều trị triệu chứng: • Hạ sốt, giảm đau: paracetamol 500mg có thể uống cách 6-8 giờ/lần. • Giảm đau, giãn cơ trơn: drotaverin HCl (No-spa) viên 40mg hoặc alverin citrat

(Spasmaverin) viên 40mg. • Bù dịch, điện giải. + Điều trị chống sốc nhiễm khuẩn (nếu có) • Thở oxy. • Truyền dịch bồi phụ nước điện giải theo áp lực tĩnh mạch trung tâm. • Phối hợp kháng sinh. • Dùng thuốc vận mạch như: dopamin, noradrenalin, adrenalin, dobutamin. • Giải quyết nguyên nhân, vừa hồi sức vừa dẫn lưu/phẫu thuật. - Dẫn lưu đường mật: + Chụp mật tụy ngược dòng (ERCP) loại bỏ tắc nghẽn như: sỏi, giun, ung thư hoặc

đặt stent đường mật.

+ Dẫn lưu mật qua da. + Nội soi cửa sổ bên cắt cơ Oddi. - Phẫu thuật: + Lấy sỏi qua mổ nội soi. + Phẫu thuật giải phóng đường mật khi có tắc nghẽn, viêm phúc mạc mật. + Phẫu thuật thắt động mạch gan hoặc cắt phân thùy gan trong chảy máu đường mật. 8. Chăm sóc điều dưỡng

252

- Động viên tinh thần người bệnh. Hướng dẫn người bệnh nghỉ ngơi hợp lý, tư thế

nằm thoải mái.

- Thực hiện thuốc, cận lâm sàng…theo y lệnh. - Thực hiện giảm đau, hạ sốt cho người bệnh bằng phương pháp vật lý. - Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật (nếu có). - Theo dõi dấu hiệu sinh tồn: Huyết áp, mạch, nhịp thở, nhiệt độ thường xuyên. - Theo dõi tình trạng đau. Quan sát màu sắc da, niêm mạc. - Đo lượng dịch vào ra: Đánh giá tình trạng mất dịch. - Hướng dẫn người bệnh vệ sinh cá nhân: tắm rửa, thay quần áo, vệ sinh răng miệng. - Chăm sóc da: phòng loét tì đè cho người bệnh nằm lâu. - Hướng dẫn người bệnh chế độ ăn uống, theo dõi lượng ăn/uống trong ngày. - Phòng ngừa nguy cơ té ngã. - Chuẩn bị người bệnh trước phẫu thuật (nếu có). - Chăm sóc ống dẫn lưu nếu có: đảm bảo ống thông, sát khuẩn vùng da, theo dõi

lượng và màu sắc dịch mật.

- Báo bác sỹ khi có diễn tiến xấu. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Bệnh viêm đường mật có thể điều trị hiệu quả nếu phát hiện và điều trị sớm. + Người bệnh nên giữ tinh thần thoải mái, yên tâm điều trị, hợp tác với nhân viên y tế

trong suốt quá trình chăm sóc.

+ Người nhà nên động viên, khích lệ tinh thần, tránh để người bệnh lo âu, căng thẳng,

tạo môi trường điều trị nhẹ nhàng, thoải mái.

- Vệ sinh: + Vệ sinh da: Tắm rửa hàng ngày bằng nước ấm, sử dụng xà phòng dịu nhẹ. + Chăm sóc da: Bôi kem dưỡng ẩm để giảm ngứa. + Nếu có ống dẫn lưu hoặc vết mổ, cần giữ vùng da xung quanh vết mổ và ống dẫn

lưu sạch sẽ và khô ráo. Không chạm tay vào vết mổ và chân ống dẫn lưu.

+ Giữ vệ sinh ăn uống: ăn chín, uống sôi, rửa tay trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh. - Vận động – Phục hồi chức năng: + Trong giai đoạn đau nhiều hoặc sốt cao, nên nghỉ ngơi tại giường. + Khi tình trạng bệnh ổn định hơn, người bệnh nên bắt đầu vận động nhẹ nhàng như ngồi dậy, đi lại quanh giường để giúp lưu thông máu, hỗ trợ quá trình phục hồi nhanh chóng.

+ Tránh nằm lâu một chỗ để không bị loét da hay viêm phổi. - Chế độ dinh dưỡng: + Ăn thức ăn mềm, dễ tiêu, ít dầu mỡ, hạn chế đồ ăn chiên rán, cay nóng, chất xơ

cứng.

+ Tăng cường rau xanh, trái cây để bổ sung vitamin và chất xơ. + Chia nhỏ bữa ăn: Ăn nhiều bữa nhỏ trong ngày thay vì ăn ít bữa lớn.

253

+ Uống đủ nước mỗi ngày (khoảng 1,5 – 2 lít nếu không bị hạn chế). + Không uống rượu, bia, cà phê hay các chất kích thích. 9.2. Phòng bệnh - Chế độ ăn uống lành mạnh: + Hạn chế chất béo: Giảm tiêu thụ các loại thực phẩm giàu chất béo như thịt mỡ, đồ

chiên xào, thức ăn nhanh.

+ Tăng cường chất xơ: Ăn nhiều rau xanh, trái cây để tăng cường nhu động ruột, ngăn

ngừa táo bón và giảm nguy cơ hình thành sỏi mật.

+ Uống đủ nước: Giúp loãng dịch mật, hỗ trợ quá trình tiêu hóa và đào thải độc tố. + Hạn chế đồ ăn cay nóng, kích thích: Các loại thực phẩm này có thể gây kích ứng

đường tiêu hóa, làm tăng nguy cơ viêm nhiễm.

- Vận động thường xuyên: + Tập thể dục đều đặn: Các bài tập nhẹ nhàng như đi bộ, bơi lội, yoga giúp tăng

cường tuần hoàn máu, hỗ trợ quá trình tiêu hóa và giảm nguy cơ béo phì.

+ Tránh ngồi lâu một chỗ: Nên đứng dậy đi lại sau mỗi 30 phút ngồi làm việc hoặc

học tập.

- Kiểm soát cân nặng: Giảm cân nếu thừa cân hoặc béo phì: Béo phì là một trong

những yếu tố nguy cơ hàng đầu của sỏi mật và viêm đường mật.

- Khám sức khỏe định kỳ: + Tái khám đúng hẹn để bác sĩ kiểm tra và theo dõi tiến triển của bệnh. Uống thuốc đúng chỉ định, không tự ý bỏ thuốc hay dùng thuốc khác khi chưa có chỉ dẫn của bác sĩ.

+ Khi phát hiện các dấu hiệu tái phát như: sốt, đau hạ sườn phải, vàng da, nước tiểu

sẫm màu… phải đến khám sớm để được điều trị kịp thời.

- Các biện pháp khác: + Tránh hút thuốc: Hút thuốc làm tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh, trong đó có các bệnh

về gan mật.

+ Hạn chế uống rượu bia: Rượu bia gây tổn thương gan và làm tăng nguy cơ viêm

đường mật.

+ Vệ sinh cá nhân sạch sẽ: Giúp ngăn ngừa nhiễm trùng. + Tẩy giun định kỳ: Giúp loại bỏ giun sán, giảm nguy cơ nhiễm trùng đường mật

Câu hỏi thảo luận

1. Nguyên nhân gây viêm đường mật. 2. Triệu chứng của bệnh viêm đường mật. 3. Chế độ dinh dưỡng, vệ sinh trong quá trình điều trị viêm đường mật. Tài liệu tham khảo PGS.TS Lê Thị Bình – TS. Nguyễn Văn Chi – PGS.TS Nguyễn Đạt (2017), Điều

dưỡng các bệnh nội khoa tập 1, NXB Giáo Dục Việt Nam

254

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM RUỘT CẤP

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà: 1. Hiểu được nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của bệnh viêm ruột cấp. 2. Biết cách chăm sóc, phòng bệnh và tuân thủ điều trị đúng hướng dẫn của nhân viên

y tế.

II. Nội dung 1. Đại cương Viêm ruột cấp là tình trạng viêm nhiễm niêm mạc ruột non và/hoặc ruột già diễn tiến nhanh, thường do nhiễm khuẩn, nhiễm độc thức ăn, virus hoặc ký sinh trùng. Bệnh có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, đặc biệt là trẻ em, người già, hoặc người có sức đề kháng yếu. Thông thường, bệnh có thể hồi phục hoàn toàn nếu được phát hiện và điều trị kịp thời.

2. Nguyên nhân - Nhiễm khuẩn: Salmonella, Shigella, E. coli, Campylobacter, Vibrio cholerae... - Nhiễm virus: Rotavirus, Norovirus, Adenovirus... - Ký sinh trùng: Giardia lamblia, Entamoeba histolytica... - Ngộ độc thực phẩm: do ăn thức ăn ôi thiu, nhiễm khuẩn, uống nước bẩn. - Thuốc hoặc hóa chất: kháng sinh, NSAIDs, thuốc hóa trị. - Khác: dị ứng thực phẩm, stress, thay đổi chế độ ăn đột ngột. 3. Triệu chứng - Rối loạn tiêu hóa: đau bụng, tiêu chảy nhiều lần trong ngày, phân lỏng hoặc có

nhầy, máu.

- Buồn nôn, nôn mửa, chán ăn. - Sốt nhẹ đến cao, người mệt mỏi, đau đầu. - Mất nước: khát nước, da khô, môi khô, tiểu ít. - Trường hợp nặng có thể tụt huyết áp, mạch nhanh, truỵ mạch. 4. Cận lâm sàng - Công thức máu: có thể bạch cầu tăng. - Xét nghiệm phân: tìm hồng cầu, bạch cầu, vi khuẩn, ký sinh trùng. - Cấy phân: xác định tác nhân gây bệnh. - Điện giải đồ: kiểm tra mất nước, rối loạn điện giải (Na⁺, K⁺, Cl⁻). - Siêu âm bụng: loại trừ nguyên nhân khác (viêm ruột thừa, tắc ruột...). 5. Chẩn đoán Chẩn đoán xác định viêm ruột cấp khi: - Có tiêu chảy cấp khởi phát đột ngột, kèm đau bụng ± sốt - Có hoặc không có mất nước - Xét nghiệm phân và/hoặc công thức máu gợi ý tình trạng viêm/nhiễm trùng - Loại trừ các nguyên nhân khác gây đau bụng – tiêu chảy cấp 6. Biến chứng - Mất nước, điện giải nặng dẫn đến sốc, truỵ tim mạch.

255

- Viêm đại tràng hoại tử hoặc thủng ruột (hiếm). - Nhiễm khuẩn huyết. - Suy thận cấp do mất nước kéo dài. 7. Điều trị a. Điều trị nguyên nhân - Ngưng các thực phẩm nghi ngờ. - Dùng kháng sinh theo chỉ định bác sĩ nếu có nhiễm khuẩn. - Dùng thuốc diệt ký sinh trùng nếu do amip, giardia. - Nếu do virus: điều trị triệu chứng, bù nước, điện giải. b. Điều trị triệu chứng và nâng đỡ - Bù nước và điện giải: bằng đường uống (ORESOL) hoặc truyền dịch nếu nặng. - Thuốc giảm đau, hạ sốt: paracetamol. - Chống nôn, chống co thắt: theo chỉ định bác sĩ. - Nghỉ ngơi, ăn uống nhẹ, dễ tiêu. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Theo dõi dấu hiệu sinh tồn mạch, nhiệt độ, huyết áp, số lần đi tiêu, tính chất phân

lượng nước tiểu.

- Đánh giá tình trạng mất nước: da khô, khát nhiều, tiểu ít, môi khô. - Biểu hiện toàn thân: mệt, nôn, co giật, hạ huyết áp. - Cho bệnh nhân uống ORESOL đúng cách: từng ngụm nhỏ, chia đều trong ngày. - Hỗ trợ ăn uống: thức ăn mềm, dễ tiêu, loãng (cháo, súp), hạn chế sữa, rau sống, trái

cây chua.

- Giữ vệ sinh thân thể và vùng hậu môn sạch sẽ, khô ráo. - Đảm bảo vệ sinh tay trước và sau khi chăm sóc. - Theo dõi dấu hiệu nặng (sốt cao, mất nước, phân máu nhiều, mệt lả) → báo bác sĩ

ngay.

9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Giải thích cho người bệnh và gia đình hiểu viêm ruột cấp là bệnh thường gặp, đa số

hồi phục tốt nếu điều trị và chăm sóc đúng.

+ Động viên người bệnh yên tâm điều trị, tránh lo lắng, căng thẳng vì stress có thể

làm rối loạn nhu động ruột nặng hơn.

+ Khuyến khích người bệnh nghỉ ngơi nhiều, ngủ đủ giấc để cơ thể hồi phục nhanh. - Vệ sinh: + Rửa tay sạch bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh. + Giữ vệ sinh vùng hậu môn sau mỗi lần tiêu chảy: rửa bằng nước sạch, lau khô để

tránh hăm, viêm da.

+ Sử dụng nhà vệ sinh sạch sẽ, không dùng chung đồ cá nhân. + Đảm bảo ăn chín – uống sôi, không dùng nước lã, nước đá không đảm bảo vệ sinh. + Thu gom và xử lý phân, chất thải đúng cách để tránh lây nhiễm cho người khác.

256

- Dinh dưỡng: + Nguyên tắc chung: ăn nhẹ, dễ tiêu, chia nhỏ bữa ăn. Ăn thức ăn chín, mềm, ít dầu

mỡ, tránh sữa, đồ tanh, cay, chua.

+ Nên ăn cháo loãng, cháo thịt nạc, súp, cơm mềm. Chuối chín, táo hấp (giúp cầm tiêu chảy). Sau khi ổn định: tăng dần khẩu phần, ăn đủ nhóm chất (đạm, tinh bột, rau quả).

+ Uống đủ nước: Uống ORESOL đúng cách (pha đúng liều, uống từng ngụm nhỏ).

Uống nước đun sôi để nguội

+ Tránh ăn uống: • Thức ăn sống, tái, ôi thiu • Đồ cay nóng, nhiều dầu mỡ • Rượu bia, nước ngọt có gas, cà phê • Sữa và các chế phẩm từ sữa (trong giai đoạn tiêu chảy nhiều) - Vận động: + Trong giai đoạn cấp nghỉ ngơi tại giường, hạn chế vận động mạnh để tránh mất sức,

tụt huyết áp.

+ Khi triệu chứng giảm có thể vận động nhẹ nhàng, đi lại trong phòng để tăng tuần

hoàn.

+ Tránh lao động nặng, vận động gắng sức cho đến khi hết tiêu chảy hoàn toàn. 9.2. Phòng bệnh - Vệ sinh an toàn thực phẩm: ăn chín, uống sôi, không ăn hàng rong. - Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh. - Bảo quản thực phẩm hợp vệ sinh, không ăn thức ăn ôi thiu, quá hạn. - Dụng cụ ăn uống, chén đũa phải được rửa sạch, tráng nước sôi. - Không uống nước lã, nước đá không rõ nguồn gốc. - Xử lý phân, rác thải hợp vệ sinh để tránh lây lan. - Tiêm phòng Rotavirus cho trẻ nhỏ. - Khám sớm khi có dấu hiệu tiêu chảy, sốt, nôn nhiều, mất nước. Câu hỏi thảo luận 1. Trình bày nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của bệnh viêm ruột cấp. 2. Trình bày cách chăm sóc và tư vấn giáo dục sức khỏe cho người bệnh viêm ruột

cấp.

Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế (2022). Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh viêm ruột cấp tính. 2. Bệnh viện Bạch Mai (2023). Quy trình chăm sóc người bệnh tiêu chảy – viêm ruột

cấp.

257

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH ĐAU BỤNG CẤP

- Thời gian tiếp xúc với người bệnh tương đối ngắn, cần đưa ra biện pháp để xử trí

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà biết được: 1. Nguyên nhân của đau bụng cấp. 2. Biết được nguyên tắc và hướng điều trị đau bụng cấp. 3. Cách theo dõi người bệnh đau bụng cấp. II. Nội dung 1. Định nghĩa Đau bụng cấp có thể do nhiều loại bệnh khác nhau, từ nhẹ đến các bệnh đe dọa đến tính mạng. Đây là triệu chúng bệnh thường gặp trong cấp cứu ban đầu, nguyên nhân vô cùng đa dạng. Đánh giá người bệnh đau bụng cấp gặp rất nhiều khó khăn do:

- Biểu hiện lâm sàng không điển hình đối với người già, người suy giảm miễn dịch. - Cường độ đau không tương xứng với mức độ trầm trọng của bệnh, đôi lúc đau quằn

kịp thời. Chẩn đoán đôi khi rất khó đặc biệt là giai đoạn sớm của bệnh.

- Không có bất thường về sinh hiệu cũng không loại trừ được bệnh nặng. - Không có dấu hiệu điển hình của bụng ngoại khoa cũng không loại trừ được nguyên

quại có thể chưa phải là bệnh nặng.

nhân ngoại khoa.

Chính vì thế, chẩn đoán đau bụng cấp, cần đánh giá tình trạng người bệnh, khai thác kỹ tiền sử, định hướng chẩn đoán. Cần phải theo dõi liên tục, cân nhắc nhiều chẩn đoán phân biệt để biện pháp xử trí phù hợp, kịp thời.

2. Nguyên nhân - Nguyên nhân từ đường tiêu hóa + Rối loạn tiêu hóa, viêm ruột. + Viêm loét dạ dày. + Viêm túi mật, sỏi đường mật. + Viêm gan, áp xe gan. + Viêm tụy. + Viêm phúc mạc. + Viêm túi thừa, viêm ruột thừa. + Thủng tạng rỗng. + Thoát vị bẹn, đùi… - Nguyên nhân ngoài đường tiêu hóa + Cơn đau thắt ngực không ổn định, nhồi máu cơ tim. + Phình bóc tách động mạch chủ bụng. + Bệnh lý sản khoa: thai ngoài tử cung, các bệnh phụ khoa... + Viêm phổi, thuyên tắc phổi. + Sỏi thận, sỏi niệu quản. + Nhiễm toan ceton.

258

+ Tăng urê máu. + Co thắt cơ, tụ máu cơ. + Xoắn tinh hoàn. + Ung thư vùng ngực bụng. + Chấn thương bụng. 3. Triệu chứng - Đau bụng: Tùy theo nguyên nhân khác nhau đau bụng biểu hiện với các tính chất khác nhau như: thời gian xuất hiện và kéo dài, vị trí, hướng lan, cường độ, hoàn cảnh xuất hiện, yếu tố làm tăng cơn đau, các biểu hiện kèm theo.

- Các triệu chứng tiêu hóa kèm theo: nôn, tiêu chảy, táo bón, bí trung đại tiện... - Các triệu chứng tim mạch, hô hấp: đau ngực, ho, khó thở… - Các triệu chứng tiết niệu: tiểu khó, tiểu rắt, tiểu đục... - Các triệu chứng sinh dục: trễ kinh, ra máu, dịch âm đạo... - Các triệu chứng toàn thân: sốc, mất máu, mất nước, sốt, tình trạng nhiễm trùng… Cần khai thác kỹ tiền sử bệnh để có định hướng chẩn đoán - Tiền sử chấn thương trước đó. - Tiền sử bệnh nội ngoại khoa. - Các người bệnh có tiền sử bệnh mạch vành, rối loạn nhịp, rối loạn đông máu. - Các thuốc đang sử dụng: thuốc chống đông, corticoit, giảm đau NSAID. 4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm tại giường: Dùng que thử thai đối với phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ. - Đường huyết mao mạch. - Xét nghiệm khác: Công thức máu, đông máu tiền phẩu, đường huyết, chức năng gan thận, bilirubin, amylase máu, men tim, điện giải đồ,khí máu động mạch, tổng phân tích nước tiểu,…

- X-Quang bụng đứng không chuẩn bị: hạn chế trong chẩn đoán đau bụng cấp nhưng

- Siêu âm bụng: rất có giá trị trong chẩn đoán các bệnh lý gan mật tụy, tiết niệu, mạch

vẫn có giá trị như có thể thấy mực nước hơi, liềm hơi dưới hoành.

- Điện tim: Nghi ngờ hội chứng mạch vành, bệnh tim thiếu máu cục bộ, các người

máu lớn, đặc biệt có độ nhạy rất cao trong chẩn đoán viêm ruột thừa cấp.

- CT-Scan ổ bụng và chậu: có giá trị rất cao trong chẩn đoán đau bụng cấp không do

bệnh có triệu chứng đau bụng không điển hình.

chấn thương.

- MRI: thuận lợi hơn CT scan, quan sát mô mềm tốt hơn, cung cấp nhiều thồng tin về bệnh lý gan, mật tụy và mạc treo và cũng không ảnh hưởng bởi tia xạ, cho nên có thể khảo sát trên cả thai phụ. 5. Phân loại đau bụng 5.1. Phân loại theo nguyên nhân - Nguyên nhân từ đường tiêu hóa. - Nguyên nhân ngoài đường tiêu hóa. 5.2. Phân loại theo tình trạng người bệnh

259

- Người bệnh có tình trạng cấp cứu khẩn. - Người bệnh có tình trạng cấp cứu nội khoa. - Người bệnh có tình trạng cấp cứu nội khoa. - Người bệnh cần sử dụng thuốc giảm đau. - Người bệnh có tình trạng ổn định. 6. Biến chứng của đau bụng cấp Nếu không được điều trị kịp thời, đau bụng cấp có thể dẫn đến các biến chứng nguy

- Viêm phúc mạc: Nhiễm trùng nghiêm trọng ở khoang bụng, có thể đe dọa tính mạn. - Tắc ruột: Một phần ruột bị tắc nghẽn, gây đau bụng dữ dội, buồn nôn, nôn và không

hiểm như:

- Chảy máu trong: Chảy máu trong ổ bụng có thể gây sốc và tử vong - Hoại tử: Mô bị chết do thiếu máu cung cấp, thường xảy ra ở các cơ quan bị viêm

thể đi tiêu

- Suy đa tạng: Các cơ quan trong cơ thể ngừng hoạt động do nhiễm trùng nặng hoặc

nhiễm nặng

sốc

7. Điều trị 7.1. Nguyên tắc điều trị - Nguyên nhân đe dọa tính mạng phải ưu tiên xử trí cấp cứu. - Loại trừ có thai ở người bệnh nữ trong độ tuổi sinh sản. - Phát hiện sớm các dấu hiệu sốc, bụng ngoại khoa. 7.2. Điều trị Hồi sức nhanh chóng đối với các trường hợp đe dọa tính mạng - Bù dịch, máu thích hợp, thuốc vận mạch sớm để ngăn ngừa tình trạng choáng không

- Hội chẩn các chuyên khoa: ngoại, sản, tim mạch. Can thiệp sớm sẽ quyết định cho

hồi phục hay suy đa phủ tạng.

sự cải thiện tình trạng cấp cứu. - Các bước cần làm ngay: + Mắc monitor theo dõi mạch, huyết áp, SpO2, điện tim tùy theo trường hợp cụ thể. + Đặt đường truyền tĩnh mạch, nếu có sốc phải đặt 2 đường ngoại vi cỡ lớn. + Nhịn ăn nếu người bệnh có nghi ngờ chỉ định ngoại khoa. + Làm các xét nghiệm cơ bản, đông máu và các xét nghiệm cần cho phẫu thuật. + Đặt ống thông dạ dày dẫn lưu nếu bụng trướng, cần theo dõi dịch dạ dày. + Hạn chế hoặc chú ỷ đặc biệt khi di chuyển người bệnh đi chụp chiếu, siêu âm. Ưu

tiên làm các thăm dò cận lâm sàng tại chỗ

Giảm đau đầy đủ: Cần cho giảm đau cấp cứu nếu đau > 4/10. Tùy theo loại cơn đau

- Cơn đau co thắt: Buscopan, Visceralgin, Nospa, atropin. - Cơn đau kích thích thành bụng: Perfalgan, Efferalgan, bọc dạ dày. - Cơn đau lan: phong bế thuốc tê: Feldene. - Cơn đau phối hợp: phối hợp nhiều thuốc hoặc morphin (nên dùng đúng liều).

mà cho thuốc phù hợp:

260

- Các biện pháp giảm đau phối hợp: chườm lạnh, động viên, chọn tư thế đỡ đau... Điều trị nguyên nhân - Đối với các người bệnh có chẩn đoán rõ ràng: điều trị theo phác đồ chuẩn. - Đối với các người bệnh chưa có chẩn đoán rõ ràng: - Cần loại trừ các nguyên nhân nguy hiểm biểu hiện kín đáo, không điển hình như:

Viêm ruột thừa, thai ngoài tử cung, vỡ tạng rỗng.

- Cần theo dõi người bệnh, khám đi khám lại nhiều lần, theo dõi sau quá trình điều trị để phát hiện sự tiến triễn của các triệu chứng để có hướng chẩn đoán và điều trị tiếp theo. - Đối với các người bệnh có tình trạng ổn định: cần dặn dò người bệnh khi ra viện,

cần nhập viện trở lại ngay khi có các dấu hiệu:

+ Đau kéo dài hơn 24 giờ hoặc đau nặng hơn. + Cơn đau trước đó mơ hồ nhưng sau đó khu trú một chỗ (như trong viêm ruột thừa. + Theo các triệu chứng, sốt cao, rét run. + Có biểu hiện ngất. + Bụng chướng căng. + Nôn ra máu, đi cầu ra máu. + Các triệu chứng bất thường khác. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Cho người bệnh nằm tư thế thích hợp - Theo dõi dấu hiệu sinh tồn, tri giác, tình trạng đau bụng, nôn… - Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng - Phụ giúp bác sĩ làm thủ thuât (nếu có) - Chuẩn bị người bệnh trước mổ (nếu cần) - Động viên, trấn an tinh thần người bệnh, người nhà người bệnh. - Cho người bệnh nhịn ăn hoặc chế độ ăn phù hợp theo y lệnh. - Thực hiện vệ sinh cá nhân cho người bệnh (khi cần). 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: Người bệnh được giải thích rõ ràng về bệnh tình và quá trình điều trị để

bệnh nhân hiểu và yên tâm

- Vệ sinh: Giữ vệ sinh cá nhân - Vận động - phục hồi chức năng: Để nằm nghỉ ngơi thoải mái, tư thế dễ chịu nhất,

tránh suy nghĩ, lo lắng. Tránh vận động mạnh. Người bệnh đau bụng kèm nôn nằm nghiêng về một bên đề phòng hít sặc.

- Chế độ dinh dưỡng: + Nhịn ăn uống khi có nghi ngờ cấp cứu ngoại khoa. + Ăn lỏng, ăn từng ít một, uống nước mát lạnh nếu có nôn ra máu, khi người bệnh ổn

định, cho người bệnh ăn đầy đủ dinh dưỡng phù hợp với các nguyên nhân bệnh.

9.2. Phòng bệnh - Có chế độ nghỉ ngơi và làm việc phù hợp với tỉnh trạng bệnh. - Điều trị triệt để các bệnh gây ra đau bụng cấp.

261

- Tuân thủ chế độ ăn uống, phù hợp với nguyên nhân của bệnh . - Tuân thủ dùng thuốc theo hướng dẫn của bác sỹ. - Khi bị đau bụng cấp, cần báo cho nhân viên y tế về tiền sử bệnh nội khoa, ngoại

khoa, các thuốc điều trị trước đó giúp bác sỹ có hướng chẩn đoán và điều trị sớm.

- Tái khám ngay nếu có các dấu hiệu sau: + Đau kéo dài hơn 24 giờ hoặc đau nặng hơn. + Cơn đau trước đó mơ hồ nhưng sau đó khu trú một chỗ( như trong viêm ruột thừa. + Theo các triệu chứng, sốt cao, rét run. + Có biểu hiện ngất. + Bụng chướng căng. + Nôn ra máu, đi cấu ra máu. + Các triệu chứng bất thường khác Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân của đau bụng cấp? 2. Cách theo dõi người bệnh đau bụng cấp? 3. Cách dự phòng đau bụng cấp? 4. Khi náo cần đi tại khám ngay? Tài liệu tham khảo 1. Bệnh viện Bạch Mai (2011), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh nội khoa, lưu

hành nội bộ.

2. Bệnh viện Chợ Rẫy (2019), Phác đồ điều trị đau bụng cấp, lưu hành nội bộ.

262

Chương V Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Thận – Tiết niệu

263

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH SUY THẬN CẤP

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà hiểu và thực hiện được: 1. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của bệnh suy thận cấp. 2. Cách chăm sóc, phòng ngừa và tuân thủ điều trị cho người bệnh suy thận cấp. II. Nội dung 1. Đại cương Suy thận cấp là hội chứng gây ra bởi nhiều nguyên nhân, có thể là nguyên nhân ngoài thận hoặc tại thận, làm suy sụp và mất chức năng tạm thời, cấp tính của cả hai thận, do ngừng hoặc suy giảm nhanh chóng mức lọc cầu thận. Biểu hiện lâm sàng là thiểu niệu hoặc vô niệu xảy ra cấp tính, tiếp theo là tăng các sản phẩm chuyển hóa chứa nitơ (ure, creatinin) trong máu, rối loạn cân bằng nước điện giải, rối loạn cân bằng kiềm toan, phù và tăng huyết áp. Suy thận cấp có tỉ lệ từ vong cao, nhưng nếu được chẩn đoán và điều trị kịp thời thì chức năng thận có thể hồi phục hoàn toàn hoặc gần hoàn toàn.

2. Nguyên nhân: ba nhóm nguyên nhân dựa trên sự khác nhau về cơ chế bệnh sinh. a. Nguyên nhân trước thận: bao gồm mọi nguyên nhân gây giảm dòng máu hiệu

dụng tới thận, dẫn tới giảm áp lực lọc cầu thận và gây ra thiểu niệu hoặc vô niệu.

- Gồm các nguyên nhân gây sốc: sốc giảm thể tích (mất nước, mất máu), sốc tim, sốc

nhiễm khuẩn, sốc quá mẫn, …

- Các nguyên nhân gây giảm khối lượng tuần hoàn khác: giảm áp lực keo trong hội

chứng thận hư, xơ gan mất bù, thiểu dưỡng.

b. Nguyên nhân tại thận: bao gồm các tổn thương thực thể tại thận, gặp trong các

bệnh thận:

- Bệnh cầu thận và bệnh của các mạch máu nhỏ trong thận: viêm cầu thận tiến triển nhanh, viêm màng trong tim nhiễm khuẩn bán cấp gây viêm các mạch máu trong thận, viêm cầu thận cấp sau nhiễm liên cầu khuẩn, viêm mạch máu thận trong các bệnh mạch máu hệ thống, xơ cứng bì, tăng huyết áp ác tính, hội chứng tan máu tăng ure máu, nhiễm độc thai nghén, đông máu rải rác trong lòng mạch.

- Bệnh mô kẽ thận: viêm thận kẽ do nhiễm khuẩn, viêm thận kẽ do thuốc, xâm nhập

tế bào ác tính vào mô kẽ thận (u lympho, bệnh bạch cầu, ung thư mô liên kết).

- Bệnh ống thận: hoại từ thận sau thiếu máu, nhiễm độc thận (do thuốc, chất cản quang đường tĩnh mạch, thuốc gây mê, kim loại nặng, dung môi hữu cơ, nọc độc của rắn, mật cá lớn hoặc mật động vật, nấm độc, nọc ong, thuốc thảo mộc), bệnh thận chuỗi nhẹ, tăng calci máu.

c. Nguyên nhân sau thận: Các nguyên nhân gây tắc đường dẫn nước tiểu của thận,

bao gồm:

- Tắc đường tiết niệu cao: sỏi đường tiết niệu, cục máu đông, mẩu nhú thận hoại tử,

khối u, xơ hóa phúc mạc thành sau, phẫu thuật thắt nhầm niệu quản.

- Tắc đường tiết niệu thấp: tắc niệu đạo, tắc ở cổ bàng quang (phì đại tuyến tiền liệt,

ung thư tuyến tiền liệt), hội chứng bàng quang do thần kinh.

264

3. Triệu chứng - Giai đoạn khởi phát: mệt mỏi, buồn nôn, tiểu ít dần - Giai đoạn thiểu niệu/vô niệu: + Lượng nước tiểu < 400 ml/24h hoặc không có nước tiểu. + Phù, tăng huyết áp, buồn nôn, khó thở, chán ăn. + Da sạm, hơi thở mùi ure, có thể co giật, hôn mê do tăng ure máu. - Giai đoạn đái trở lại: lượng nước tiểu tăng → nguy cơ mất nước, điện giải. - Giai đoạn hồi phục: chức năng thận dần trở lại bình thường. 4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm máu: Creatinin (Creatinin máu tăng ≥ 0,3 mg/dL (≥ 26,5 µmol/L) trong vòng 48 giờ hoặc Creatinin máu tăng ≥ 1,5 lần so với giá trị nền trong vòng 7 ngày), Ure, điện giải.

- Nước tiểu: lượng, màu sắc, tỷ trọng. - Siêu âm: đánh giá kích thước thận, ứ nước, sỏi. - Điện tim: phát hiện rối loạn do tăng Kali máu. 5. Chẩn đoán Suy thận cấp được chẩn đoán xác định khi người bệnh có tăng creatinin máu cấp tính và/hoặc thiểu niệu/vô niệu, xảy ra trong thời gian ngắn, kèm rối loạn chức năng lọc của thận.

6. Điều trị - Nhanh chóng loại bỏ nguyên nhân gây suy thận cấp - Điều chỉnh các rối loạn tuần hoàn, trong đó quan trọng là phục hồi lại lượng máu và

dịch, duy trì huyết áp đủ đảm bảo tưới máu thận.

- Phục hồi lại dòng nước tiểu - Điều chỉnh các rối loạn nội môi do suy thận cấp gây ra - Điều chỉnh chế độ ăn: + Hạn chế kali, natri: Kiểm soát rối loạn điện giải. + Giảm protein: Giảm gánh nặng cho thận. + Uống nước hợp lý: Tùy theo mức độ suy thận. - Điều trị triệu chứng phù hợp với từng giai đoạn của bệnh. - Chỉ định lọc máu ngoài thận khi cần thiết. 7. Biến chứng - Suy thận mãn tính: Đôi khi bệnh có thể gây mất chức năng thận vĩnh viễn. Tình trạng này còn được gọi là suy thận mạn tính. Các triệu chứng ban đầu bao gồm: buồn nôn và ói mửa, ăn mất ngon, ngứa, tức ngực, huyết áp cao không kiểm soát được, sụt cân bất thường… Những người bị bệnh thận giai đoạn cuối (suy thận) cần phải lọc máu suốt đời để loại bỏ chất độc, chất thải và nước dư thừa ra khỏi cơ thể hoặc ghép thận để duy trì sự sống.

- Tổn thương tim: Tim và thận có mối quan hệ mật thiết với nhau. Nếu thận hoạt động không tốt, hệ thống hormone giữ vai trò điều hòa huyết áp không ổn định khiến cho

tim phải bơm máu nhiều hơn. Tình trạng này khiến tim chịu nhiều áp lực và dễ bị tổn thương

265

- Tổn thương hệ thần kinh: Suy thận cấp có thể gây rối loạn thần kinh cơ, gây co giật,

hôn mê. Tình trạng này kéo dài sẽ khiến cho hệ thần kinh bị tổn thương khó phục hồi.

- Suy thận giai đoạn cuối: Thận lọc chất thải và nước dư thừa từ máu của người bệnh và đào thải dưới dạng nước tiểu. Người bị suy thận cấp tính dễ gặp biến chứng mãn tính và người bệnh mất dần chức năng theo thời gian và chuyển thành suy thận giai đoạn cuối. - Huyết áp cao: Những thay đổi chức năng thận do suy thận cấp tính có thể làm đảo lộn sự cân bằng tự nhiên của cơ thể đối với muối và chất lỏng. Sự thay đổi này khiến cho huyết áp của người bệnh tăng lên. Nếu không được điều trị, huyết áp cao có thể dẫn đến đau tim và đột quỵ.

- Yếu cơ: Khi chất lỏng và chất điện giải của cơ thể bị mất cân bằng do tổn thương

cấp tính ở thận và không được điều trị kịp thời có thể dẫn đến biến chứng yếu cơ.

- Tức ngực khó thở: Suy thận cấp tính dẫn đến tình trạng tích tụ chất lỏng trong phổi, khiến cho người bệnh bị khó thở. Nếu màng ngoài tim bị viêm, người bệnh còn có thể bị đau ngực.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Theo dõi dấu hiệu sinh tồn, lượng nước tiểu, tình trạng phù, cân nặng. Theo dõi kết

quả xét nghiệm điện giải, ure, creatinin.

- Thực hiện đúng y lệnh truyền dịch, thuốc, lọc máu. - Đảm bảo chế độ nghỉ ngơi tuyệt đối trong giai đoạn cấp. - Hướng dẫn người bệnh nằm đầu cao, tránh ứ đọng dịch phổi. - Giữ vệ sinh cá nhân, phòng tránh nhiễm khuẩn tiết niệu. - Theo dõi dấu hiệu nguy hiểm: khó thở, co giật, giảm ý thức → báo bác sĩ ngay. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Giữ tinh thần bình tĩnh, lạc quan, tránh lo lắng, căng thẳng. + Tin tưởng và tuân thủ điều trị của bác sĩ, không tự ý dùng thuốc. + Nghỉ ngơi đầy đủ, ngủ đủ giấc để cơ thể có thời gian hồi phục. + Trao đổi với nhân viên y tế khi có lo lắng, khó chịu bất thường. - Vệ sinh: + Giữ giường bệnh khô ráo, thông thoáng. + Giữ vệ sinh cá nhân sạch sẽ: tắm rửa, vệ sinh răng miệng hằng ngày. + Giữ da khô, sạch để tránh nhiễm trùng, nhất là khi có phù. + Vệ sinh vùng sinh dục – tiết niệu đúng cách để phòng nhiễm trùng đường tiểu. + Rửa tay thường xuyên, đặc biệt trước ăn và sau đi vệ sinh. - Dinh dưỡng: + Ăn nhạt: hạn chế muối và các thực phẩm mặn (mắm, muối, đồ hộp). + Hạn chế thực phẩm giàu kali theo hướng dẫn của bác sĩ (chuối, cam, nước dừa…

nếu kali máu cao).

+ Giảm đạm trong giai đoạn nặng (ăn lượng đạm theo chỉ định). + Uống nước theo đúng chỉ định (không uống quá nhiều hoặc quá ít). + Chia nhỏ bữa ăn, ăn thức ăn dễ tiêu. + Tránh rượu bia, thuốc lá, nước ngọt có gas. - Vận động: + Nghỉ ngơi nhiều trong giai đoạn nặng của bệnh. + Khi tình trạng ổn định, vận động nhẹ nhàng: ngồi dậy, đi lại chậm trong phòng theo

266

khả năng.

+ Tránh gắng sức, không mang vác nặng. + Thay đổi tư thế thường xuyên để tránh loét và ứ trệ tuần hoàn. 9.2. Phòng bệnh - Uống đủ nước (1,5–2 lít/ngày nếu không chống chỉ định). - Điều trị triệt để các bệnh có thể gây suy thận (tăng huyết áp, đái tháo đường, sỏi

thận...).

- Không tự ý dùng thuốc giảm đau, kháng sinh, thuốc cản quang... khi chưa có chỉ

định.

- Khám sức khỏe định kỳ 6 tháng/lần. - Tái khám đúng hẹn, đặc biệt sau khi xuất viện. - Khi có dấu hiệu bất thường (tiểu ít, phù, khó thở, mệt mỏi) cần đến cơ sở y tế ngay. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của bệnh suy thận cấp? 2. Cách chăm sóc và giáo dục sức khỏe cho bệnh nhân suy thận cấp? Tài liệu tham khảo: 1. Bộ Y tế (2015), Quyết định số 3931/QĐ-BYT ngày 21 tháng 9 năm 2015 về việc ban hành tài liệu chuyên môn “Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số bệnh về thận và tiết niệu”

2. Trường Đại học Y Hà Nội (2023), Bài giảng Điều dưỡng nội khoa – Suy thận cấp

267

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH CƠN ĐAU QUẶN THẬN

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và gia đình biết được: 1. Nguyên nhân và các yếu tố nguy gây cơn đau quặn thận. 2. Triệu chứng của cơn đau quặn thận. 3. Cách theo dõi và dự phòng cơn đau quặn thận. II. Nội dung 1. Định nghĩa Cơn đau quặn thận là một tình trạng cấp tính, thường gây ra bởi sỏi thận hoặc các vấn đề khác liên quan đến đường tiết niệu. Cơn đau này có thể rất dữ dội và bất ngờ, khiến người bệnh vô cùng khó chịu.

Cơn đau quặn thận cấp tính thường xảy ra sau khi làm việc gắng sức hoặc vận động mạnh, cơn đau quặn thận được mô tả là đau như trời giáng bởi tính chất đau dữ dội và nghiêm trọng.

Tuy nhiên, tình trạng này dễ bị nhầm lẫn với nhiều tình trạng khác, do đó cần chẩn đoán nhanh, chính xác để có hướng điều trị đúng. Trong cấp cứu cơn đau quặn thận chủ yếu là điều trị giảm đau, xử trí các trưởng hợp có biến chứng và phát hiện các trường hợp cần xử trí cấp cứu. 2. Nguyên nhân Cơn đau quặn thận xảy ra khi đường tiểu bị tắc nghẽn khiến nước tiểu ứ đọng tại thận, các tế bào thận bị ứ nước và căng chướng làm tăng áp lực trong thận. Các nguyên nhân gây cơn đau quặn thận thường gặp nhất bao gồm:

- Sỏi niệu quản: Sỏi di chuyển làm tắc nghẽn niệu quản khiến nước tiểu không được lưu thông làm tăng áp lực trong thận gây ra các cơn đau quặn, dữ dội. Sỏi niệu quản thường hay cứng và xù xì nên dễ gây tổn thương niệu quản, làm xuất hiện thêm dấu hiệu đái máu đại thể.

- Sỏi thận: Sỏi cư trú tại nhiều ngóc ngách của thận gây cản trở quá trình lưu thông

máu và có thể dẫn đến những cơn đau quặn thận.

- Xuất huyết đài – bể thận: Gây hình thành các cục máu đông di chuyển theo dòng

chảy nước tiểu có thể làm tắc nghẽn niệu quản gây căng chướng trong thận.

- Niệu quản bị chít hẹp: Viêm mạn tính, khối u hoặc bất thường trong cấu trúc niệu

quản đều là nguyên nhân khiến niệu quản bị chít hẹp.

- Viêm, nhiễm trùng: Viêm đường tiết niệu, nhiễm trùng thận, viêm cầu thận gây phù

nề đường tiết niệu ảnh hưởng đến quá trình lưu thông nước tiểu.

- Các khối u: U thận, u bàng quang, thận đa nang, suy thận giai đoạn cuối. - Tác dụng phụ của một số loại thuốc có thể gây tổn thương mô thận. 3. Triệu chứng Dấu hiệu nhận biết: Cơn đau quặn thận được nhận biết qua một số biểu hiện sau: - Thời điểm xuất hiện: Sau một hoạt động gắng sức như khuân vác vật nặng, đi xe

đường dài…

268

- Vị trí cơn đau quặn thận: Cơn đau xuất hiện từ vùng hố thắt lưng một bên hoặc cả

hai bên, sau đó lan xuống vùng hạ sườn, bẹn và cơ quan sinh dục ngoài.

- Tính chất cơn đau: Cơn đau xảy ra dữ dội, đột ngột theo từng cơn mà dù có thay đổi

tư thế cũng không thấy đỡ đau.

- Thời gian đau: Kéo dài 20 phút đến hàng giờ. - Cơn đau quặn thận thường ở vị trí hố thắt lưng phía mạn sườn Triệu chứng đi kèm với cơn đau quặn thận: Người bị đau quặn thận cũng có thể

gặp một số triệu chứng đi kèm như:

- Vã mồ hôi hột, mặt tái nhợt, sốt cao ớn lạnh. - Mệt mỏi, chóng mặt, buồn nôn hoặc nôn mửa. - Buồn đi tiểu nhưng tiểu đau, buốt, tiểu khó hoặc tiểu ra máu. - Hơi thở hôi, có vị kim loại trong miệng, khó thở, phù chi…là dấu hiệu cho thấy

chức năng thận đang bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

4. Cận lâm sàng - XQuang hệ tiết niệu không chuẩn bị: có thể phát hiện sỏi cản quang, đặc biệt người bệnh đã có tiền sử sỏi cản quang, không chỉ định cho phụ nữ có thai, phụ nữ ờ độ tuổi sinh đẻ cần loại trừ khả năng có thai trước khi chụp (chậm kinh, test thai), tốt nhất là không nên chụp XQuang mà nên làm siêu âm hệ tiết niệu.

- Siêu âm hệ tiết niệu: lựa chọn đầu tay, tuy nhiên có thể không thấy nếu sỏi bé ở

vùng thấp.

- CT-Scan hệ tiết niệu không cản quang: lựa chọn số 1 để xác định vị trí và kích thước của sỏi, có thể thay thế cho cả XQuang và siêu âm, có thể tiêm thuốc cản quang để đánh giá độ ngấm thuốc của thận.

- Xét nghiệm nước tiểu: tổng phân tích nước tiểu thấy hồng cầu, nếu không có hồng

cầu niệu vẫn không loại trừ được sỏi niệu quản.

5. Chẩn đoán Chẩn đoán xác định - Đau dữ dội: Cơn đau thường bắt đầu đột ngột và rất dữ dội, thường xuất hiện ở

vùng thắt lưng, lan xuống bụng dưới hoặc háng.

- Tiểu máu: Máu trong nước tiểu có thể có màu đỏ tươi hoặc nâu sẫm. - Tiểu buốt, tiểu rắt: Khi có nhiễm trùng kèm theo. - Buồn nôn, ói mửa: Do cơn đau quá dữ dội. - Sốt: Nếu có nhiễm trùng. - Siêu âm bụng: Giúp hình ảnh hóa thận, sỏi thận, niệu quản, bàng quang. - Chụp X-quang bụng không chuẩn bị: Có thể phát hiện sỏi canxi. Chẩn đoán phân biệt: Rất nhiều trường hợp nhầm lẫn cơn đau quặn thận với một số bệnh lý khác dẫn đến chậm trễ trong điều trị. Dưới đây là một số đặc điểm giúp bạn có những nhận định chính xác hơn:

- Đau quặn thận do viêm bể thận cấp tính, sỏi bể thận: Cơn đau khu trú ở vùng mạn sườn, thắt lưng, dưới xương sườn thứ 12, bên ngoài của khối cơ chung thắt lưng – cùng, sau đó lan ra phía trước, hướng về phía rốn và hố chậu.

269

- Đau niệu quản do sỏi niệu quản, chít hẹp niệu quản, u niệu quản: Cơn đau xuất phát từ hố thắt lưng và lan dần xuống dưới, dọc theo đường đi của niệu quản đến hố chậu, bộ phận sinh dục và mặt trong của đùi, kèm theo đó là biểu hiện sốt cao, rét run.

- Viêm ruột thừa cấp tính: Đau hố chậu phải, điểm MacBurney dương tính (nằm ở điểm 1/3 ngoài trên đường nối giữa gai chậu trước trên và rốn), kèm theo sốt nhẹ 37- 38oC, buồn nôn, nôn, bạch cầu tăng,…

- Cơn đau dạ dày-tá tràng cấp tính: Tiền sử có loét dạ dày-tá tràng: đau bụng thường

xuất hiện lúc đói (10 giờ sáng, 4 giờ chiều hoặc đau về đêm).

- Đau quặn gan do sỏi đường mật: Cơn đau vùng hạ sườn phải kèm theo sốt cao rét

run, vàng mắt, vàng da,…Siêu âm gan mật thấy sỏi ống mật, đường mật trong gan giãn.

- Cơn đau do viêm rễ dây thần kinh: Đau thay đổi theo tư thế, đau nhói ở cả 2 bên

xương sống.

- Chửa ngoài tử cung vỡ: chậm kinh, ra máu âm đạo, test thai dương tính, siêu âm xác

định khối vỡ.

- Vỡ phình động mạch chủ bụng: tăng huyết áp, đái tháo đường, khối phồng đập theo

mạch, tiếng thổi,…

- Tắc ruột cấp: nôn, bí trung đại tiện, bụng trướng, chụp XQuang bụng không chuẩn

bị có mức nước – mức hơi, không đái máu.

- Nhồi máu thận: cơ địa bệnh lý tắc mạch như rung nhĩ, suy tim, rối loạn mỡ máu…

chụp cắt lớp có thuốc cản quang giúp chẩn đoán xác định.

6. Biến chứng - Tổn thương thận: + Giãn, ứ nước thận: Sỏi gây tắc nghẽn đường tiểu, khiến nước tiểu ứ đọng lại trong

thận, gây giãn đài thận và bể thận.

+ Nhiễm trùng thận: Nước tiểu ứ đọng tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển, gây viêm

nhiễm thận.

+ Áp xe quanh thận: Mủ tích tụ xung quanh thận. + Vỡ đài thận: Trong trường hợp sỏi quá lớn và gây áp lực quá mạnh lên đài thận. + Suy thận cấp, suy thận mạn: Nếu không được điều trị kịp thời, chức năng thận có

thể suy giảm nghiêm trọng.

- Nhiễm trùng đường tiết niệu: Vi khuẩn gây nhiễm trùng có thể lan rộng từ thận

xuống niệu quản, bàng quang và niệu đạo.

- Sốc nhiễm trùng: Trong trường hợp nhiễm trùng nặng, vi khuẩn có thể xâm nhập

vào máu gây sốc nhiễm trùng, đe dọa tính mạng.

- Tắc nghẽn đường tiết niệu hoàn toàn: Sỏi lớn có thể gây tắc nghẽn hoàn toàn đường

tiểu, dẫn đến bí tiểu.

7. Điều trị 7.1. Giảm đau - Thuốc giảm đau chống viêm không steroid: Piroxicam (Feldene) 20mg tiêm bắp

hoặc indomethacin 100mg đặt hậu môn. - Pertalgan 1g truyền tĩnh mạch.

270

- Nếu không đỡ đau, morphin 5mg tiêm tĩnh mạch, nhắc lại sau 10 phút nếu còn đau. - Thuốc chống co thắt - Chườm ấm: Dùng chai nước ấm lăn nhẹ lên vùng bị đau, tránh dùng nước quá nóng gây bỏng. Hoặc rang ngải cứu với muối bọc qua lớp vải mỏng và chườm nhẹ lên vùng bị đau.

7.2. Kháng sinh chống nhiễm trùng: Nếu sốt hoặc bạch cầu niệu hoặc nghi ngờ

nhiễm khuẩn tiết niệu:

7.3. Thuốc bào mòn, đào thải sỏi - Thuốc lợi tiểu nhóm thiazid. - Kim tiền thảo, các thuốc đông y như rau ngô. 7.4. Hội chẩn chuyên khoa ngoại tiết niệu cấp cứu nếu: - Sỏi niệu quản cả hai bên. - Biến chứng: Sốt, suy thận, vô niệu. - Hình ảnh: ngấm thuốc cản quang quanh thận; hình mờ lớp mỡ quanh thận; phù nề

quanh niệu quản; viêm thận – bể thận, thận ứ mủ, áp xe, chậm tiết, thận câm.

- Sỏi > 7mm. - Đau không khống chế được bằng thuốc. 7.5. Phẫu thuật - Mổ lấy sỏi chỉ là giải pháp cấp bách khi viên sỏi đã quá lớn không đáp ứng tốt trong

điều trị nội khoa.

- Một số phương pháp phẫu thuật được áp dụng như tán sỏi ngoài cơ thể, nội soi tán sỏi ngược dòng, tán sỏi qua da, mổ mở lấy sỏi,…Ngoài ra, người bệnh có thể được phẫu thuật cắt bỏ các khối u niệu quản, chít hẹp niệu quản…nếu đây là nguyên nhân gây cơn đau quặn thận.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng đầy đủ và kịp thời. - Thực hiện các thủ thuật trên người bệnh (nếu có). - Theo dõi dấu hiệu sinh tồn, tình trạng đi tiểu của người bệnh. - Theo dõi tri giác, tình trạng tinh thần - Chăm sóc chống nhiễm trùng: tuân thủ chế độ vô khuẩn. - Chườm ấm vùng thắt lưng có thể giúp thư giãn cơ bắp và giảm đau. - Cho người bệnh nghỉ ngơi tại giường, tìm tư thế thoải mái nhất cho người bệnh. - Chăm sóc hạ sốt nếu người bệnh sốt 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Động viên tinh thần người bệnh + Người bệnh được giải thích rõ ràng về bệnh tình và quá trình điều trị để bệnh nhân

hiểu và yên tâm

- Vệ sinh: Giữ vệ sinh cá nhân - Vận động - phục hồi chức năng:

271

+ Trong cơn đau cấp: Người bệnh nằm nghỉ ngơi tại giường, hướng dẫn người nhà

chườm ấm đúng cách.

- Chế độ dinh dưỡng: + Uống nhiều nước, tối thiểu 2 – 2.5 lít nước mỗi ngày, đặc biệt là khi phải làm việc ở

+ Khi qua cơn đau cấp, người bệnh nghỉ ngơi, sinh hoạt bình thường. Có kế hoạch làm việc và nghỉ ngơi phù hợp tình trạng bệnh, hạn chế các hoạt động gắng sức, giảm bớt công việc, trách nhiệm cho người bệnh.

môi trường nắng nóng và bị đổ mồ hôi nhiều.

+ Ăn nhạt hơn bởi natri trong muối có thể làm tăng nồng độ canxi trong nước tiểu,

gây tăng nguy cơ hình thành sỏi canxi. Lượng muối tối đa không quá 2.3g /ngày.

+ Hạn chế ăn quá nhiều đạm động vât từ các loại thịt đỏ, thịt lợn, nội tạng động vật,…bởi chúng gây tăng bài tiết acid uric khiến nước tiểu bị acid hóa, các khoáng chất dễ lắng đọng và kết tinh tạo sỏi.

+ Cân bằng hai nhóm thực phẩm giàu canxi-oxalat: Duy trì bổ sung canxi với lượng 800-1200mg/ngày từ tôm, cua, cá, hải sản, trứng, sữa, phô mai,…kết hợp thực phẩm giàu oxalat như sô cô la, khoai lang, khoai tây,…

9.2. Phòng bệnh Để phòng ngừa cơn đau quặn thận tái phát, cách tốt nhất đó là hạn chế tối đa căn

nguyên gây cơn đau quặn thận, chủ yếu là do sỏi thận, sỏi niệu quản:

- Tuân thủ chế độ ăn uống phù hợp. - Tuân thủ liệu trình điều trị của bác sỹ và tái khám đúng lịch. - Không nhịn tiểu và thường xuyên luyện tập thể dục, tránh ngồi lâu một chỗ. - Tránh các hoạt động gắng sức, khuân vác nặng làm tăng nguy cơ xuất hiện cơn đau

quặn thận.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân của cơn đau quặn thận? 2. Dấu hiệu nhận biết và triệu chứng cơn đau quặn thận? 3. Cách dự phòng cơn đau quặn thận?

272

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH SỎI THẬN

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây sỏi thận. 2. Triệu chứng của bệnh sỏi thận. 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh sỏi thận. II. Nội dung 1. Đại cương Sỏi thận là bệnh lý tiết niệu thường gặp và hay tái phát. Sỏi thận là những tinh thể rắn hình thành trong thận do sự kết tinh của các chất khoáng và muối có trong nước tiểu, phổ biến nhất là canxi, oxalat, acid uric. Khi nồng độ các chất này cao và không được đào thải hiệu quả, chúng sẽ kết tụ lại tạo thành sỏi.

2. Nguyên nhân - Chế độ ăn uống: Ăn nhiều muối, đạm động vật (thịt đỏ: thịt bò, thịt cừu, thịt lợn; nội tạng), thực phẩm giàu oxalate (rau bina, socola, trà đặc), hoặc thực phẩm giàu purin (hải sản…).

- Uống ít nước: Nước tiểu cô đặc, tạo điều kiện cho sỏi hình thành. - Yếu tố di truyền: Gia đình có tiền sử sỏi thận. - Bệnh lý nền: Tăng axit uric (gout), nhiễm trùng đường tiết niệu, rối loạn chuyển hóa

(cường tuyến cận giáp).

- Lối sống: Ít vận động, béo phì, hoặc tác dụng phụ của một số thuốc (thuốc lợi tiểu,

bổ sung canxi liều cao).

- Khí hậu: Sống ở vùng nóng ẩm, dễ mất nước qua mồ hôi, làm tăng nguy cơ sỏi

thận.

3. Triệu chứng - Đau lưng: là triệu chứng thường gặp, trong bệnh cảnh cấp còn gọi là cơn đau quặn thận. Đau do sỏi thận thường khu trú ở vùng hông lưng, gia tăng khi làm việc nặng, vận động nhiều, đau lan xuống hốc chậu, hay xuống bìu, tinh hoàn. Tuy nhiên, có thể đau không điển hình như đau âm ỉ vùng hông lưng, bệnh nhân có cảm giác nặng nề khi ấn nhẹ vào vùng này.

+ Tiểu đục: do viêm bàng quang, viêm thận ngược chiều hay do thận mủ. Các tinh thể

- Tiểu bất thường: + Tiểu máu: cũng là triệu chứng thường gặp. Tiểu máu có thể thấy được bằng quan sát hoặc tiểu máu vi thể. Tuy nhiên, có 10-15% không tiểu máu vi thể. Nguyên nhân do viêm nhiễm đường niệu hay sỏi di động làm vỡ các mao quản niêm mạc niệu.

+ Thiểu niệu hoặc vô niệu: Do sỏi thận 2 bên làm tổn thương nhu mô thận đưa đến

trong nước tiểu cũng có thể gây tiểu đục.

+ Tiểu ra sỏi đôi khi tiểu ra những hòn sỏi nhỏ, chiếm 6%.

suy thận hoặc sỏi thận trên thận độc nhất.

+ Tiểu rắt, tiểu buốt: do nhiễm trùng niệu làm viêm bàng quang. - Triệu chứng toàn thân: có thể sốt cao lạnh run, buồn nôn hay nôn ói, phù toàn thân. Dấu hiệu sốt trong sỏi thận là tình trạng cấp cứu vì có nguy cơ dẫn đến choáng nhiễm trùng.

273

4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm nước tiểu: Phát hiện hồng cầu, bạch cầu, tinh thể (oxalate, urate,

cystine).

- Xét nghiệm máu: Đánh giá chức năng thận (creatinine, ure), nồng độ axit uric,

canxi.

- Siêu âm thận: Xác định vị trí, kích thước sỏi. Là một xét nghiệm đơn giản, rẻ tiền, dễ thực hiện, ít xâm hại nhưng có độ nhạy cao. Đánh giá có sỏi hay không có sỏi thận, vị trí sỏi, thận có ứ nước hay không, đánh giá hình dạng của hai thận.

- Chụp X-quang (KUB): Xem sỏi cản quang (sỏi canxi). - Chụp CT: Đánh giá chính xác kích thước, vị trí sỏi và mức độ tắc nghẽn. 5. Chẩn đoán - Dựa trên: + Triệu chứng lâm sàng: Đau quặn thận, tiểu máu, tiểu buốt. + Cận lâm sàng: Siêu âm, chụp X-quang, hoặc CT xác định sỏi. - Chẩn đoán phân biệt: + Viêm ruột thừa (đau bụng dưới bên phải). + Nhiễm trùng đường tiết niệu (sốt, tiểu buốt nhưng không có sỏi). + Thoát vị bẹn (đau vùng bẹn, không tiểu máu). 6. Biến chứng - Nhiễm trùng đường tiết niệu: Sỏi có thể làm tổn thương niêm mạc đường tiết niệu, tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển. Biểu hiện: sốt, tiểu buốt, tiểu rắt, nước tiểu đục, có mùi hôi.

- Tắc nghẽn đường tiết niệu: Sỏi di chuyển gây kẹt ở niệu quản, làm tắc dòng nước tiểu từ thận xuống bàng quang. Gây ứ nước thận (thận ứ nước), đau dữ dội vùng hông lưng, tiểu khó hoặc bí tiểu.

- Suy thận: Tình trạng tắc nghẽn kéo dài hoặc nhiễm trùng tái đi tái lại có thể gây tổn thương nhu mô thận dẫn đến suy giảm chức năng thận (suy thận mạn tính hoặc cấp tính). - Sỏi tái phát: Nếu không điều trị triệt để hoặc không thay đổi chế độ ăn uống và lối

sống, sỏi dễ hình thành trở lại.

- Bướu thận: Tình trạng viêm mạn tính do sỏi có thể làm tăng nguy cơ ung thư thận,

dù hiếm gặp.

- Lao thận: Sỏi thận lâu ngày làm tổn thương thận, tạo điều kiện cho vi khuẩn lao

(nếu có sẵn trong cơ thể) xâm nhập.

- Bướu niệu mạc (ở đài thận, bể thận): Sỏi kích thích mạn tính niêm mạc đường tiết

niệu trên, có thể dẫn đến ung thư biểu mô đường niệu mạc.

- Vôi hóa nhu mô thận: Lắng đọng canxi trong mô thận quanh nơi có sỏi gây vôi

hoá mô thận, ảnh hưởng đến chức năng lọc máu của thận.

274

7. Điều trị - Điều trị nội khoa: + Thuốc giảm đau (paracetamol, thuốc chống viêm không steroid). + Thuốc giãn cơ để hỗ trợ sỏi nhỏ tự ra ngoài. + Thuốc làm tan sỏi (nếu sỏi axit uric: allopurinol, kiềm hóa nước tiểu). - Can thiệp ngoại khoa: + Tán sỏi ngoài cơ thể (ESWL): Sỏi nhỏ (<2cm). + Nội soi lấy sỏi: Sỏi ở niệu quản. + Phẫu thuật mở: Sỏi lớn, gây biến chứng nặng. - Theo dõi: Tái khám định kỳ, siêu âm kiểm tra sỏi và chức năng thận. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Theo dõi dấu hiệu sinh tồn (đặc biệt nếu có nhiễm trùng). - Đánh giá mức độ đau: Ghi nhận tần suất và cường độ đau quặn thận. - Thực hiện thuốc, cận lâm sàng…theo y lệnh. - Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật (nếu có). - Động viên tinh thần người bệnh. - Chuẩn bị người bệnh trước phẫu thuật (nếu có). - Thay băng vết mổ, dẫn lưu vết mổ (nếu có). - Hỗ trợ người bệnh uống nước: Đảm bảo bệnh nhân uống đủ 2-3 lít nước/ngày. - Hướng dẫn vệ sinh: Giữ vùng sinh dục sạch sẽ, tránh nhiễm trùng. - Báo cáo bác sĩ: Nếu có dấu hiệu bất thường (sốt cao, tiểu máu nhiều, đau tăng). 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Động viên người bệnh, giải thích rằng sỏi thận có thể kiểm soát được nếu tuân thủ

+ Giảm lo lắng cho người bệnh về biến chứng bằng cách cung cấp thông tin rõ ràng. - Vệ sinh: + Rửa tay sạch trước khi chăm sóc vùng sinh dục. + Giữ vùng sinh dục sạch sẽ, khô ráo để tránh nhiễm trùng đường tiết niệu. + Đi tiểu đều đặn, không nhịn tiểu. - Vận động - Phục hồi chức năng: + Khuyến khích vận động nhẹ nhàng (đi bộ, yoga) 30 phút/ngày để tăng cường trao

điều trị.

+ Tránh nằm hoặc ngồi quá lâu, vì có thể làm sỏi lắng đọng. + Sau can thiệp (tán sỏi, phẫu thuật), nghỉ ngơi 1-2 ngày, sau đó vận động nhẹ để

đổi chất, giúp sỏi nhỏ dễ di chuyển.

phục hồi.

- Chế độ dinh dưỡng: + Hạn chế các loại thực phẩm sau: • Thực phẩm mặn, nhiều muối như nước mắm, đồ hộp, thức ăn nhanh.

• Đạm động vật: thịt đỏ (thịt bò, thịt cừu, thịt lợn), nội tạng động vật, thực phẩm giàu

275

• Thực phẩm giàu purin như hải sản (đặc biệt nếu người bệnh có sỏi axit uric). + Nên tăng cường bổ sung: • Nước uống: từ 2–3 lít mỗi ngày, bao gồm nước lọc hoặc nước khoáng ít natri, giúp

oxalate như rau bina, chocolate, củ dền.

• Rau xanh và trái cây tươi (cam, chanh, bưởi...) chứa nhiều citrate, giúp ngăn sỏi

làm loãng nước tiểu và hỗ trợ đào thải sỏi.

• Thực phẩm giàu chất xơ như ngũ cốc nguyên hạt, khoai lang, bí đỏ…hỗ trợ chuyển

hình thành.

• Canxi từ thực phẩm tự nhiên: như sữa ít béo, sữa chua, phô mai…giúp ngăn oxalate hấp thu vào ruột. Lưu ý: tránh lạm dụng viên bổ sung canxi liều cao nếu không có chỉ định của bác sĩ.

hóa chất tốt hơn.

9.2. Phòng bệnh - Uống đủ nước (2-3 lít/ngày) để nước tiểu không cô đặc. Uống nước đều trong ngày, không chờ khát mới uống. Ưu tiên nước lọc, hạn chế nước ngọt có gas và nước uống chứa nhiều đường.

- Duy trì chế độ ăn cân bằng, hạn chế thực phẩm gây sỏi. Hạn chế thực phẩm chứa nhiều oxalate (có thể hình thành sỏi canxi oxalate): như rau bina, củ dền, chocolate, hạt điều, trà đặc. Giảm muối: Không ăn mặn, tránh thực phẩm chế biến sẵn. Không lạm dụng đạm động vật (thịt đỏ, hải sản...) vì tăng axit uric – nguy cơ tạo sỏi urat. Ăn nhiều rau xanh, hoa quả tươi, chất xơ, giúp cân bằng pH nước tiểu và đào thải chất cặn tốt hơn. - Kiểm tra sức khỏe định kỳ: Siêu âm thận, xét nghiệm nước tiểu 6 tháng/lần. - Giảm cân nếu béo phì (BMI >25), vì béo phì làm tăng nguy cơ sỏi thận. - Không nên nhịn tiểu, đi tiểu đều đặn để tránh tình trạng lắng đọng nước tiểu gây

hình thành sỏi.

- Sống lành mạnh: Tập thể dục, tránh stress, không hút thuốc, hạn chế rượu bia. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây sỏi thận là gì? 2. Triệu chứng nhận biết sỏi thận? 3. Cách phòng bệnh sỏi thận? Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế Việt Nam (2018), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh lý tiết niệu. 2. Hội Tiết niệu - Thận học Việt Nam (2020), Sỏi thận và sỏi tiết niệu: Chẩn đoán và

điều trị.

3. Bệnh viện Bạch Mai (2022), Tài liệu giáo dục sức khỏe cho bệnh nhân sỏi thận.

276

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH NHIỄM TRÙNG ĐƯỜNG TIẾT NIỆU

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân, triệu chứng của bệnh Nhiễm trùng đường tiết niệu. 2. Biến chứng của bệnh Nhiễm trùng đường tiết niệu. 3. Biết cách chăm sóc và phòng bệnh Nhiễm trùng đường tiết niệu. II. Nội dung 1. Đại cương - Nhiễm trùng đường tiết niệu hay nhiễm khuẩn đường tiết niệu hoặc nhiễm trùng tiểu (Urinary Tract Infection – UTI) là tình trạng viêm nhiễm ở bất kỳ bộ phận nào của hệ tiết niệu – thận, niệu quản, bàng quang và niệu đạo. Trong đó, hầu hết các bệnh nhiễm khuẩn thường liên quan đến đường tiết niệu dưới gồm bàng quang và niệu đạo.

- Nhiễm trùng bàng quang có thể gây nên những cơn đau đớn và cảm giác khó chịu.

Tuy nhiên, hậu quả nghiêm trọng sẽ xảy ra nếu nhiễm trùng đường tiểu lây lan đến thận.

2. Nguyên nhân - Nhiễm trùng đường tiết niệu thường xảy ra khi vi khuẩn xâm nhập vào đường tiết niệu qua niệu đạo và bắt đầu tăng tốc phát triển trong bàng quang. Khi điều đó xảy ra, vi khuẩn sẽ được giữ lại và phát triển thành các ổ viêm tại hệ tiết niệu.

- Nhiễm trùng bàng quang hay viêm bàng quang thường do Escherichia coli (E. coli), một loại vi khuẩn được tìm thấy trong đường tiêu hóa, gây ra. Tình trạng này xảy ra khi vi khuẩn được lây lan từ hậu môn đến niệu đạo. Bên cạnh đó, do cấu tạo niệu đạo của phụ nữ gần với âm đạo nên các tác nhân gây ra bệnh lây truyền qua đường tình dục dễ tấn công niệu đạo gây viêm.

- Các yếu tố nguy cơ: Nhiễm khuẩn tiết niệu thường gặp nhiều ở phụ nữ. Các yếu tố

nguy cơ cụ thể của phụ nữ bao gồm:

+ Đặc điểm cấu tạo hệ tiết niệu: Chiều dài của niệu đạo ngắn hơn khiến cho vi khuẩn

dễ di chuyển đến bàng quang gây nhiễm trùng.

+ Hoạt động tình dục: Phụ nữ hoạt động tình dục thường xuyên có xu hướng bị nhiễm bệnh nhiều hơn những phụ nữ ít hoạt động. Đồng thời, có bạn tình mới hoặc nhiều bạn tình cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

+ Dùng các biện pháp kiểm soát sinh sản: Phụ nữ sử dụng màng chắn tránh thai hay thuốc diệt tinh trùng có thể có nguy cơ mắc bệnh viêm đường tiết niệu khi mang thai cao hơn.

+ Thời kỳ mãn kinh: Sự suy giảm estrogen gây ra những thay đổi trong đường tiết

niệu khiến chị em phụ nữ dễ bị nhiễm trùng.

+ Giai đoạn sinh nở: Do đặc thù của quá trình này nên phụ nữ sinh bằng phương pháp

đẻ mổ sẽ có nhiều nguy cơ bị viêm đường tiết niệu sau sinh hơn phụ nữ đẻ thường.

- Các yếu tố nguy cơ khác:

277

+ Đường tiết niệu có bất thường bẩm sinh: Tình trạng bất thường về đường tiết niệu khiến cho nước tiểu không thể thoát ra ngoài như thông thường hoặc khiến nước tiểu trào ngược lên niệu đạo làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh.

+ Sự tắc nghẽn trong đường tiết niệu: Sỏi thận hoặc tăng sinh tuyến tiền liệt cũng làm

giữ nước tiểu trong bàng quang và tạo cơ hội cho nhiễm trùng tiểu xuất hiện.

+ Hệ thống miễn dịch bị ức chế: Bệnh tiểu đường và các bệnh khác làm suy giảm hệ

thống miễn dịch khiến cho người bệnh dễ nhiễm khuẩn hơn người khác.

+ Sử dụng ống thông: Những người không thể tự đi tiểu và sử dụng ống thông có nguy cơ mắc bệnh cao hơn. Tình trạng này bao gồm những người đang nằm viện, người có vấn đề về thần kinh khó kiểm soát khả năng đi tiểu và bị liệt.

+ Thủ thuật tiết niệu: Phẫu thuật tiết niệu hoặc kiểm tra đường tiết niệu có liên quan

đến dụng cụ y tế đều có thể làm tăng nguy cơ phát triển nhiễm trùng đường tiết niệu.

3. Triệu chứng

Các triệu chứng của bệnh phụ thuộc vào bộ phận nào của đường tiết niệu bị viêm

nhiễm.

- Nhiễm khuẩn đường tiết niệu phía dưới ảnh hưởng đến niệu đạo và bàng quang. Do

đó, các biểu hiện bao gồm: + Nóng rát khi đi tiểu. + Tăng tần suất đi tiểu mà không tiểu được nhiều. + Tăng tính khẩn cấp của việc đi tiểu. + Nước tiểu có máu. + Nước tiểu đục. + Nước tiểu có màu như nước trà đặc. + Nước tiểu nặng mùi. + Đau vùng chậu ở phụ nữ. + Đau trực tràng ở nam giới. - Nhiễm khuẩn đường tiết niệu phía trên ảnh hưởng đến thận. Chúng có thể đe dọa tính mạng nếu vi khuẩn di chuyển từ thận bị nhiễm trùng vào máu. Các triệu chứng bao gồm:

+ Đau ở phần lưng trên và hai bên. + Cảm giác ớn lạnh. + Sốt. + Buồn nôn. + Nôn mửa. - Dấu hiệu cụ thể theo giới tính: + Nam giới: Với các triệu chứng trên, giữa nam giới và nữ giới không có sự khác biệt. Tuy nhiên, với nhiễm trùng tiết niệu dưới, ở nam giới đôi khi bao gồm đau trực tràng bên cạnh các triệu chứng chung đã được miêu tả.

+ Nữ giới: Phụ nữ có thể bị đau vùng chậu, bên cạnh các triệu chứng thông thường

khác.

278

- Dấu hiệu viêm bể thận cấp tính: Người bị viêm bể thận cấp thường có những biểu hiện xuất hiện đột ngột như: sốt cao rét run, kèm theo đau đầu và mệt mỏi, tiểu buốt, tiểu gắt, tiểu có mủ. Bên cạnh đó, người bệnh có những cơn đau vùng hông và có thể xuất hiện cơn đau quặn thận.

- Dấu hiệu viêm bàng quang: Người bị viêm bàng quang thường có những triệu chứng gồm: mắc tiểu thường xuyên nhưng mỗi lần tiểu lại ít, nóng rát khi tiểu, nước tiểu có thể có máu và mùi khó chịu, vùng chậu đau và sốt nhẹ…

- Dấu hiệu viêm niệu đạo: Nếu bị viêm niệu đạo, người bệnh cũng sẽ có một số triệu chứng tương tự như đã đề cập ở trên như tiểu khó, tiểu gấp, đi tiểu thường xuyên, sốt hay ớn lạnh… Với nữ giới, người bệnh có thể đau khi quan hệ tình dục, dịch tiết âm đạo bất thường. Ở nam giới sẽ có cảm giác nóng rát khi đi tiểu, xuất hiện máu hoặc tinh dịch trong nước tiểu, đau khi xuất tinh hay nổi hạch ở bẹn…

4. Cận lâm sàng - Phân tích mẫu nước tiểu. - Cấy nước tiểu. - Chụp chiếu hình ảnh về đường tiết niệu. - Nội soi bàng quang. 5. Chẩn đoán - Chẩn đoán xác định: + Xét nghiệm nước tiểu: các chỉ số LEU, NIT (+) + Tiểu rát, tiểu buốt, tiểu nhiều lần, nước tiểu đục nặng mùi… - Chẩn đoán phân biệt: + Viêm cầu thận cấp. + U xơ tiền liệt tuyến. 6. Biến chứng - Nhiễm trùng tái phát, đặc biệt ở những phụ nữ mắc bệnh từ 2 lần trở lên trong

khoảng thời gian từ 6 – 12 tháng.

- Nếu không được điều trị, từ nhiễm trùng tiểu có thể gây nên nhiễm trùng thận cấp

tính hoặc mạn tính khiến cho thận của người bệnh bị tổn thương vĩnh viễn.

- Viêm đường tiết niệu khi mang thai là tình trạng bệnh lý nếu không được điều trị đúng cách, có thể gây ra các biến chứng nguy hiểm như viêm bể thận ở mẹ, nguy cơ sảy thai, sinh non; em bé nhẹ cân, nhiễm khuẩn sơ sinh…

- Viêm niệu đạo tái phát gây hẹp niệu đạo, nhất là ở nam giới. - Nhiễm trùng huyết và thậm chí là tử vong nếu thận bị viêm. 7. Điều trị - Tùy theo tình trạng nhiễm trùng mà dùng kháng sinh đường uống hay tiêm truyền

theo chỉ định của Bác sỹ.

- Giảm đau. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc đầy đủ. - Làm xét nghiệm kịp thời.

279

- Giảm đau cho người bệnh. - Khuyến khích người bệnh uống đủ nước. - Hướng dẫn về chế độ ăn phù hợp bệnh lý. - Khuyến khích người bệnh tăng cường vận động. - Theo dõi DHST, tình trạng đi tiểu, triệu chứng đau lưng, đau tức bàng quang… - Hướng dẫn người bệnh nghỉ ngơi, tránh nhịn tiểu. - Hướng dẫn vệ sinh cá nhân, chú ý bộ phận sinh dục. - Động viên tinh thần người bệnh. - Báo bác sỹ khi có diễn tiến xấu: sốt cao, không tiểu được, đau lưng dữ dội… 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Động viên an ủi, chia sẻ. + Tư vấn tâm lý giúp người bệnh hiểu rõ hơn về bệnh, tuân thủ phác đồ điều trị và

hợp tác tốt với bác sĩ.

+ Tuân thủ về điều trị thuốc: • Điều trị bệnh theo hướng dẫn của Bác sỹ. • Tái khám định kỳ. - Vệ sinh: + Vệ sinh cá nhân sạch sẽ, thay quần áo hàng ngày. + Vệ sinh bộ phận sinh dục bằng nước sạch, không dùng xà phòng, chất tẩy rửa mạnh.

Thay băng vệ sinh thường xuyên khi có kinh nguyệt đối với người bệnh nữ.

+ Không nhịn tiểu. - Vận động - PHCN: + Bệnh nhân nằm nghỉ ở tư thế cơ năng nếu trong giai đoạn cấp. + Tránh các hoạt động thể chất nặng và kéo dài. + Qua giai đoạn bệnh hồi phục nên duy trì tập thể dục hàng ngày. - Chế độ dinh dưỡng: + Bệnh nhân bị nhiễm trùng đường tiểu ngoài uống đủ nước và ăn uống đầy đủ các

chất dinh dưỡng từ thịt, cá, trứng, sữa…

+ Thực phẩm giàu vitamin C: Cam, quýt, chanh… giúp tăng cường sức đề kháng

chống lại vi khuẩn gây hại.

+ Đồ uống thanh mát: Nước râu ngô, nước rau dền cơm, trà thảo dược, nước ép thơm,

việt quấn… để thông niệu và đào thải vi khuẩn ra khỏi đường tiểu.

+ Ngoài ra cần hạn chế: Thực phẩm cay nóng, đồ nướng, chiên, xào nhiều dầu mỡ,

bánh kẹo, các loại đồ uống nhiều đường, rượu, bia, cafe, nước tăng lực, thuốc lá…

9.2. Phòng bệnh:

- Điều trị kịp thời các bệnh lý đường tiết niệu.

280

- Dùng các thực phẩm có khả năng chống nhiễm khuẩn tiết niệu hiệu quả như nam việt quất, tỏi, sữa chua không đường, trái cây họ cam quýt, kiwi… để giúp cơ thể chống lại virus gây hại.

- Vệ sinh vùng kín đúng bằng cách lau từ trước ra sau sau khi đi vệ sinh (nhất là với

phụ nữ) giúp ngăn vi khuẩn ở vùng hậu môn lây lan sang âm đạo và niệu đạo.

- Tránh các sản phẩm dành cho phụ nữ có khả năng gây kích ứng như xịt khử mùi,

dung dịch vệ sinh có tính kháng khuẩn mạnh ở vùng sinh dục.

Câu hỏi thảo luận: 1. Nguyên nhân và các yếu tố thuận lợi gây nhiễm trùng đường tiểu? 2. Triệu chứng của bệnh nhiễm trùng đường tiểu? 3. Cách phòng bệnh nhiễm trùng đường tiết niệu? Tài liệu tham khảo 1. PGS.TS.BS. Hoàng Văn Sỹ; PGS.TS.BS. Quách Trọng Đức (2020), Tiếp cận chẩn đoán bệnh nội khoa: Tiếp cận chẩn đoán nhiểm trùng đường tiết niệu, Sở Y tế TP Hồ Chí Minh, Bệnh viện nhân dân Gia Định.

2. PGS.TS.BS Đào xuân Cơ (2022), Cẩm nang chẩn đoán và điều trị bệnh nội khoa:

Hạ Kali máu, Nhà xuất bản Y Học, Bệnh viện Bạch Mai.

3. Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (2023), Hướng dẫn điều trị phần Nội

khoa: Hạ Kali máu, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.

281

Chương VI Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Nội tiết – Chuyển hóa

282

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH HẠ KALI MÁU

I. Mục tiêu Giúp người bệnh hiểu được: 1. Nguyên nhân, triệu chứng của bệnh Hạ Kali máu 2. Biến chứng của bệnh Hạ Kali máu 3. Biết cách chăm sóc và phòng bệnh Hạ Kali máu. II. Nội dung 1. Đại cương - Hạ Kali máu là một rối loạn điện giải thường gặp trong lâm sàng, có thể gây tử

vong nếu không được sử trí kịp thời.

- Kali máu bình thường từ 3.5 – 5.0 mmol/l. - Hạ Kali máu < 3.5 mmol/l 2. Nguyên nhân - Mất qua thận: + Tiểu nhiều do bất cứ nguyên nhân gì. + Đái tháo đường không kiểm soát được. + Hạ magnesi máu, hạ clo máu, tăng calci máu. + Toan ống thận type I hoặc type II. + Hội chứng Fanconi, hội chứng Bartter. - Mất qua đường tiêu hóa: + Nôn hoặc mất do dẫn lưu qua ống sonde dạ dày. + Tiêu chảy. + Dẫn lưu mật, mở thông hồi tràng, sau phẫu thuật ruột non. + Thụt tháo hoặc dùng thuốc nhuận tràng. - Do thuốc: + Lợi tiểu thải Kali. + Insulin, glucose, natri bicarbonate. + Cường beta-andrenergic. + Corticoid. + Kháng sinh: aminoglycosid, penicillin, ampiciilin, rifampicin, ticarcillin. + Kiềm máu. + Điều trị thiếu hụt vitamin B12 và acid folic. - Lượng kali đưa vào không đủ: thiếu ăn, nghiện rượu, chế độ ăn kiêng. - Thừa corticoid chuyển hóa muối nước: - Cường aldosteron tiên phát (hội chứng Conn), cường aldosteron thứ phát. + Tăng huyết áp ác tính. + Hội chứng Cushing, ung thư thận, u tế bào cạnh cầu thận, uống nhiều cam thảo… + Liệt chu kỳ Westphal thể hạ kali máu nguyên phát + Thường gặp ở lứa tuổi nhỏ đến < 30 tuổi.

283

+ Diễn biến từ vài giờ đến 1 tuần hay gặp vào buổi sáng, tái phát nhiều lần. + Yếu cơ từ nhẹ đến nặng. 3. Triệu chứng Các biểu hiện của hạ kali máu chủ yếu ở hệ thống tim mạch và thần kinh cơ: - Các biểu hiện ở hệ thống thần kinh cơ: + Yếu cơ + Đau cơ + Chuột rút + Táo bón + Mệt mỏi - Các triệu chứng ở hệ thống tim mạch: + Hồi hộp (Rối loạn nhịp tim) + Mạch nảy + Huyết áp tối thiểu giảm, tụt huyết áp tư thế. 4. Cận lâm sàng Xét nghiệm máu K < 3.5mmol/l (Chỉ số kali máu bình thường dao động trong khoảng

3.5 - 5.5 mmol/L 5. Chẩn đoán - Chẩn đoán xác định: + Cận lâm sàng: K < 3.5 mmol/l + Yếu cơ, đau cơ, rối loạn nhịp tim, mệt mỏi… - Chẩn đoán phân biệt: + Nhược cơ. + Rối loạn tiêu hóa. 6. Biến chứng - Hạ Kali máu gây biến chứng nhịp chậm, giảm sức bóp cơ tim hoặc nhịp nhanh xoắn

đỉnh, là một trong những nguyên nhân gây rối loạn nhịp dẫn đến ngừng tim.

- Suy hô hấp do liệt cơ hô hấp, thậm chí liệt tứ chi. 7. Điều trị - Liệu pháp thay thế Kali: + Hạ Kali mức độ nhẹ: là những người không có triệu chứng hoặc có triệu chứng nhẹ

chỉ cần uống kali dưới dạng viên hoặc dạng lỏng.

+ Hạ Kali mức độ nặng: Nếu có loạn nhịp tim hoặc các triệu chứng quan trọng người bệnh được truyền kali tĩnh mạch. Kali được truyền rất chậm vào tĩnh mạch và theo dõi kỹ trong nhiều giờ để tránh các vấn đề về tim và tránh kích ứng mạch máu chỗ đặt kim truyền. Đo nồng độ kali mỗi 1 - 3 giờ.

+ Trường hợp hạ kali kháng trị có thể cải thiện với thuốc lợi tiểu giữ kali. - Điều trị nguyên nhân hạ kali máu: + Điều trị tiêu chảy. + Ngưng dùng thuốc hạ kali máu. + Bổ sung các thực phẩm chứa kali như cà chua, cam, chuối…

284

+ Bổ sung kali bằng chế độ ăn và thuốc được dùng ở người bệnh điều trị lợi tiểu. Cần

kiểm tra các bất thường chuyển hóa cùng tồn tại như hạ magie máu…

8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc đầy đủ. - Làm xét nghiệm kịp thời. - Phụ bác sỹ thực hiện các thủ thuật nếu có - Theo dõi toàn trạng của người bệnh đặc biệt là những triệu chứng như yếu cơ, đau

cơ, hồi hộp…

- Theo dõi đánh giá cân bằng lượng dịch vào ra - Hướng dẫn về chế độ ăn phù hợp bệnh lý. - Hướng dẫn vệ sinh cá nhân. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Động viên an ủi, chia sẻ + Khuyến khích người bệnh duy trì tinh thần lạc quan và tích cực. Người bệnh xây dựng các kỹ năng đối phó với stress, thích nghi với bệnh tật và cải thiện chất lượng cuộc sống.

+ Tư vấn tâm lý giúp người bệnh hiểu rõ hơn về bệnh, tuân thủ phác đồ điều trị và

hợp tác tốt với bác sĩ.

+ Các kỹ thuật thư giãn, thiền định, yoga có thể giúp người bệnh giảm căng thẳng, cải

thiện giấc ngủ.

+ Tuân thủ về điều trị thuốc: • Điều trị bệnh theo hướng dẫn của Bác sỹ. • Tái khám định kỳ. - Vệ sinh: Vệ sinh sạch sẽ hàng ngày: vệ sinh răng miệng và da để tránh các ổ nhiểm

khuẩn, phát hiện sớm các ổ nhiểm trùng để có hướng điều trị cho người bệnh.

- Vận động – PHCN: + Bệnh nhân nằm nghỉ ngơi trong giai đoạn cấp. + Tránh các hoạt động thể chất nặng và kéo dài. + Tập thể dục, nếu có thể, 15 phút mỗi ngày, 5 ngày một tuần. Tuy nhiên, chỉ bắt đầu

chế độ này sau khi tình trạng của người bệnh đã ổn định.

- Chế độ dinh dưỡng: + Các loại trái cây và rau củ quả: Chuối, cam, lê, dưa hấu, bưởi, bơ…., trái cây sấy khô như mận, chà là, nho khô…, các loại củ quả như dưa leo tươi, khoa lang, khoai tây, củ cải, cà tím, nấm, bí ngô, củ dền…

+ Những sản phẩm từ sữa: sữa chua, sữa tươi. + Một số sản phẩm khác có chứa nhiều kali như: cá hồi, cá ngừ, cá tuyết, cá đá, cá

bơn…

+ Các loại đậu: đậu nành, đậu ngự, đậu hà lan, đậu đen, đậu lăng... 9.2. Phòng bệnh

285

- Bù đủ kali đường uống theo chỉ đinh của Bác sỹ có nguy cơ hạ kali máu. - Sử dụng thực phẩm và hoa quả có nồng độ kali cao như: khoai tây, chuối, cam,

đào…

- Bù đủ lượng kali mất đi hàng ngày ở những người bệnh tiêu chảy hoặc tiểu nhiều do

dùng thuốc lợi tiểu.

- Tránh dùng các loại thảo dược, thuốc lợi tiểu, thuốc nhuận tràng... có thể gây hạ kali

máu, khi dùng thuốc phải theo chỉ định của bác sỹ.

Việt Nam.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây hạ kali máu? 2. Triệu chứng của bệnh hạ kali máu? 3. Chế độ ăn của bệnh nhân hạ kali máu? 4. Cách phòng bệnh hạ Kali máu? Tài Liệu Tham Khảo 1. Trường đại học Y khoa huế (2009), Điều dưỡng Nội tập I, Nhà xuất bản Giáo dục

2. Trường đại học Y dược Huế (2009), Điều dưỡng Nội tập II, Nhà xuất bản Giáo

dục Việt Nam.

286

TƯ VẤN - GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH HẠ CANXI MÁU

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và gia đình biết được: 1. Nguyên nhân và các yếu tố nguy cơ của bệnh hạ canxi máu. 2. Triệu chứng của bệnh hạ canxi máu. 3. Cách theo dõi và dự phòng hạ canxi máu. II. Nội dung 1. Định nghĩa Hạ canxi máu là một bệnh hay gặp do nhiều nguyên nhân gây ra. Triệu chứng của hạ calci máu xảy ra là do tăng kích thích thần kinh cơ. Nồng độ canxi huyết tương từ 7-9 mg/dl là mức thấp nhất có thể xuất hiện triệu chứng kích thích thần kinh cơ do hạ canxi máu.

Theo khuyến cáo của những chuyên gia dinh dưỡng thì người trường thành nên nạp vào cơ thể 1000mg canxi mỗi ngày. Trong đó một lượng khoảng 200 - 400mg sẽ được ruột hấp thụ, khoảng 200mg bài tiết qua thận, 200mg được đào thải qua các dịch tiêu hóa, phần còn lại sẽ được thải ra ngoài cùng với phân.

Xương dự trữ khoảng 99% lượng canxi trong cơ thể, 1% canxi tự do còn lại đóng vai trò như hệ đệm, có thể điều chỉnh nồng độ canxi trong máu lúc cần thiết bằng cách trao đổi với dịch ngoại bào. 2. Nguyên nhân - Cung cấp không đủ canxi cho cơ thể: Gặp ở những đối tượng có nhu cầu canxi cao

như trẻ em phát triển nhanh, phụ nữ đang mang thai và nuôi con bằng sữa mẹ.

- Thiếu vitamin D. - Suy tuyến cận giáp. - Thiếu magnesi. - Các bệnh lý tại thận. - Hạ protein trong máu: Tình trạng hạ canxi máu lâm sàng hay còn gọi là giả hạ canxi

máu.

- Viêm tụy cấp. - Một số nguyên nhân khác: Tăng lắng canxi ngoài lòng mạch, tăng lắng phản ứng

chelat lòng mạch, nhiễm trùng huyết, tăng phospho máu, tăng tiết calcitonin,...

3. Triệu chứng 3.1. Triệu chứng - Đối với trẻ em: + Kích thích hoặc ngủ gà, chậm chạp. + Bỏ bú, chán ăn. + Tăng phản xạ gân xương. + Co rút cơ. + Co giật, run. - Đối với người lớn:

287

+ Tăng phản xạ gân xương. + Co thắt cơ. + Chuột rút. + Co giật. + Rối loạn nhịp tim. + Rối loạn cảm giác bàn tay, bàn chân. + Đau thắt bụng. + Trầm cảm. - Hạ canxi máu cấp: Hạ canxi máu cấp thường được biểu hiện dưới dạng cơn Tenany, báo hiệu một tình

trạng nặng nề của hạ canxi máu, bao gồm:

+ Dị cảm ở môi, lưỡi, đầu chi. + Tay có dấu hiệu bàn tay đỡ đẻ. + Chân có dấu bàn đạp (bàn chân duỗi như đạp xe), + Đau cơ toàn thân. + Co giật các cơ mặt. Ngoài ra, người bệnh có thể có các triệu chứng nguy hiểm khác như: - Co giật. - Bỏ bú, chán ăn ở trẻ. - Co thắt cơ Khi có các biểu hiện nghiêm trọng của hạ canxi máu cấp, người bệnh cần được đưa ngay đến các cơ sở y tế để được điều trị kịp thời. Nếu không sẽ để lại các biến chứng nguy hiểm như chậm phát triển ở trẻ nhỏ hay loãng xương, nhuyễn xương ở người lớn.

3.2. Cận lâm sàng - Calci huyết tương thấp dưới 8,8 mg/dl (dưới 2,2mmol/l). - Calci ion hóa dưới 4,48 – 4,92 mg/dl (dưới 1,12 – 1,23 mmol/l). - Phosphate tăng, phosphatase kiềm bình thường. - PTH giảm trong thiểu năng tuyến cận giáp. - Hàm lượng vitamin D thấp, magnesi thấp. - Điện tim bất thường. - Chụp cắt lớp vi tính sọ não có thể thấy hình ảnh vôi hóa hạch đáy, xương đặc hơn

bình thường.

4. Biến chứng - Xương dễ gãy. - Viêm khớp. - Giảm chiều cao. - Bất thường hệ vận động. - Đau lưng. - Cơ thể khó chịu. - Rối loạn tâm lý. 5. Điều trị

288

5.1. Điều trị hạ calci máu cấp - Người lớn hoặc trẻ lớn (trên 6 tuổi) + Calci clorid hay calci gluconat tiêm chậm tĩnh mạch. + Sau đó có thể tiêm ngày nhiều lần hoặc truyền calcigluconat pha trong dung dịch

Dextro 5%.

- Trẻ nhỏ: Trong mọi trường hợp, cần cho uống calci loại 10%, 15 ml mỗi lần, 3-4

lần/ngày hoặc hỗn dịch calcilactat 6% mỗi lần 5ml, 3-4 lần/ngày.

5.2. Điều trị hạ calci máu mạn tính - Bồi phụ calci uống: Calcicarbonat. - Uống Vitamin D. - Trường hợp giảm phosphate máu nặng (dưới 6,5 mg/dl), bắt buộc uống phosphate

trước khi uống vitamin D.

- Uống Calcitriol (có tác dụng nhanh, đắt hơn vitamin D, nhưng ít nguy cơ ngộ độc,

là lựa chọn tốt nhất cho đa số người bệnh).

6. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 6.1. Chăm sóc cơ bản a. Chế độ nghỉ ngơi - Hướng dẫn cho người bệnh tư thế nghỉ ngơi phù hợp với giai đoạn bệnh: + Trong giai đoạn cấp: Điều dưỡng nằm nghỉ ngơi tại giường, hạn chế tiếng ồn, ánh

sáng nhẹ.Nếu người bệnh có co giật cho nằm đầu nghiêng một bên, tránh hít sặc. Đề phòng té ngã. Xoa bóp nhẹ vùng chi bị co rút. Động viên an ủi người bệnh. + Khi qua giai đoạn cấp, người bệnh nghỉ ngơi, sinh hoạt bình thường. - Có kế hoạch làm việc và nghỉ ngơi phù hợp tình trạng bệnh, hạn chế các hoạt động

gắng sức, giảm bớt công việc, trách nhiệm cho người bệnh.

b. Chế độ dinh dưỡng - Chế độ ăn uống giàu canxi: Sữa, cải xanh, cá hồi, đậu hà lan, hạt chia và các sản

phẩm chứa canxi bổ sung.

- Bổ sung vitamin D qua thịt, cá trứng sữa, phomai, nấm... - Uống các loại thức uống giàu canxi: Sữa đậu nành, sữa hạnh nhân, nước ép rau củ

quả giàu canxi.

- Tránh ăn uống những chất kích thích như rượu, ớt, tiêu… 6.2. Phòng bệnh Tình trạng hạ canxi máu có thể phòng ngừa hiệu quả nếu cung cấp đầy đủ canxi cho

cơ thể với những phương pháp sau:

- Xây dựng chế độ ăn đầy đủ canxi và vitamin D: Bên cạnh việc bổ sung canxi, cần

bổ sung vitamin D giúp tăng cường khả năng hấp thu canxi của cơ thể.

- Thường xuyên tắm nắng trước 8 giò sáng và sau 5 giò chiều: Tắm nắng giúp cơ thể hấp thu vitamin D một cách tự nhiên và tố nhất mà không làm ảnh hưởng đến sức khỏe, làn da.

- Tăng cường vận động: Vận động giúp cải thiện sức khỏe của xương như: Đi bộ, bơi

lội, xe đạp, tập Yoga.

289

- Bỏ thuốc lá: Người hút thuốc là có xu hướng đào thải canxi nhiều hơn người không

hút thuốc lá, dẫn tới tình trạng thiếu hụt canxi.

Việt Nam.

- Tránh sử dụng các loại thuốc có tác dụng phá hủy xương như corticoid. - Tuân thủ liệu trình điều trị của bác sỹ và tái khám đúng lịch. - Điều trị tích cực các bệnh mãn tỉnh gây nên hạ canxi máu. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân của hạ canxi máu? 2. Triệu chứng của hạ canxi máu? 3. Cách dự phòng hạ canxi máu? Tài Liệu Tham Khảo 3. Bộ Y tế (2015), Phác đồ điều trị, cấp cứu hạ canxi máu, Nhà xuất bản Y học. 4. Trường đại học Y khoa huế (2009), Điều dưỡng Nội tập I, Nhà xuất bản Giáo dục

dục Việt Nam.

5. Trường đại học Y dược Huế (2009), Điều dưỡng Nội tập II, Nhà xuất bản Giáo

290

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH HẠ NATRI MÁU

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây hạ natri máu. 2. Triệu chứng của hạ natri máu. 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh hạ natri máu. II. Nội dung 1. Đại cương Hạ natri máu là tình trạng nồng độ natri trong máu thấp hơn bình thường. Natri là một chất điện giải quan trọng giúp giữ cân bằng nước trong cơ thể, đặc biệt là giữa bên trong và bên ngoài tế bào.

Nồng độ natri trong máu hạ gây nên tình trạng giảm áp lực thẩm thấu ngoài tế bào, dẫn tới thừa nước trong tế bào do nước di chuyển từ ngoài vào trong tế bào, gây ra các triệu chứng nguy hiểm như: đau đầu, buồn nôn, lơ mơ, co giật, hôn mê.

Hạ natri máu phản ánh tình trạng áp lực thẩm thấu ngoài tế bào, không phản ánh sự thay đổi tổng lượng natri toàn cơ thể, do đó không phải tất cả các trường hợp hạ natri máu đều có thể điều trị bằng cung cấp natri cho người bệnh.

Hạ natri máu mạn tính thường không có triệu chứng. Triệu chứng thực thể, nhất là triệu chứng của phù não, thường xuất hiện ở người bệnh hạ natri máu nặng (dưới 125 mmol/l), xuất hiện nhanh (trong vòng 48 giờ).

2. Nguyên nhân Có nhiều nguyên nhân khác nhau dẫn đến tình trạng hạ natri máu, tùy theo việc cơ thể

giữ nước quá nhiều hoặc mất quá nhiều muối:

- Cơ thể nạp quá nhiều nước: Khi uống quá nhiều nước trong thời gian ngắn hoặc gặp phải tình trạng đuối nước ngọt, lượng nước vào cơ thể vượt quá mức cần thiết. Khi đó, nước sẽ pha loãng natri trong máu khiến nồng độ natri bị giảm.

- Cơ thể giữ quá nhiều nước (mặc dù cũng giữ muối): Trường hợp này hay xảy ra ở những người có bệnh phù, tức là cơ thể bị tích nước toàn thân. Khi xét nghiệm sẽ thấy lượng muối trong cơ thể có thể tăng, nhưng lượng nước tăng nhiều hơn muối, khiến nồng độ natri trong máu giảm. Những bệnh thường gặp trong nhóm này: Suy tim; xơ gan, cổ trướng; hội chứng thận hư; suy thận mạn hoặc cấp…

- Cơ thể giữ nước bình thường, nhưng natri vẫn bị pha loãng: Trong một số trường hợp, cơ thể không bị giữ nước quá nhiều hay mất nước, nhưng vẫn bị hạ natri máu do rối loạn điều hòa. Nguyên nhân thường gặp nhất là hội chứng tiết hormone chống bài niệu quá mức (SIADH). Đây là tình trạng cơ thể tiết ra quá nhiều hormone khiến nước bị giữ lại, làm loãng natri trong máu. Những bệnh dễ gây ra hội chứng này gồm: Một số loại ung thư (đặc biệt ung thư phổi); bệnh phổi (lao, viêm phổi nặng, suy hô hấp); tai biến mạch máu não, chấn thương sọ não, viêm màng não…; suy giáp, suy tuyến thượng thận; dùng một số thuốc như: thuốc chống trầm cảm, thuốc giảm đau mạnh (morphin), thuốc

chống động kinh (carbamazepin), thuốc điều trị ung thư…; dùng thuốc lợi tiểu nhóm thiazide.

291

- Cơ thể bị mất nước và muối (trong đó mất muối nhiều hơn): Tình trạng này thường

gặp khi cơ thể bị mất nước nhiều qua tiêu hóa, mồ hôi hoặc do bệnh lý thận.

+ Nguyên nhân do mất muối qua thận: Dùng thuốc lợi tiểu; suy tuyến thượng thận;

bệnh thận gây mất muối (viêm thận kẽ, hoại tử ống thận…).

+ Nguyên nhân do mất muối ngoài thận: Tiêu chảy, nôn ói nhiều, đặt ống dẫn lưu dạ dày lâu ngày; Mất mồ hôi nhiều do say nắng, vận động mạnh trong môi trường nóng bức; Bỏng nặng gây mất dịch qua da; Chấn thương cơ nặng (gây tiêu cơ vân cấp).

3. Triệu chứng - Triệu chứng của hạ Natri máu không đặc hiệu, phụ thuộc vào mức độ và tốc độ

giảm nồng độ Natri máu.

- Giảm nồng độ Natri cấp (thời gian hình thành trong vòng dưới 2 ngày) có thể có các

dấu hiệu của thừa nước trong tế bào gây phù não:

+ Người bệnh sợ nước, chán ăn, buồn nôn, nôn. + Mệt mỏi, đau đầu, lú lẫn, khó tập trung, suy nghĩ chậm chạp, cảm giác đầu óc mơ hồ, không tỉnh táo, mê sảng, có thể nói nhảm hoặc hành vi bất thường, rối loạn ý thức (có thể hôn mê), hạ Natri máu nặng có thể có các cơn co giật.

- Khi giảm nồng độ Natri mạn với thời gian hình thành kéo dài, các triệu chứng biểu

hiện có thể không có hoặc nhẹ.

- Ngoài ra, sự xuất hiện các triệu chứng của rối loạn nước kèm theo có giá trị để chẩn đoán nguyên nhân: tăng thể tích nước ngoài tế bào (phù, cổ chướng) hoặc mất nước ngoài tế bào (giảm cân; da khô, nhăn nheo...).

4. Cận lâm sàng: - Xét nghiệm máu: + Đo nồng độ natri trong máu: Đây là xét nghiệm quan trọng nhất để xác định tình trạng hạ natri máu. Nồng độ natri bình thường trong máu là từ 135-145 mmol/l. Hạ natri máu được chẩn đoán khi nồng độ natri dưới 135 mmol/l.

+ Đo độ thẩm thấu máu: Xét nghiệm này giúp đánh giá sự cân bằng nước và chất điện

giải trong cơ thể.

+ Đo nồng độ kali, clo, bicarbonate: Các chất điện giải này thường được đo cùng với

natri để đánh giá tình trạng điện giải tổng thể.

+ Đo chức năng thận (ure, creatinine): Đánh giá chức năng thận có thể giúp xác định

nguyên nhân gây hạ natri máu.

+ Đo chức năng gan (men gan, bilirubin): Đánh giá chức năng gan có thể giúp xác

định nguyên nhân gây hạ natri máu trong một số trường hợp.

+ Đo hormone tuyến giáp (TSH, T3, T4): Đánh giá chức năng tuyến giáp có thể giúp

xác định nguyên nhân gây hạ natri máu trong một số trường hợp.

+ Đo cortisol: Hormone này được sản xuất bởi tuyến thượng thận và có thể ảnh hưởng

đến nồng độ natri trong máu.

292

+ Đo hormone ADH (hormone chống bài niệu): Hormone này giúp điều hòa lượng

nước trong cơ thể. Nồng độ ADH cao có thể gây hạ natri máu.

- Xét nghiệm nước tiểu: + Đo nồng độ natri trong nước tiểu: Xét nghiệm này giúp đánh giá khả năng giữ muối

của thận.

+ Đo độ thẩm thấu nước tiểu: Xét nghiệm này giúp đánh giá khả năng cô đặc nước

tiểu của thận.

+ Phân tích nước tiểu: Xét nghiệm này giúp phát hiện các bất thường trong nước tiểu,

chẳng hạn như protein, máu hoặc glucose.

- Điện tâm đồ (ECG): Được sử dụng để đánh giá chức năng tim. Hạ natri máu có thể

ảnh hưởng đến nhịp tim.

- Chụp X-quang ngực: Có thể được sử dụng để tìm kiếm các bất thường trong phổi,

chẳng hạn như tràn dịch màng phổi, có thể liên quan đến hạ natri máu.

- Siêu âm bụng: Có thể được sử dụng để đánh giá các cơ quan trong ổ bụng, chẳng

hạn như gan, thận, và lách.

5. Chẩn đoán - Chẩn đoán xác định: + Natri máu < 135 mmol/l và áp lực thẩm thấu huyết tương < 280 mOsmol/l. + Các triệu chứng lâm sàng chỉ có tính chất gợi ý và nói lên mức độ nặng của hạ Natri

máu.

- Chẩn đoán mức độ: + Hạ Natri máu được đánh giá là nặng khi Natri máu < 125 mmol/l và hoặc có triệu

chứng thần kinh trung ương.

+ Mức độ nặng phụ thuộc vào thời gian cấp hoặc mạn: + Hạ Natri máu cấp: khi thời gian xuất hiện ≤ 48 giờ, biểu hiện tình trạng lâm sàng

nặng.

+ Hạ Natri mạn: khi thời gian xuất hiện > 48 giờ, biểu hiện lâm sàng nhẹ hơn. 6. Biến chứng 6.1. Biến chứng cấp tính - Phù não: Hạ natri máu cấp tính có thể gây ra tình trạng phù não, do nước di chuyển vào tế bào não. Điều này có thể dẫn đến tăng áp lực nội sọ, gây ra các triệu chứng như đau đầu dữ dội, buồn nôn, nôn mửa, co giật, hôn mê và thậm chí tử vong.

- Suy tim: Hạ natri máu nghiêm trọng có thể ảnh hưởng đến chức năng tim, gây ra

suy tim với các biểu hiện như khó thở, mệt mỏi, phù chân.

- Tiêu cơ vân: Trong một số trường hợp, hạ natri máu có thể dẫn đến tiêu cơ vân, làm

tổn thương các cơ và giải phóng các chất độc hại vào máu.

6.2. Biến chứng mãn tính: - Ảnh hưởng đến chức năng thần kinh: Hạ natri máu mãn tính có thể gây ra các vấn

đề về thần kinh như giảm trí nhớ, khó tập trung, thay đổi tính cách, trầm cảm.

- Loãng xương: Một số nghiên cứu cho thấy rằng hạ natri máu mãn tính có thể làm

tăng nguy cơ loãng xương và gãy xương.

293

- Ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống: Các triệu chứng như mệt mỏi, suy nhược,

đau đầu có thể ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của người bệnh.

7. Điều trị - Điều trị hạ natri máu nhẹ (Natri trong máu từ 130–135 mmol/l): Điều chỉnh chế độ

ăn uống:

+ Tăng lượng natri trong chế độ ăn (tuy nhiên cần theo chỉ định của bác sĩ). + Hạn chế uống quá nhiều nước. - Điều trị hạ natri máu trung bình (Natri trong máu từ 125–129 mmol/l) + Bổ sung natri: Sử dụng dung dịch Natri Clorid 0.9% hoặc dung dịch natri nồng độ cao hơn như dung dịch NaCl 3% tùy vào tình trạng của bệnh nhân. Mục tiêu là tăng nồng độ natri máu lên từ từ. Phải theo dõi cẩn thận để tránh tăng natri quá nhanh, có thể gây nguy cơ nhồi máu não.

+ Điều trị nguyên nhân: Nếu hạ natri máu do bệnh lý nội tiết (như suy vỏ thượng thận,

suy giáp), cần điều trị nguyên nhân cơ bản như bổ sung hormone hoặc thuốc điều trị.

- Điều trị hạ natri máu nặng (Natri trong máu dưới 125 mmol/l) + Truyền dịch natri: Dung dịch NaCl 3% đây là dung dịch có nồng độ natri cao, thường được sử dụng trong trường hợp hạ natri máu nặng. Mục tiêu là tăng natri trong máu một cách từ từ để tránh biến chứng nghiêm trọng.

+ Điều trị nguyên nhân cơ bản: Điều trị các bệnh lý nền (suy thận, suy tim, suy gan,

nhiễm khuẩn, v.v.) để giảm thiểu tác động lên nồng độ natri.

+ Điều trị triệu chứng: Các triệu chứng như co giật, mê sảng cần được điều trị bằng

thuốc chống co giật và chăm sóc đặc biệt tại bệnh viện.

- Điều trị hạ natri máu do hội chứng tiết ADH không thích hợp (SIADH) + Hạn chế nước: Hạn chế uống nước nếu bệnh nhân có hội chứng tiết ADH không thích hợp. Mục tiêu là giảm lượng nước trong cơ thể, giúp cải thiện nồng độ natri trong máu.

+ Thuốc đối kháng ADH: Sử dụng thuốc như tolvaptan (thuốc đối kháng ADH) giúp

tăng nồng độ natri máu.

+ Dùng thuốc lợi tiểu: Lợi tiểu thiazid có thể được sử dụng trong một số trường hợp

giúp điều chỉnh lượng nước trong cơ thể.

- Điều trị nguyên nhân khác + Nếu hạ natri máu do suy thận, suy tim, hoặc xơ gan:  Điều trị các bệnh lý nền bằng thuốc và chế độ ăn uống hợp lý.  Dùng thuốc hỗ trợ chức năng thận, điều trị suy tim, hoặc các biện pháp can thiệp

vào chức năng gan tùy vào nguyên nhân cụ thể.

+ Nếu hạ natri máu do mất nước hoặc mất muối qua đường tiêu hóa hoặc da:  Bổ sung dịch và điện giải qua đường uống hoặc truyền tĩnh mạch (tùy vào mức độ

nghiêm trọng).

 Điều trị bệnh lý gây tiêu chảy, nôn, mất nước. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Động viên, trấn an người bệnh và gia đình để giảm lo lắng.

294

- Cho người bệnh nghỉ ngơi, hạn chế tiếng ồn, ánh sáng mạnh, để người bệnh thư

giãn, tránh kích thích thần kinh.

- Hướng dẫn người bệnh vệ sinh cá nhân hàng ngày, thay đồ, thay ga giường sạch sẽ

nếu nằm lâu.

- Hướng dẫn người bệnh vận động nhẹ khi ổn định để tránh loét tì đè và giảm nguy

cơ huyết khối do nằm lâu.

- Theo dõi dấu hiệu sinh tồn: huyết áp, mạch, nhịp thở, nhiệt độ – ít nhất mỗi 4–6 giờ

hoặc theo y lệnh.

- Theo dõi ý thức và thần kinh: quan sát dấu hiệu như lơ mơ, lú lẫn, thay đổi hành vi,

co giật hoặc hôn mê.

- Ghi nhận lượng dịch vào - ra: theo dõi lượng nước uống, dịch truyền, nước tiểu để

kiểm soát cân bằng dịch.

- Hướng dẫn người bệnh ăn chế độ phù hợp: đủ dinh dưỡng, không ăn quá nhạt trừ khi có bệnh kèm (tim, thận...). Hạn chế uống quá nhiều nước nếu không được chỉ định (tránh pha loãng natri máu).

- Thực hiện thuốc, cận lâm sàng…theo y lệnh. - Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật (nếu có). - Báo bác sỹ khi có diễn tiến xấu. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Người bệnh cần được nghỉ ngơi, thư giãn, tránh căng thẳng lo âu. + Người nhà nên động viên, trấn an người bệnh, đặc biệt khi có triệu chứng lẫn lộn

hoặc rối loạn ý thức.

- Vệ sinh: + Người bệnh cần vệ sinh cá nhân sạch sẽ hàng ngày, giữ da khô thoáng để phòng loét

da nếu nằm lâu.

+ Với người bệnh nặng, người nhà cần lau người, thay ga giường, vệ sinh miệng và

bộ phận sinh dục hằng ngày.

- Vận động - Phục hồi chức năng: + Khi triệu chứng cải thiện, người bệnh nên vận động nhẹ nhàng tại giường hoặc đi

lại chậm rãi dưới sự hỗ trợ của người nhà.

+ Tăng dần mức độ hoạt động tùy theo sức khỏe để tránh yếu cơ và biến chứng do

nằm lâu.

- Chế độ dinh dưỡng: + Uống nước theo hướng dẫn của nhân viên y tế, không tự ý uống nhiều nước để

tránh làm tình trạng hạ natri nặng hơn.

+ Ăn đủ chất, tăng cường thực phẩm giàu natri như súp, nước canh, nước mắm, muối (trừ khi có bệnh lý kèm theo tim mạch, thận…). Trong trường hợp có bệnh lý đi kèm (tim, thận…), chế độ ăn nên được điều chỉnh để phù hợp.

295

+ Tránh các thức ăn nghèo natri như rau củ luộc bỏ nước, các chế độ ăn nhạt tuyệt

đối.

9.2. Phòng bệnh - Chế độ ăn uống hợp lý: + Không uống quá nhiều nước trong thời gian ngắn, đặc biệt là nước lọc, nước ngọt

không đường.

+ Ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, không ăn nhạt kéo dài nếu không có chỉ định. + Tham khảo ý kiến bác sĩ khi áp dụng các chế độ ăn kiêng đặc biệt (ăn chay trường,

low-salt, detox...).

- Theo dõi và điều trị bệnh nền: + Nếu có các bệnh như suy tim, suy thận, xơ gan, bệnh tuyến giáp… cần điều trị đúng

theo hướng dẫn của bác sĩ để tránh biến chứng hạ natri máu.

+ Thận trọng khi sử dụng các thuốc có thể gây hạ natri như lợi tiểu, thuốc chống trầm

cảm, thuốc chống co giật… và cần theo dõi điện giải định kỳ.

₋ Khám sức khỏe định kỳ: + Người có nguy cơ cao nên kiểm tra định kỳ nồng độ natri trong máu và chức năng

gan, thận, tuyến giáp…

+ Cần đến khám ngay khi có các triệu chứng như mệt mỏi bất thường, lơ mơ, co giật,

buồn nôn, đau đầu kéo dài. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây hạ natri máu. 2. Triệu chứng của hạ natri máu. 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh hạ natri máu Tài liệu tham khảo PGS.TS Lê Thị Bình – TS. Nguyễn Văn Chi – PGS.TS Nguyễn Đạt (2017), Điều

dưỡng các bệnh nội khoa tập 1, NXB Giáo Dục Việt Nam

296

TƯ VẤN - GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH VỀ BIẾN CHỨNG BỆNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Các biến chứng của đái tháo đường. 2. Cách ngăn ngừa các biến chứng đái tháo đường. 3. Cách chăm sóc khi có biến chứng đái tháo đường. II. Nội dung 1. Đại cương - Đái tháo đường là bệnh rối loạn chuyển hóa đặc trưng với biểu hiện lượng đường ở trong máu luôn ở mức cao hơn so với bình thường do cơ thể thiếu hụt về tiết insulin hoặc đề kháng với insulin hoặc cả 2, dẫn đến rối loạn quan trọng về chuyển hóa đường, đạm, mỡ, chất khoáng.

- Biến chứng đái tháo đường là những tổn thương ở các cơ quan trong cơ thể do

lượng đường trong máu cao kéo dài không được kiểm soát.

2. Nguyên nhân gây bệnh đái tháo đường 2.1. Nguyên nhân gây nên đái tháo đường tuýp 1 Đái tháo đường tuýp 1 do tế bào beta của tuyến tụy bị phá hủy nên người bệnh không còn hoặc còn rất ít insulin, 95% do cơ chế tự miễn (tuýp 1A), do hệ miễn dịch tấn công nhầm và phá hủy các tế bào sản xuất insulin có trong tuyến tụy, khiến người bệnh không có hoặc có ít insulin, dẫn đến lượng đường tích lũy trong máu thay vì di chuyển đến các tế bào.

2.2. Nguyên nhân gây nên đái tháo đường tuýp 2 Nguyên nhân của bệnh đái đường tuýp 2 vẫn chưa được làm rõ, một số trường hợp ghi nhận bệnh có di truyền. Bên cạnh đó, tình trạng thừa cân béo phì cũng có liên hệ chặt chẽ với bệnh, tuy nhiên cần phân biệt không phải ai thừa cân cũng đều mắc bệnh đái đường tuýp 2.

Một số yếu tố nguy cơ có thể dẫn đến đái tháo đường tuýp 2 gồm: - Tiền sử gia đình có bố mẹ, anh chị em ruột, con mắc bệnh đái đường. - Tiền sử bản thân từng bị đái đường thai kỳ. - Tiền sử bệnh tim mạch do xơ vữa động mạch - Tăng huyết áp. - Ít hoạt động thể lực - Thừa cân, béo phì. - Bị rối loạn dung nạp đường hay rối loạn đường huyết đói - Phụ nữ bị hội chứng buồng trứng đa nang 2.3. Nguyên nhân gây nên đái tháo đường thai kỳ Khi mang thai, nhau thai sẽ tạo ra những kích thích để duy trì thai kỳ. Những kích thích này sẽ làm cho tế bào tăng khả năng kháng insulin. Bình thường, tuyến tụy sẽ sản xuất đủ insulin để vượt qua sức đề kháng này, tuy nhiên một số trường hợp tuyến tụy

không sản xuất đủ lượng insulin cần thiết khiến lượng đường vận chuyển vào tế bào giảm, lượng đường tích tụ lại trong máu tăng cao, dẫn đến đái tháo đường thai kỳ.

297

3. Triệu chứng của biến chứng đái tháo đường Các biến chứng nguy hiểm thường gặp ở người bệnh đái tháo đường gồm: 3.1. Biến chứng cấp tính - Hôn mê nhiễm toan ceton: biến chứng cấp tính của bệnh đái tháo đường do tăng đường huyết trong thời gian dài không kiểm soát, tăng ceton trong máu và nhiễm toan chuyển hóa. Đường trong máu cao tăng áp lực thẩm thấu niệu với mất nhiều nước và điện giải. Biểu hiện: nôn, buồn nôn, đau bụng, hôn mê thậm chí tử vong.

+ Hạ đường máu: đây là một biến chứng nguy hiểm của người bệnh đái tháo đường,

nếu không phát hiện và điều trị kịp thời có thể gây tử vong:

+ Người bệnh đái tháo đường sử dụng thuốc không đúng theo chỉ định của bác sĩ điều trị, sử dụng quá liều insulin hoặc sai loại insulin dễ bị tụt đường huyết, ngoài ra do những nguyên nhân khác: bỏ bữa, ăn trễ giờ, hoạt động quá sức, sau khi uống rượu mà ăn ít hoặc ăn ít tinh bột, ói mửa tiêu chảy, uống kèm thuốc làm hạ đường huyết, tự ý uống thêm thuốc hạ đường huyết/ tiêm insulin.

- Nhận biết cơn hạ đường máu: cảm thấy đói, cảm giác run, tim đập nhanh, lo lắng,

khó tập trung, đổ mồ hôi, chân tay lạnh, nhức đầu chóng mặt, lơ mơ lú lẫn, hôn mê.

+ Hôn mê tăng đường máu không nhiễm toan ceton: máu xảy ra khi chỉ số đường huyết của người bệnh tăng cao với áp lực thẩm thấu máu lớn. Sự nhiễm toan trong hôn mê tăng áp lực thẩm thấu không đáng kể, pH thường lớn hơn 7.3, sự nhiễm ceton không xảy ra hoặc chỉ nhiễm rất ít. Biểu hiên: Khát nước quá mức, tiểu nhiều, mệt mỏi, khó thở.

- Các bệnh nhiễm trùng cấp tính: + Nhiễm trùng tiết niệu: Rất thường gặp trên người bệnh đái tháo đường, ở nữ nhiều hơn nam, như: Viêm bàng quang: biểu hiện sốt nhẹ hoặc không sốt, tiểu buốt, tiểu gắt, tiểu khó...

+ Nhiễm trùng phổi: thường gặp nhất là viêm phổi và lao phổi... + Nhiễm trùng da - mô mềm. 3.2. Biến chứng mạn tính 3.2.1. Bệnh võng mạc đái tháo đường Đây là nguyên nhân phổ biến gây mù lòa ở người bệnh đái tháo đường. Bệnh xuất hiện khi mạch máu nhỏ tổn thương, phình mao mạch võng mạc (bệnh võng mạc nền) gây tăng sinh mạch máu (bệnh võng mạc tăng sinh) và phù hoàng điểm. Bệnh thường không có triệu chứng ở giai đoạn sớm, các triệu chứng thấy rõ khi bệnh tiến triển nặng bao gồm: nhìn mờ, bong thủy tinh thể, bong võng mạc, mất thị lực một phần hoặc toàn bộ.

3.2.2. Bệnh thận đái tháo đường Đây là nguyên nhân chính gây ra suy thận mạn ở người bệnh đái tháo đường. Bệnh xuất hiện khi màng đáy cầu thận dày lên, tăng sinh gian mạch và xơ cứng cầu thận. Những thay đổi này gây tăng áp lực cầu thận và suy giảm dần mức lọc cầu thận. Bệnh thận đi kèm tăng huyết áp đẩy nhanh tiến triển bệnh. Bệnh thường không có triệu chứng cho tới khi hội chứng thận hư hoặc suy thận mạn.

298

3.2.3. Bệnh thần kinh đái tháo đường Là hậu quả của thiếu máu thần kinh do bệnh vi mạch, ảnh hưởng trực tiếp của đường huyết lên tế bào thần kinh và những thay đổi trao đổi chất nội bào làm giảm chức năng thần kinh. Bệnh thần kinh đái tháo đường được chia ra nhiều dạng bao gồm:

- Bệnh thần kinh ngoại biên: Bệnh thần kinh thường gặp nhất ở người bệnh đái tháo đường, ảnh hưởng trên dây thần kinh bàn chân và cẳng chân, một số trường hợp bị ở bàn tay và cẳng tay. Khoảng 1/3 đến 1/2 người bệnh đái tháo đường có biến chứng thần kinh ngoại biên. Triệu chứng bệnh bao gồm: tê, ngứa, mất cảm giác bàn chân…

- Bệnh thần kinh tự chủ: Ảnh hưởng đến thần kinh tự chủ của hệ tiêu hóa, tim mạch, tiết niệu, cơ quan sinh dục, mắt, tuyến mồ hôi… gây mất khả năng nhận biết dấu hiệu hạ đường huyết.

- Bệnh đơn dây thần kinh: Tổn thương các dây thần kinh đơn lẻ thường gặp ở tay, đầu, thân mình hoặc chân. Tổn thương chèn ép lên dây thần kinh gây hội chứng ống cổ tay làm đau, tê, teo cơ bàn tay…

- Bệnh đám rối – rễ thần kinh: Tổn thương dây thần kinh gây teo cơ. Bệnh đa dây

thần kinh, biểu hiện đau một bên đùi, sụt cân, yếu vận động.

3.2.4. Biến chứng mạch máu lớn - Ở mạch máu não gây đột quỵ do xuất huyết não, nhũn não; đôi khi có cơn thiếu máu não thoáng qua. Người mắc đái tháo đường làm tăng nguy cơ đột quỵ não từ 150 – 400%. Nguy cơ sa sút trí tuệ liên quan với đột quỵ, tái phát và tử vong do đột quỵ ở người đái tháo đường đều cao hơn.

- Ở tim gây bệnh cơ tim thiếu máu cục bộ, cơn đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim. Nhồi máu cơ tim ở người bệnh đái tháo đường có thể không đau, khi chụp mạch vành tổn thương mạch vành của người bệnh đái tháo đường thường nhiều chỗ và nhiều nhánh.

- Ngoài ra xơ vữa động mạch cũng góp phần gây rối loạn cương, loét chân. Một số

biến chứng khác hiếm hơn như phình động mạch chủ bụng, tắc mạch mạc treo.

- Biến chứng bàn chân: Bệnh đái tháo đường cũng gây ảnh hưởng đến lưu lượng máu. Nếu lưu lượng máu không tốt, sẽ mất nhiều thời gian hơn để vết đau hoặc vết cắt lành lại. Nếu bị nhiễm trùng không lành hoặc khó lành vì lưu lượng máu đến nuôi dưỡng vết thương bị kém thì vết thương đó có nguy cơ bị loét hoặc hoại tử.

3.2.5. Một số biến chứng sản phụ có thể gặp nếu bị đái tháo đường thai kỳ gồm: - Sản phụ có thể bị tiền sản giật với biểu hiện tăng huyết áp, thừa protein trong nước tiểu, sưng ở chân. Thêm vào đó, sản phụ có nguy cơ tái phát bệnh ở lần mang thai kế tiếp, và tiến triển thành bệnh đái tháo đường (phổ biến là đái tháo đường tuýp 2) khi về già.

- Thai nhi có nguy cơ phát triển nhanh hơn so với độ tuổi, đồng thời có nguy cơ bị đái tháo đường tuýp 2 về sau. Nếu sản phụ không được điều trị đúng cách và hiệu quả trong suốt thời gian mang thai, thai nhi có nguy cơ tử vong trước hoặc sau sinh.

4. Các xét nghiệm cận lâm sàng Bác sĩ chỉ định tùy tình trạng bệnh: - Glucose - HbA1C

299

- Ure, Creatinin - Lipid máu - Xét nghiệm nước tiểu: Protein niệu, vi huyết niệu - Điện tim - Siêu âm - MRI, Xquang… 5. Chẩn đoán của biến chứng của đái tháo đường 5.1. Chẩn đoán bệnh đái tháo đường: Theo tiêu chuẩn Hiệp hội Đái tháo đường Mỹ (ADA), tiêu chuẩn dùng trong chẩn

đoán bệnh đái tháo đường được dựa vào 1 trong 4 tiêu chuẩn sau:

- Glucose huyết tương lúc đói ≥ 126 mg/dL hoặc 7 mmol/L. (sau nhịn ăn 8 tiếng) - Glucose huyết tương bất kì ≥ 200 mg/dl hoặc 11mmol/l (sau nghiệm pháp dung nạp

uống 75gam đường ≥ 200 mg/dl)

- HbA1c ≥ 6.5% hoặc 48 mmol/mol - Trường hợp có triệu chứng kinh điển của tăng glucose huyết (tiểu nhiều, ăn uống nhiều mà sụt cân không rõ nguyên nhân…) hoặc mức glucose huyết tương ở bất cứ thời điểm nào ≥ 200 mg/dL hoặc 11.1 mmol/L.

5.2. Chẩn đoán các biến chứng của đái tháo đường: Dựa vào các triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng của từng loại biến chứng từng cơ

quan.

6. Điều trị các biến chứng đái tháo đường 6.1. Nguyên tắc điều trị - Kiểm soát đường huyết - Điều trị các yếu tố nguy cơ - Điều trị các biến chứng. 6.2. Kiểm soát đường huyết: Đây là yếu tố quan trọng nhất để ngăn ngừa và làm

chậm tiến triển của các biến chứng. Các phương pháp kiểm soát đường huyết bao gồm:

- Chế độ ăn: Ăn uống lành mạnh, cân đối các nhóm chất dinh dưỡng, hạn chế đường

và chất béo.

- Tập luyện: Tập thể dục đều đặn giúp tăng cường sức khỏe tim mạch, cải thiện khả

năng sử dụng insulin của cơ thể.

- Điều trị đái tháo đường tuýp 1: Bắt buộc điều trị bổ sung lượng insulin vì cơ thể đang thiếu insulin trầm trọng. Phác đồ điều trị đái tháo đường tuýp 1 thường sử dụng phác đồ 2 đến 4 mũi 1 ngày tùy theo tình trạng bệnh (Vị trí tiêm Insulin: cần thay đổi vị trí tiêm để tránh thoái hóa mỡ dưới da chỗ tiêm).

- Điều trị đái tháo đường tuyp 2: Các thuốc điều trị có thể cho bệnh đái tháo đường

tuýp 2 bao gồm: + Metformin + Sulfonylureas. + Meglitinide. + Thiazolidinediones.

300

+ Thuốc ức chế DPP-4. Thuốc đồng vận thụ thể GLP-1. + Insulin. - Ngoài các loại thuốc điều trị đái tháo đường, bác sĩ có thể kê toa liệu pháp aspirin liều thấp cũng như thuốc điều trị huyết áp và thuốc giảm cholesterol để giúp ngăn ngừa bệnh tim và mạch máu.

6.3. Điều trị các yếu tố nguy cơ khác - Huyết áp cao: Sử dụng thuốc hạ huyết áp để kiểm soát huyết áp. - Mỡ máu cao: Điều chỉnh chế độ ăn, tăng cường tập luyện và sử dụng thuốc hạ mỡ

máu nếu cần.

6.4. Điều trị các biến chứng cụ thể - Biến chứng mắt: Khám mắt định kỳ, điều trị bằng laser hoặc phẫu thuật nếu cần. - Biến chứng thận: Điều chỉnh chế độ ăn, sử dụng thuốc ức chế men chuyển hoặc

thuốc chẹn thụ thể angiotensin II.

- Biến chứng tim mạch: Sử dụng thuốc chống đông, thuốc chống tiểu cầu, thuốc hạ

lipid máu.

- Biến chứng thần kinh: Điều trị các triệu chứng đau, tê bì, sử dụng thuốc giảm đau,

vật lý trị liệu.

6.5. Xử trí khi người bệnh bị hạ đường huyết - Người bệnh còn tỉnh táo: Uống ngay lập tức 2-3 thìa đường, hoặc 2 muỗng mật ong,

hoặc 1/2 lon nước ngọt, hoặc 180-200ml sữa, hoặc 2 thìa nho khô.

- Người bệnh hôn mê: Không cho ăn uống. Đưa đến cơ sở y tế ngay. 7. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc đầy đủ, đúng liều và đúng giờ. - Thực hiện đầy đủ y lệnh về xét nghiệm và cận lâm sàng. - Giải thích về bệnh trong phạm vi cho phép. - Luôn theo dõi các dấu hiệu sinh tồn, tình trạng cân nặng, trạng thái tinh thần và các

tác dụng phụ của thuốc.

- Ngăn ngừa các biến chứng cho người bệnh: như cơn hạ đường huyết. - Kiểm tra sức khỏe định kỳ theo lịch hẹn và khi có các dấu hiệu bất thường. 8. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 8.1 Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: Biến chứng đái tháo đường không chỉ làm ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất mà còn tác động cả yếu tố tinh thần. Đã có không ít người bệnh bị suy sụp tinh thần dẫn đến trầm cảm khi phát hiện bản thân bị bệnh. Do đó, chăm sóc người bệnh ngoài chế độ ăn uống khoa học thì không nên bỏ qua việc chia sẻ và đồng cảm với người bệnh. + Người bệnh cần hiểu rõ về tình trạng bệnh hiện tại để không bị lo lắng thái quá. + Người bệnh nên xem tham khảo những nguồn thông tin chính thống như có thể truy

cập vào trang: Ngaydautien.vn., tránh những nguồn thông tin tiêu cực

+ Người nhà người bệnh cùng đồng hành với người bệnh trong mọi sinh hoạt, ăn uống tập luyện, như: kiểm tra mức đường huyết thường xuyên, lựa chọn thực phẩm cho bữa ăn, lượng thức ăn được phép tiêu thụ, ghi nhớ thời điểm uống thuốc hay lựa chọn đâu là

những quyết định tốt nhất cho sức khỏe bản thân.… để người bệnh cảm thấy được quan tâm chăm sóc, xua đi cảm giác mặc cảm về bệnh.

301

+ Người nhà người bệnh nên trò chuyện với người bệnh mọi lúc có thể để người bệnh cởi mở hơn về vấn đề sức khỏe, từ đó biết được những vấn đề người bệnh đang gặp phải, phát hiện các biến chứng sớm nhất, để cùng đưa ra phương án giải quyết tốt nhất.

- Vệ sinh: Vệ sinh cá nhân là một phần quan trọng trong việc chăm sóc sức khỏe tổng thể, đặc biệt đối với những người mắc bệnh đái tháo đường, nhất là khi đã xuất hiện các biến chứng. Việc giữ gìn vệ sinh đúng cách giúp ngăn ngừa nhiễm trùng, hỗ trợ quá trình lành vết thương và cải thiện chất lượng cuộc sống.

+ Chăm sóc chân: • Kiểm tra chân hàng ngày: Kiểm tra kỹ các ngón chân, lòng bàn chân để tìm các vết

nứt, phồng rộp, vết cắt, hoặc các dấu hiệu nhiễm trùng như đỏ, sưng, nóng hoặc đau.

• Rửa chân hàng ngày: Dùng nước ấm và xà phòng dịu nhẹ để rửa chân, lau khô nhẹ

nhàng bằng khăn mềm, đặc biệt là giữa các ngón chân.

• Cắt móng chân cẩn thận: Cắt móng chân thẳng và không cắt quá ngắn để tránh làm

tổn thương da.

• Tránh đi chân trần: Luôn đi giày dép vừa chân, có lót mềm để bảo vệ bàn chân. • Không tự ý nặn mụn hoặc các vết thương: Điều này có thể làm tăng nguy cơ nhiễm

+ Vệ sinh răng miệng: Giữ cho răng miệng sạch sẽ để ngăn ngừa bệnh nha chu, một trong những nguyên nhân gây ra các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng ở người bệnh đái tháo đường.

trùng.

+ Vệ sinh da: • Tắm hàng ngày: Dùng nước ấm và xà phòng dịu nhẹ để tắm, tránh sử dụng các sản

phẩm tắm có chứa chất tẩy mạnh.

• Dưỡng ẩm cho da: Sử dụng kem dưỡng ẩm để giữ cho da luôn mềm mại và tránh bị

nứt nẻ.

+ Vệ sinh vùng kín: • Vệ sinh hàng ngày: Rửa vùng kín bằng nước sạch và xà phòng dịu nhẹ, lau khô nhẹ

nhàng.

• Mặc quần lót bằng vải cotton: Tránh mặc quần lót chật hoặc làm bằng chất liệu tổng

hợp.

- Vận động-Phục hồi chức năng + Duy trì tập thể dục sẽ giúp giảm cân nặng, huyết áp, lượng đường và mỡ máu, tim và phổi khỏe hơn. Tập thể dục còn giúp xương chắc khỏe, tăng năng lượng, giảm căng thẳng, cải thiện giấc ngủ…

+ Tùy vào tình trạng sức khỏe thể trạng, tính chất công việc, mức đường huyết của người bệnh mà có các chế độ tạp luyện khác nhau, cường độ tập luyện có thể chia thành 3 mức độ như sau:

• Vận động cường độ vừa • Vận động cường độ mạnh

302

• Luyện tập thể lực đối kháng + Trước buổi tập • Chuẩn bị đồ đạc đầy đủ và mang theo những thiết bị phù hợp • Mặc trang phục, mang giày, vớ phù hợp • Đem theo chai nước, nón, kem chống nắng, dù… • Kiểm tra chân • Kiểm tra đường máu • Mang theo chút đồ ăn điều trị cơn hạ đường, khởi động đầy đủ và đúng cách + Trong buổi tập: • Người bệnh nên dừng tập khi thấy xuất hiện biểu hiện đau, căng ở ngực, tay, bụng,

cổ, hoặc cảm thấy khó chịu.

• Nếu xuất hiện tình trạng hụt hơi, xây xẩm, choáng váng hay có những triệu chứng bất thường khác kéo dài khoảng 10 phút, người bệnh hãy yêu cầu sự trợ giúp y tế khẩn cấp. Trường hợp các triệu chứng ổn định trong vòng 10 phút, sau buổi tập, người bệnh cũng cần đến bác sĩ càng sớm càng tốt để kiểm tra trước khi tiếp tục các buổi tập tiếp theo.

• Nếu cảm thấy đau chân, hãy dừng tập cho đến khi hết đau rồi tiếp tục. Người bệnh có thể tăng dần thời gian tập luyện nếu không còn cảm thấy đau nhưng việc điều trị vẫn cần thiết.

• Nếu xuất hiện triệu chứng hạ đường huyết, hãy ngừng việc tập luyện, kiểm tra mức đường trong máu và khắc phục triệu chứng này. Người bệnh đợi 10 – 15 phút, sau đó đo lại mức đường huyết và ăn thực phẩm chứa carbohydrate (đường hoặc tinh bột) như bánh mì sandwich, uống sữa hoặc hai bánh quy. Không nên tiếp tục vận động cho đến khi các triệu chứng hết hẳn. + Sau buổi tập: • Kiểm tra bàn chân sau khi tập luyện hoặc ít nhất mỗi ngày 1 lần để xem xét các dấu

hiệu như mẩn đỏ, da mọng nước, nứt nẻ hay có vết chai cứng.

• Kiểm tra mức đường huyết sau khi tập • Bổ sung nước. - Dinh dưỡng + Chế độ ăn là vấn đề quan trọng nhất trong điều trị đái tháo đường có biến chứng, với mục đích nhằm đảm bảo cung cấp đủ dinh dưỡng, cân bằng đủ cả về số lượng và chất lượng để có thể kiểm soát đường huyết, duy trì cân nặng lý tưởng và ngăn ngừa diễn tiến và biến chứng. Người nhà và người bệnh cần phối hợp với nhân viên y tế để cùng đưa ra chế độ ăn hợp lí cho từng thể trạng, hoàn cảnh khác nhau để giúp người bệnh có chế độ ăn phù hợp và tuân thủ lâu dài

+ Cần phải lựa chọn loại thức ăn thích hợp cũng như sử dụng cân đối các thành phần đạm, chất bột, chất béo trong thực đơn hàng ngày. Mục tiêu kiểm soát đường huyết cho người bệnh đái tháo đường:

• Đường huyết khi đói dưới 6,1 mmol/l. Hoặc dưới 110mg/dl.

303

• Đường huyết 2 giờ sau ăn dưới 7,8 mmol/l hoặc dưới 110mg/dl • HbA1C từ 6.5% -7% • Lưu ý mục tiêu này có thể được cá thể hóa, điều chỉnh phù hợp với tình trạng cụ thể

của người bệnh

+ Mục đích của dinh dưỡng: • Không làm tăng glucose máu nhiều sau ăn, cũng không làm hạ glucose máu lúc xa

bữa ăn, nhất là hạ đường huyết nặng

• Không làm tăng các yếu tố nguy cơ như rối loạn mỡ máu, tăng huyết áp, suy thận • Phù hợp với tình trạng dinh dưỡng, tập quán, thói quen ăn uống và lối sống lành

mạnh

• Không làm thay đổi quá nhanh và nhiều cơ cấu cũng như khối lượng của các bữa

ăn. Ngăn ngừa và điều trị các biến chứng mạn tính của đái tháo đường.

• Cải thiện sức khỏe thông qua lựa chọn thực phẩm lành mạnh và hoạt động thể lực

hợp lý.

+ Nguyên tắc của chế độ ăn: • Chỉ ăn đúng lượng thực phẩm cần thiết hàng ngày để duy trì cân nặng hợp lý, cần thiết cho hoạt động bình thường. Số lượng thực phẩm khác nhau cho mỗi đối tượng phụ thuộc vào giới tính, cân nặng, chiều cao, cường độ lao động...

• Bữa ăn phải cân đối giữa các chất đạm, chất bột đường, chất béo, vitamin và chất

khoáng. Ăn đa dạng các loại thực phẩm với số lượng và thời gian hợp lý.

+ Làm thế nào để ổn định đường huyết • Tránh bữa ăn lớn, chia nhỏ bữa ăn thành 3 bữa chính, 1-3 bữa phụ • Nên ăn đều đặn và đúng giờ giữa các bữa ăn. Không được bỏ bữa ăn, ngay cả lúc

bệnh nặng hoặc không muốn ăn.

• Nên ăn lượng bột đường ổn định và phù hợp với từng người bằng cách biết thay thế

thức ăn giàu chất bột đường

• Dùng thức ăn có chỉ số đường huyết thấp, ăn chậm và nhai kỹ • Nếu dùng các loại thuốc hạ glucose máu, cần có tư vấn của bác sĩ dinh dưỡng để

biết cách phối hợp bữa ăn sao cho phù hợp với thuốc về liều lượng và thời gian

8.2. Phòng ngừa các biến chứng cho người bệnh đái tháo đường Đái tháo đường là bệnh mạn tính nặng, có rất nhiều biến chứng nguy hiểm đe dọa tính mạng. Vì vậy việc phòng ngừa sự xuất hiện và hạn chế tiến triển của các biến chứng này là cực kỳ quan trọng, trong đó bản thân người bệnh đái tháo đường có thể làm được rất nhiều việc. sau đây là 10 biện pháp cơ bản để phòng ngừa các biến chứng của bệnh đái tháo đường.

- Tuân thủ điều trị: Trong quá trình điều trị, người bệnh đái tháo đường sẽ thường xuyên nhận được sự hỗ trợ của những nhân viên y tế có tham gia điều trị bệnh đái tháo đường như bác sỹ, điều dưỡng, chuyên gia dinh dưỡng… nhưng quan trọng nhất là thái độ tuân thủ điều trị của người bệnh mới mang lại kết quả tốt nhất.

304

- Người bệnh và người nhà người bệnh cần trang bị những kiến thức về bệnh đái tháo

đường để điều trị bệnh đái tháo đường tốt hơn.

- Thực hiện chế độ ăn lành mạnh, phù hợp với tình trạng bệnh. - Tích cực tập thể dục. - Theo dõi đường máu thường xuyên. - Tuân thủ những hướng dẫn của bác sĩ để kiểm soát được đường máu trong ngưỡng khám đúng lịch hẹn. - Không hút thuốc lá: Hút thuốc lá là yếu tố nguy cơ rất lớn gây các biến chứng tim mạch, mắt, thận và thần kinh…cần bỏ thuốc lá càng sớm càng tốt. Tránh hít thuốc lá thụ động (ngửi khói thuốc lá).

- Kiểm soát tốt huyết áp và mỡ máu: Giống như đường máu cao, huyết áp cao có thể gây tổn thương nghiêm trọng các mạch máu trong cơ thể, còn rối loạn mỡ máu là nguyên nhân chính gây xơ vữa động mạch. hậu quả là làm gia tăng các cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ cũng như các biến chứng mắt, thận... ở người bệnh đái tháo đường.

- Chăm sóc đôi mắt của nguười bệnh, phát hiện sớm bệnh võng mạc đái tháo đường,

điều trị ngăn ngừa sự giảm thị lực:

+ Không ngồi trước màn hình máy tính quá lâu bởi sẽ khiến đôi mắt khô và đỏ, tình

trạng này kéo dài sẽ dẫn đến các bệnh về tật khúc xạ.

- Áp dụng quy tắc 20: Sau Mỗi 20 phút làm việc trên máy tính ta sẽ giành 20 giây

nghĩ ngơi bằng cách nhìn vào một vật xa khoảng 6m.

- Hạn chế tiếp xúc với màn hình điện thoại trước khi đi ngủ. - Nên nhỏ mắt bằng nước muối sinh lý 0.9% để giữ ẩm và giữ gìn vệ sinh cho đôi

mắt.

- Tiêm vắc xin phòng bệnh: Đường máu cao sẽ làm suy giảm hệ miễn dịch trong cơ thể, vì vậy nhiều người bệnh đái tháo đường cần tiêm vắc xin để phòng ngừa một số bệnh nhiễm trùng.

- Chăm sóc vệ sinh răng miệng: Người bệnh đái tháo đường dễ bị viêm lợi nhiễm khuẩn, vì thế cần đánh răng ít nhất 2 lần mỗi ngày. Khám nha sỹ ngay nếu thấy bị chảy máu lợi hoặc sưng lợi hoặc ít nhất 2 lần mỗi năm.

- Chăm sóc bàn chân: Đường máu cao có thể gây tổn thương các dây thần kinh ở chân và làm giảm dòng máu đến chân. Vì vậy nếu không được phát hiện sớm và điều trị tốt thì các vết loét, phồng rộp ở bàn chân sẽ dễ bị nhiễm trùng nặng và người bệnh có thể bị cắt cụt chân. Để ngăn ngừa nguy cơ này cần:

+ Rửa chân bằng nước ấm mỗi ngày với xà phòng nhẹ (Không ngâm chân). Kiểm tra nhiệt độ của nước bằng khuỷu tay vì tổn thương thần kinh cũng có thể ảnh hưởng đến cảm giác ở bàn tay. Lau khô chân, đặc biệt các kẽ ngón chân. Thoa thêm kem dưỡng da nếu da trên bàn chân bị khô (Không thoa kem dưỡng da giữa các ngón chân).

+ Nhẹ nhàng làm mềm vết chai bằng một tấm đá nhám hoặc đá bọt sau khi tắm. + Nếu người bệnh có lưu lượng máu kém cần phải kiểm tra bàn chân hàng ngày, đặc biệt lòng bàn chân, kẽ ngón chân để phát hiệ các vết loét, mụn nước, đỏ, vết chai hoặc bất kỳ vấn đề nào khác.

305

+ Kiểm tra móng chân một lần một tuần. Cắt móng chân với một cái bấm móng thẳng. Không làm tròn các góc của móng chân hoặc không cắt xuống hai bên móng. Sau khi cắt, làm mịn móng chân bằng giũa móng.

+ Luôn mang tất/ vớ vừa vặn với bàn chân và có độ đàn hồi co dãn. Bảo vệ bàn chân

khỏi nóng và lạnh. Mang tất/ vớ vào ban đêm nếu chân người bệnh bị lạnh.

+ Mang giày đúng cỡ, giày kín (không nên đi dép quai hậu), không đi chân trần cả ở trong và ngoài nhà. Luôn kiểm tra bên trong giày để đảm bảo rằng không có vật lạ nào có bên trong và gây tổn thương chân.

+ Đảm bảo máu chảy đến chân. Khi ngồi trên ghế, người bệnh đái tháo đường nên thường xuyên di chuyển ngón chân và mắt cá chân nhiều lần trong ngày và không ngồi bắt chéo chân trong một thời gian dài.

- Nếu có vấn đề về chân trở nên tồi tệ hơn hoặc không lành, hãy liên hệ với bác sĩ + Không nên uống rượu: Người bệnh uống rượu nhiều có thể làm tăng nguy cơ biến chứng hạ đường huyết. Nếu nhất thiết phải sử dụng rượu thì nên ăn trước khi uống với lượng vừa phải.

+ Tránh các stress: vì người bệnh sẽ rất hay bị quên thực hiện chế độ uống thuốc và điều trị bệnh đái tháo đường hàng ngày. Stress còn làm tăng tiết nhiều hormone trong cơ thể, nó làm giảm tác dụng của insulin, hậu quả là tăng đường máu. Vì vậy:

- Hãy học cách kiểm soát, giảm thiểu stress. - Lập kế hoạch làm việc trong đó ưu tiên những việc quan trọng như điều trị bệnh đái

tháo đường.

- Hãy thư giãn và ngủ nhiều hơn để chống lại stress. - Tham gia các hoạt động cộng động, chia sẻ với mọi người để giảm cảm giác

stress.

Câu hỏi thảo luận 1. Nêu các biến chứng bệnh đái tháo đường 2. Cách phòng biến chứng bệnh đái tháo đường? 3. Cách xử lý khi người bệnh bị hạ đường huyết? Tài liệu tham khảo 1. Tamanhhospital.vn, Đái tháo đường, nguyên nhân, dấu hiệu, chẩn đoán, cách phân

loại, https://tamanhhospital.vn/dai-thao-duong/, 2021.

2. Cục y tế dự phòng, Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị đái tháo đường,

https://vncdc.gov.vn/huong-dan-chan-doan-va-dieu-tri-benh-dai-thao-duong-tuyp-2- nd14582.html, 2016.

3. Ngày đầu tiên, Chăm sóc người bệnh đái tháo đường, https://ngaydautien.vn/dai-

thao-duong/7757-cham-soc-ba-me-bi-dai-thao-duong, 2022.

306

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH LOÉT BÀN CHÂN DO ĐÁI THÁO ĐƯỜNG

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và gia đình hiểu biết và thực hiện đúng: 1. Nguyên nhân, triệu chứng và biến chứng của loét bàn chân do đái tháo đường. 2. Cách chăm sóc và điều trị vết loét đúng phương pháp. 3. Biện pháp phòng ngừa tái loét và bảo vệ bàn chân. II. Nội dung 1. Đại cương Loét bàn chân đái tháo đường (ĐTĐ) là tổn thương da, mô mềm, xương hoặc khớp ở vùng bàn chân xảy ra do rối loạn cảm giác, thiếu máu nuôi và nhiễm trùng. Đây là biến chứng mạn tính nghiêm trọng, có thể dẫn đến hoại tử, cắt cụt chi nếu không được điều trị và chăm sóc kịp thời. Bệnh thường gặp ở người bị ĐTĐ lâu năm, đặc biệt khi kiểm soát đường huyết kém.

2. Nguyên nhân - Tổn thương thần kinh ngoại biên gây mất cảm giác đau, nóng, lạnh nên khi người

bệnh bị chấn thương, bỏng mà không biết.

- Rối loạn tuần hoàn ngoại vi gây giảm tưới máu nuôi da, chậm liền vết thương. - Nhiễm trùng do vết thương bẩn, chăm sóc không đúng cách. - Đường huyết cao kéo dài làm cản trở quá trình lành vết thương. - Mang giày dép chật, chèn ép, cọ xát gây tổn thương da. - Vệ sinh bàn chân kém hoặc cắt móng chân không đúng cách. 3. Yếu tố nguy cơ - Giày kém chất lượng, ẩm mốc, không được giặt sạch sẽ. - Không thường xuyên vệ sinh bàn chân sạch sẽ - Cắt tỉa móng chân không đúng cách - Người nghiện rượu bia - Biến chứng mắt do tiểu đường - Bệnh tim - Bệnh thận - Béo phì - Hút thuốc lá thường xuyên 4. Triệu chứng - Da bàn chân khô, nứt nẻ, giảm cảm giác hoặc mất cảm giác. - Xuất hiện vết trợt, phồng rộp, loét ở ngón chân, gót chân hoặc gan bàn chân. - Vết loét lâu lành, có thể tiết dịch, mùi hôi, nhiễm trùng, sưng nóng đỏ. - Đau ít hoặc không đau do tổn thương thần kinh. - Trường hợp nặng: hoại tử, sưng tấy, sốt, tăng đường huyết, có thể phải cắt cụt chi. 5. Cận lâm sàng - Đo đường huyết, HbA1c để đánh giá kiểm soát glucose máu.

307

- Cấy dịch vết loét để xác định vi khuẩn gây nhiễm trùng. - Siêu âm Doppler mạch máu chi dưới đánh giá tưới máu. - X-quang bàn chân nếu nghi ngờ viêm xương. 6. Tiên lượng - Nếu phát hiện sớm và chăm sóc đúng cách vết loét có thể lành hoàn toàn. - Nếu điều trị muộn, kiểm soát đường huyết kém có thể dẫn đến hoại tử và cắt cụt

chi.

- Bệnh dễ tái phát, cần chăm sóc và phòng ngừa lâu dài. 7. Điều trị - Kiểm soát đường huyết: dùng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin theo y lệnh. - Chăm sóc vết loét: rửa vết thương bằng dung dịch sát khuẩn nhẹ (NaCl 0,9%), loại

bỏ mô hoại tử, băng vết thương vô khuẩn.

- Kháng sinh: dùng theo kháng sinh đồ nếu có nhiễm trùng. - Giảm áp lực vùng loét: tránh đi lại, dùng dép chuyên dụng hoặc nạng. - Điều trị toàn thân: nâng cao thể trạng, bổ sung vitamin, kẽm, đạm giúp mau lành. - Phẫu thuật: nếu hoại tử lan rộng, viêm xương nặng. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Theo dõi: dấu hiệu sinh tồn, đường huyết, tình trạng vết loét (kích thước, màu, dịch

- Thực hiện y lệnh thuốc đầy đủ, đúng giờ. - Chăm sóc vết loét vô khuẩn tuyệt đối: + Mang găng sạch, khẩu trang khi thay băng. + Rửa vết loét nhẹ nhàng, tránh chà xát mạnh. + Giữ vùng loét khô, sạch, không để nước bẩn dính vào. - Tư thế nằm/ngồi phù hợp, tránh tì đè lên vết loét. - Dinh dưỡng hợp lý: ăn đủ năng lượng, nhiều rau, đạm, vitamin, hạn chế đường, mỡ. - Động viên tinh thần, giải thích bệnh nhân hiểu tầm quan trọng của chăm sóc bàn

tiết, mùi).

chân.

- Theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng lan rộng: sốt, sưng đỏ, mủ → báo bác sĩ kịp thời. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: Động viên bệnh nhân hợp tác điều trị, kiểm soát đường huyết, giữ tâm

lý thoải mái, tránh lo lắng.

- Vệ sinh: + Rửa chân hằng ngày bằng nước ấm (không quá nóng), lau khô kỹ nhất là kẽ ngón

+ Không ngâm chân bằng nước muối, nước lá khi có vết loét. + Kiểm tra bàn chân mỗi ngày + Cắt móng chân đúng cách, không cắt quá sát, không tự xử lý chai sạn. + Giữ giày dép sạch, khô, kiểm tra bên trong giày trước khi mang để tránh dị vật. + Không đi chân trần, kể cả trong nhà.

chân.

308

- Vận động: + Khi vết loét chưa lành: hạn chế đi lại, tránh tì đè lên vùng loét, dùng nạng hoặc dép

+ Sau khi khỏi, tập vận động nhẹ nhàng, tránh đứng lâu, mang vác nặng, đi bộ vừa

giảm áp lực.

sức để tăng lưu thông máu.

- Dinh dưỡng: + Ăn uống hợp lý để kiểm soát đường huyết và tăng sức đề kháng. + Hạn chế đồ ngọt, tinh bột nhanh (kẹo, nước ngọt, cơm trắng nhiều). + Tăng rau xanh, chất xơ, cá, đậu hũ, thịt nạc, trứng, sữa không đường. + Uống đủ nước, tránh rượu, bia, thuốc lá. 9.2. Phòng bệnh và tái phát - Luôn giữ bàn chân thật sạch - Không nên đi chân trần, đặc biệt trên nền đất bẩn, gồ ghề không bằng phẳng - Chọn giày dép đúng cỡ, chất liệu tốt (da mịn, thông thoáng) - Không nên đi giày mới quá 1 giờ mỗi ngày - Kiểm tra mặt trong giày, dép trước mỗi lần đi - Sử dụng tất mềm, êm, thấm hút mồ hôi; đổi tất mỗi ngày - Nến rửa bàn chân với nước ấm, xà phòng trung tính, để khô, không ngâm chân lâu - Có thể sử dụng bột talc hoặc kem dưỡng ẩm - Không dùng các loại máy sưởi, bình nước nóng để sưởi ấm chân - Vệ sinh móng chân đúng cách - Vận động để lưu thông máu bàn chân - Tránh sử dụng các chất có hại như hút thuốc, uống rượu bia, - Kiểm soát đường huyết và cân nặng - Khi có vết thương, sưng, chảy dịch, hôi, đau, tê đến ngay cơ sở y tế, không tự bôi

thuốc dân gian.

- Khi có vết thương bàn chân đái tháo đường, hãy chú ý: + Cần nghỉ ngơi và bất động chi bằng dụng cụ khi có vết thương + Thay băng vết thương đảm bảo vô khuẩn + Có thể bôi mỡ kháng sinh (Polysporin) sau khi rửa sạch + Sử dụng gạc không dính để băng vết thương, có thể dùng gạc không dính y tế

(paraffin gauze, tulle gras), băng vết thương chuyên dụng (nếu có)

+ Tránh dùng các chất khử trùng mạnh và thuốc tẩy rửa: Oxy già, cồn iod đặc + Tiêm phòng uốn ván khi có tổn thương + Chỉ sử dụng kháng sinh toàn thân khi có dấu hiệu nhiễm trùng, theo chỉ định bác sĩ Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân và triệu chứng của loét bàn chân do đái tháo đường là gì? 2. Cách chăm sóc và điều trị người bệnh loét bàn chân đái tháo đường? 3. Làm thế nào để phòng ngừa và hạn chế tái phát loét bàn chân ở bệnh nhân ĐTĐ? Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế (2021), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh đái tháo đường typ 2

309

2. Bộ y tế (2023), Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị Loét bàn chân do đái tháo đường 3. BV Nguyễn Tri Phương, Cách chăm sóc bàn chân ở bệnh nhân đái tháo đường

310

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH HÔN MÊ HẠ ĐƯỜNG HUYẾT

I. Mục tiêu Giúp người nhà người bệnh biết được 1. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của bệnh Hôn mê hạ đường huyết 2. Cách chăm sóc người bệnh Hôn mê hạ đường huyết II. Nội dung 1. Đại cương Hôn mê hạ đường huyết là giai đoạn nặng của hạ đường huyết, hôn mê xuất hiện đột ngột và không có dấu hiệu báo trước, nối tiếp theo các triệu chứng hạ đường huyết nếu không được điều trị kịp thời. Hôn mê do hạ đường huyết thường là hôn mê yên lặng và hôn mê sâu.

Hạ đường huyết (HĐH) được định nghĩa là tất cả các đợt nồng độ glucose huyết tương thấp bất thường khiến người bệnh có thể rơi vào tình trạng nguy hại (Nhóm công tác về HĐH, Hội Đái tháo đường Hoa Kỳ - ADA 2005). Theo định nghĩa này 2 yếu tố để xác định HĐH là mức glucose máu thấp và những nguy hại mà mức glucose máu thấp gây ra. Nồng độ đường máu < 3.9 mmol/L được khuyến cáo là mốc quan trọng cần được quan tâm với những người bệnh đái tháo đường. 2. Nguyên nhân-Yếu tố thuận lợi 2.1. Hạ đường huyết khi đói: Còn gọi là hạ đường huyết thực thể xảy ra 5-6 giờ sau bữa ăn cuối cùng, triệu chứng thường nặng có thể đưa đến hôn mê và tử vong. Cơn hạ đường huyết thường xảy ra vào ban đêm, khi thức giấc hoặc sau khi vận động nhiều và thường có tam chứng whipple.

- Hạ đường do thuốc: Insulin, Sulfonylurea, Rượu, Salicylatic, Quinin, Quinidin, Propanolol và các thuốc chẹn beta không chọn lọc, Sulfamid, ức chế men chuyển, Pentamidin, Dysopyramid, Chloramphenicol, thuốc kháng đông Coumarin. Các yếu tố thuận lợi: người bệnh nhỏ tuổi, lớn tuổi, thiếu ăn, nhịn đói lâu ngày, bệnh suy gan, suy thận.

- Hạ đường huyết do rượu: thường xảy 12-24 giờ sau khi uống rất nhiều rượu, Các

yếu tố thuận lợi: Giảm dự trữ glycogen và ăn uống không đầy đủ.

- Bướu tế bào beta của tụy và tăng sản tụy: + Bướu tế bào Beta của tụy tiết Insulin, nên còn gọi là Insulinom, là bệnh hiếm, gặp ở

nữ nhiều hơn, tuổi trung bình 50 tuổi, 90% là một u lành tính

+ Tăng sản của tế bào Beta tụy lan tỏa không đồng nhất tiết insulin, glucagen và

somatostalin. Tế bào ống tụy cũng có thể biệt hóa thành tế bào beta.

- Bướu ngoài tụy: thường có nguồn gốc từ lớp trung mô, 2/3 trường hợp nằm ở bụng,

có thể nặng 1-2kg.

- Hạ đuờng huyết trong suy tim - Hạ đuờng huyết trong bệnh lý gan, thận: do viêm gan siêu vi tối cấp, độc chất phá

hủy gan, ung thư giai đoạn cuối, suy thận mạn, lọc thận.

- Một số nguyên nhân khác:

311

+ Hạ đuờng huyết do tự miễn như trong bệnh Basedow, viêm khớp dạng thấp, lupus

ban đỏ, viêm đa cơ…

+ Bệnh lý nội tiết ngoài tụy như suy thuợng thận, suy tuyến yên, suy hormon tăng

truởng.

+ Nhịn đói lâu ngày, suy dinh dưỡng do cố ý tuyệt thực, ung thư thực quản, hẹp môn

vị…

+ Đái tháo đường do thận. 2.2. Hạ đường huyết sau ăn: Còn gọi là hạ đường huyết chức năng xảy ra sớm trong vòng 2-3 giờ sau khi ăn hoặc trễ 3-5 giờ sau ăn thường chỉ gây chóang váng, chóng mặt muốn xỉu mà không hôn mê.

- Hạ đường huyết do phản ứng với thức ăn: trên người bệnh cắt bao tử, cắt thần kinh

X, hẹp môn vị, cắt bỏ thực quản, viêm loét tá tràng, tiểu ra đường do bệnh thận.

- Hạ đường huyết phản ứng trên người bệnh tiền đái tháo đường do mất sự tiết đỉnh sớm của insulin, tăng tiết insulin nhiều và trễ sau bữa ăn có nhiều carbohydrate. Người bệnh thường mập, tiền sử gia đình có đái tháo đường.

- Hạ đường huyết “chức năng”. Các yếu tố thuận lợi: xảy ra sau bữa ăn có nhiều

carbohydrate có thể do tăng sản xuất insulin hoặc tăng độ nhạy cảm với insulin.

3. Triệu chứng - Hôn mê thường xuất hiện nối tiếp các triệu chứng hạ đường huyết nhưng không

được điều trị kịp thời. Thường là hôn mê yên lặng và sâu.

- Các triệu chứng đi kèm với tình trạng hôn mê có thể gặp như dấu hiệu thần kinh khu trú Babinski cả 2 bên, hôn mê sâu có thể giảm phản xạ gân xương, 1 số trường hợp có thể xuất hiện co giật toàn thân hoặc co giật cục bộ, tăng trương lực cơ.

+ Phải luôn nghĩ đến hôn mê hạ đường huyết trước 1 người bệnh hôn mê chưa rõ

nguyên nhân, sau tiêm tĩnh mạch dung dịch đường ưu trương người bệnh tỉnh lại.

4. Cận lâm sàng - Làm ngay 1 mẫu xét nghiệm Glucose máu mao mạch và lấy 1 mẫu máu làm xét nghiệm Glucose huyết tĩnh mạch trước khi tiêm truyền glucose cho người bệnh. Bình thường là 3,9 – 5,6 mmol/l (70 – 100 mg/dl)

- Hạ Glucose máu xảy ra khi nồng độ đường máu giảm xuống dưới 3,9 mmol/l

(70mg/dl)

- Khi nồng độ đường máu dưới 2,8 mmol/l (50mg/dl) xuất hiện Hôn mê hạ đường

huyết.

5. Chẩn đoán - Có triệu chứng lâm sàng: Mất định hướng, loạn thần, co giật, rối loạn ý thức, hôn

mê

- Nồng độ đường máu dưới 2,8 mmol/l - Triệu chứng giảm sau uống hoặc truyền đường. 6. Biến chứng - Suy hô hấp, suy tuần hoàn - Tổn thương não

312

- Co giật… 7. Điều trị - Xét nghiệm đường máu: làm ngay 1 mẫu xét nghiệm đường máu mao mạch đầu

ngón tay và 1 mẫu máu làm xét nghiệm đường máu tĩnh mạch. - Nếu người bệnh trong tình trạng hôn mê (mức độ nặng). + Tiêm chậm tĩnh mạch 50ml dung dịch Glucose ưu trương 20% hoặc 30%. Có thể

tiêm lại cho đến khi người bệnh tỉnh trở lại.

+ Đặt đường truyền tĩnh mạch truyền dung dịch glucose 10% hoặc 5%, truyền duy trì

đường máu luôn trên 5,5mmol/l (100mg/dl) tránh nguy cơ tái phát hạ đường huyết.

+ Lưu ý rằng, nếu người bệnh dùng thuốc hạ đường huyết có tác dụng kéo dài thì tình trạng hạ đường huyết có thể kéo dài. Do đó, phải truyền đường duy trì, và theo dõi đường máu ít nhất trong 24 – 72 giờ tuỳ thuộc vào dược động học của thuốc.

- Các điều trị khác: Điều trị bệnh lí nguyên nhân như suy gan, suy thượng thận, suy

giáp, phẫu thuật, u tiết insulinoma

8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng đầy đủ và kịp thời. - Theo dõi đánh giá tri giác của người bệnh sau khi thực hiện y lệnh thuốc - Theo dõi tình trạng hạ đường máu và các dấu hiệu sinh tồn. - Kiểm soát đường thở: tư thế an toàn, mặt nghiêng về 1 bên, hút đờm dãi nếu tăng

tiết, cho người bệnh thở oxy, Td đề phòng hít sặc…

- Theo dõi việc dùng thuốc và phản ứng phụ khi dùng thuốc. - Chăm sóc chống nhiễm trùng, tuân thủ chế độ vô khuẩn. - Cho người bệnh ăn qua sonde/đường truyền tĩnh mạch trong giai đoạn hôn mê - Đánh giá, phòng chống nguy cơ té ngã. - Đánh giá nguy cơ loét, xoay trở, chống loét, xoa bóp nhẹ các vùng tì đè nếu người

bệnh nằm lâu

9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Động viên người nhà người bệnh tuân thủ điều trị + Thực hiện theo hướng dẫn của Bác sỹ và Điều dưỡng trong quá trình điều trị và

chăm sóc.

- Vệ sinh: + Vệ sinh thân thể thay quần áo sạch, thay ra trải giường hàng ngày để phòng tránh

nhiễm khuẩn da, giữ gìn giường bệnh gọn gàng thoáng mát, sạch sẽ

+ Vệ sinh thân thể, da, lưu ý các vùng tì đè do nằm lâu nhằm dự phòng loét - Vận động- Phục hồi chức năng: Người bệnh hôn mê cần xoay trờ 2h/lần phòng

tránh ứ động đờm, dự phòng loét.

- Chế độ dinh dưỡng: + Người bệnh ăn qua sonde/đường truyền tĩnh mạch trong giai đoạn hôn mê. + Chế độ dinh dưỡng lành mạnh: Chế độ ăn bệnh lý soup, cháo qua sonde

313

9.2. Phòng bệnh - Ngăn ngừa tái phát hạ đường huyết: sau khi người bệnh tỉnh cần theo dõi tiếp trong

vòng 48-72 giờ, cố gắng tìm nguyên nhân và điều trị tận gốc.

- Tuân thủ điều trị theo chỉ định của bác sỹ + Điều trị đái tháo đường tích cực, giữ đường huyết gần bình thường để tránh các biến

chứng lâu dài, có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết.

+ Thuốc điều trị đái tháo đường: Tiêm insulin và uống thuốc hạ đường huyết đúng

liều lượng và đúng thời điểm.

- Bữa ăn: không bỏ bữa ăn, thời điểm tiêm insulin phải phù hợp với bữa ăn. - Hoạt động hàng ngày: Nếu hoạt động nhiều hơn hàng ngày hay tập thể dục nhiều

hơn người bệnh nên ăn nhẹ trước khi hoạt động

- Nắm rõ những triệu chứng và cách xử trí hạ đường huyết sớm tại gia đình. - Khám bệnh định kỳ tại các cơ sở y tế để được chẩn đoán và có biện pháp điều trị

các bệnh lý gây hạ đường huyết.

- Đối với những người bệnh có tình trạng hạ đường huyết không nhận biết được nên được khuyến khích đo đường huyết theo dõi theo những khung giờ nhất định để kiểm soát đường huyết tốt và phát hiện kịp thời tình trạng hạ đường huyết.

- Luôn có sẵn đường hoặc các sản phẩm có đường như kẹo, bánh, socola trong túi

xách hoặc trong cặp để phòng khi xảy ra hạ đường máu có luôn để sử dụng.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của Hôn mê hạ đường huyết 2. Cách chăm sóc người bệnh Hôn mê Hạ đường huyết 3. Cách phòng bệnh Hôn mê Hạ đường Huyết Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế (2020), Quyết định số 5481/QĐ-BYT về việc Ban hành tài liệu chuyên môn

“Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị Đái tháo đường típ 2”

2. TS Lê Văn An, TS Hoàng Văn Ngạn (2008), Điều dưỡng Nội tập 2, Nhà xuất bản Y

học Hà Nội.

314

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH HÔN MÊ DO NHIỄM TOAN CETON VÀ TĂNG ÁP LỰC THẨM THẤU

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây hôn mê do nhiễm toan ceton và tăng áp lực thẩm thấu. 2. Triệu chứng của hôn mê do nhiễm toan ceton và tăng áp lực thẩm thấu. 3. Chế độ dinh dưỡng, vệ sinh trong quá trình điều trị hôn mê do nhiễm toan ceton và

tăng áp lực thẩm thấu.

II. Nội dung 1. Đại cương Hôn mê do nhiễm toan ceton và tăng áp lực thẩm thấu là những biến chứng cấp tính và nguy hiểm của bệnh đái tháo đường, đặc biệt khi không kiểm soát tốt đường huyết. Hai tình trạng này xảy ra khi cơ thể thiếu insulin nghiêm trọng, làm cho lượng đường trong máu tăng cao.

Hôn mê tăng áp lực thẩm thấu (TALTT): lượng đường huyết tăng cao kéo nước từ trong tế bào ra ngoài, gây mất nước nặng và tăng áp lực thẩm thấu, khiến tế bào mất nước, đặc biệt là tế bào thần kinh – dẫn đến rối loạn ý thức, thậm chí hôn mê. Bệnh phổ biến ở người bệnh đái tháo đường tuýp 2.

Nhiễm toan ceton: là sự tích tụ axit trong máu của người bệnh. Xảy ra khi lượng đường trong máu quá cao và diễn ra trong thời gian quá dài. Bệnh phổ biến ở người bệnh đái tháo đường tuýp 1 và ít phổ biến hơn ở những người bệnh đái tháo đường tuýp 2.

Đây là tình trạng cấp cứu nội khoa cần được xử lý kịp thời tại cơ sở y tế, nếu không

có thể dẫn đến tử vong. 2. Nguyên nhân - Không sử dụng insulin hoặc thuốc điều trị đúng cách: + Quên tiêm insulin hoặc bỏ liều thuốc uống điều trị tiểu đường. + Tự ý giảm liều hoặc ngưng thuốc điều trị tiểu đường mà không có sự hướng dẫn của

bác sĩ.

- Nhiễm trùng: Các bệnh nhiễm trùng như viêm phổi, nhiễm trùng tiểu, áp-xe, nhiễm

trùng da… làm tăng đường huyết và nhu cầu insulin của cơ thể.

- Căng thẳng, stress nặng: Phẫu thuật, chấn thương, nhồi máu cơ tim, đột quỵ… làm

cơ thể tiết nhiều hormone chống insulin, làm tăng đường huyết đột ngột.

- Ăn uống không hợp lý: Nhịn ăn kéo dài, ăn quá nhiều chất ngọt hoặc không ăn

uống đầy đủ khi dùng insulin.

- Rối loạn chuyển hóa do bệnh lý khác: Suy thận, suy gan, viêm tụy cấp, các bệnh nội tiết khác (như cường giáp, u tủy thượng thận…) cũng có thể gây mất cân bằng đường huyết nghiêm trọng. 3. Triệu chứng

315

- Các triệu chứng chung: Hôn mê tăng áp lực thẩm thấu và nhiễm toan ceton đều có

các dấu hiệu sau:

+ Rối loạn ý thức: từ lú lẫn, kích thích, vật vã... đến hôn mê sâu. + Mất nước nặng: da khô, môi nứt, mắt trũng, giảm độ đàn hồi da, niêm mạc miệng

khô, tiểu ít, huyết áp tụt, có thể sốc.

+ Biểu hiện của nhiễm trùng: như sốt, ho, đờm, tiểu buốt, đau bụng – thường là yếu tố

khởi phát (viêm phổi, nhiễm trùng tiểu...).

- Triệu chứng nhiễm toan ceton: + Buồn nôn, nôn, đau bụng rõ rệt. + Thở nhanh, sâu kiểu Kussmaul (do máu bị toan). + Hơi thở có mùi trái cây chua (mùi aceton). + Mất nước thường ở mức trung bình đến nặng. - Triệu chứng tăng áp lực thẩm thấu: + Mất nước rất nặng, da khô như giấy, nước tiểu ít hoặc không có. + Thường không có nôn hay đau bụng, không thở Kussmaul. + Ý thức thay đổi nhanh và nặng, dễ vào hôn mê sâu hơn. 4. Cận lâm sàng Glucose máu PH máu Bicarbonat máu Ceton máu ALTT máu Anion gap Ceton niệu Khí máu Toan Ceton >13,9 mmol/l <7.3 <15mEq/L +++ Tăng nhẹ (dưới 320mOsm/kg) >12 ++ Toan chuyển hóa động Tăng áp lực thẩm thấu >33,3 mmol/l >7.3 >15mEq/L Tăng nhẹ Tăng cao (Trên 320mOsm/kg) Bình thường Âm tính Bình thường

mạch

Sự khác biệt chính về lâm sàng giữa hôn mê do tăng glucose máu không nhiễm toan

ceton với hôn mê do nhiễm toan ceton Các yếu tố Tuổi Diễn biến Tỷ lệ tử vong (%) Glucose máu Áp lực thẩm thấu Natri máu Bicarbonat Ceton máu Đang điều trị Nhiễm toan ceton Bất kỳ lứa tuổi nào Vài giờ hoặc vài ngày > 5% Cao Cao Bình thường hoặc thấp < 15 mEq/L ++++ Insulin Tăng áp lực thẩm thấu Thường trên 60 tuổi Vài ngày hoặc vài tuần 50% Rất cao Rất cao Bình thường hoặc cao Bình thường hoặc hơi thấp Âm tính hoặc (+) nhẹ Chế độ ăn ± thuốc viên hạ

glucose máu

316

5. Chẩn đoán: Dựa vào triệu chứng lâm sàng hôn mê, tiền sử bệnh đái tháo đường và

các xét nghiệm cận lâm sàng.

- Chẩn đoán tăng áp lực thẩm thấu khi có đủ các tiêu chuẩn sau: + Tăng đường huyết: Glucose máu > 600 mg/dL (33,3 mmol/L) + Tăng áp lực thẩm thấu máu: > 320 mOsm/kg + Không nhiễm toan ceton: pH máu > 7,3, bicarbonate máu > 15 mmol/L, ceton máu

hoặc nước tiểu âm tính hoặc có ít

- Chẩn đoán nhiễm toan ceton khi có đủ các tiêu chuẩn sau: + Tăng đường huyết: Glucose máu > 250 mg/dL (13,9 mmol/L) + Nhiễm toan ceton: pH máu < 7,3, bicarbonate máu < 15 mmol/L, ceton máu hoặc

nước tiểu dương tính

+ Tăng khoảng trống anion: > 12 6. Biến chứng - Mất nước và rối loạn điện giải: Tăng đường huyết gây lợi niệu thẩm thấu, dẫn đến mất nước và các chất điện giải quan trọng (kali, natri, phosphate). Rối loạn điện giải có thể gây ra rối loạn nhịp tim, yếu cơ, và các vấn đề thần kinh.

- Suy thận cấp: Mất nước nghiêm trọng làm giảm lưu lượng máu đến thận, gây tổn

thương thận. Rối loạn điện giải cũng có thể góp phần vào suy thận.

- Huyết khối: Mất nước làm tăng độ nhớt của máu, tăng nguy cơ hình thành cục máu

đông. Huyết khối có thể gây ra đột quỵ, nhồi máu cơ tim, hoặc tắc mạch phổi.

- Phù não: Đặc biệt ở trẻ em, điều trị toan ceton quá nhanh có thể gây ra phù não, một

tình trạng đe dọa tính mạng.

- Hội chứng suy hô hấp cấp tiến triển: Là một tình trạng phổi nghiêm trọng có thể xảy

ra do nhiễm trùng, sốc, hoặc các biến chứng khác.

7. Điều trị - Mục tiêu điều trị: + Bù lại nước và điện giải đã mất. + Hạ đường huyết một cách từ từ và an toàn. + Đưa cơ thể về trạng thái cân bằng (pH, điện giải, đường huyết). + Tìm và điều trị nguyên nhân gây ra tình trạng mất bù (ví dụ: nhiễm trùng, ngưng

dùng insulin...).

- Nguyên tắc chung trong điều trị + Bù dịch (truyền dịch): Mục tiêu là bù nước nhanh chóng để cải thiện tuần hoàn và chức năng thận. Dùng dung dịch NaCl 0,9% (nước muối sinh lý) truyền tĩnh mạch. Sau khi đường huyết giảm về khoảng 250 mg/dL, cần chuyển sang dung dịch có chứa glucose (glucose 5%) để tránh tụt đường huyết.

+ Bù điện giải: Kali là điện giải rất quan trọng cần theo dõi sát. Khi bắt đầu điều trị insulin, kali máu có thể giảm nhanh nên cần bổ sung kali nếu thấp. Phải xét nghiệm máu thường xuyên để theo dõi và điều chỉnh.

317

+ Dùng insulin: Dùng insulin tĩnh mạch liều thấp để làm giảm đường huyết từ từ và

ngăn sản xuất ceton. Cần theo dõi đường huyết mỗi 1–2 giờ.

+ Điều chỉnh nhiễm toan (toan máu): Nếu tình trạng nhiễm toan nặng, có thể cân nhắc truyền thêm Natri bicarbonat. Tuy nhiên, chỉ dùng trong những trường hợp pH máu rất thấp (dưới 6,9).

+ Tìm và điều trị nguyên nhân gây mất bù: • Nhiễm trùng: Đây là nguyên nhân thường gặp làm nặng thêm bệnh đái tháo đường.

Cần xác định vị trí nhiễm trùng (hô hấp, tiết niệu, da...) và dùng kháng sinh phù hợp.

• Khi người bệnh ngừng insulin hoặc thuốc điều trị tiểu đường mà không có sự chỉ định từ bác sĩ: Cần điều chỉnh lại liều lượng insulin hoặc thuốc tiểu đường sao cho phù hợp với tình trạng của người bệnh. Tư vấn cho người bệnh về việc tuân thủ đúng liệu trình điều trị.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Hỗ trợ hô hấp khi cần thiết. Đảm bảo đường thở thông thoáng. Hút đờm dãi khi cần

thiết.

- Đánh giá mức độ ý thức, tri giác, phản xạ. - Theo dõi các dấu hiệu của phù não (đau đầu, nôn, rối loạn thị giác). - Theo dõi liên tục nhịp tim, huyết áp, nhiệt độ, nhịp thở. - Theo dõi đường huyết mao mạch thường xuyên (mỗi giờ hoặc mỗi 2 giờ). - Đánh giá mức độ mất nước (da khô, niêm mạc khô, giảm trương lực da). - Theo dõi lượng nước tiểu hàng giờ. - Theo dõi sát sao các dấu hiệu của phù não, suy thận cấp, huyết khối, suy hô hấp. - Đặt sonde dạ dày khi có y lệnh. - Thực hiện thuốc, cận lâm sàng…theo y lệnh. - Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật (nếu có). - Phòng ngừa loét tỳ đè. - Xoay trở, vỗ rung, phòng ngừa nguy cơ loét tỳ đè. - Vệ sinh cá nhân cho người bệnh. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Người bệnh sau hôn mê thường cảm thấy lo lắng, hoang mang hoặc sợ hãi về tình

trạng bệnh của mình, người nhà nên động viên và hỗ trợ tâm lý cho người bệnh.

+ Cần giải thích rõ tình trạng bệnh, nguyên nhân, diễn tiến và khả năng phục hồi nếu tuân thủ điều trị tốt. Động viên, khuyến khích người bệnh lạc quan, tin tưởng vào khả năng hồi phục.

+ Tạo môi trường yên tĩnh, thoải mái cho người bệnh. - Vệ sinh: + Người nhà cần vệ sinh cá nhân sạch sẽ, thay quần áo, ga giường thường xuyên. Nếu

người bệnh nằm lâu, cần lau người mỗi ngày và chăm sóc da tránh loét.

+ Giữ vùng sinh dục – hậu môn sạch để phòng nhiễm khuẩn.

318

- Vận động – Phục hồi chức năng: + Xoay trở, thay đổi tư thế: Mỗi 2 giờ nên xoay trở người bệnh một lần để tránh loét tì đè, nhất là ở lưng, mông, gót chân, khuỷu tay. Khi thay đổi tư thế, nên làm nhẹ nhàng, nâng đỡ đúng cách để tránh gây tổn thương da hoặc cơ.

+ Vận động thụ động tay chân: Thực hiện vận động nhẹ nhàng các khớp tay, chân của

người bệnh (gập duỗi khuỷu tay, đầu gối, cổ chân…) mỗi ngày 2 – 3 lần.

+ Khi hồi phục, hướng dẫn người bệnh tập ngồi, đi lại nhẹ nhàng. Tránh nằm lâu gây

loét tì đè, viêm phổi ứ đọng. - Chế độ dinh dưỡng: + Giai đoạn hôn mê: người bệnh được nuôi dưỡng qua tĩnh mạch hoặc ăn qua sonde dạ dày. Không cho người bệnh ăn uống bằng miệng khi người bệnh hôn mê để tránh nguy cơ sặc.

+ Giai đoạn tỉnh dần và phục hồi: Khi người bệnh tỉnh lại và có thể nuốt an toàn, sẽ

• Ăn loãng – dễ tiêu – ít đường và chất béo trong những ngày đầu: Cháo loãng, súp, nước rau, nước cháo. Tránh sữa có đường hoặc các thực phẩm nhiều đường vì có thể làm tăng đường huyết nhanh.

• Tăng dần độ đặc và lượng thức ăn khi người bệnh ăn tốt hơn: Bổ sung thêm cháo đặc, cơm nát, thịt nạc xay nhuyễn, rau củ nghiền. Ăn nhiều bữa nhỏ trong ngày, khoảng 4 – 6 bữa/ngày.

• Hạn chế thực phẩm nhiều chất béo, đường đơn như bánh kẹo, nước ngọt có gas, sữa

được chuyển sang chế độ ăn uống qua đường miệng:

đặc, các loại trái cây ngọt nhiều đường (xoài chín, mít, sầu riêng…).

9.2. Phòng bệnh - Tuân thủ điều trị đái tháo đường: dùng thuốc/insulin đúng chỉ định. - Không tự ý bỏ thuốc hay thay đổi liều lượng. - Kiểm tra đường huyết thường xuyên, nhất là khi ốm, sốt, stress. - Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh, tập thể dục đều đặn. - Tái khám định kỳ để kiểm soát tốt bệnh đái tháo đường. - Nhận biết sớm dấu hiệu cảnh báo (khát nước nhiều, mệt, thở nhanh…) và đến bệnh

viện ngay.

• Uống thuốc hoặc tiêm insulin theo đúng chỉ định của bác sĩ. • Không tự ý thay đổi liều lượng hoặc ngừng thuốc. • Tái khám định kỳ để bác sĩ theo dõi và điều chỉnh phác đồ điều trị khi cần thiết.

- Kiểm soát đường huyết tốt: + Tuân thủ phác đồ điều trị:

• Sử dụng máy đo đường huyết cá nhân để kiểm tra đường huyết thường xuyên, đặc

+ Tự theo dõi đường huyết:

• Ghi lại kết quả đo để theo dõi và điều chỉnh phác đồ điều trị.

biệt là trước và sau bữa ăn, trước khi đi ngủ.

• Ăn uống cân bằng, đầy đủ dinh dưỡng, hạn chế đường và tinh bột.

+ Chế độ ăn uống:

• Chia nhỏ bữa ăn, ăn đúng giờ. • Tăng cường rau xanh, trái cây và chất xơ.

319

• Tập thể dục đều đặn, ít nhất 30 phút mỗi ngày. • Lựa chọn các bài tập phù hợp với sức khỏe.

+ Tập thể dục:

• Duy trì cân nặng hợp lý. • Giảm cân nếu thừa cân hoặc béo phì.

+ Kiểm soát cân nặng:

- Khi có dấu hiệu bất thường như sốt, mệt nhiều, tiểu nhiều, khát nhiều, lú lẫn… cần

đến ngay cơ sở y tế.

- Tránh nhiễm trùng, giữ vệ sinh tốt, tiêm phòng đầy đủ. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây hôn mê do nhiễm toan ceton và tăng áp lực thẩm thấu. 2. Triệu chứng của hôn mê do nhiễm toan ceton và tăng áp lực thẩm thấu. 3. Chế độ dinh dưỡng, vệ sinh trong quá trình điều trị hôn mê do nhiễm toan ceton và

tăng áp lực thẩm thấu. Tài liệu tham khảo PGS.TS Lê Thị Bình – TS. Nguyễn Văn Chi – PGS.TS Nguyễn Đạt (2017), Điều

dưỡng các bệnh nội khoa tập 1, NXB Giáo Dục Việt Nam

320

TƯ VẤN - GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH CƯỜNG GIÁP

I. Mục tiêu Giúp người bệnh hiểu biết: 1. Thế nào là bệnh cường giáp. 2. Các triệu chứng cường giáp. 3. Cách dùng thuốc và theo dõi, chăm sóc tại nhà. II. Nội dung 1. Định nghĩa Cường giáp hay cường tuyến giáp là hội chứng mà tuyến giáp hoạt động quá mức, sản xuất nhiều hormone giáp hơn nhu cầu của cơ thể và làm tăng nồng độ hormone giáp trong máu. Tuyến giáp là một tuyến nhỏ, hình con bướm, có vị trí ở phía trước cổ. Các hormone được sản xuất bởi tuyến giáp là Thyroxine (T4) và Triiodothyronine (T3), các hormone giáp có vai trò quan trọng trong quá trình tăng trưởng, chuyển hóa và phát triển của cơ thể. Vì vậy, bất cứ vấn đề nào xảy ra với hoạt động của tuyến giáp đều có thể ảnh hưởng đến gần như mọi khía cạnh sức khỏe của cơ thể.

Bệnh cường giáp nếu không được chữa trị đúng cách thì có thể gây ra các vấn đề nghiêm trọng về tim, xương, cơ, chu kỳ kinh nguyệt và khả năng sinh sản. Trong quá trình mang thai, bệnh không được điều trị có thể ảnh hưởng đến sức khỏe của cả mẹ và bé.

2. Nguyên nhân Các nguyên nhân chủ yếu gây bệnh cường tuyến giáp bao gồm: - Bệnh Basedow (Bệnh Graves): Nguyên nhân phổ biến nhất chiếm hơn 70% số trường hợp. Bệnh này xuất hiện do các tự kháng thể trong máu kích hoạt tuyến giáp, làm cho tuyến giáp phát triển và tiết ra quá nhiều hormone tuyến giáp. Loại cường giáp này có xu hướng phát triển trong gia đình và thường xảy ra ở phụ nữ trẻ có độ tuổi từ 20-50 tuổi.

- Các nhân tuyến giáp hoạt động quá mức: Các nhân tuyến giáp là những cục u trong tuyến giáp của bạn. Các nhân tuyến giáp phổ biến và thường lành tính, chỉ có 1 tỷ lệ rất nhỏ chứa tế bào ung thư. Tuy nhiên, một hoặc nhiều nhân tuyến giáp có thể hoạt động quá mức và sản xuất quá nhiều hormone tuyến giáp. Điều này thường xuất hiện ở những người lớn tuổi.

- Viêm tuyến giáp: Đây là tình trạng tuyến giáp bị viêm làm phá hủy cấu trúc thông thường của các nang tuyến giáp, dẫn đến hormone tuyến giáp dự trữ bị rò rỉ ra ngoài tuyến giáp. Cường tuyến giáp có thể kéo dài đến 3 tháng, sau đó cấu trúc mô học của tuyến giáp lại trở lại bình thường. Tuyến giáp của bạn có thể trở nên kém hoạt động và tình trạng đó gọi là suy giáp. Suy giáp thường kéo dài từ 12-18 tháng, tuy nhiên tình trạng này có thể diễn ra vĩnh viễn.

Một số loại viêm tuyến giáp có thể gây ra tình hoạt động quá mức ở tuyến giáp và sau

đó gây ra suy giáp:

321

+ Viêm tuyến giáp bán cấp: Thường xảy ra ở phụ nữ trong độ tuổi 30-50. Bệnh thường xảy ra sau khi nhiễm siêu vi vài tuần lễ với sưng, đau vùng cổ và biểu hiện triệu chứng cường giáp. Nguyên nhân gây ra viêm tuyến giáp bán cấp vẫn chưa được xác định rõ, tuy nhiên tình trạng này có thể liên quan đến nhiễm trùng do virus hoặc vi khuẩn gây ra.

+ Viêm tuyến giáp sau sinh: Loại viêm tuyến giáp này phát triển trong vòng 1 năm

sau khi phụ nữ sinh con.

+ Viêm tuyến giáp âm thầm: Loại viêm tuyến giáp này phát triển âm thầm vì nó

không gây đau, mặc dù tuyến giáp có thể to lên.

- Tăng tiêu thụ i-ốt: Tuyến giáp sử dụng i-ốt để tạo ra hormone tuyến giáp. Lượng i- ốt bạn tiêu thụ ảnh hưởng đến lượng hormone tuyến giáp mà tuyến giáp tạo ra. Ở một số người, tiêu thụ một lượng lớn i-ốt có thể khiến tuyến giáp tạo ra quá nhiều hormone tuyến giáp. Một số loại thuốc có thể chứa nhiều i-ốt, ví dụ như thuốc tim amiodarone. Rong biển và các chất bổ sung từ rong biển cũng chứa nhiều i-ốt.

- Sử dụng quá nhiều thuốc hormone tuyến giáp: + Một số người dùng thuốc hormone tuyến giáp để điều trị suy giáp có thể dùng quá liều. Nếu bạn dùng thuốc hormone tuyến giáp, bạn nên đến gặp bác sĩ ít nhất mỗi năm một lần để kiểm tra nồng độ hormone tuyến giáp. Bạn có thể cần phải điều chỉnh liều nếu mức hormone tuyến giáp của bạn quá cao.

Một số loại thuốc khác cũng có thể tương tác với thuốc hormone tuyến giáp để nâng cao mức độ hormone. Nếu bạn dùng thuốc nội tiết tố tuyến giáp, hãy hỏi bác sĩ về các tương tác khi bắt đầu dùng thuốc mới.

3. Triệu chứng Hormone tuyến giáp đóng một vai trò quan trọng trong quá trình chuyển hóa và trao đổi chất của cơ thể. Nếu có quá nhiều hormone tuyến giáp, mọi chức năng của cơ thể đều có xu hướng gia tăng. Vì vậy nhiều người bệnh có các triệu chứng sau:

- Người bệnh cảm giác sợ nóng, da nóng, tăng tiết mồ hôi và sốt nhẹ 37.50C - 380C - Bị đánh trống ngực, có cảm giác hồi hộp, khó thở khi xúc động hoặc làm việc gắng

sức

- Bồn chồn, lo lắng, khó ngủ, tính khí thất thường, dễ cáu gắt. Có thể xảy ra rối loạn

tâm thần biểu hiện bằng cơn kích động hoặc tình trạng lú lẫn hay hoang tưởng

- Run ở đầu ngón tay - Rối loạn kinh nguyệt ở bệnh nhân nữ trẻ - Da mỏng, tóc giòn và yếu cơ đặc biệt là ở cánh tay và đùi - Thường gặp tiêu chảy không kèm đau quặn: 5-10 lần/ngày - Thường sụt cân nhanh mặc dù ăn vẫn bình thường hoặc có khi ăn khỏe. Một số ít

bệnh nhân trẻ tuổi có khi lại tăng cân nghịch thường.

- Bệnh Basedow còn có thêm biểu hiện ở mắt: chói mắt, chảy nước mắt, cảm giác

nóng rát mắt, lồi mắt.

4. Đối tượng dễ mắc bệnh

322

Phụ nữ có nguy cơ mắc bệnh cường tuyến giáp cao hơn nam giới từ 2-10 lần. Bạn có

nhiều khả năng mắc bệnh nếu:

+ Có tiền sử gia đình mắc bệnh tuyến giáp + Có các vấn đề sức khỏe khác, bao gồm: - Thiếu máu ác tính: Tình trạng gây ra bởi sự thiếu hụt vitamin B12. - Bệnh tiểu đường loại 1. - Suy thượng thận nguyên phát, rối loạn nội tiết tố. - Sử dụng một lượng lớn thực phẩm có chứa i-ốt chẳng hạn như tảo, rong biển hoặc

sử dụng các loại thuốc có chứa i-ốt, chẳng hạn như amiodarone.

- Người lớn hơn 60 tuổi, đặc biệt phụ nữ có nguy cơ mắc bệnh cao hơn nam giới. - Đã phẫu thuật tuyến giáp hoặc có vấn đề về tuyến giáp, chẳng hạn như bướu cổ. 5. Biến chứng Cường giáp có thể gây ra những biến chứng nguy hiểm ở phụ nữ mang thai. Những người có tuyến giáp hoạt động quá mức ở giai đoạn nặng phải đối mặt với vô số vấn đề, thậm chí có những biến chứng nguy hiểm đến tính mạng. Các biến chứng có thể bao gồm:

- Bệnh mắt tuyến giáp: Một tình trạng mắt gây ra chứng song thị, nhạy cảm với ánh

sáng, đau mắt và thậm chí mất thị lực.

- Rối loạn nhịp tim: Có thể dẫn đến sự hình thành và phát triển các cục máu đông,

suy tim, các vấn đề tim mạch khác…

- Cơn bão giáp: Đây là một tình trạng cấp cứu đe dọa tính mạng. - Các biến chứng khi mang thai như huyết áp cao khi mang thai, cân nặng thai nhi khi

sinh thấp, sẩy thai, sinh non.

- Loãng xương. 6. Chẩn đoán Các phương pháp chẩn đoán cường giáp bao gồm: - Phân tích bệnh sử và các triệu chứng. - Kiểm tra thể chất. - Siêu âm hoặc xạ hình tuyến giáp để xem tuyến giáp của bạn có khối u hay không,

có bị viêm hay hoạt động quá mức hay không.

- Xét nghiệm máu để đo nồng độ hormone tuyến giáp và các kháng thể tự miễn của

tuyến giáp:

+ Hormone kích thích tuyến giáp (TSH). + Hormone tuyến giáp triiodothyronine (T3). + Hormone tuyến giáp thyroxine (T4). + Kháng thể men peroxidase tuyến giáp (TPO). + Kháng thể tự miễn kháng receptor của TSH (TRAb). 7. Điều trị Mục đích của việc điều trị là đưa lượng hormone tuyến giáp trở lại bình thường để ngăn ngừa các vấn đề sức khỏe lâu dài và giảm các triệu chứng khó chịu do tình trạng gia tăng hormon giáp trong máu gây ra.

323

Điều trị tùy thuộc vào nguyên nhân gây ra cường tuyến giáp của bạn và mức độ nghiêm trọng của nó. Khi đề xuất phương pháp điều trị, bác sĩ sẽ xem xét tuổi của bạn, khả năng dị ứng hoặc tác dụng phụ của thuốc, các tình trạng khác như mang thai hoặc bệnh tim và liệu bạn có được tiếp cận với bác sĩ phẫu thuật tuyến giáp có kinh nghiệm hay không.

7.1. Điều trị bằng thuốc - Thuốc chẹn beta: Thuốc chẹn beta sẽ không làm tuyến giáp ngừng sản xuất hormone nhưng có thể giúp giảm triệu chứng cho đến khi các phương pháp điều trị khác có hiệu lực. Thuốc chẹn beta hoạt động nhanh chóng để làm giảm nhiều triệu chứng của cường tuyến giáp, chẳng hạn như run, tim đập nhanh và lo lắng. Đa phần người bệnh cảm thấy tốt hơn trong vòng vài giờ sau khi dùng thuốc chẹn beta.

- Thuốc kháng giáp: Thuốc kháng giáp methimazole (Thyrozol®) hoặc trong một số trường hợp hiếm gặp là propylthiouracil (PTU) có thể được kê đơn nếu bác sĩ chọn điều trị cường giáp bằng cách ngăn chặn khả năng tạo ra hormone mới của tuyến giáp. Methimazole hiện được ưa chuộng hơn do ít tác dụng phụ nghiêm trọng hơn. Các loại thuốc này có tác dụng kiểm soát tốt tuyến giáp hoạt động quá mức và không gây tổn thương vĩnh viễn cho tuyến giáp. 7.2. Liệu pháp phóng xạ - Một cách khác để điều trị tình trạng tuyến giáp hoạt động quá mức là làm tổn thương hoặc phá hủy các tế bào tuyến giáp tạo ra hormone tuyến giáp. Bởi vì những tế bào tuyến giáp này cần i-ốt để tạo ra hormone tuyến giáp, chúng sẽ hấp thụ bất kỳ dạng i- ốt nào trong máu của bạn, cho dù i-ốt có phóng xạ hay không.

- I-ốt phóng xạ được sử dụng trong điều trị này được sử dụng bằng đường uống, thường là trong một viên nang nhỏ chỉ dùng một lần. Khi vào cơ thể, i-ốt phóng xạ sẽ đi vào máu của bạn và nhanh chóng được các tế bào tuyến giáp hoạt động quá mức hấp thụ. Chất phóng xạ không được tế bào tuyến giáp hấp thụ sẽ được thải ra khỏi cơ thể qua mồ hôi, nước tiểu, phân trong khoảng thời gian vài ngày đến vài tuần. I-ốt phóng xạ phá hủy các tế bào tuyến giáp đã hấp thụ.

Kết quả là tuyến giáp hoặc nhân giáp thu nhỏ kích thước, và nồng độ hormone tuyến giáp trong máu trở lại bình thường. Đôi khi bệnh nhân vẫn bị cường giáp, nhưng thường ở mức độ nhẹ hơn trước.

Các bác sĩ không sử dụng liệu pháp phóng xạ ở phụ nữ dự định hoặc đang mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú. I-ốt phóng xạ có thể gây hại cho tuyến giáp của thai nhi và có thể truyền từ mẹ sang con trong sữa mẹ.

7.3. Phẫu thuật tuyến giáp Bệnh cường giáp của bạn có thể được chữa khỏi vĩnh viễn bằng cách phẫu thuật cắt bỏ toàn bộ hoặc hầu hết tuyến giáp của bạn. Sau khi tuyến giáp của bạn được cắt bỏ, nguồn gốc gây bệnh không còn nữa và có thể sẽ trở thành suy giáp. Nồng độ hormone tuyến giáp có thể được khôi phục về bình thường bằng cách điều trị mỗi ngày một lần với thuốc bổ sung hormone tuyến giáp. 8. Chăm sóc điều dưỡng

324

- Thực hiện y lệnh thuốc đầy đủ và đúng giờ. - Thực hiện đầy đủ y lệnh về xét nghiệm và cận lâm sàng. - Luôn theo dõi các dấu hiệu sinh tồn, tình trạng cân nặng, trạng thái tinh thần và các

tác dụng phụ của thuốc.

- Ngăn ngừa các biến chứng cho người bệnh: các bệnh về mắt, da… - Kiểm tra sức khỏe định kỳ theo lịch hẹn và khi có các dấu hiệu bất thường. 9. Tư vấn giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản Cần thực hiện chế độ dinh dưỡng phù hợp kết kết tập luyện tăng cường sức khỏe cơ thể, đảm bảo tuyến giáp hoạt động bình thường. Điều trị và chăm sóc đúng cách giúp người bệnh basedow đạt được trạng thái bình giáp và không xuất hiện các biến chứng, thoải mái về tinh thần. Do đó, việc chăm sóc bệnh nhân basedow cần chú ý đến các nội dung sau:

- Tinh thần: - Nên để người bệnh ở phòng thoáng mát, yên tĩnh tránh căng thẳng, stress. - Giải thích, động viên để giảm sự lo lắng và yên tâm điều trị. - Người nhà luôn bên cạnh an ủi và quan tâm người bệnh. - Dinh dưỡng: + Chế độ ăn uống nên chọn thức ăn phù hợp với tình trạng bệnh, ví dụ: thức ăn giàu calo, ăn đồ mát, uống nước mát, tăng cường rau xanh, quả tươi, không sử dụng các chất kích thích.

+ Những người bị bệnh cường giáp hoặc rối loạn tuyến giáp tự miễn khác có thể nhạy cảm với các tác dụng phụ có hại của i-ốt. Ăn thực phẩm có lượng lớn i-ốt chẳng hạn như tảo bẹ, rong biển, hoặc các loại rong biển khác có thể gây ra hoặc làm trầm trọng thêm bệnh. Người bệnh cần hạn chế hoặc tránh một số thực phẩm có thể ảnh hưởng đến tình trạng sức khỏe.

- Vận động: Bệnh nhân nghỉ ngơi tránh đi lại nhiều. Nếu điều trị ngoại trú, người

bệnh không được lao động nặng.

- Chăm sóc mắt người bệnh đúng cách: + Người bệnh cần hạn chế muối trong chế độ ăn và nằm đầu cao khi ngủ để giúp giảm

tình trạng phù quanh mắt.

+ Sử dụng dung dịch nhỏ mắt sinh lý để tránh bị khô mắt, dùng thuốc mỡ vào ban đêm, dùng kính màu tránh tình trạng sợ ánh sáng và dùng kính che kín để phòng tổn thương do gió và bụi.

+ Cùng với đó, bệnh nhân basedow nên luyện tập những cơ ngoài mắt có thể phòng được chứng song thị và khám mắt thường xuyên để phát hiện tình trạng tấy đỏ hoặc loét giác mạc.

9.2. Phòng bệnh - Luyện tập thể dục thường xuyên: Việc tập luyện thể dục thường xuyên giúp cơ thể khỏe mạnh cũng như tăng cường hệ miễn dịch chủ động của cơ thể. Khi hệ miễn dịch

hoạt động tốt, giảm nguy cơ mắc bệnh do kháng thể nhận diện và tiêu diệt nhầm tế bào tuyến giáp cũng được hạn chế.

325

- Bổ sung đủ i-ốt: Việc thừa hoặc thiếu i-ốt có thể gây ra các vấn đề về bệnh lý tuyến giáp vì vậy chế độ dinh dưỡng hàng ngày cần được cung cấp đầy đủ lượng i-ốt cần thiết. Bạn có thể liên hệ với các bác sĩ dinh dưỡng để được tư vấn chi tiết về vấn đề này. Đặc biệt phụ nữ mang thai, người cao tuổi là đối tượng cần lưu ý về việc bổ sung đủ lượng i- ốt hàng ngày để tránh những vấn đề sức khỏe cho thai nhi, sản phụ cũng như người cao tuổi.

- Dinh dưỡng hợp lý: Trong phòng ngừa và hạn chế tiến triển bệnh cường giáp, các loại thực phẩm giàu chất oxy hóa luôn là lựa chọn mà các chuyên gia khuyến cáo sử dụng. Các thực phẩm giàu oxy hóa có thể được tìm thấy trong các loại thực phẩm như trái cây, đặc biệt các loại quả mọng như việt quất, dâu tây…các loại ray xanh như cải xoăn, súp lơ…

- Nghỉ ngơi: ngủ đủ giấc, tránh lo lắng và stress. - Tầm soát các bệnh lý tuyến giáp nên được thực hiện hàng năm đặc biệt ở đối tượng là nữ giới trên 20 tuổi. Ngoài ra, khi phát hiện những triệu chứng cường giáp như mắt lồi, cổ to, đau họng, thân nhiệt cao, suy giảm thị lực…, người bệnh cần sớm đi khám tại chuyên khoa nội tiết của các trung tâm y tế, bệnh viện lớn trên cả nước.

Câu hỏi thảo luận 1. Cách phát hiện bệnh cường giáp? 2. Các biến chứng khi mắc bệnh cường giáp? 3. Cách chăm sóc người bệnh cường giáp?

Tài liệu tham khảo

1. Bệnh học nội khoa, nhà xuất bản y học. 2. Tài liệu giáo dục sức khỏe bệnh cường giáp của Hội Nội tiết Việt Nam.

326

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH CƠN BÃO GIÁP

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây ra bệnh. 2. Triệu chứng của bệnh. 3. Cách chăm sóc, phòng cơn bão giáp. II. Nội dung 1. Đại cương Tuyến giáp là một tuyến có kích thước tương đối nhỏ nằm ở phía trước cổ và có chức năng sản sinh ra hormone giáp. Đôi khi tuyến giáp tiết ra quá nhiều hormone và gây ra tình trạng cường giáp. Nếu như không được điều trị thì tình trạng này có thể dẫn đến một tình trạng khác nguy hiểm hơn được gọi là cơn bão giáp.

Cơn bão giáp (còn gọi là cơn nhiễm độc giáp cấp) là một tình trạng bệnh rất nặng, xảy ra khi bệnh cường giáp (tuyến giáp hoạt động quá mức) trở nên nghiêm trọng và mất kiểm soát. Cơn bão giáp có thể xảy ra đột ngột, nhất là khi người bệnh bỏ điều trị, bị nhiễm trùng, phẫu thuật, hoặc bị stress, chấn thương…Đây là một biến chứng nguy hiểm, nếu không được điều trị kịp thời có thể đe dọa tính mạng.

2. Nguyên nhân Cơn bão giáp không tự nhiên xảy ra, mà thường do một số yếu tố kích thích hoặc làm

nặng thêm bệnh cường giáp. Những nguyên nhân thường gặp bao gồm:

- Không điều trị hoặc bỏ điều trị cường giáp: Người mắc bệnh Basedow (một dạng cường giáp phổ biến) không điều trị đúng cách, hoặc ngưng thuốc đột ngột có thể làm bệnh tiến triển nặng và dẫn đến cơn bão giáp.

- Nhiễm trùng cấp tính: viêm phổi, nhiễm trùng tiết niệu, nhiễm trùng da, hoặc bất kỳ

loại nhiễm trùng nào cũng có thể kích hoạt cơn bão giáp.

- Phẫu thuật hoặc chấn thương: Phẫu thuật lớn, tai nạn, mất máu nhiều có thể khiến

cơ thể bị stress nặng, gây rối loạn hormone tuyến giáp.

- Dùng thuốc sai hoặc kích thích tuyến giáp: Một số loại thuốc như: Aspirin, thuốc gây mê, thuốc cản quang có i-ốt (dùng khi chụp CT, MRI có tiêm thuốc), thuốc điều trị loạn nhịp tim (amiodaron)...có thể gây mất cân bằng hormone tuyến giáp.

- Thai kỳ hoặc sau sinh: Một số phụ nữ bị cường giáp trong thai kỳ hoặc sau sinh có

thể bị khởi phát cơn bão giáp nếu không kiểm soát tốt bệnh.

- Căng thẳng tâm lý quá mức: Những cú sốc tinh thần lớn, mất ngủ kéo dài, lo âu

nhiều, cũng có thể khiến bệnh cường giáp trở nên nghiêm trọng hơn.

3. Triệu chứng - Sốt (> 39 độ C) là biểu hiện thường gặp. - Vã mồ hôi nhiều - Giảm cân nhanh dù ăn uống bình thường hoặc tăng.

327

- Nhịp tim nhanh, loạn nhịp tim và thở nhanh cũng thường gặp, tăng huyết áp (giai

đoạn đầu), sau đó có thể tụt huyết áp do suy tim

- Các loạn nhịp tim, suy tim xung huyết và các triệu chứng thiếu máu cơ tim cục bộ

có thể phát triển.

- Buồn nôn, nôn, tiêu chảy và đau bụng thường gặp. - Các triệu chứng thần kinh trung ương bao gồm tăng động, loạn thần và hôn mê. - Bướu giáp là một dấu hiệu hữu ích nhưng không phải khi nào cũng thấy. 4. Cận lâm sàng: Các dấu hiệu cận lâm sàng của cơn bão giáp giúp xác định mức độ nghiêm trọng và hỗ trợ chẩn đoán. Dưới đây là một số xét nghiệm cận lâm sàng thường được sử dụng:

- Xét nghiệm chức năng tuyến giáp: + T3, T4 tự do tăng cao: Đây là dấu hiệu quan trọng nhất, cho thấy nồng độ hormone

giáp trong máu tăng vọt.

+ TSH giảm thấp: Do tuyến yên ức chế sản xuất TSH khi nồng độ hormone giáp tăng

cao.

- Xét nghiệm điện giải đồ: Có thể có rối loạn điện giải do nôn, tiêu chảy và mất nước. - Xét nghiệm chức năng gan: Có thể tăng men gan (AST, ALT) do tổn thương gan.

Bilirubin có thể tăng cao nếu có vàng da.

- Xét nghiệm chức năng thận: Creatinine máu có thể tăng do suy giảm chức năng

thận.

- Xét nghiệm công thức máu: Có thể có tăng bạch cầu. - Điện tâm đồ (ECG): Nhịp tim nhanh xoang. Loạn nhịp tim: rung nhĩ, ngoại tâm thu

thất. Các dấu hiệu của thiếu máu cơ tim.

5. Chẩn đoán Chẩn đoán xác định cơn bão giáp dựa vào lâm sàng là chủ yếu, kết hợp với các xét nghiệm cận lâm sàng, trong đó mức độ nặng của biểu hiện lâm sàng quan trọng hơn mức độ tăng hormone tuyến giáp.

Chẩn đoán xác định cơn bão giáp khi có: - Bằng chứng cường giáp trên xét nghiệm (TSH giảm, T3/T4 tăng) - Triệu chứng lâm sàng nặng: sốt cao, tim nhanh, rối loạn thần kinh (kích thích, lơ

mơ, hôn mê), suy tim, tiêu hóa rối loạn

- Thang điểm BWPS ≥ 45 điểm hoặc đủ tiêu chuẩn TS1 theo JTA - Thang điểm Burch-Wartofsky Point Scale (BWPS)

328

6. Tiêu chuẩn của Hội nội tiết Nhật Bản (JTA, 2012): Giúp phân biệt rõ giữa cơn

bão giáp xác định (TS1) và nghi ngờ cơn bão giáp (TS2):

- TS1 – Cơn bão giáp xác định: + Cường giáp được xác định bằng xét nghiệm (giảm TSH, tăng FT4 hoặc FT3) + Và có ≥ 1 triệu chứng chính + ≥ 1 triệu chứng phụ, bao gồm: o Triệu chứng chính: rối loạn ý thức, sốt ≥ 38°C, nhịp tim ≥ 130 lần/phút, suy tim, rối

loạn tiêu hóa (nôn, tiêu chảy, đau bụng)

o Triệu chứng phụ: run, yếu cơ, bứt rứt, mất ngủ, gan to... - TS2 – Nghi ngờ cơn bão giáp: + Triệu chứng không điển hình hoặc không đủ tiêu chuẩn TS1 + Nhưng có cường giáp và dấu hiệu chuyển hóa mạnh, có yếu tố thúc đẩy 7. Biến chứng: Cơn bão giáp có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện các biến chứng sau: - Rung nhĩ: Tình trạng này khiến cho tim bị rối loạn nhịp, thường xảy ra chung với

nhịp nhanh thất.

- Loãng xương: Bệnh lý xương này làm cho xương trở nên yếu và dễ gãy. - Suy tim: Tim không thể bơm máu một cách bình thường bên trong cơ thể nữa. 8. Điều trị Điều trị cơn bão giáp là một cấp cứu nội khoa, cần xử trí nhanh chóng – toàn diện – đa

phương diện nhằm kiểm soát tình trạng tăng chuyển hóa cấp và ngăn ngừa biến chứng.

8.1. Mục tiêu điều trị - Làm giảm lượng hormone tuyến giáp trong máu - Ổn định tim mạch, huyết áp, thân nhiệt - Hỗ trợ các cơ quan đang bị ảnh hưởng (tim, gan, não…) - Tìm và điều trị nguyên nhân gây ra cơn bão giáp (như nhiễm trùng, stress, ngừng

thuốc…)

8.2. Phương pháp điều trị chính - Thuốc kháng giáp: Là loại thuốc giúp làm giảm sản xuất hormone tuyến giáp. + Dùng dưới dạng uống, đặt ống thông dạ dày, hoặc hậu môn nếu người bệnh không

thể nuốt.

+ Tác dụng phụ có thể bao gồm nổi mẩn, sốt, đau khớp, vàng da, rối loạn tiêu hóa. Trường hợp hiếm có thể bị giảm bạch cầu nghiêm trọng cần xét nghiệm máu theo dõi định kỳ.

- Dùng Iod để ngăn tuyến giáp phóng thích hormone: Sau khi dùng thuốc kháng giáp vài giờ, bệnh nhân sẽ được dùng Iod dạng uống hoặc tiêm. Mục đích là làm "khóa" tuyến giáp, giúp giảm nhanh lượng hormone đưa vào máu. Không dùng iod đơn lẻ để tránh làm bệnh nặng hơn.

- Kiểm soát tim mạch: dùng thuốc chẹn beta như propranolol hoặc thuốc điều nhịp tim khác tùy tình trạng tim. Có thể cần dùng thuốc lợi tiểu, oxy, hoặc thuốc trợ tim nếu có dấu hiệu suy tim.

- Dùng thuốc corticoid (thuốc kháng viêm mạnh): Giúp giảm viêm, ổn định miễn

dịch, và làm giảm tác động của hormone tuyến giáp lên cơ thể

329

- Bù nước và điện giải: truyền dịch qua tĩnh mạch để bù nước, năng lượng và các chất

cần thiết như natri, kali...

- Chống đông máu nếu có rung nhĩ: Một số người bệnh bị rung nhĩ – tim đập loạn nhịp, dễ hình thành cục máu đông gây đột quỵ. Có thể cần dùng thuốc chống đông máu như Heparin nếu cần thiết.

- Hạ sốt: Khi sốt cao, người bệnh sẽ được chườm mát, uống thuốc hạ sốt nhẹ như

paracetamol. Không dùng aspirin vì có thể làm tăng hormone giáp tự do trong máu.

- Giảm lo âu – an thần: Khi quá kích thích, bồn chồn, khó ngủ, người bệnh sẽ được dùng thuốc an thần nhẹ, như phenobarbital, giúp ổn định tâm trạng và làm chậm hormone giáp hoạt động.

9. Chăm sóc điều dưỡng - Đặt người bệnh ở tư thế Fowler (nửa nằm nửa ngồi). Theo dõi SpO2, hỗ trợ thở oxy

theo y lệnh.

- Đảm bảo duy trì tuần hoàn: truyền dịch, theo dõi dấu hiệu sốc. - Động viên tinh thần người bệnh và người nhà, tạo môi trường yên tĩnh. Giải thích

cho người bệnh và gia đình hiểu về tình trạng bệnh.

- Cho người bệnh nghỉ ngơi tuyệt đối, tránh gắng sức. - Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng theo y lệnh. - Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật (nếu có). - Lau mát, chườm mát khi người bệnh sốt cao. Theo dõi đáp ứng sau hạ sốt. - Khuyến khích người bệnh uống nhiều nước (nếu không chống chỉ định). - Chăm sóc vùng da chống loét nếu nằm lâu. - Đảm bảo vệ sinh cá nhân, môi trường sạch sẽ. - Theo dõi dấu hiệu dâu hiệu sinh tồn, suy tim, rối loạn nhịp tim, sốc, hôn mê. - Báo cáo ngay cho bác sĩ khi có dấu hiệu bất thường. 10. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 10.1. Chăm sóc cơ bản: - Tinh thần: + Người bệnh cần giữ tinh thần thoải mái, tránh căng thẳng, xúc động mạnh. + Nghỉ ngơi trong môi trường yên tĩnh, tránh tiếng ồn và ánh sáng mạnh. Đảm bảo an

toàn cho người bệnh, phòng tránh té ngã do lú lẫn, kích động.

+ Hạn chế xem TV, điện thoại hoặc làm việc căng thẳng. Có thể nghe nhạc nhẹ, thư

giãn để giảm lo lắng.

- Vệ sinh: Giữ vệ sinh thân thể sạch sẽ: tắm rửa, thay quần áo hàng ngày. Vệ sinh

răng miệng sau mỗi bữa ăn.

- Vận động – Phục hồi chức năng: + Nghỉ ngơi tuyệt đối trong giai đoạn cấp. + Sau khi ổn định, tập vận động nhẹ nhàng tại giường, sau đó tăng dần. + Không làm việc nặng hoặc vận động quá sức trong giai đoạn hồi phục. - Chế độ dinh dưỡng:

330

+ Ăn uống đầy đủ, giàu năng lượng, dễ tiêu. Nên ăn thức ăn mềm, lỏng như cháo, súp,

sữa, nước trái cây.

+ Tránh các chất kích thích như: cà phê, trà đặc, nước tăng lực. + Uống nhiều nước (nếu không bị hạn chế), có thể dùng oresol khi có tiêu chảy. 10.2. Phòng bệnh - Khám sức khỏe định kỳ để theo dõi tình trạng tuyến giáp. - Uống thuốc đúng giờ, đủ liều theo hướng dẫn của bác sĩ. - Không tự ý ngừng thuốc dù cảm thấy khỏe hơn. - Tránh các yếu tố kích hoạt cơn bão giáp: nhiễm trùng, stress, phẫu thuật, dùng

thuốc không phù hợp (như aspirin, iod).

- Khi có các triệu chứng như: sốt cao, mạch nhanh, run tay, mệt nhiều, lú lẫn cần đi

khám ngay.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây cơn bão giáp? 2. Triệu chứng của cơn bão giáp? 3. Cách chăm sóc, phòng cơn bão giáp? Tài liệu tham khảo PGS.TS Lê Thị Bình – TS. Nguyễn Văn Chi – PGS.TS Nguyễn Đạt (2017), Điều

dưỡng các bệnh nội khoa tập 1, NXB Giáo Dục Việt Nam

331

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH SUY GIÁP

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân suy giáp. 2. Triệu chứng của bệnh suy giáp. 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh suy giáp. II. Nội dung 1. Đại cương - Suy giáp là tình trạng tuyến giáp hoạt động kém, không sản xuất đủ hormone giáp cần thiết cho cơ thể. Hormone giáp giúp điều chỉnh nhiệt độ, nhịp tim, sự trao đổi chất, tiêu hóa và nhiều chức năng khác. Khi thiếu hormone giáp, cơ thể sẽ bị chậm lại.

- Suy giáp có thể ảnh hưởng đến mọi người ở mọi lứa tuổi nhưng phổ biến ở phụ nữ trên 60 tuổi. Bệnh nếu không phát hiện và điều trị sớm sẽ gây dị tật bẩm sinh, hôn mê phù niêm và nhiều biến chứng nguy hiểm khác.

2. Nguyên nhân Suy giáp xảy ra do tuyến giáp không sản xuất đủ hormone. Tình trạng này xuất phát từ

nhiều nguyên nhân, gồm:

- Bệnh tự miễn Hashimoto là nguyên nhân phổ biến gây suy giáp. Đây là một chứng rối loạn tự miễn dịch, xảy ra khi hệ thống miễn dịch tạo kháng thể tấn công các mô khỏe mạnh.

- Phẫu thuật tuyến giáp: phẫu thuật cắt bỏ toàn bộ hoặc 1 phần tuyến giáp có thể làm

giảm khả năng sản xuất hormone.

- Xạ trị: bức xạ được sử dụng để điều trị ung thư vùng đầu và cổ có thể ảnh hưởng

đến tuyến giáp gây suy giáp.

- Viêm tuyến giáp: xảy ra khi tuyến giáp bị viêm do nhiễm trùng, rối loạn tự miễn dịch hoặc bệnh khác. Viêm tuyến giáp có thể kích hoạt tuyến giáp giải phóng tất cả hormone cùng một lúc. Điều này khiến tuyến giáp hoạt động hết công suất nhưng sau đó lại hoạt động kém.

- Thuốc: một số loại thuốc có thể dẫn đến suy giáp, chẳng hạn như lithium dùng để

- Những nguyên nhân ít phổ biến hơn: + Suy giáp bẩm sinh: xuất hiện với tỷ lệ 1/1700-1/3500, tương đương 1700-3000 trẻ

điều trị rối loạn tâm thần.

+ Thiếu hoặc ăn quá nhiều i-ốt: cung cấp thừa hoặc không đủ i-ốt có thể ảnh hưởng

sinh ra có 1 bé mắc bệnh.

+ Rối loạn tuyến yên: rối loạn thường do khối u ở tuyến yên gây ra. + Thai kỳ: một số trường hợp mắc suy giáp trong hoặc sau khi mang thai. Suy giáp trong thai kỳ nhưng không được điều trị sẽ làm tăng nguy cơ sảy thai, sinh non và tiền

đến khả năng tuyến giáp sản xuất hormone.

sản giật. Tiền sản giật khiến huyết áp tăng đáng kể trong 3 tháng cuối thai kỳ. Suy giáp cũng ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển của thai nhi.

332

3. Triệu chứng Các triệu chứng của suy giáp phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng của bệnh, thường

tiến triển chậm, có thể kéo dài vài năm.

3.1. Triệu chứng thường gặp Ban đầu, suy giáp chủ yếu gây mệt mỏi, tăng cân nhưng khi quá trình trao đổi chất

chậm lại, người bệnh sẽ thấy các dấu hiệu rõ hơn. Các triệu chứng suy giáp gồm:

- Mệt mỏi. - Nhạy cảm với thời tiết lạnh. - Táo bón. - Da khô. - Tăng cân. - Mặt sưng. - Giọng khàn. - Yếu cơ. - Đau cơ và cứng khớp. - Kinh nguyệt không đều. - Tóc thưa, mỏng, khô. - Nhịp tim chậm. - Trầm cảm. - Gặp vấn đề về trí nhớ. 3.2. Triệu chứng ở trẻ sơ sinh Trẻ sơ sinh cũng có nguy cơ mắc suy giáp. Trẻ sinh ra không có tuyến giáp hoặc tuyến giáp không hoạt động bình thường, các triệu chứng thường chưa xuất hiện ngay lập tức. Tuy nhiên, suy giáp nếu không được chẩn đoán, các triệu chứng sẽ bắt đầu xuất hiện gồm:

- Trẻ chán ăn. - Tăng trưởng kém. - Tăng cân kém. - Vàng da. - Táo bón. - Trương lực cơ kém. - Da khô. - Tiếng khóc khàn. - Thoát vị rốn. Suy giáp ở trẻ sơ sinh không được điều trị, ngay cả trường hợp nhẹ cũng có thể dẫn

đến các vấn đề nghiêm trọng về phát triển thể chất và tinh thần.

3.3. Triệu chứng ở trẻ em và thanh thiếu niên Triệu chứng suy giáp ở trẻ em và thanh thiếu niên tương tự như người lớn, gồm: - Chậm tăng trưởng dẫn đến tầm vóc ngắn.

333

- Răng phát triển chậm. - Dậy thì muộn. - Trí tuệ kém phát triển. 4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm TSH (hormone kích thích tuyến giáp): là xét nghiệm quan trọng nhất để phát hiện suy giáp. Ở người bị suy giáp nguyên phát, nồng độ TSH trong máu sẽ tăng cao do tuyến yên tăng tiết TSH để kích thích tuyến giáp sản xuất hormone.

- Hormone tuyến giáp T3, T4: nồng độ các hormone tuyến giáp T3 và T4 thường giảm, đặc biệt là T4. Đây là dấu hiệu cho thấy tuyến giáp hoạt động kém hiệu quả, không sản xuất đủ hormone cho nhu cầu của cơ thể.

5. Chẩn đoán: Chẩn đoán xác định suy giáp cần dựa vào cả lâm sàng và các xét

nghiệm cần thiết

- Về lâm sàng: Đặc trưng lâm sàng là bệnh phù niêm thường gặp ở phụ nữ lứa tuổi 40-50 tuổi, triệu chứng xuất hiện từ từ, không rầm rộ nên dễ nhầm với triệu chứng của giai đoạn mãn kinh. Tổn thương da, niêm mạc là dấu hiệu đặc trưng nhất:

+ Thay đổi mặt: mặt tròn như mặt trăng, nhiều nếp nhăn, thờ ơ, ít biểu lộ cảm xúc. + Phù mi mắt, gò má tím, môi dày, tím tái. + Bàn chân, tay dày, ngón tay to khó gập lại, da lạnh, gan bàn chân, bàn tay có màu

vàng.

+ Niêm mạc lưỡi thâm nhiễm làm lưỡi to ra. + Da, lông tóc móng phù cứng, da khô dễ bong vảy, tóc khô dễ gãy rụng, móng tay

móng chân mủn, dễ gãy.

+ Triệu chứng giảm chuyển hóa: rối loạn thân nhiệt, rối loạn điều tiết nước, tăng cân

tuy ăn uống kém.

+ Triệu chứng tim mạch: Nhịp tim chậm (dưới 60 lần/phút), huyết áp thấp, có thể có

cơn đau thắt ngực hoặc suy tim.

+ Rối loạn thần kinh- tinh thần- cơ: người bệnh thường mệt mỏi, li bì, thờ ơ, vô cảm, suy giảm hoạt động thể chất, trí óc và sinh dục, rối loạn thần kinh tự động (táo bón kéo dài, giảm nhu động ruột), yếu cơ, đau cơ, chuột rút.

+ Biến đổi tại tuyến nội tiết: Tuyến giáp to hoặc bình thường tùy thuộc vào nguyên nhân gây suy giáp, ở bệnh nữ có thể rong kinh, rối loạn kinh nguyệt, biểu hiện suy chức năng tuyến thượng thận. - Về xét nghiệm: + Định lượng hormon: nồng độ TSH tăng cao trong tổn thương tại tuyến giáp, bình

thường hoặc thấp trong tổn thương cùng dưới đồi hoặc tuyến yên.

+ Độ tập trung Iod 131 tại tuyến giáp: thấp hơn giá trị bình thường. + Chụp xạ hình tuyến giáp là phương pháp vô cùng hữu ích trong đánh giá hình ảnh

chức năng của tuyến giáp.

6. Biến chứng Suy giáp không được điều trị có thể gây các biến chứng suy giáp nguy hiểm như: - Bướu cổ: bướu lớn có thể ảnh hưởng đến việc nuốt thức ăn hoặc thở.

- Vấn đề tim mạch: suy giáp có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim và suy tim. - Bệnh thần kinh ngoại biên: suy giáp nếu chậm điều trị, bệnh tiến triển trong thời gian dài có thể làm tổn thương dây thần kinh ngoại biên. Đây là những dây thần kinh mang thông tin từ não và tủy sống đến các cơ quan khác của cơ thể. Bệnh thần kinh ngoại biên gây đau, tê và ngứa ran ở cánh tay và chân.

- Nồng độ hormone tuyến giáp thấp có thể cản trở quá trình rụng trứng, từ đó hạn chế khả năng sinh sản. Một số nguyên nhân gây suy giáp, chẳng hạn như rối loạn tự miễn dịch, cũng ảnh hưởng đến khả năng sinh sản.

- Dị tật bẩm sinh: trẻ sinh ra từ mẹ mắc bệnh tuyến giáp nhưng không điều trị có nguy cơ mắc dị tật bẩm sinh cao hơn trẻ bình thường. Trẻ mắc suy giáp bẩm sinh không được điều trị có nguy cơ gặp các vấn đề nghiêm trọng về thể chất và tinh thần.

334

- Hôn mê phù niêm: biến chứng nguy hiểm, cần được điều trị khẩn cấp. Tình trạng này xảy ra ở người mắc suy giáp nhưng không điều trị trong thời gian dài. Đặc trưng của hôn mê phù niêm gồm hôn mê, hạ thân nhiệt cực nhanh (từ 24°-32,2°C), mất phản xạ, co giật và suy hô hấp. 7. Điều trị - Trong hầu hết các trường hợp, bệnh suy giáp được điều trị bằng cách thay thế lượng hormone do tuyến giáp không sản xuất, chủ yếu dùng thuốc levothyroxine. Dưới dạng đường uống, thuốc làm tăng lượng hormone tuyến giáp, từ đó cải thiện triệu chứng do suy giáp gây ra.

- Để chỉ định liều lượng levothyroxin phù hợp với tình trạng người bệnh, bác sĩ sẽ kiểm tra mức TSH trong khoảng 6 – 8 tuần sau khi bắt đầu dùng thuốc. Dùng quá nhiều levothyroxine có thể gây các tác dụng phụ như:

+ Mệt mỏi. + Gặp các vấn đề về giấc ngủ. + Run. + Tim đập nhanh. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc đầy đủ, đúng liều và đúng giờ. - Thực hiện đầy đủ y lệnh về xét nghiệm và cận lâm sàng. - Giải thích về bệnh trong phạm vi cho phép. - Luôn theo dõi các dấu hiệu sinh tồn, tình trạng cân nặng, trạng thái tinh thần và các

tác dụng phụ của thuốc.

- Ngăn ngừa các biến chứng cho người bệnh: nhất là hôn mê phù niêm. - Hướng dẫn người bệnh kiểm tra sức khỏe định kỳ theo lịch hẹn và khi có các dấu

hiệu bất thường.

9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Nghỉ ngơi nhiều. Cố gắng ngủ đủ 7 - 8 tiếng mỗi đêm. + Tránh stress căng thẳng, suy nghĩ nhiều.

335

- Vệ sinh: + Giữ gìn vệ sinh thân thể sạch sẽ. + Chú ý chăm sóc da, tóc thuường xuyên. - Vận động-Phục hồi chức năng: Vận động nhẹ nhàng vừa phải, thích hợp tập Yoga, thiền duy trì hàng ngày từ 45 – 60 phút/ ngày. Tránh vận động gắng sức khi cơ thể đang mệt mỏi.

- Chế độ dinh dưỡng: Những thực phẩm hạn chế dùng đối với người bệnh suy giáp: + Thực phẩm làm từ đậu nành: Đậu phụ, tempeh, đậu edamame, sữa đậu nành,... + Các loại rau họ cải: Bông cải xanh, cải xoăn, rau bina, bắp cải,... + Một số loại trái cây: Đào, lê và dâu tây. + Đồ uống: Cà phê, trà xanh và rượu: Có thể gây kích ứng tuyến giáp của bạn. Những người bị suy giáp nên tránh kê, thực phẩm chế biến sẵn và các chất bổ sung như selen và kẽm (trừ khi bác sĩ khuyên bạn nên dùng chúng).

+ Selen: Giúp kích hoạt hormone tuyến giáp và bảo vệ tuyến giáp khỏi tổn thương. Có trong hạt Brazil, cá ngừ, cá mòi, trứng và các loại đậu. Dùng đúng liều lượng theo hướng dẫn bác sĩ vì selen liều cao có thể gây độc.

+ Kẽm: Hỗ trợ điều hòa hormone tuyến giáp và TSH. Có trong hàu, thịt bò, thịt gà. Thiếu kẽm hiếm gặp nhưng người bệnh suy giáp vẫn nên bổ sung qua thực phẩm giàu kẽm.

+ Iốt, selen và kẽm đặc biệt có lợi cho những người bị suy giáp. Tuy nhiên chỉ dùng

Những chất dinh dưỡng quan trọng với người bệnh suy giáp: + Iốt: Giúp tuyến giáp tạo hormone. Có nhiều trong rong biển, cá, sữa và trứng. Không nên tự ý bổ sung iốt vì dùng quá nhiều có thể gây hại – cần theo chỉ định của bác sĩ.

khi có bác sĩ kê đơn khuyên dùng.

Những thực phẩm nên dùng đối với người bệnh suy giáp: Những người bị suy giáp nên ăn một chế độ ăn kiêng, bao gồm rau, trái cây và thịt nạc. Chúng chứa ít calo và rất no, có thể giúp ngăn ngừa tăng cân. Có rất nhiều lựa chọn thực phẩm cho người bị suy giáp, bao gồm:

+ Trứng: Trứng nguyên quả là tốt nhất vì iốt và selen được tìm thấy nhiều trong lòng đỏ,

trong khi lòng trắng lại chứa nhiều protein.

+ Thịt: Tất cả các loại thịt, bao gồm thịt cừu, thịt bò, thịt gà,... + Cá: Tất cả các loại hải sản, bao gồm cá hồi, cá ngừ, cá bơn, tôm,... + Rau: Tất cả các loại rau - các loại rau họ cải đều có thể ăn được với lượng vừa phải, đặc

biệt là khi nấu chín.

+ Trái cây: Tất cả các loại trái cây, bao gồm quả mọng, chuối, cam, cà chua, ... + Ngũ cốc và hạt không chứa gluten: Gạo, kiều mạch, hạt quinoa, hạt chia và hạt lanh. + Sữa: Tất cả các sản phẩm từ sữa, bao gồm sữa, pho mát, sữa chua ,... + Đồ uống: Nước và đồ uống không chứa cafein khác. 9.2. Phòng bệnh - Phòng ngừa suy giáp dựa trên nguyên nhân gây bệnh.

336

- Tránh các phương pháp dân gian không khoa học (như cắt lể) khi có bướu giáp,

thay vào đó nên đến bác sĩ để kiểm tra và điều trị đúng cách

- Bổ sung i-ốt vào bữa ăn hằng ngày theo khuyến cáo của Bộ Y tế, ưu tiên sử dụng muối i-ốt. Các thực phẩm giàu i-ốt gồm: muối i-ốt, rong biển, hải sản (cá biển, tôm), trứng, và các sản phẩm từ sữa. Tránh bổ sung quá mức i-ốt, đặc biệt nếu có bệnh lý tuyến giáp nền.

- Phát hiện sớm bằng cách kiểm tra sức khỏe định kỳ, đặc biệt ở nhóm nguy cơ cao (phụ nữ trên 35 tuổi, sau sinh, tiền sử gia đình). Theo dõi các dấu hiệu suy giáp như mệt mỏi, táo bón, da khô, tăng cân không rõ nguyên nhân, nhịp tim chậm. Nếu có triệu chứng, đến bác sĩ khoa Nội tiết – Đái tháo đường để kiểm tra (xét nghiệm TSH, FT4) và điều trị kịp thời.

- Dùng thuốc điều trị suy giáp (như levothyroxine) theo hướng dẫn của bác sĩ, uống vào buổi sáng trước ăn 30 phút, không tự ý tăng/giảm liều. Bổ sung thực phẩm có lợi như thực phẩm giàu selen (hạt Brazil, cá), kẽm (thịt, hạt), nhưng tránh thực phẩm cản trở hấp thu thuốc (đậu nành, bắp cải, cải bó xôi). Thực phẩm đa dạng giúp cải thiện triệu chứng và ngăn bệnh tiến triển nặng.

- Tránh tiếp xúc với chất gây suy giáp như bắp cải, cải bó xôi, đậu nành (chứa goitrogens) có thể cản trở chức năng tuyến giáp nếu tiêu thụ quá nhiều, đặc biệt khi thiếu i-ốt.

- Kiểm soát bệnh lý nền: Các bệnh tự miễn (như viêm tuyến giáp Hashimoto) là

nguyên nhân chính gây suy giáp ở các nước phát triển.

- Tránh tác nhân môi trường: Tiếp xúc với bức xạ hoặc hóa chất (như perchlorate) có

thể làm tăng nguy cơ suy giáp.

Câu hỏi thảo luận 4. Nguyên nhân bệnh suy giáp. 5. Triệu chứng nhận biết bệnh suy giáp. 6. Cách phòng bệnh suy giáp. Tài liệu tham khảo 1. Bệnh viện đa khoa Tâm Anh, Suy giáp, nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và

phòng ngừa, https://tamanhhospital.vn/suy-giap/, 17/02/2025.

2. Bệnh viện Vinmex, Suy giáp: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị,

https://www.vinmec.com/vie/benh/suy-giap-3245#tab-10292, tháng 2 năm 2025.

337

Chương VII Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Thần kinh

338

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM ĐA DÂY THẦN KINH

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây ra bệnh viêm đa dây thần kinh 2. Triệu chứng của bệnh viêm đa dây thần kinh 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh viêm đa dây thần kinh. 4. Biến chứng của bệnh viêm đa dây thần kinh. II. Nội dung 1. Đại cương Viêm đa dây thần kinh là sự tổn thương nhiều dây thần kinh thông thường ở ngọn chi, có tính đối xứng hai bên trên cơ thể, xảy ra do bệnh lý hoặc biến chứng sau điều trị. Viêm đa dây thần kinh chủ yếu ảnh hưởng dây thần kinh ngoại biên, đôi khi có thể kèm tổn thương dây thần kinh sọ não (ít gặp). Trong đó, tình trạng viêm đa dây thần kinh ở ngoại biên phổ biến hơn.

Hệ thống dây thần kinh ngoại biên có chức năng thu nhận các tín hiệu từ bên ngoài gửi về hệ thần kinh trung ương (não và tủy sống). Sau đó, phản xạ từ hệ thần kinh trung ương được gửi lại các cơ quan nhờ vào dây thần kinh ngoại biên. Do đó, khi hệ thống dây thần kinh ngoại biên bị tổn thương sẽ gây ra các triệu chứng như tê bì, ngứa râm ran ở tay chân hoặc lan rộng đến những khu vực khác trên cơ thể. Ngoài ra sợi trục của các dây thần kinh ngoại biên còn có chức năng vận chuyển các chất dinh dưỡng đến các cơ quan đích nên khi tổn thương thần kinh ngoại vi gây teo cơ.

Người bị viêm đa dây thần kinh thường chỉ thăm khám khi xuất hiện các cơn đau, ngứa, tê bì châm chích dưới da. Trước khi chuyển sang mạn tính, đa phần các triệu chứng này có thể chỉ tái phát với tần suất thấp, hoặc tự biến mất nếu tình trạng không quá nghiêm trọng.

2. Nguyên nhân - Thực tế trong y học, viêm đa dây thần kinh không phải là một loại bệnh lý, đây là hệ quả tổn thương trên thần kinh cũng như là kết quả của nhiều bệnh lý khác nhau trong cơ thể.

- Viêm đa dây thần kinh thường gặp ở bệnh nhân tiểu đường lâu năm 2.1. Nhóm nguyên nhân thường gặp - Bệnh đái tháo đường: Theo thống kê, có khoảng 50% bệnh nhân bị tiểu đường lâu năm đồng thời mắc biến chứng viêm đa dây thần kinh ngoại biên. Bệnh nhân nặng còn có thể khiến bàn chân lở loét, nhiễm trùng rất khó lành, một số trường hợp phải cắt đoạn chi. - Bệnh lý tự miễn: Hoạt động bất thường của hệ miễn dịch là nguyên nhân dẫn đến viêm đa dây thần kinh, thường gặp như: viêm khớp dạng thấp, Lupus ban đỏ hệ thống, viêm mạch máu, hội chứng Sjogren…

- Rối loạn di truyền: Các nhà khoa học đã xác định được rối loạn nhiễm sắc thể trong

bệnh Charcot Marie Tooth có liên quan.

339

- Nhiễm trùng: Viêm đa dây thần kinh là kết quả của nhiễm trùng do vi khuẩn, virus như trong bệnh viêm gan B, viêm gan C, HIV, bạch hầu, bệnh phong, bệnh Zona, bệnh Lyme…

- Rối loạn tủy xương: Do sự sản xuất và giải phóng protein bất thường trong máu,

đây là một dạng ung thư.

- U bướu: Sự xuất hiện của khối tăng sinh bất thường có thể là ung thư cũng là nguyên nhân phát triển bệnh viêm đa dây thần kinh. Ngoài ra, ung thư di căn hoặc phản ứng miễn dịch của cơ thể trong bệnh ung thư cũng là một nguyên nhân.

- Bệnh lý khác: Suy giáp, bệnh gan, bệnh thận, rối loạn mô liên kết,… - Viêm đa dây thần kinh có thể là biến chứng suy giáp 2.2. Nhóm nguyên nhân ít gặp - Tác dụng của độc chất: hóa chất công nghiệp, kim loại nặng như thủy ngân, chì

không chỉ gây tổn thương tế bào mà còn dẫn đến viêm đa dây thần kinh.

- Nghiện rượu: Bệnh thường gặp ở người nghiện rượu do ăn uống kém, hấp thu dinh

dưỡng kém, đặc biệt thiếu hụt các Vitamin thiết yếu.

- Chấn thương dây thần kinh do luyện tập thể thao, ngã, tai nạn… - Thiếu Vitamin: Nhất là Vitamin B (B1, B12, B6…) và Vitamin E, đây là những

dinh dưỡng quan trọng của dây thần kinh.

- Thuốc: Nhất là các nhóm thuốc điều trị ung thư là nguyên nhân gây bệnh về dây

thần kinh ngoại biên.

- Vẫn có trường hợp không xác định được nguyên nhân, gọi là viêm đa dây thần 3. Triệu chứng - Triệu chứng viêm đa dây thần kinh - Triệu chứng viêm đa dây thần kinh được chia thành hai nhóm cơ bản tùy vào chức

năng của dây thần kinh bị tổn thương, cụ thể như sau:

3.1. Triệu chứng viêm đa dây thần kinh vận động và cảm giác - Viêm đa dây thần kinh vận động và cảm giác gây ra những triệu chứng ở tay, chân

với các đặc điểm điển hình như:

+ Tê bì. + Ngứa râm ran. + Đau nhói. + Cảm giác da bị châm chích như kim châm. + Cảm giác lạnh buốt như đóng băng. + Khó điều khiển tay, chân linh hoạt. + Mất cảm giác ở tứ chi. + Mất khả năng cảm nhận sự thay đổi nhiệt độ. + Mất dần sự phối hợp các động tác giữa tay và chân. + Loét ngón chân, bàn chân. + Yếu cơ, co giật cơ bắp. + Các đặc điểm trên da, tóc, móng bị thay đổi…

340

+ Triệu chứng viêm đa dây thần kinh cảm giác điển hình bao gồm tê bì, ngứa râm ran,

mất cảm giác tứ chi, yếu cơ, co giật…

3.2. Triệu chứng viêm đa dây thần kinh tự chủ - Viêm đa thần kinh tự chủ không chỉ ảnh hưởng đến một vùng cơ thể riêng biệt mà

còn có thể tác động đến nhiều vị trí khác, bao gồm những biểu hiện dưới đây:

- Cơ thể không dung nạp nhiệt độ. - Tuyến tiết mồ hôi hoạt động mạnh một cách bất thường. - Mất khả năng tiểu tiện tự chủ, chức năng bàng quang bị rối loạn. - Rối loạn tiêu hóa. - Chóng mặt, choáng váng. - Rối loạn về nhịp mạch như nhịp nhanh nhịp chậm bất thường - Huyết áp cao hay tụt huyết áp (mà trước đây bình thường về huyết ấp) - Khó thở, khó nuốt. - Những triệu chứng lâm sàng này rất dễ bị nhầm lẫn với nhiều bệnh lý thường gặp khác. Nếu thường xuyên xuất hiện các triệu chứng nêu trên, người bệnh cần sớm đến bệnh viện để bác sĩ trực tiếp thăm khám và điều trị kịp thời.

Các loại viêm đa dây thần kinh: - Viêm đa dây thần kinh cấp tính: + Triệu chứng của bệnh viêm đa thần kinh cấp tính thường xảy ra đột ngột sau một nhiễm trùng đường tiêu hoá, nhiễm trùng hô hấp, sau một chấn thương hay một tình trạng thay đổi miễn dịch của cơ thể, điển hình như châm chích dưới da, tê bì tứ chi, ngứa xuất hiện ở cấp độ mạnh ngay từ ban đầu. Viêm đa thần kinh cấp tính thường xảy ra khi người bệnh có phản ứng tự miễn dịch hoặc xuất hiện tình trạng nhiễm trùng gây tổn thương dây thần kinh. Trong đó, hội chứng rối loạn Guillain-Barré cũng có thể là nguyên nhân dẫn đến bệnh lý này.

+ Thông thường, bệnh viêm đa dây thần kinh cấp tính có thể được điều trị thành công trong thời gian ngắn. Nguy cơ tái phát phụ thuộc vào nhiều yếu tố như lối sống, thói quen sinh hoạt, chế độ dinh dưỡng, sức khỏe của người bệnh. Vì vậy, để đảm bảo bệnh viêm đa thần kinh cấp tính được chữa khỏi hay kiểm soát tốt, người bệnh cần tái khám định kỳ theo chỉ định của bác sĩ.

- Viêm đa dây thần kinh mạn tính: Các triệu chứng mạn tính xảy ra theo cấp độ tăng dần với tần suất xuất hiện kéo dài. Vì vậy, người bệnh viêm đa thần kinh mạn tính cần kiên trì điều trị để nhận được hiệu quả tối ưu. Bệnh viêm đa dây thần kinh mạn tính có thể xảy ra do nhiều nguyên nhân. Trong đó, bệnh suy thận và đái tháo đường là nguyên nhân phổ biến. Tuy nhiên vẫn có nhiều trường hợp được chẩn đoán bị viêm đa dây thần kinh mạn tính nhưng chưa thể xác định chính xác nguyên nhân gây bệnh.

4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm máu. - Đo điện cơ (EMG) nhằm kiểm tra chức năng của hệ thống dây thần kinh. - Kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh hiện đại như chụp MRI, chụp CT Scanner. - Sinh thiết da, dây thần kinh.

341

5. Chẩn đoán - Dựa vào khai thác các thông tin của người bệnh như: lối sống, thói quen ăn uống,

triệu chứng bệnh, tiền sử bệnh lý trong gia đình…

- Dựa vào triệu chứng lâm sàng bệnh viêm đa dây thần kinh, và khám phản xạ của

người bệnh, cảm giác nhận biết nhiệt độ và khả năng phối hợp của các cơ quan

- Dựa vào kết quả cận lâm sàng: điện cơ cho thấy giảm dẫn truyền thần kinh ngoại

biên

6. Biến chứng - Viêm đa dây thần kinh có thể dẫn đến một số biến chứng điển hình như: + Thường xuyên té ngã và dễ bị chấn thương: Bệnh viêm đa dây thần kinh sẽ gây ra tình trạng yếu cơ, mất thăng bằng và giảm dần khả năng phối hợp giữa các chi với nhau. Từ đó, làm gia tăng nguy cơ bị té ngã, để lại nhiều chấn thương trên cơ thể người bệnh.

+ Tổn thương và bỏng da: Tê bì, mất cảm giác trên da là triệu chứng phổ biến của tình trạng viêm đa thần kinh. Người bệnh sẽ thường xuyên bị mất cảm giác trên da dẫn đến việc vô tình khiến da bị tổn thương hoặc bỏng.

+ Nhiễm trùng: Tất cả các biến chứng như tổn thương, bỏng da, chấn thương khác trên cơ thể do viêm đa thần kinh gây ra nếu không được vệ sinh và điều trị đúng cách sẽ tiềm ẩn nguy cơ dẫn đến tình trạng nhiễm trùng, thậm chí là hoại tử.

7. Điều trị 7.1. Điều trị viêm đa dây thần kinh bằng thuốc - Viêm đa thần kinh có thể được điều trị bằng các loại thuốc chữa bệnh thần kinh ngoại biên và những loại thuốc khác mang đến tác dụng làm giảm triệu chứng, điển hình như:

+ Thuốc giảm đau: Một số loại thuốc giảm đau không kê đơn (thuốc chống viêm không chứa steroid) có hiệu quả điều trị các triệu chứng viêm đa thần kinh cấp độ nhẹ. Khi các triệu chứng đã diễn ra nghiêm trọng hơn, người bệnh cần sử dụng thuốc giảm đau chứa opioid (tramadol hoặc oxycodone). Tuy nhiên đây là các loại thuốc có nguy cơ gây nghiện nên người bệnh chỉ được sử dụng theo toa của bác sĩ.

+ Thuốc giảm đau thần kinh: Điển hình như thuốc pregabalin và gabapentin. Đây là 2 loại thuốc đặc trị bệnh động kinh được sử dụng trong điều trị viêm đa thần kinh vì có khả năng giảm đau hiệu quả. Tuy nhiên, thuốc chống động kinh có tác dụng phụ là gây chóng mặt, buồn ngủ nên người bệnh cần tuân thủ đúng chỉ định liều lượng của bác sĩ.

+ Thuốc chống bệnh trầm cảm: Các loại thuốc có tác dụng chống trầm cảm 3 vòng như doxepin, amitriptyline, duloxetine, thuốc ức chế tái hấp thu serotonin và norepinephrine cũng mang đến hiệu quả trong việc điều trị bệnh viêm đa dây thần kinh. Những loại thuốc này có tác động ức chế quá trình hóa học xảy ra trong tủy sống và não. Người bệnh có thể gặp các tác dụng phụ như táo bón, giảm cảm giác thèm ăn, chóng mặt, khô miệng, buồn ngủ, buồn nôn.

7.2. Điều trị viêm đa dây thần kinh bằng cách sử dụng liệu pháp - Khi người bệnh được chẩn đoán có khả năng đáp ứng điều trị nội khoa, bác sĩ sẽ xem xét đến việc chỉ định chữa trị bằng liệu pháp kích thích thần kinh qua da (TENS)

hoặc tập vật lý trị liệu. Trong đó, TENS là liệu pháp hỗ trợ giảm đau hệ thống dây thần kinh thông qua việc sử dụng các điện cực có dòng điện với nhiều tần số khác nhau đi qua da. Liệu pháp kích thích thần kinh qua da TENS sẽ đạt hiệu quả điều trị viêm đa thần kinh nếu người bệnh duy trì trong ít nhất 1 tháng với khoảng 30 phút/ngày.

342

- Liệu pháp thay thế huyết tương hoặc dùng globulin miễn dịch tiêm vào tĩnh mạch sẽ làm ức chế các hoạt động của hệ thống miễn dịch, giúp trung hòa các kháng thể. Do đó, liệu pháp này cũng có tác động giúp điều trị hiệu quả các trường hợp viêm đa thần kinh do bệnh tự miễn gây ra. Trong trường hợp viêm đa dây thần kinh do chèn ép, bác sĩ sẽ cân nhắc thực hiện phẫu thuật để giải phóng nhóm dây thần kinh bị chèn ép và hạn chế các tổn thương vĩnh viễn.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc đầy đủ, đúng liều và đúng giờ. - Thực hiện đầy đủ y lệnh về xét nghiệm và cận lâm sàng. - Giải thích về bệnh trong phạm vi cho phép. - Luôn theo dõi các dấu hiệu sinh tồn, tình trạng cân nặng, trạng thái tinh thần và các

tác dụng phụ của thuốc.

- Ngăn ngừa các biến chứng cho người bệnh: nhất là nguy cơ té ngã, tê bì gây bỏng

da, và lưu ý chăm sóc da tránh nhiễm trùng da.

- Hướng dẫn người bệnh kiểm tra sức khỏe định kỳ theo lịch hẹn và khi có các dấu

hiệu bất thường.

9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Động viên người bệnh an tâm điều trị, tránh căng thẳng, + Giữ lối sống lành mạnh. + Động viên bệnh nhân tuân thủ các chỉ định điều trị, không tự ý dùng thuốc. - Vệ sinh: + Chăm sóc vết loét da, vết thương (nếu có) + Hướng dẫn chăm sóc vệ sinh thân thể sạch sẽ, chăm sóc da chân, tránh biến chứng

viêm loét da.

+ Giữ vệ sinh thân thể sạch sẽ, đặc biệt là tay, chân – những vị trí dễ bị giảm cảm

giác.

+ Kiểm tra da tay, chân mỗi ngày để phát hiện sớm trầy xước, phồng rộp, bỏng mà

người bệnh có thể không cảm thấy đau.

+ Không ngâm tay chân nước quá nóng hoặc quá lạnh để tránh bỏng. + Cắt móng tay, móng chân gọn gàng, tránh gây trầy xước da. + Mang giày dép mềm, vừa chân, tránh đi chân trần. - Vận động-Phục hồi chức năng: + Hỗ trợ bệnh nhân tập thể dục nhẹ nhàng, tránh gây áp lực lên dây thần kinh, thường

xuyên duy trì.

343

+ Hổ trợ người bệnh tập vật lý trị liệu những vùng tổn thương thần kinh gây tê bì, yếu

cơ, xoa bóp da thường xuyên.

+ Theo dõi nguy cơ té ngã của người bệnh do tê bì, mất cảm giác, yếu cơ, hạn chế vận

động.

- Chế độ dinh dưỡng: + Kiểm soát tốt các bệnh lý gây nên bệnh lý viêm đa dây thần kinh như đái tháo

đường, viêm đa khớp…

+ Ăn đa dạng các thành phần thức ăn có lợi cho sức khỏe, đảm bảo đủ chất. + Chế độ uống đủ nước, ăn nhiều trái cây, rau, ngũ cốc nguyên cám và đa dạng các

loại vitamin như vitamin E, nhất là vitamin nhóm B như B1, B6, B12. + Uống đủ nước, không uống rượu bia và các chất kích thích khác. 9.2. Phòng bệnh - Cách tốt để ngăn ngừa dẫn đến viêm đa dây thần kinh là kiểm soát tốt các bệnh lý khiến người bệnh có nguy cơ cao mắc bệnh, chẳng hạn như đái tháo đường, nghiện rượu hoặc viêm khớp dạng thấp…

- Tránh các yếu tố có thể gây tổn thương thần kinh như tiếp xúc với hóa chất độc hại,

không hút thuốc, không uống rượu bia, và không dùng các chất kích thích khác

- Đồng thời, cần xây dựng cho mình một lối sống lành mạnh từ những thói quen hằng ngày như thực hiện chế độ ăn nhiều trái cây, rau, ngũ cốc và đa dạng các loại sinh tố; tập thể dục thường xuyên, rèn luyện sự dẻo dai cho xương khớp.

- Viêm đa dây thần kinh có triệu chứng rất đa dạng, từ cảm giác tê, yếu chi đến rối loạn chức năng tim mạch, tiêu hóa. Do vậy cần phát hiện và điều trị sớm nhằm ngăn cản các tổn thương thêm trên dây thần kinh ngoại biên.

Câu hỏi thảo luận 7. Nguyên nhân gây nên bệnh viêm đa dây thần kinh? 8. Triệu chứng nhận biết bệnh viêm đa dây thần kinh? 9. Cách phòng bệnh viêm đa dây thần kinh? Tài liệu tham khảo Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Viêm dây thần kinh ngoại biên,

https://tamanhhospital.vn/ viem-day-than-kinh-ngoai-bien/, 2025.

344

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH ĐAU DÂY THẦN KINH LIÊN SƯỜN

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của người bệnh đau dây thần kinh liên sườn. 2. Cách chăm sóc và phòng bệnh đau dây thần kinh liên sườn. II. Nội dung 1. Đại cương Đau thần kinh liên sườn là một hội chứng do tổn thương của các dây thần kinh liên sườn. Biểu hiện của bệnh là đau ở một bên, trái hoặc phải từ trước ngực (xương ức) lan theo “mạng sườn” ra phía sau ở cạnh cột sống. Cảm giác đau rát bỏng, có thể có hiện tượng tăng cảm giác ở vùng đau khi sờ nắn. Ngoài ra khám còn phát hiện các triệu chứng do từng nguyên nhân gây nên bệnh.

2. Nguyên nhân - Nguyên nhân tiên phát: do lạnh hoặc do vận động sai tư thế hoặc quá sức. - Nguyên nhân thứ phát: là hậu quả do các bệnh khác đưa đến ₊ Một trong các bệnh dễ dẫn đến đau dây thần kinh liên sườn: bệnh thoái hóa cột sống

lưng (D1-D12); lao cột sống hoặc ung thư cột sống.

₊ Một số bệnh thuộc tủy sống (u rễ thần kinh, u ngoài tủy) cũng là nguyên nhân gây

bệnh đau thần kinh liên sườn.

₊ Mắc bệnh lý nhiễm trùng (vi khuẩn hoặc virus), trong đó hay gặp nhất là bệnh zona

thần kinh mà căn nguyên là do virus Herpes Zoster.

₊ Do viêm đa rễ thần kinh, sức đề kháng yếu, mắc một số bệnh rối loạn chuyển hóa

(đái tháo đường).

₊ Dùng thuốc kháng viêm corticoid kéo dài hoặc do nhiễm độc một số kim loại (chì)

cũng gây nên đau dây thần kinh liên sườn.

3. Triệu chứng - Đau nhức âm ỉ hoặc đau nhói dọc hai bên mạng sườn, xương ức, đau tăng khi ho,

hắt hơi hay thay đổi tư thế.

- Cơn đau cũng xuất hiện và gây ra cảm giác khó chịu cả khi bệnh nhân đang nghỉ

ngơi, thư giãn, không phải vận động mạnh.

- Các triệu chứng khác có thể xuất hiện là: ₊ Đau bụng. ₊ Sốt, mệt mỏi. ₊ Ngứa, tê rần, đau châm chích ở xương sườn, ngực hay bụng. ₊ Đau và hạn chế khả năng vận động ở cánh tay, vai, lưng nếu nặng. 4. Cận lâm sàng − Chụp cộng hưởng từ có thể phát hiện hình ảnh: U thần kinh V hoặc hình ảnh các khối u chèn ép dây hoặc thấy có bệnh mảng xơ rải rác, hoặc có thể là do một mạch máu

345

nhỏ (thường là động mạch, đôi khi là tĩnh mạch) đè vào vùng đi, vào rễ của đây thần kinh số V tại thân não.

- Xét nghiệm máu: ít thấy biến đổi máu lắng, thành phần bạch cầu. 5. Chẩn đoán a. Chẩn đoán xác định - Khởi bệnh: tác nhân cơ học, tiền sử… - Triệu chứng lâm sàng. - Dấu hiệu CT, MRI. - Công thức máu. b. Chẩn đoán phân biệt Phân biệt với các bệnh đau đầu migraine, tăng nhãn áp, viêm xoang, đau răng, viêm

động mạch thái dương nông.

6. Biến chứng - Đau dây thần kinh số V nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, dây thần kinh bị tổn thương sẽ gây liệt mặt. Khi dây thần kinh bị tê liệt, các cơn đau có thể ảnh hưởng đến dây thần kinh số 7.

- Các cơn đau khiến người bệnh cảm thấy khó chịu, mệt mỏi. Điều này ảnh hưởng

trực tiếp đến tinh thần và hiệu quả công việc của người bệnh.

7. Điều trị - Điều trị không dùng thuốc: ₊ Để bệnh nhân nghỉ ngơi, nằm tư thế thoải mái, chườm ấm giảm đau… ₊ Điện châm giúp cải thiện các triệu chứng của đau dây thần kinh số V - Điều trị nội khoa: Sử dụng thuốc để ngăn ngừa cơn đau, những loại thuốc làm dịu các tín hiệu thần kinh

gây ra cơn đau.

- Điều trị ngoại khoa: ₊ Phẫu thuật giải ép thần kinh. ₊ Phẫu thuật cắt, huỷ hạch Gasser dây V. ₊ Phẫu thuật cắt rễ cảm giác. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Giảm đau cho người bệnh: Để bệnh nhân nghỉ ngơi, nằm tư thế thoải mái, chườm

nóng giảm đau…

- Thực hiện y lệnh: Thuốc, châm cứu, xét nghiệm… - Phục hồi chức năng: Giúp bệnh nhân thực hiện các bài tập như xoa bóp, bấm

huyệt…

- Chế độ ăn uống lành mạnh, nên ăn các loại thức ăn sau đây: + Thực phẩm chứa nhiều can xi và đạm: Các loại cá, sữa, trứng, các loại đậu, các loại rau

quả màu xanh đậm, màu vàng, đỏ…

+ Thực phẩm chứa vitamin B6: Thịt gà, các loại ngũ cốc và hạt như đậu nành, hạt

hướng dương, hạt óc chó, đậu phộng, rau chân vịt, chuối…

346

+ Thực phẩm chứa axit folic: đậu Hà Lan, măng tây, bông cải xanh, nấm, bơ, cam,

quýt…

+ Thực phẩm chứa vitamin B12: Thịt bò, thịt cừu, cá ngừ, cá hồi, cá thu, các loại hải

sản, gan động vật, trứng, sữa…

+ Bổ sung Vitamin C: Các loại trái cây cam, chanh, quýt, bưởi, dứa, dâu tây, kiwi hay

cà chua, bắp cải…

- Hạn chế các chất kích thích như rượu bia, thuốc lá, cà phê, các thức ăn cay nóng… 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: ₊ Người bệnh nên giữ tinh thần luôn thoải mái, vui vẻ. ₊ Tránh lo âu, căng thẳng kéo dài vì có thể làm tăng cảm giác đau và ảnh hưởng đến

quá trình hồi phục.

₊ Nên tham gia các hoạt động thư giãn nhẹ nhàng như: nghe nhạc, đọc sách, trò

chuyện với người thân.

- Vệ sinh: ₊ Tắm rửa, vệ sinh cá nhân mỗi ngày để giữ cơ thể sạch sẽ, phòng tránh nhiễm khuẩn. ₊ Quần áo, khăn tắm cần được giặt sạch và thay thường xuyên. ₊ Buồng bệnh và phòng ngủ của người bệnh cần được dọn dẹp, lau chùi hằng ngày,

đảm bảo thoáng mát, sạch sẽ để hạn chế vi khuẩn và nấm mốc.

- Vận động - Phục hồi chức năng: + Người bệnh nên vận động nhẹ nhàng, tránh vận động mạnh hoặc làm việc quá sức. + Không nằm bất động quá lâu, nên thay đổi tư thế thường xuyên để tránh cứng khớp

và loét do tì đè.

+ Chọn tư thế nằm thoải mái, có thể kê gối dưới lưng hoặc chân để giảm áp lực lên

các khớp.

+ Có thể tập một số bài tập phục hồi chức năng đơn giản theo hướng dẫn của bác sĩ

hoặc kỹ thuật viên phục hồi. - Chế độ dinh dưỡng + Duy trì chế độ dinh dưỡng đầy đủ chất, giàu canxi và khoáng chất, ăn nhiều rau

xanh, trái cây.

+ Hạn chế rượu bia, chất kích thích, đồ dầu mỡ tăng cân. 9.2. Một số bài tập nhẹ nhàng, an toàn và hiệu quả dành cho người bệnh đau dây

thần kinh liên sườn

- Bài tập hít thở sâu + Mục đích: Giúp giãn cơ liên sườn, tăng độ linh hoạt lồng ngực. + Cách thực hiện: • Ngồi hoặc nằm thoải mái. • Đặt tay lên ngực và bụng. • Hít sâu bằng mũi, cố gắng mở rộng lồng ngực – giữ 3 giây. • Thở ra từ từ bằng miệng.

• Thực hiện 10 lần, 2–3 lần/ngày. - Bài tập kéo giãn bên + Mục đích: Kéo giãn cơ liên sườn và vùng thân mình. + Cách thực hiện: + Ngồi hoặc đứng thẳng. + Đưa 1 tay lên cao, nghiêng người nhẹ về phía bên đối diện (ví dụ: tay phải lên thì

347

nghiêng sang trái).

+ Giữ trong 10 giây, sau đó đổi bên. + Lặp lại 5 lần mỗi bên, 2–3 lần/ngày. - Bài tập xoay thân mình + Mục đích: Làm mềm cơ thân mình, cải thiện linh hoạt vùng liên sườn. + Cách thực hiện: • Ngồi trên ghế, 2 tay đặt nhẹ sau gáy. • Từ từ xoay thân người sang trái, giữ 5 giây, trở về giữa, rồi xoay sang phải. • Lặp lại 5–10 lần mỗi bên, chậm rãi. - Bài tập cúi – ngửa nhẹ + Mục đích: Thư giãn cơ lưng và cơ liên sườn. + Cách thực hiện: • Ngồi hoặc đứng thẳng. • Cúi nhẹ thân người ra phía trước (cúi từ thắt lưng), giữ 5 giây. • Sau đó ngửa nhẹ người về phía sau (đến mức thoải mái), giữ 5 giây. • Lặp lại 5–10 lần. - Bài tập duỗi lưng + Mục đích: Giảm căng cơ liên sườn và cơ lưng. + Cách thực hiện: • Quỳ gối trên sàn, ngồi lên gót chân. • Gập người về phía trước, duỗi tay thẳng về trước, trán chạm sàn. • Hít thở đều, giữ tư thế trong 20–30 giây, lặp lại 2–3 lần.

9.3. Phòng bệnh

- Không mang vác, làm việc quá sức, vận động sai tư thế làm ảnh hưởng đến cột

sống.

- Chú ý giữ cơ thể ấm áp trong mùa lạnh như mặc ấm, không ở các nơi có gió lùa. - Khi tiếp xúc với các bệnh nhân bị bệnh truyền nhiễm phải có dụng cụ bảo hộ. - Nên tiêm phòng lao cho trẻ để khi lớn lên hạn chế cho trẻ mắc bệnh lao – một bệnh

có nguy cơ cao gây đau đau dây thần kinh.

- Thường xuyên kiểm tra sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm các bệnh. - Tăng cường sức đề kháng của cơ thể bằng các chế độ ăn uống đủ chất dinh dưỡng,

đảm bảo vệ sinh, tập thể dục thường xuyên để cơ thể khỏe mạnh.

- Thực hiện một số bài vận động nhẹ nhàng, phù hợp để cải thiện tình trạng sức khỏe. Câu hỏi thảo luận 1. Tại sao lại bị đau dây thần kinh liên sườn?

348

2. Đau dây thần kinh liên sườn có những triệu chứng gì? 3. Đau dây thần kinh liên sườn có nặng lên không? 4. Triệu chứng của đau dây thần kinh liên sườn? 5. Cách phòng bệnh, tự chăm sóc khi bị đau dây thần kinh liên sườn? Tài liệu tham khảo 1. Giáo trình Chăm sóc sức khỏe người lớn bệnh Nội khoa (2018). Nhà xuất bản Y

học, Trường Đại học Y Dược Thành Phố Hồ chí Minh)

2. Giáo trình Điều dưỡng Nội (2008). Nhà xuất bản Y học, Trường Đại học Y Hà Nội)

349

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHOẺ CHO NGƯỜI BỆNH ĐAU DÂY THẦN KINH SAU ZONA

I. Mục tiêu Giúp người bệnh nắm được: 1. Nguyên nhân đau dây thần kinh sau Zona. 2. Triệu chứng của người bệnh đau dây thần kinh sau Zona. 3. Cách chăm sóc và phòng bệnh đau dây thần kinh sau Zona. II. Nội dung 1. Đại cương Zona là một bệnh cấp tính do nhiễm virus herpes zoster gây nên, thường chỉ xảy ra ở một bên rễ thần kinh tủy sống. Bệnh zona thường mắc ở những người đã từng bị thủy đậu, đa số trường hợp này do virus nằm yên trong các rễ thần kinh đến khi hệ miễn dịch suy giảm hay do dùng một số thuốc, hóa trị khiến cho virus hoạt động trở lại.

Đau thần kinh sau zona là triệu chứng do virus varicella-zoster nằm trong hạch rễ sau tái hoạt động trở lại. Đây là một hội chứng đau mãn tính xảy ra trên 9-34% bệnh nhân sau khi ban của zona đã lành, thường xuất hiện sau khi zona bộc phát trong vòng 3 tháng.

Đau dây thần kinh sau zona là tình trạng tổn thương các sợi thần kinh và da, tại vị trí đã nổi mẩn tổn thương zona trước đó đã lành, gây đau dai dẳng có thể kéo dài từ nhiều tháng đến hơn một năm 2. Nguyên nhân - Virus varicella-zoster là một loại virus DNA có độ lây nhiễm cao. Đợt sơ nhiễm trên người chưa có miễn dịch hay miễn dịch không hoàn chỉnh gây ra bệnh thủy đậu. Virus xâm nhập hạch rễ sau cảm giác sau sơ nhiễm, tồn tại ở dạng tiềm sinh trong nhiều thập kỷ.

- Khi miễn dịch qua trung gian tế bào đặc hiệu cho virus suy giảm, virus tái hoạt

động đi xuống dây thần kinh cảm giác, phân bố đau và sang thương theo khoanh da.

- Nguy cơ đau sau zona tăng theo tuổi, đặc biệt ở những người trên 60 tuổi, triệu

chứng tiền phát ban, phát ban nhiều, zona mắt, đau cấp tính dữ dội...

3. Triệu chứng - Đau dai dẳng: Cơn đau kéo dài ở vùng da trước đây bị zona, ngay cả khi các tổn

thương da đã lành.

- Đau nhói, nóng rát, hoặc cảm giác châm chích: Mức độ đau có thể khác nhau, từ

nhẹ đến dữ dội, và có thể xuất hiện từng cơn hoặc liên tục.

- Nhạy cảm với các kích thích: Ngay cả những tiếp xúc nhẹ như chạm vào da, mặc

quần áo, hoặc tiếp xúc với gió, nhiệt độ cũng có thể gây ra cơn đau.

- Ngứa hoặc tê: Một số người có thể bị ngứa hoặc tê ở vùng da bị ảnh hưởng. - Khó ngủ, mệt mỏi: Đau đớn và khó chịu có thể làm gián đoạn giấc ngủ, gây mệt

mỏi và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống.

- Căng thẳng, lo âu: Đau kéo dài có thể gây ra căng thẳng, lo âu, thậm chí là trầm

cảm.

350

- Đau tăng về đêm: Cơn đau có thể trở nên nặng hơn vào ban đêm, làm người bệnh

khó ngủ.

4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm máu: Có thể được thực hiện để loại trừ các bệnh lý khác, như nhiễm

trùng, hoặc để đánh giá tình trạng miễn dịch của bệnh nhân.

- Sinh thiết da: Trong một số trường hợp hiếm, sinh thiết da có thể được thực hiện để

xác định sự hiện diện của virus herpes zoster, đặc biệt khi bệnh sử không rõ ràng.

- Thăm khám trực tràng, chụp X-quang tuyến vú: Được thực hiện để loại trừ các bệnh

lý liên quan đến xương khớp hoặc các bệnh lý khác có thể gây ra triệu chứng tương tự.

- Các xét nghiệm khác: Tùy thuộc vào tình trạng cụ thể của bệnh nhân, bác sĩ có thể yêu cầu các xét nghiệm khác như kiểm tra chức năng thần kinh, chụp MRI hoặc CT scan để đánh giá mức độ tổn thương thần kinh.

5. Chẩn đoán a. Chẩn đoán xác định Đau dây thần kinh sau zona được chẩn đoán khi người bệnh có đau kiểu thần kinh, khu trú tại vùng đã bị zona, kéo dài ≥ 3 tháng sau khi tổn thương da đã lành, và loại trừ các nguyên nhân đau khác.

b. Chẩn đoán phân biệt: - Đau dây thần kinh ngoại biên khác: Các bệnh như đau dây thần kinh do tiểu đường, đau dây thần kinh do chấn thương, hoặc đau thần kinh do các bệnh lý khác có thể gây ra các triệu chứng tương tự PHN như đau, tê, ngứa, hoặc nhạy cảm ở vùng da bị ảnh hưởng.

- Đau cơ xương khớp: Các bệnh lý như viêm khớp, thoái hóa khớp, hoặc đau cơ có thể gây đau ở vùng lưng, ngực, hoặc các khu vực khác trên cơ thể, đôi khi gây nhầm lẫn với PHN.

- Các bệnh lý da liễu khác: Các bệnh da liễu như viêm da tiếp xúc, nấm da, hoặc các

bệnh tự miễn có thể gây phát ban, ngứa, và đau ở vùng da, cần phân biệt với PHN.

- Đau thần kinh do các nguyên nhân khác: Các nguyên nhân khác như bệnh lý cột sống, u thần kinh, hoặc các bệnh lý hiếm gặp có thể gây đau thần kinh và cần được loại trừ khi chẩn đoán PHN.

- Đau thần kinh do zona cấp tính: Cần phân biệt với đau thần kinh do zona cấp tính,

vì PHN là tình trạng đau kéo dài sau khi zona đã lành.

- Các bệnh lý tâm lý: Các bệnh lý như trầm cảm, lo âu có thể làm tăng cảm giác đau

và gây ra các triệu chứng tương tự PHN, cần được xem xét trong quá trình chẩn đoán.

6. Biến chứng - Giảm chất lượng cuộc sống do đau đớn kéo dài. - Rối loạn giấc ngủ và các vấn đề tâm lý như lo lắng, trầm cảm. - Tăng nguy cơ nhiễm trùng da nếu gãi hoặc làm tổn thương vùng da bị ảnh hưởng. 7. Điều trị Điều trị đau dây thần kinh sau zona chủ yếu là điều trị triệu chứng, tập trung vào kiểm

soát đau thần kinh và cải thiện chất lượng cuộc sống.

351

- Điều trị nội khoa: + Thuốc kháng virus: Acyclovir là thuốc chống virus có hiệu quả làm giảm bệnh, giảm đau sau zona. Bệnh nhân bị suy giảm miễn dịch sẽ được chỉ định dùng thuốc kháng virus qua đường truyền tĩnh mạch

+ Corticosteroid: giúp giảm đau, dùng kèm với thuốc kháng virus; + Thuốc chống trầm cảm; + Thuốc đau ngoại biên: thuốc giảm đau, thuốc kháng viêm; + Tiêm thuốc gây tê dây thần kinh, chi phối cơn đau. - Điều trị không dùng thuốc: + Châm cứu: Châm cứu tác động vào các huyệt vị có tác dụng giảm đau, điều hòa khí

huyết, giúp giảm các triệu chứng đau nhức.

+ Thủy châm: Tiêm thuốc vào huyệt vị để tăng cường hiệu quả giảm đau, tác động

trực tiếp lên hệ kinh lạc.

+ Xoa bóp bấm huyệt: Kích thích các huyệt vị, giúp thư giãn cơ, giảm đau và cải thiện

tuần hoàn máu.

+ Vật lý trị liệu: Chiếu đèn hồng ngoại, điện xung, siêu âm... giúp giảm viêm, giảm

đau và thúc đẩy quá trình phục hồi.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh: Thuốc, điện châm, thuỷ châm, giác hơi, cận lâm sàng... - Phục hồi chức năng: Giúp người bệnh thực hiện các bài tập dành riêng cho người bệnh đau dây thần kinh sau Zona, xoa bóp, bấm huyệt, chiếu đèn hồng ngoại, điện xung, siêu âm…

- Hướng dẫn vệ sinh cá nhân. - Hướng dẫn chế độ dinh dưỡng. - Động viên tinh thần người bệnh. - Cho người bệnh nghỉ ngơi. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khoẻ 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Động viên, trấn an để người bệnh có tinh thần thoải mái an tâm điều trị. + Người bệnh cần giữ tinh thần thoải mái, lạc quan, tránh lo lắng, căng thẳng vì stress

có thể làm tăng cảm giác đau.

+ Nên chia sẻ cảm giác đau, khó chịu với nhân viên y tế và người thân để được hỗ trợ

kịp thời.

+ Ngủ đủ giấc, tạo môi trường ngủ yên tĩnh, tránh tiếng ồn và ánh sáng mạnh. - Vệ sinh: + Giữ da sạch sẽ, khô thoáng, đặc biệt là vùng da đã từng bị zona. + Tắm rửa hàng ngày bằng nước ấm, tránh nước quá nóng hoặc quá lạnh. + Không chà xát mạnh, không gãi vùng da đau để tránh tổn thương da và nhiễm trùng. + Mặc quần áo rộng rãi, mềm, thoáng, tránh quần áo bó sát hoặc chất liệu thô ráp gây

kích thích da.

352

+ Cắt ngắn móng tay để hạn chế trầy xước da khi ngứa. - Vận động – Phục hồi chức năng: + Tập thể dục nhẹ nhàng, phù hợp với tình trạng bệnh để tăng cường tuần hoàn máu,

giảm căng thẳng và cải thiện sức khỏe tổng thể.

+ Tránh vận động mạnh, mang vác nặng hoặc các động tác gây kéo căng vùng da đau. + Có thể tập xoa bóp nhẹ nhàng quanh vùng đau (không xoa trực tiếp lên vùng da còn

nhạy cảm) theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

+ Thực hiện đúng các bài tập phục hồi chức năng (nếu có chỉ định) và duy trì đều đặn. - Chế độ dinh dưỡng: Ăn uống cân đối, đầy đủ dinh dưỡng, đặc biệt là các thực

phẩm giàu vitamin và khoáng chất để tăng cường sức khỏe, hỗ trợ quá trình phục hồi.

+ Thực phẩm giàu vitamin: Cam, quýt, dâu tây, ớt chuông, các loại ngũ cốc, các loại

hạt, chuối, khoai lang, khoai tây, rau cải xanh, cải bó xôi…

+ Thực phẩm giàu kẽm: Thịt đỏ, động vật có vỏ, trứng, đậu xanh. + Thực phẩm giàu lysine: Thịt, cá, trứng, sữa, các loại đậu. + Thực phẩm giàu protein: Thịt nạc, gia cầm, đậu hũ, các sản phẩm từ sữa. + Thực phẩm giàu omega-3: Cá hồi, cá thu, hạt lanh. + Nước: Uống đủ 1.5-2 lít nước mỗi ngày giúp cơ thể đào thải độc tố và hỗ trợ phục

hồi da.

- Thực phẩm nên hạn chế: + Thực phẩm nhiều đường: Gây viêm và làm chậm quá trình lành vết thương. + Thực phẩm cay nóng: Có thể gây kích ứng da và làm tình trạng viêm nặng hơn. + Thực phẩm nhiều dầu mỡ: Làm chậm quá trình phục hồi và tăng nguy cơ nhiễm

trùng.

+ Thực phẩm giàu arginine: Socola, yến mạch, lúa mì, đậu phộng... vì có thể gây

viêm, kích ứng da, suy giảm miễn dịch và kích hoạt virus.

+ Rượu, bia: Gây suy giảm hệ miễn dịch và làm chậm quá trình lành bệnh. + Thực phẩm tinh chế: Như gạo trắng, bánh mì trắng, có thể làm tăng lượng đường

trong máu.

9.2. Phòng bệnh - Tiêm vắc xin zona: Vắc xin Shingrix là lựa chọn hàng đầu để phòng ngừa bệnh zona và biến chứng đau dây thần kinh sau zona, đặc biệt là ở người lớn tuổi hoặc người có hệ miễn dịch yếu.

- Điều trị sớm và đúng cách bệnh zona: Nếu bị zona, cần đi khám và điều trị sớm bằng thuốc kháng virus, thường là trong vòng 72 giờ đầu khi phát hiện bệnh. Việc điều trị sớm giúp giảm nguy cơ biến chứng, bao gồm cả đau dây thần kinh sau zona.

- Duy trì lối sống lành mạnh: + Chế độ ăn uống: Ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, cân đối, đặc biệt là bổ sung protein,

vitamin và khoáng chất để tăng cường hệ miễn dịch

+ Vận động: Tập thể dục nhẹ nhàng, đều đặn để nâng cao thể trạng, cải thiện tuần hoàn và hỗ trợ quá trình hồi phục, tránh vận động mạnh ảnh hưởng đến vùng da tổn thương.

353

+ Ngủ đủ giấc: Giúp cơ thể phục hồi và tăng cường sức đề kháng. + Tránh căng thẳng: Căng thẳng có thể làm suy yếu hệ miễn dịch, tạo điều kiện cho

virus tái hoạt động.

+ Không hút thuốc: Thuốc lá có thể ảnh hưởng đến hệ miễn dịch và làm tăng nguy cơ

mắc bệnh.

- Chăm sóc vết thương đúng cách: + Vệ sinh sạch sẽ: Giữ vùng da bị zona sạch sẽ, tránh gãi, chà xát làm vỡ mụn nước,

có thể dùng nước muối loãng hoặc dung dịch sát khuẩn để làm sạch vết thương.

+ Tránh lây nhiễm: Tuyệt đối không tiếp xúc với phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh, người

có hệ miễn dịch yếu và người chưa từng mắc bệnh zona hoặc thủy đậu.

- Theo dõi và tuân thủ điều trị: Nếu đã bị đau dây thần kinh sau zona, cần tuân thủ

chặt chẽ phác đồ điều trị của bác sĩ để giảm đau và ngăn ngừa các biến chứng khác.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân bị đau dây thần kinh sau Zona? 2. Triệu chứng nhận biết bệnh đau dây thần kinh sau Zona? 3. Cách phòng bệnh, tự chăm sóc khi bị đau dây thần kinh sau Zona? Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế (2013), Quy trình kỹ thuật khám bệnh, chữa bệnh chuyên ngành Châm cứu. 2. Bộ Y tế (2016), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh cơ xương khớp. 3. Bệnh viện Bạch Mai (2015), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh nội khoa. 4. Bộ Y tế (2017), Quy trình kỹ thuật khám bệnh, chữa bệnh cấy chỉ và laser châm

chuyên ngành Châm cứu.

5. Bộ Y tế (2014), Hướng dẫn quy trình kỹ thuật chuyên ngành Phục hồi chức năng.

354

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH ĐAU THẦN KINH TỌA

I. Mục tiêu Giúp người bệnh hiểu được: 1. Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa bệnh đau thần kinh tọa 2. Cách tự chăm sóc và các bài tập cơ bản cho người bệnh bị đau thần kinh tọa không

phẫu thuật và có phẫu thuật

II. Nội dung 1. Đại cương Đau thần kinh tọa là tình trạng đau lan theo đường đi của dây thần kinh tọa, thường từ

thắt lưng lan xuống mông, mặt sau đùi, cẳng chân và bàn chân.

Đau thần kinh tọa xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, điển hình như: viêm, chèn ép dây thần kinh… Bệnh xuất hiện với các triệu chứng rõ ràng, gây đau đớn và cản trở nghiêm trọng đến vận động hàng ngày.

Bệnh gặp nhiều ở người trung niên, người lao động nặng, nhân viên văn phòng ngồi

lâu, người lớn tuổi có thoái hóa cột sống. 2. Nguyên nhân đau thần kinh tọa Đau thần kinh tọa có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm: - Thoát vị đĩa đệm - Thoái hóa đĩa đệm - Hẹp ống sống, trượt đốt sống - Thoái hóa khớp (gai đốt sống…) - Hội chứng chùm đuôi ngựa - Chấn thương cột sống thắt lưng hoặc dây thần kinh tọa. - Các khối u hình thành trong ống sống thắt lưng Ngoài ra còn có các yếu tố nguy cơ như: Lão hóa, thừa cân, thường xuyên mang vật

nặng, tiểu đường, viêm xương khớp, có lối sống lười vận động, hút thuốc lá…

3. Triệu chứng Triệu chứng đau thần kinh tọa có thể khác nhau tùy theo nguyên nhân và mức độ chèn

ép dây thần kinh. Các dấu hiệu điển hình và thường gặp bao gồm:

- Đau nhói hoặc đau âm ỉ vùng thắt lưng dưới - Cơn đau lan từ thắt lưng xuống mông, đùi, cẳng chân hoặc bàn chân - Đau tăng khi ngồi lâu, đứng lâu - Đau hông - Cảm giác nóng rát, châm chích hoặc tê bì ở chân - Yếu cơ, tê hoặc khó di chuyển chân hay bàn chân - Cơn đau làm người bệnh khó đứng dậy hoặc đi lại - Đau tăng khi vặn mình, cúi gập người, hoặc khi có các động tác làm tăng áp lực ổ

bụng như ho, hắt hơi

355

- Cơn đau có thể xuất hiện một bên chân (thường gặp nhất). Ít gặp hơn: đau cả hai

chân, thường gợi ý tình trạng chèn ép nặng

- Triệu chứng nặng: + Đau chân dữ dội, kéo dài nhiều giờ hoặc nhiều ngày + Tê hoặc yếu cơ rõ rệt ở cùng một chân + Mất kiểm soát ruột hoặc bàng quang. Những dấu hiệu này có thể liên quan đến hội chứng chùm đuôi ngựa – tình trạng chèn ép các bó dây thần kinh ở đoạn cuối tủy sống, là cấp cứu y khoa, cần xử trí kịp thời để tránh di chứng vĩnh viễn

4. Cận lâm sàng - Chụp Xquang thường quy cột sống thắt lưng: ít có giá trị chẩn đoán nguyên nhân. Đa số các trường hợp Xquang thường quy bình thường hoặc có dấu hiệu thoái hóa cột sống thắt lưng, trượt đốt sống. Chỉ định chụp Xquang thường quy nhằm loại trừ một số nguyên nhân (viêm đĩa đệm đốt sống, tình trạng hủy đốt sống do ung thư…).

- Chụp cộng hưởng từ (MRI) cột sống thắt lưng: nhằm xác định chính xác dạng tổn thương cũng như vị trí khối thoát vị, mức độ thoát vị đĩa đệm, đồng thời có thể phát hiện các nguyên nhân ít gặp khác (viêm đĩa đệm đốt sống, khối u, …).

- Chụp CT: chỉ được chỉ định khi không có điều kiện chụp cộng hưởng từ. - Điện cơ (EMG): giúp phát hiện và đánh giá tổn thương các rễ thần kinh. Thử nghiệm này đo các xung điện được tạo ra bởi các dây thần kinh và phản ứng của cơ bắp. Xét nghiệm này có thể xác nhận chèn ép dây thần kinh do thoát vị đĩa đệm hoặc hẹp ống sống (hẹp ống sống). 5. Chẩn đoán Chẩn đoán xác định đau thần kinh tọa khi: - Có triệu chứng điển hình đau lan theo đường đi dây thần kinh tọa - Kèm theo dấu hiệu chèn ép rễ thần kinh khi thăm khám: + Hệ thống điểm đau Valleix, dấu chuông bấm dương tính (Có điểm đau dọc theo

đường lan của cơn đau từ lưng xuống chân)

+ Dấu hiệu Lasègue dương tính: Khi nâng chân thấy đau lan + Phản xạ gân xương: Phản xạ gân bánh chè giảm hoặc mất trong tổn thương rễ L4,

phản xạ gân gót giảm hoặc mất trong tổn thương rễ S1.

- Cận lâm sàng phù hợp với nguyên nhân gây chèn ép: + X-quang cột sống thắt lưng: Phát hiện thoái hóa, gai xương, biến dạng cột sống + MRI cột sống thắt lưng: Phát hiện thoát vị đĩa đệm, mức độ chèn ép rễ thần kinh 6. Biến chứng - Nhiễm trùng cột sống tiềm tàng hoặc sự hình thành các khối u cột sống. - Mất kiểm soát nhu động ruột hoặc bàng quang. - Tổn thương thần kinh. - Hội chứng chùm đuôi ngựa. - Teo cơ vận động. 7. Điều trị a. Nguyên tắc điều trị

356

- Điều trị theo nguyên nhân (thường gặp nhất là thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng) - Giảm đau và phục hồi vận động nhanh. - Điều trị nội khoa với những trường hợp nhẹ và vừa. - Can thiệp ngoại khoa khi có những biến chứng liên quan đến vận động, cảm giác. - Đau thần kinh tọa do nguyên nhân ác tính: điều trị giải ép cột sống kết hợp điều trị

chuyên khoa.

b. Điều trị nội khoa - Chế độ nghỉ ngơi: nằm giường cứng, tránh các động tác mạnh đột ngột, mang vác

nặng, đứng, ngồi quá lâu.

- Điều trị thuốc: Thuốc giảm đau, tùy mức độ đau mà sử dụng một hoặc phối hợp các thuốc giảm đau sau đây: paracetamol, thuốc giảm đau, chống viêm không phải corticoid, cần lưu ý các tác dụng không mong muốn trên đường tiêu hóa, tim, gan, thận. Xem xét phối hợp với thuốc bảo vệ dạ dày và thuốc giảm tiết acid để giảm nguy cơ viêm loét dạ dày tá tràng.

- Trong trường hợp đau nhiều có thể cần phải dùng đến các chế phẩm thuốc phiện

như morphin.

- Thuốc giãn cơ - Thuốc giảm đau thần kinh - Các thuốc vitamin nhóm B - Tiêm corticosteroid ngoài màng cứng: giảm đau do rễ trong bệnh thần kinh tọa, có

thể tiêm dưới hướng dẫn của màn huỳnh quang tăng sáng hoặc CT.

c. Điều trị vật lý trị liệu - Khi cơn đau cấp tính được cải thiện, bác sĩ hoặc chuyên gia vật lý trị liệu có thể thiết kế chương trình phục hồi chức năng để giúp ngăn ngừa chấn thương trong tương lai. Điều này thường bao gồm các bài tập để điều chỉnh tư thế của người bệnh, tăng cường cơ bắp hỗ trợ lưng và cải thiện tính linh hoạt

- Mát xa liệu pháp. - Thể dục trị liệu: những bài tập kéo giãn cột sống, xà đơn treo người nhẹ. bơi, một số

bài tập cơ lưng giúp tăng cường sức mạnh cột sống.

- Đeo đai lưng hỗ trợ nhằm tránh quá tải trên đĩa đệm cột sống. d. Điều trị ngoại khoa - Chỉ định khi điều trị nội khoa thất bại hoặc những trường hợp có chèn ép nặng (hội chứng đuôi ngựa, hẹp ống sống, liệt chi dưới…), teo cơ. Tùy theo tình trạng thoát vị, trượt đốt sống hoặc u chèn ép cũng như điều kiện kỹ thuật cho phép mà sử dụng các phương pháp phẫu thuật khác nhau (nội soi, sóng cao tần, vi phẫu hoặc mổ hở, làm vững cột sống). Hai phương pháp phẫu thuật thường sử dụng:

+ Phẫu thuật lấy nhân đệm: cắt bỏ một phần nhỏ đĩa đệm thoát vị gây chèn ép thần kinh. Chỉ định sau khi điều trị đau 03 tháng không kết quả. Trường hợp bệnh nhân đã có biến chứng hạn chế vận động và rối loạn cảm giác nặng, cần phẫu thuật sớm hơn.

+ Phẫu thuật cắt cung sau đốt sống: chỉ định đối với đau thần kinh tọa do hẹp ống

sống, phương pháp này làm cột sống mất vững và dễ tái phát.

357

- Trường hợp trượt đốt sống gây chèn ép thần kinh nặng: cố định bằng phương pháp

làm cứng đốt sống, nẹp vít cột sống.

e. Điều trị hỗ trợ - Chườm lạnh: ban đầu, có thể được cứu trợ từ một túi lạnh đặt trên vùng đau đến 20

phút vài lần một ngày. Sử dụng một túi nước đá được bọc trong một chiếc khăn sạch.

- Chườm nóng: sau hai đến ba ngày, áp dụng nhiệt cho các khu vực bị tổn thương. Sử dụng túi chườm nóng, đèn nhiệt hoặc miếng sưởi ở cài đặt thấp nhất. Nếu tiếp tục bị đau, hãy thử xen kẽ túi chườm ấm và lạnh.

f. Điều trị khác: Các liệu pháp thay thế thường được sử dụng cho đau thắt lưng bao

gồm:

- Châm cứu. - Nắn khớp xương. Điều chỉnh cột sống là một hình thức trị liệu thần kinh cột sống được sử dụng để điều trị hạn chế vận động cột sống. Mục tiêu là để khôi phục chuyển động của cột sống và kết quả là cải thiện chức năng và giảm đau. Thao tác cột sống dường như có hiệu quả và an toàn như các phương pháp điều trị tiêu chuẩn cho đau thắt lưng, nhưng có thể không phù hợp để giảm đau.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Trường hợp không phẫu thuật (điều trị nội khoa): + Hướng dẫn người bệnh nghỉ ngơi, nằm giường cứng, tránh các động tác mạnh đột

ngột, mang vác nặng, đứng, ngồi quá lâu.

+ Kiểm soát cơn đau bằng chườm nóng, lạnh hoặc thuốc + Đeo đai lưng hỗ trợ nhằm tránh quá tải trên đĩa đệm cột sống. - Trường hợp phẫu thuật: + Hướng dẫn người bệnh nghỉ ngơi + Theo dõi và chăm sóc vết mổ + Kiểm soát cơn đau sau mổ + Theo dõi tình trạng sốt. + Thực hiện y lệnh thuốc + Tình trạng vận động chi: cảm giác tê, yếu, liệt chi có giảm hay tăng so với trước khi

mổ.

+ Ngày thứ nhất sau mổ người bệnh vận động tại giường: Xoay trở, vận động chủ

động tay, chân

+ Bắt đầu ngày thứ hai sau mổ người bệnh có thể dậy, tập tại giường và bước đi vài

bước.

+ Những ngày tiếp theo người bệnh bắt đầu đi lại bình thường. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Giữ tinh thần thoải mái, tránh lo lắng, căng thẳng + Nghỉ ngơi hợp lý, ngủ đủ giấc + Tránh nóng vội, không cố gắng làm việc khi đang đau nhiều

358

+ Tin tưởng và tuân thủ hướng dẫn của nhân viên y tế - Vệ sinh: + Giữ cơ thể sạch sẽ, khô ráo + Tắm nước ấm, tránh tắm nước lạnh đột ngột + Giữ ấm vùng thắt lưng, nhất là khi thời tiết lạnh + Tránh nằm hoặc ngồi trực tiếp trên nền lạnh, ẩm - Vận động-Phục hồi chức năng: + Vận động nhẹ nhàng, phù hợp với tình trạng đau + Tránh: Cúi gập người đột ngột, mang vác vật nặng, ngồi hoặc đứng quá lâu một tư

thế

+ Nên: Đi lại nhẹ nhàng mỗi ngày, thay đổi tư thế thường xuyên, thực hiện các bài tập

kéo giãn, phục hồi chức năng theo hướng dẫn của nhân viên y tế

+ Ngừng tập và báo nhân viên y tế nếu đau tăng + Các bài tập áp dụng cho người bệnh không phẫu thuật: • Bài tập xoay chậu ra phía sau: Bắt đầu với tư thế nằm ngửa với 2 gối co. 2 tay đặt

dưới hông, đè hông sát xuống sàn sao cho hông chạm tay, giữ lại, rồi thả lỏng. (2)

• Bài tập ép gối tới ngực từng chân: Bắt đầu với tư thế nằm ngửa, 2 gối duỗi thẳng, dùng 1 hoặc 2 tay kéo 1 chân về phía ngực cho tới khi cảm thấy căng tại vùng thắt lưng cùng bên.

• Bài tập ép gối tới ngực hai chân: Bắt đầu với tư thế nằm ngửa, duỗi thẳng 2 gối, lấy 2 tay kéo 2 chân về phía ngực, có thể đặt 2 tay ở dưới nhượng chân cho tới khi cảm thấy căng tại vùng thắt lưng, giữ lại, rồi thả lỏng chân.

• Bài tập trượt tường (wall slide): Bắt đầu với tư thế đứng tựa lưng sát vào tường với 2 chân rộng bằng vai, 2 tay đặt lên hông rồi đè lưng vào tường và trượt xuống cho tới khi 2 gối co, giữ lại, rồi từ từ trở về tư thế bắt đầu.

• Bài tập nằm chống khuỷu: Bắt đầu với tư thế nằm sấp, 2 bàn tay hướng ra trước, khuỷu tay chống vuông góc với vai, 2 tay rộng bằng vai, giữ nguyên tư thế này, sau đó trở về tư thế nằm sấp ban đầu.

• Bài tập nằm chống tay: Bắt đầu với tư thế nằm sấp, chống thẳng 2 tay cho tới khi cảm thấy căng ở lưng, để thắt lưng hõm xuống, không nhấc hông chậu lên khỏi mặt sàn, giữ nguyên tư thế này, rồi trở về tư thế nằm sấp ban đầu.

• Bài tập duỗi thắt lưng: Bắt đầu với tư thế đứng thẳng, 2 tay sau đặt thắt lưng từ từ

ngã lưng về phía sau tới mức chịu được, giữ lại, sau đó trở về tư thế đứng ban đầu.

• Kéo giãn nhóm cơ 2 bên thân mình: Bắt đầu với tư thế ngồi trên sàn nhà, 2 chân duỗi thẳng. Bắt chéo 1 chân sang chân kia, xoay thân về phía chân bắt chéo, đặt tay ra sau lưng, nếu chưa cảm thấy căng ở phía bên thân mình đối diện thì có thể nhìn về phía vai đang xoay, giữ lại, sau đó trở về vị trí ngồi ban đầu.

• Bài tập kéo giãn nhóm cơ dựng sống và cơ lưng dưới: Bắt đầu với tư thế quỳ 4 điểm, 2 tay đặt vuông góc với vai, 2 đầu gối vuông góc với hông 2 tay từ từ trượt đến trước, hạ mông xuống chạm gót, cho tới khi cảm thấy lưng duỗi thẳng, giữ lại, sau đó trở về tư thế bắt đầu. (3)

359

• Bài tập kéo giãn cơ đùi sau (hamstring): Bắt đầu với tư thế nằm ngửa, 2 gối duỗi thẳng. Sử dụng khăn dài hay dây cao su kéo từng chân về phía ngực, giữ đầu gối thẳng cho tới khi cảm thấy căng tại phía sau chân và đùi.

• Bài tập kéo giãn nhóm cơ gập hông: Bắt đầu với tư thế nằm ngửa sát cạnh bàn. Từ từ kéo 1 chân sát vào ngực, chân còn lại thòng ra khỏi cạnh bàn và hạ xuống với đầu gối hơi co cho tới khi cảm thấy căng tại mặt trước đùi, giữ lại, rồi trở về tư thế bắt đầu.

• Bài tập bắc cầu: Bắt đầu với tư thế nằm ngửa, 2 gối co. Nhấn 2 chân xuống sàn, nhấc hông lên khỏi mặt sàn cho tới khi chân thẳng hàng với vai, giữ lại, sau đó hạ xuống thư giãn.

• Bài tập mạnh cơ bụng: Bắt đầu với tư thế nằm ngửa, 2 gối co. Từ từ nâng đầu và

vai khỏi mặt sàn, 2 tay cố gắng chạm đến đầu gối, giữ lại, sau đó trở về tư thế bắt đầu.

• Bài tập mạnh cơ lưng: Bắt đầu với tư thế nằm sấp, 2 tay trên đầu. Cố gắng nâng

đầu, 2 vai và 2 chân với gối duỗi thẳng rời khỏi mặt sàn.

• Bài tập ổn định cột sống lưng dưới: Bắt đầu với tư thế nằm ngửa, 1 chân co, 1 chân duỗi; hít thở đều. Hóp bụng, nâng chân duỗi lên cao 1 góc khoảng 50-60º, giữ lại, sau đó hạ xuống từ từ trở về mặt sàn.

• Bài tập ổn định toàn bộ cột sống: Bắt đầu với tư thế quỳ với 2 tay và 2 chân trên bàn hoặc thảm, hít thở đều. Hóp bụng, nâng 1 tay lên cao ngang vai và giữ thăng bằng, từ từ nâng chân đối bên lên cao ngang hông với gối duỗi thẳng; giữ nguyên tư thế trong vài giây, sau đó trở về tư thế bắt đầu. (4)

• Bài tập ổn định lõi nâng cao (plank): Bắt đầu với tư thế nằm sấp, 2 khuỷu chống xuống sàn vuông góc với vai, 2 bàn chân khép, 2 gối duỗi. Từ từ nâng toàn bộ thân mình lên sao cho đầu, thân và 2 chân nằm trên một đường thẳng, giữ nguyên tư thế lâu nhất có thể (30 giây hoặc hơn) cho tới khi 2 bả vai khép vào nhau hoặc bụng hạ xuống thấp hoặc run toàn thân.

+ Các bài tập sau khi mổ thoát vị đĩa đệm: Sau mổ thoát vị đĩa đệm bệnh nhân cần nghỉ ngơi tuần đầu. Bài tập đầu tiên sau 1 tuần mổ chính là đi lại. Sau khi bệnh nhân đi lại được sẽ tiếp tục kiểm tra và lựa chọn bài tập làm quen khác. Theo các chuyên gia, thời gian phù hợp để bệnh nhân luyện tập sau mổ thoát vị đĩa đệm là 3 tháng tính từ ngày phẫu thuật. Người bệnh không nên tập sớm hơn vì cơ xương khớp còn đang hồi phục, chưa thể đáp ứng khả năng luyện tập.

• Bài tập co chân: Bài tập co chân sẽ được thực hiện giống một động tác yoga nên bệnh nhân cần nằm. Người bệnh có thể lót thảm hoặc nằm trên đệm sao cho lưng cảm thấy thư giãn và thoải mái nhất. Sau đó lần lượt thực hiện các bước theo hướng dẫn và cảm nhận sự tác động của bài tập đến từng cơ xương khớp. Nằm thẳng lưng trên sàn hoặc đệm duỗi tay và để chân thẳng để cơ thể hoàn toàn thả lỏng. Co dần cẳng chân lại sau đó tiến dần đầu gối về phía bụng. Chụm hai đầu gối lại dùng tay kéo lại gần ngực. Lưu ý không nên cố kéo quá sát vì nó sẽ gây chấn thương. Người bệnh nên kéo đến vị trí nào cơ thể làm quen được sau đó dùng tay giữ lại. Giữ cho cơ thể nằm ở tư thế trong 10 giây rồi từ từ thả tay ra đưa chân về vị trí ban đầu. Động tác co chân nên được thực hiện 10 - 15 lần một cách chậm rãi và nhịp nhàng. Với người mới tập thì nên tập theo khả năng chịu

của cơ thể không cần quá cố đạt 10 lần. Nếu cảm thấy mệt có thể nghỉ sau đó tập tiếp. Sau khi luyện tập các cơ vùng lưng, hông và xương cột sống cùng chân sẽ được kéo giãn. • Bài trong tư thế nằm ngửa đạp xe: Để thực hiện bài tập người bệnh nên có thảm kê để nằm. Động tác này khó hơn sẽ cần vận động cơ cổ nên người bệnh cần có sự khởi động nhẹ nhàng trước để cơ thể quen dần. Các bước thực hiện động tác đạp xe bao gồm: Nằm thẳng ở trên sàn với tư thế thư giãn nhất. Hít thở đều đặn đến khi cơ thể cảm thấy nhẹ nhất. Đưa hai tay đặt sau đầu, đồng thời từ từ nâng hai chân lên. Liên tục co duỗi lần lượt các chân giống như đạp xe. Người bệnh cần để bắp đùi vuông góc với mặt đất còn cẳng chân thì song song. Luyện tập liên tục đến khi nào mỏi thì ngừng lại rồi tập tiếp sau đó

360

• Bài tập giữ thăng bằng: Hãy chọn một vị trí bằng phẳng để đứng lên, từ từ co một chân lên đến khi nào lòng bàn chân đó có thể chạm tới bắp đùi chân còn lại. Người bệnh cố gắng giữ tư thế này trong một lúc và cố đứng thật vững. Thực hiện hít thở sau đó đổi chân làm lại các động tác tương tự. Động tác này ngoài giữ thăng bằng sẽ giúp nâng cao sức khỏe cho xương sống và giải tỏa căng thẳng tâm lý khá tốt.

• Bài tập kéo giãn cơ: Nằm thẳng ở trên sàn với tư thế thư giãn nhất. Xoay người chuyển sang tư thế nằm sấp. Chống tay và đầu gối xuống nâng dần lưng lên, giữ cân bằng. Đưa một tay thẳng hướng ra phía trước. Nếu người bệnh đưa tay phải hãy nâng cao duỗi thẳng chân trái. Lưu ý tay lưng và chân tạo nên một đường thẳng là tốt nhất khi mới tập. Giữ im động tác trong khoảng 10 giây kết hợp hít thở nhẹ. Từ từ hạ chân xuống sau đó hạ tay và thực hiện tiếp tục với bên còn lại. Động tác kéo giãn này sẽ làm cho tay, chân và lưng được thoải mái nhất. Tuy nhiên mức độ khó đã tăng lên, người bệnh cần chú ý đến lưng phải đúng tư thế để tránh chấn thương sau khi mổ thoát vị xuất hiện. Hãy cố gắng làm 10 - 15 lần cho mỗi bên để cảm nhận.

• Bài tập kéo dãn cơ lưng tạo hình rắn hổ mang: Nằm sấp trên sàn để tay và chân duỗi thẳng thả lỏng cơ thể hoàn toàn. Dùng tay đẩy người lên chân và hông vẫn nằm trên sàn. Kéo dần để căng cơ lưng và nâng cằm giống hình rắn. Giữ động tác vươn người kéo dài trong 5 giây. Từ từ thả lỏng hạ người xuống đến khi nằm sấp về tư thế ban đầu. Người mới sẽ thực hiện như vậy 10 lần. Sau khi người bệnh làm quen hãy cố gắng nâng người cong hơn để kéo dãn cơ hơn, đồng thời mỗi lần tập hãy tăng thời gian chờ tốt nhất là đạt đến 20 giây giữ tư thế.

• Bài tập kéo dãn gân hình châu chấu: Nâng chân lên cao đồng thời nâng tay nhưng tay đan phía sau. Đầu tay và gót chân tạo thành một đường thẳng. Giữ yên vị trí trong 5 giây. Hãy thực hiện lặp lại động tác này 10 lần, bài tập này sẽ kéo căng cơ toàn thân. Tuy nhiên người bệnh cần thực hiện chậm rãi không quá vội vàng. Hãy kiên trì mỗi ngày và cảm nhận sự thư giãn.

+ Lưu ý khi thực hiện bài tập thể dục chữa đau dây thần kinh tọa • Lựa chọn bài tập: Đau thần kinh tọa thường khởi phát từ vùng mông và cơ mông. Người bệnh sẽ bị đau từ nhẹ tới dữ dội tại bất kỳ vị trí dọc theo đường đi của dây thần kinh tọa. Tình trạng này gây cản trở rất nhiều trong vận động hằng ngày. Do đó, cần thực

hiện bài tập phù hợp với tình trạng sức khỏe. Người bệnh cần trao đổi với bác sĩ hoặc kỹ thuật viên vật lý trị liệu để chọn lựa bài tập, lên kế hoạch vận động phù hợp.

361

• Cường độ tập luyện: Việc luyện tập với cường độ phù hợp sẽ giúp giảm nguy cơ mắc phải chấn thương cho người bệnh đau thần kinh tọa. Trước khi bắt đầu bài tập, người bệnh nên dành 10 phút để khởi động nhẹ nhàng, làm nóng cơ thể. Lúc bắt đầu tập nên thực hiện với cường độ nhẹ để cơ thể làm quen, sau đó tăng dần cường độ lên sao cho phù hợp với sức chịu đựng. Người bệnh tránh luyện tập với cường độ quá cao vì có thể gây ra các chấn thương không mong muốn.

• Thời gian tập luyện: Người bệnh chỉ nên dành 20-30 phút mỗi ngày để tập thể dục. Thời điểm tập luyện lý tưởng là vào buổi sáng tại các khu vực có địa hình bằng phẳng, không khí thoáng đãng, trong lành. Khi tập, người bệnh nên kết hợp hít thở nhịp nhàng để tránh mất sức.

- Chế độ dinh dưỡng + Ăn uống đầy đủ chất, tăng cường: Rau xanh, trái cây, thực phẩm giàu canxi và

vitamin

+ Uống đủ nước mỗi ngày + Hạn chế: Rượu bia, chất kích thích, thức ăn nhiều dầu mỡ + Duy trì cân nặng hợp lý để giảm áp lực lên cột sống 9.2. Phòng bệnh - Giữ tư thế đúng khi sinh hoạt, làm việc: đảm bảo cột sống thẳng khi ngồi, vận động

tránh khom lưng, quay cổ tắc. Khi cần lấy đồ vật ở dưới nên quỳ ngồi xuống lấy

- Chế độ dinh dưỡng đầy đủ khoáng chất, canxi, vitamin (cá, tôm, cua, sữa, rau

quả…)

- Tập thể dục đều đặn: đi bộ, bơi lội, chạy xe đạp…. - Bỏ thuốc lá. - Tránh các động tác mạnh đột ngột, sai tư thế, mang vác nặng. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa bệnh đau thần kinh tọa 2. Cách tự chăm sóc và các bài tập cơ bản cho người bệnh bị đau thần kinh tọa không

phẫu thuật và có phẫu thuật Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế (2015), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh cơ xương khớp, Nhà

xuất bản Y học, Hà Nội.

2. Bộ Y tế (2020), Hướng dẫn quy trình kỹ thuật khám bệnh, chữa bệnh chuyên ngành

Nội – Cơ xương khớp.

362

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH HỘI CHỨNG ĐAU VAI GÁY

I. Mục tiêu Người bệnh hiểu được 1. Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa bệnh hội chứng đau vai gáy 2. Cách tự chăm sóc và các bài tập cơ bản cho người bệnh bị hội chứng đau vai gáy II. Nội dung 1. Đại cương Đau cổ vai gáy là tình trạng đau và co cứng các nhóm cơ vùng cổ – vai – gáy, gây hạn chế tầm vận động cổ, thường liên quan đến rối loạn cơ – xương – khớp và tuần hoàn tại chỗ

2. Nguyên nhân: Có nhiều nguyên nhân như sau: - Thoát vị đĩa đệm cổ. - Thoái hóa đốt sống cổ. - Sai tư thế khi ngủ, ngồi làm việc hoặc mang vác nặng. - Căng thẳng cơ do stress, làm việc kéo dài. - Lạnh cơ, nhiễm lạnh đột ngột (gió lùa, điều hòa...) - Viêm cơ, viêm gân vùng cổ – vai. - Viêm dây thần kinh cánh tay. 3. Triệu chứng - Đau mỏi âm ỉ vùng cổ, gáy, lan ra vai, cánh tay hoặc nửa đầu. - Cứng cổ buổi sáng, khó xoay đầu. - Đau tăng khi làm việc, cúi hoặc xoay cổ lâu. - Có thể kèm tê tay, yếu tay, nếu tổn thương thần kinh. - Một số trường hợp nặng: chóng mặt, mất thăng bằng, đau đầu vùng chẩm. - Trong một số trường hợp, cơn đau cổ và đau vai có thể trở nên tồi tệ hơn khi thực hiện các hoạt động nhất định, chẳng hạn như quay đầu sang một bên, chơi thể thao, ngồi, ngủ…

4. Cận lâm sàng - X-quang cột sống cổ: phát hiện thoái hóa, gai xương. - MRI: phát hiện thoát vị đĩa đệm, chèn ép rễ thần kinh. - EMG/điện cơ: đánh giá tổn thương thần kinh nếu nghi ngờ. 5. Chẩn đoán - Dựa vào triệu chứng lâm sàng: + Đau mỏi vùng cổ – vai – gáy, thường xuất hiện sau ngủ dậy, làm việc sai tư thế

hoặc mang vác nặng.

+ Đau có thể lan lên đầu (đau chẩm) hoặc lan xuống vai, cánh tay. + Cảm giác căng cứng cơ vùng cổ gáy, xoay đầu khó khăn. + Không sốt, không sưng, không tấy đỏ. + Một số bệnh nhân kèm theo tê bì nhẹ tay hoặc chóng mặt thoáng qua.

363

- Dựa vào dấu hiệu thực thể: + Ấn đau dọc theo cơ thang, cơ ức đòn chũm, vùng liên bả – cổ. + Có thể có co cứng cơ vùng cổ – vai + Không có dấu hiệu viêm cấp (sưng, nóng, đỏ). + Không liệt, không mất cảm giác rõ rệt. - Chẩn đoán cận lâm sàng (nếu cần). + X-quang cột sống cổ: Phát hiện thoái hóa, gai xương, lệch đốt sống. + MRI cột sống cổ: Phát hiện thoát vị đĩa đệm, chèn ép rễ thần kinh. + Điện cơ (EMG): Đánh giá tình trạng tổn thương thần kinh ngoại biên. + CT scan sọ não (nếu chóng mặt nặng): Loại trừ nguyên nhân trung ương. - Chẩn đoán phân biệt: + Thoát vị đĩa đệm cổ: Đau vai gáy kèm tê tay, yếu tay rõ, MRI có chèn ép, + Viêm cột sống dính khớp: Cứng cổ về sáng, X-quang có hình tre, đau ở nam giới

trẻ,

+ Viêm khớp vai, viêm quanh khớp vai: Đau tập trung ở khớp vai, không đau gáy, + U tủy cổ: Đau kết hợp triệu chứng thần kinh tiến triển (liệt, mất cảm giác), + Đau do tim hoặc phổi (cơn đau lan lên vai) Có triệu chứng hô hấp hoặc tim mạch

kèm theo,

6. Biến chứng - Tái phát thường xuyên + Do không điều trị triệt để nguyên nhân (sai tư thế, ngồi lâu, làm việc văn phòng). + Tình trạng tái đi tái lại làm giảm chất lượng cuộc sống, ảnh hưởng đến công việc,

sinh hoạt.

- Co cứng cơ vùng cổ vai: + Các cơ cổ – vai – gáy bị căng kéo và hoạt động sai cách lâu ngày → co cứng cơ,

hạn chế vận động cổ và vai.

+ Người bệnh xoay đầu, cúi ngửa cổ khó khăn, đau tăng khi vận động. - Rối loạn tuần hoàn não: Do co thắt cơ và mạch máu vùng cổ → cản trở lưu thông

máu lên não.

- Chèn ép rễ thần kinh cổ: Nếu đau vai gáy do thoát vị đĩa đệm cổ hoặc thoái hóa đốt sống cổ mà không điều trị sớm → chèn ép rễ thần kinh cổ. Biểu hiện: đau lan xuống vai – cánh tay, tê bì bàn tay, yếu cơ, giảm vận động tay.

- Hội chứng ống cổ tay hoặc thoái hóa vai: Căng cơ, sai tư thế kéo dài có thể ảnh hưởng lan đến khớp vai, cổ tay, gây viêm gân, viêm bao hoạt dịch, hội chứng ống cổ tay. - Rối loạn tâm thần - giấc ngủ: Người bị đau dai dẳng, không được điều trị đúng có

thể bị rối loạn lo âu, mất ngủ, trầm cảm nhẹ.

7. Điều trị Nguyên tắc điều trị: - Giảm đau, chống viêm. - Giải phóng sự co cứng cơ. - Phục hồi vận động vùng cổ – vai.

364

- Điều trị nguyên nhân nếu xác định được (thoái hóa, thoát vị…). 7.1 Điều Trị nội khoa - Thuốc giảm đau – chống viêm: + Paracetamol: 500–1000 mg mỗi 6–8 giờ khi cần. + NSAIDs: Meloxicam, Diclofenac, Etoricoxib (dùng ngắn hạn 5–7 ngày, kèm thuốc

bảo vệ dạ dày nếu cần).

+ Trường hợp đau dữ dội có thể dùng phối hợp paracetamol + tramadol. - Thuốc giãn cơ: Eperisone, Tolperisone, Myonal hoặc Mydocalm. Dùng trong 7–10

ngày để giảm co cứng cơ vùng cổ – vai.

- Vitamin nhóm B: B1, B6, B12 liều cao giúp hỗ trợ dẫn truyền thần kinh. - Một số trường hợp đặc biệt: Nếu có chèn ép rễ thần kinh hoặc kèm thoát vị đĩa đệm:

có thể cân nhắc dùng corticosteroids đường uống ngắn hạn theo chỉ định chuyên khoa.

7.2 Điều trị không dùng thuốc - Vật lý trị liệu: + Nhiệt trị liệu: chiếu hồng ngoại, đắp paraffin. + Điện xung, sóng ngắn, siêu âm trị liệu. + Kéo giãn cột sống cổ nếu có thoái hóa, thoát vị đĩa đệm. - Xoa bóp, bấm huyệt, châm cứu: + Tác động vào các điểm co cơ, huyệt vùng cổ vai gáy giúp giảm đau, tăng lưu thông

máu.

- Tập vận động – phục hồi chức năng: + Bài tập kéo giãn cơ thang, cơ ức đòn chũm, cơ nâng vai. + Tăng cường vận động linh hoạt khớp vai – cổ. 7.3 Điều chỉnh lối sống – tư thế - Tránh cúi đầu lâu, giữ một tư thế quá lâu khi làm việc. - Sử dụng ghế làm việc đúng tư thế, màn hình máy tính ngang tầm mắt. - Tránh nằm gối quá cao hoặc gối không phù hợp. - Tập thể dục nhẹ vùng vai gáy mỗi ngày. 7.4 Điều trị ngoại khoa (hiếm gặp) - Chỉ định khi: + Thoát vị đĩa đệm cổ có chèn ép rễ thần kinh nặng. + Không đáp ứng với điều trị nội khoa sau 6–8 tuần. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Hướng dẫn người bệnh nghỉ ngơi, nằm kê gối thấp, không nên nằm gối cao, cong cổ - Thực hiện y lệnh thuốc (nếu có) - Kiểm soát cơn đau bằng túi chườm ấm hoặc khăn nóng chườm lên vùng cổ – vai –

gáy 15–20 phút, 2–3 lần/ngày.

- Tránh ngồi lâu một tư thế; sau 30–45 phút nên thay đổi tư thế, duỗi cơ nhẹ nhàng. - Xoa bóp – bấm huyệt nhẹ: Giúp máu lưu thông, giảm co cứng cơ. - Thực hiện các bài tập kéo giãn cổ, vai đơn giản, đều đặn mỗi ngày (ví dụ: xoay cổ,

nghiêng đầu, nâng vai).

365

9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Người bệnh cần giữ tâm lý thoải mái, tránh lo lắng, căng thẳng kéo dài, vì stress

làm tăng co cứng cơ vùng cổ – vai – gáy, khiến đau nặng hơn.

+ Nghỉ ngơi hợp lý, sắp xếp thời gian làm việc và sinh hoạt cân đối. + Ngủ đủ giấc (6–8 giờ/ngày), tránh thức khuya; tạo môi trường ngủ yên tĩnh, thoáng

mát.

+ Chia sẻ tình trạng bệnh với người thân để được hỗ trợ, động viên trong quá trình

điều trị.

- Vệ sinh: + Giữ vùng cổ – vai – gáy luôn sạch sẽ, khô ráo, tránh nhiễm lạnh đột ngột. + Tránh ngồi hoặc nằm ở nơi có gió lùa, điều hòa thổi trực tiếp vào cổ gáy. + Khi tắm nên tắm nước ấm, lau khô người ngay sau tắm. + Mặc quần áo rộng rãi, đủ ấm vùng cổ vai, đặc biệt vào ban đêm hoặc thời tiết lạnh. + Không nằm gối quá cao hoặc quá cứng; chọn gối có độ cao và độ mềm phù hợp với

đường cong sinh lý cột sống cổ.

- Vận động-Phục hồi chức năng: + Tránh giữ một tư thế quá lâu (ngồi làm việc, dùng điện thoại, máy tính). + Sau mỗi 30–45 phút nên đứng dậy, thay đổi tư thế và vận động nhẹ nhàng. + Hướng dẫn các bài tập cơ bản cho người bệnh hội chứng đau vai gáy • Bài tập 1: kéo giãn cổ: Ngồi thẳng, nhẹ nhàng nghiêng đầu sang phải, giữ 5 giây → quay lại → nghiêng sang trái tương tự. Sau đó, cúi đầu về trước (chạm cằm vào ngực) và ngửa đầu ra sau, mỗi động tác giữ 5–10 giây.

• Bài tập 2: Xoay cổ nhẹ nhàng: Xoay đầu vòng tròn từ trái sang phải 5 lần, rồi đổi

chiều. Nên làm chậm rãi, không xoay quá mạnh nếu đau.

• Bài tập 3: Nâng vai – hạ vai: Ngồi hoặc đứng thẳng, nâng cả hai vai lên sát tai →

giữ 3 giây → thả xuống. Lặp lại 10 lần.

• Bài tập 4: co – duỗi cổ có kháng lực. Đặt tay lên trán, đẩy đầu về phía trước và dùng tay giữ lại. Đặt tay phía sau đầu, đẩy đầu về sau và giữ lại. Đặt tay bên thái dương phải và trái, đẩy đầu sang ngang. Mỗi động tác giữ 5 giây, lặp lại 5–10 lần.

• Bài tập 5: Xoay vai: Xoay hai vai vòng tròn ra trước 10 lần → rồi xoay ra sau 10

lần. Tay chống hông hoặc thả lỏng tùy theo khả năng.

• Bài tập 6: Tập tay với tường (Wall push): Đứng cách tường 1 bước chân, 2 tay chống vào tường ngang vai. Gập khuỷu tay, đưa người lại gần tường như hít đất → đẩy về lại. Lặp lại 10–15 lần/lần tập.

+ Lưu ý khi tập luyện: Tập mỗi ngày 1–2 lần, mỗi lần 15–30 phút. Không tập khi đang đau cấp hoặc có dấu hiệu tê yếu tay. Nếu đau tăng sau khi tập dừng tập và báo nhân viên y tế. Có thể kết hợp chườm ấm trước tập 15 phút để tăng hiệu q

- Chế độ dinh dưỡng:

366

+ Ăn uống đầy đủ, cân đối các nhóm chất để hỗ trợ cơ – xương – thần kinh: Protein (thịt nạc, cá, trứng, sữa, đậu hũ), Canxi và vitamin D (sữa, cá nhỏ ăn cả xương, rau xanh đậm, trứng, ánh nắng buổi sáng), Vitamin nhóm B (B1, B6, B12) có trong thịt nạc, cá, trứng, sữa, ngũ cốc nguyên hạt. Omega-3 có trong cá hồi, cá thu, hạt lanh. Chất chống oxy hóa có trong rau xanh, trái cây tươi (cam, bưởi, táo, cà chua…).

+ Uống đủ nước: khoảng 1,5–2 lít/ngày. + Hạn chế: • Rượu bia, thuốc lá, cà phê. • Thức ăn cay nóng, nhiều dầu mỡ. • Thức ăn chế biến sẵn. • Duy trì cân nặng hợp lý để giảm áp lực lên cột sống. 9.2. Phòng bệnh - Ngồi đúng tư thế, tránh ngồi lâu một tư thế - Tránh lạnh đột ngột vùng cổ - Tập thể dục đều đặn, đặc biệt là các bài tập cổ – vai - Nghỉ ngơi hợp lý, tránh stress Tài liệu tham khảo 1. Vinmec, Đau cổ vai gáy: Nguyên nhân, triệu chúng, chẩn đoán và điều trị,

https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/dau-co-vai-gay-nguyen-nhan-trieu-chung-chan- doan-va-dieu-tri-vi

2. Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, 2022, Đau cổ vai gáy: Nguyên nhân, triệu chứng,

chẩn đoán, phòng ngừa, https://tamanhhospital.vn/benh/dau-co-vai-gay/.

367

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHOẺ CHO NGƯỜI BỆNH HỘI CHỨNG CỔ VAI CÁNH TAY

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà nắm được: 1. Nguyên nhân hội chứng cánh tay cổ. 2. Triệu chứng của người bệnh hội chứng cánh tay cổ. 3. Cách chăm sóc và phòng bệnh hội chứng cánh tay cổ. II. Nội dung 1. Đại cương Hội chứng cổ vai cánh tay, còn gọi là hội chứng vai cánh tay hay bệnh lý rễ tủy cổ, là một nhóm các triệu chứng lâm sàng liên quan đến các bệnh lý cột sống cổ có kèm theo các rối loạn chức năng rễ, dây thần kinh cột sống cổ và/hoặc tủy cổ, không liên quan tới bệnh lý viêm.

2. Nguyên nhân - Thoái hóa cột sống cổ: Chiếm đến 70–80% trường hợp mắc bệnh. Bao gồm các thoái hóa ở khớp liên đốt và liên mỏm bên. Tình trạng này khiến lỗ tiếp hợp hẹp lại và chèn ép đến rễ/dây thần kinh ở vị trí này.

- Thoát vị đĩa đệm: Khoảng 20-25% người mắc hội chứng cổ vai cánh tay là do thoát vị đĩa đệm. Khối nhân nhầy thoát vị chèn ép vào các rễ thần kinh hay chèn đẩy dây chằng dọc khiến người bệnh đau đớn, khó chịu.

- Các nguyên nhân ít gặp khác: chấn thương, khối u, nhiễm trùng, loãng xương, bệnh

lý viêm cột sống, bệnh lý phần mềm cạnh cột sống.

3. Triệu chứng - Đau: Đau vùng cổ, vai, cánh tay, có thể lan xuống bàn tay, có thể đau tăng khi xoay

cổ hoặc cúi đầu.

- Rối loạn cảm giác: Tê bì, kiến bò, nóng rát ở vùng tay, cánh tay. - Rối loạn vận động: Yếu cơ, khó vận động cổ, tay. - Các triệu chứng khác: Đau đầu, chóng mặt, ù tai, mờ mắt, rối loạn tiểu tiện (trong

trường hợp chèn ép tủy sống).

4. Cận lâm sàng - Chụp X-quang: Giúp đánh giá tình trạng xương, khớp cột sống cổ, phát hiện các bất

thường như gai xương, thoái hóa khớp, hoặc các tổn thương khác.

- Chụp CT: Cung cấp hình ảnh chi tiết hơn về cấu trúc xương, đĩa đệm và các mô

mềm xung quanh, giúp phát hiện các tổn thương như thoát vị đĩa đệm, hẹp ống sống.

- Chụp MRI: Cho phép đánh giá chi tiết các cấu trúc mềm như tủy sống, dây thần kinh, đĩa đệm và các mô xung quanh, giúp xác định mức độ tổn thương và nguyên nhân gây ra hội chứng cánh tay cổ.

- Điện cơ đồ (EMG): Đo hoạt động điện của cơ bắp để đánh giá chức năng của dây thần kinh, giúp xác định mức độ tổn thương rễ thần kinh và mức độ ảnh hưởng đến vận động.

368

- Xét nghiệm máu: Có thể được chỉ định để loại trừ các nguyên nhân viêm hoặc

nhiễm trùng có thể gây ra các triệu chứng tương tự.

5. Chẩn đoán a. Chẩn đoán xác định Chẩn đoán xác định hội chứng cổ vai cánh tay khi có đầy đủ các yếu tố sau: - Đau cổ – vai – cánh tay lan theo rễ thần kinh cổ, kèm rối loạn cảm giác và/hoặc vận

động

- Có dấu hiệu thực thể phù hợp (co cứng cơ, hạn chế vận động, nghiệm pháp Spurling

dương tính)

- Hình ảnh học (X-quang, CT, MRI) cho thấy tổn thương cột sống cổ gây chèn ép rễ

thần kinh và/hoặc tủy cổ

b. Chẩn đoán phân biệt - Bệnh lý khớp vai và viêm quanh khớp vai. - Hội chứng lối ra lồng ngực, viêm đám rối thần kinh cánh tay, hội chứng đường hầm

cổ tay.

- Hội chứng đau loạn dưỡng giao cảm phản xạ. - Bệnh lý tủy sống do viêm, nhiễm trùng, đa xơ cứng. - Bệnh lý màng não, tim mạch, hô hấp, tiêu hóa gây đau vùng cổ vai hoặc tay. 6. Biến chứng - Đau mạn tính: Đau ở cổ, vai, cánh tay có thể trở nên dai dẳng, kéo dài và ảnh hưởng

đến sinh hoạt hàng ngày.

- Hạn chế vận động: Cử động cổ, vai và cánh tay có thể bị hạn chế, gây khó khăn

trong các hoạt động như cầm nắm, với, hoặc xoay người.

- Rối loạn cảm giác: Tê bì, kiến bò, hoặc mất cảm giác ở vùng vai, cánh tay, bàn tay

là những triệu chứng thường gặp.

- Yếu cơ: Cơ ở tay có thể yếu đi, ảnh hưởng đến khả năng cầm nắm, nâng đồ vật. - Biến chứng thần kinh: Trong trường hợp nặng, có thể xảy ra chèn ép tủy sống cổ,

gây ra các vấn đề như liệt tay, chân, hoặc rối loạn tiểu tiện.

- Rối loạn tiền đình: Chóng mặt, hoa mắt, mất thăng bằng cũng có thể xảy ra, ảnh

hưởng đến khả năng di chuyển và làm việc.

- Ảnh hưởng đến giấc ngủ: Đau nhức, khó chịu có thể làm gián đoạn giấc ngủ, gây

mệt mỏi vào ban ngày.

- Tâm lý: Đau đớn và hạn chế vận động có thể gây ra căng thẳng, lo lắng, thậm chí là

trầm cảm.

7. Điều trị - Điều trị bằng thuốc: + Thuốc giảm đau: Giảm đau thông thường như acetaminophen hoặc dạng kết hợp

như tramadol, ultrace…

+ Thuốc kháng viêm NSAID như: Diclofenac, Meloxicam, Celecoxib… + Thuốc giãn cơ như: Myonal, Mydocalm…

369

+ Thuốc giảm đau thần kinh hay thuốc chống trầm cảm cũng áp dụng cho người bệnh

đâu thần kinh mạn tính và rối loạn giấc ngủ…

- Điều trị không dùng thuốc: + Giáo dục người bệnh, thay đổi thói quen sinh hoạt, công việc (tư thế ngồi làm việc,

sử dụng máy tính…).

+ Trong giai đoạn cấp khi có đau nhiều hoặc sau chấn thương có thể bất động cột

sống cổ tương đối bằng đai cổ mềm.

+ Tập vận động cột sống cổ, vai, cánh tay với các bài tập thích hợp + Phương pháp y học cổ truyền: Điện châm, kéo giãn cột sống cổ, điện xung, cấy chỉ,

giác hơi, xoa bóp bấm huyệt…

- Điều trị ngoại khoa: Một số phương pháp phẫu thuật chủ yếu: Chỉnh sửa cột sống để giải phóng chèn ép thần kinh tại các lỗ tiếp hợp bị hẹp, lấy nhân nhày đĩa đệm thoát vị, làm dính và vững cột sống.

- Các phương pháp khác: + Tiêm corticosteroid ngoài màng cứng hoặc tiêm khớp liên mỏm sau (facet) cạnh cột

sống cổ: Có thể được chỉ định và thực hiện tại các cơ sở chuyên khoa.

+ Các thủ thuật giảm đau can thiệp: Phong bế rễ thần kinh chọn lọc, điều trị đốt thần

kinh cạnh hạch giao cảm cổ bằng sóng cao tần (radio frequency ablation, RFA).

8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh: Thuốc, điện châm, thuỷ châm, giác hơi, cận lâm sàng... - Phục hồi chức năng: Các bài tập vận động cổ vai gáy giúp tăng cường sức mạnh cơ và giảm căng thẳng. Xoa bóp, massage vùng cổ vai gáy giúp máu lưu thông tốt hơn, giảm căng cơ.

- Hướng dẫn vệ sinh cá nhân. - Hướng dẫn chế độ dinh dưỡng. - Động viên tinh thần người bệnh. - Cho người bệnh nghỉ ngơi. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khoẻ 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Động viên, trấn an để người bệnh có tinh thần thoải mái an tâm điều trị. + Người bệnh cần giữ tinh thần thoải mái, lạc quan, tránh lo lắng, căng thẳng kéo dài

vì stress có thể làm tăng co cứng cơ và đau nhiều hơn.

+ Ngủ đủ giấc, tránh thức khuya, tạo môi trường ngủ yên tĩnh, thoáng mát. + Chia sẻ tình trạng bệnh với nhân viên y tế và người thân để được hỗ trợ kịp thời. + Tuân thủ điều trị và tái khám đúng hẹn theo chỉ định của bác sĩ. - Vệ sinh: + Giữ ấm vùng cổ – vai – gáy, đặc biệt khi trời lạnh hoặc khi nằm phòng điều hòa. + Tránh để gió lùa trực tiếp vào vùng cổ vai. + Tắm rửa bằng nước ấm, không tắm khuya, không tắm nước lạnh.

370

+ Mặc quần áo rộng rãi, thoải mái, không bó chặt vùng cổ vai. + Giữ tư thế sinh hoạt đúng khi ngồi, nằm, làm việc để tránh làm nặng thêm triệu

chứng đau.

- Vận động - Phục hồi chức năng: + Không bất động cổ vai kéo dài, cần vận động nhẹ nhàng, đúng cách để tránh cứng

khớp và teo cơ.

+ Khi làm việc với máy tính hoặc điện thoại: Giữ cổ thẳn. Nghỉ giải lao sau mỗi 30–

45 phút

+ Bài tập kết hợp với các phương pháp vật lý trị liệu: Nhiệt trị liệu, điện trị liệu, siêu

âm trị liệu, siêu âm trị liệu, xoa bóp, bấm huyệt, kéo giãn cột sống cổ.

+ Bài tập vận động hàng ngày: • Giữ tư thế đúng: Tránh cúi gập cổ, ưỡn cổ hoặc xoay cổ quá mức khi làm việc,

học tập, sinh hoạt.

• Nghỉ ngơi hợp lý: Nên đứng dậy vận động, thư giãn cổ sau mỗi giờ làm việc liên

tục.

• Tập thể dục thường xuyên: Các bài tập như yoga, bơi lội, đi bộ có thể giúp tăng

cường sức khỏe tổng thể và giảm các triệu chứng của hội chứng cổ vai cánh tay.

- Chế độ dinh dưỡng: Chế độ dinh dưỡng cho người bị hội chứng cổ vai cánh tay cần tập trung vào việc bổ sung các chất giúp giảm viêm, tăng cường sức khỏe xương khớp và hỗ trợ quá trình phục hồi. Nên ưu tiên các thực phẩm giàu canxi, vitamin D, omega-3, chất xơ và các loại vitamin, khoáng chất khác. Đồng thời, cần hạn chế các thực phẩm gây viêm như đồ ăn nhiều dầu mỡ, đồ ăn nhanh, đồ ăn chế biến sẵn, thực phẩm nhiều muối, đường và các chất kích thích.

9.2. Phòng bệnh - Giữ tư thế đúng khi làm việc, sinh hoạt: Tránh ngồi lâu, cúi gập cổ quá nhiều. - Tập thể dục thường xuyên: Tăng cường sức mạnh cơ cổ, vai, lưng. - Tránh các chấn thương: Sử dụng đồ bảo hộ khi chơi thể thao, lái xe cẩn thận. - Kiểm soát cân nặng: Tránh thừa cân, béo phì. - Nếu có các triệu chứng nghi ngờ, nên đi khám bác sĩ để được chẩn đoán và điều trị

kịp thời.

- Tránh các hoạt động gây căng thẳng: + Hạn chế các hoạt động lặp đi lặp lại hoặc các tư thế gây căng thẳng cho cổ vai gáy. + Nên có thời gian nghỉ ngơi, thư giãn cho vùng cổ vai gáy sau khi làm việc hoặc học

tập căng thẳng.

- Chế độ ăn uống: + Bổ sung đầy đủ canxi, vitamin D và các dưỡng chất cần thiết cho xương khớp. + Tránh các thực phẩm có hại cho sức khỏe. - Thư giãn và xoa bóp: + Xoa bóp, massage vùng cổ vai gáy giúp máu lưu thông tốt hơn, giảm căng cơ.

371

+ Có thể sử dụng các phương pháp vật lý trị liệu như châm cứu, bấm huyệt, xoa bóp

khi cần thiết.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân bị hội chứng cánh tay cổ? 2. Triệu chứng nhận biết bệnh hội chứng cánh tay cổ? 3. Cách phòng bệnh, tự chăm sóc khi bị hội chứng cánh tay cổ? Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế (2013), Quy trình kỹ thuật khám bệnh, chữa bệnh chuyên ngành Châm cứu. 2. Bộ Y tế (2016), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh cơ xương khớp. 3. Bệnh viện Bạch Mai (2015), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh nội khoa. 4. Bộ Y tế (2017), Quy trình kỹ thuật khám bệnh, chữa bệnh cấy chỉ và laser châm

chuyên ngành Châm cứu.

5. Bộ Y tế (2014), Hướng dẫn quy trình kỹ thuật chuyên ngành Phục hồi chức năng.

372

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH SUY NHƯỢC THẦN KINH

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của người bệnh suy nhược thần kinh. 2. Cách chăm sóc và phòng bệnh suy nhược thần kinh. II. Nội dung 1. Đại cương Suy nhược thần kinh là bệnh lý do rối loạn chức năng vỏ não và các trung khu dưới vỏ do tế bào não làm việc quá sức, dẫn đến các triệu chứng như mệt mỏi, đau đầu, mất ngủ, căng thẳng, lo lắng thái quá...Suy nhược thần kinh được xếp vào nhóm bệnh tâm thần và thường xảy ra do các vấn đề về tâm lý, căng thẳng, stress kéo dài. Bệnh lý này thường gặp ở những người lao động trí óc hơn là những người lao động chân tay. Phụ nữ cũng là đối tượng dễ mắc suy nhược thần kinh hơn nam giới.

2. Nguyên nhân Có nhiều nguyên nhân khác nhau dẫn tới suy nhược thần kinh, xuất phát từ bản thân

người bệnh hoặc do môi trường tác động:

- Thiếu hụt Serotonin: Serotonin được sử dụng để truyền thông điệp giữa các tế bào thần kinh, có liên quan tới tâm trạng, hoạt động tâm thần và giúp giải tỏa các căng thẳng. Thiếu hụt serotonin là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến suy nhược thần kinh.

- Chấn thương tinh thần: Sang chấn tâm lý với cường độ mạnh, trong thời gian dài vượt quá khả năng chịu đựng của cơ thể mà không được điều trị cũng có thể dẫn tới suy nhược thần kinh

- Căng thẳng, stress: Áp lực trong công việc, áp lực cuộc sống trong thời gian dài có

thể khiến hệ thần kinh bị tổn thương và khó hồi phục.

- Các yếu tố khác có khả năng thúc đẩy suy nhược thần kinh bao gồm: + Hệ thần kinh yếu, không có khả năng chống chọi với áp lực. + Lao động trí óc quá độ. + Môi trường sống căng thẳng, mệt mỏi. + Tiếp xúc với tiếng ồn và môi trường ô nhiễm. + Phải làm việc trong môi trường khắc nghiệt thời gian dài. + Mắc các bệnh lý như viêm loét dạ dày, viêm xoang, viêm túi mật... + Nghiện rượu hoặc các chất kích thích. + Mất ngủ trong thời gian dài. + Chế độ ăn uống không cân bằng, nghèo dinh dưỡng. + Tính cách hướng nội, ít giao tiếp, hay lo xa và suy nghĩ tiêu cực. 3. Triệu chứng - Mất ngủ, rối loạn giấc ngủ, thức giấc nhiều lần trong đêm, ngủ quá ít hoặc ngủ quá

nhiều.

373

- Hoa mắt, chóng mặt, mệt mỏi, chán nản, buồn bã. - Tăng nhịp tim. - Thay đổi tâm trạng: tâm trạng thay đổi thất thường, dễ nổi nóng, tức giận, dễ xúc

động.

- Tự cô lập bản than. - Các triệu chứng khác: Đau mỏi cổ, đau thắt lưng, cơ bị đau nhức, khó chịu ở ngoài

da, nóng lạnh thất thường, run chân tay...

4. Cận lâm sàng - Công thức máu. - Chụp CT. - Điện não đồ. 5. Chẩn đoán a. Chẩn đoán xác định - Khởi bệnh: giới tính, tác nhân cơ học, tiền sử, lối sống… - Triệu chứng lâm sàng. - Dấu hiệu CT. - Kết quả điện não đồ. b. Chẩn đoán phân biệt

Phân biệt với bệnh mất ngủ thông thường.

6. Biến chứng - Đau nhức đầu kéo dài. - Triệu chứng về tâm thần: trí nhớ giảm, không tập trung nếu kéo dài sẽ gây ra hoảng

loạn, trầm cảm…

- Mất ngủ, ngủ không sâu giấc cũng thường xuyên xảy ra. Giấc ngủ thường bị ảnh

hưởng bởi những tác động bên ngoài như tiếng ồn, ánh sáng…

- Huyết áp giảm, mạch không đều đau tim, đánh trống ngực, thân nhiệt tăng/giảm thất

thường, rối loạn vòng kinh, liệt dương, tiết nhiều mồ hôi…

7. Điều trị - Liệu pháp tâm lý: Hỗ trợ tâm lý là một trong những phương pháp cơ bản trong điều trị suy nhược thần kinh. Các bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý sẽ trao đổi với bệnh nhân, tìm ra nguyên nhân và giúp bệnh nhân gỡ bỏ những vướng mắc tâm lý.

- Điều trị bằng thuốc: + Thuốc tác động lên quá trình hưng phấn hệ thần kinh. + Thuốc tăng cường tuần hoàn não. + Thuốc có tác dụng an thần. + Thuốc giảm đau. + Các loại vitamin như vitamin B1, B6 giúp tăng khả năng hoạt hóa của các synap

thần kinh.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Giảm đau cho người bệnh: Để bệnh nhân nghỉ ngơi, nằm tư thế thoải mái… - Thực hiện y lệnh: Thuốc, châm cứu, xét nghiệm…

374

- Phục hồi chức năng: Giúp bệnh nhân thực hiện các bài tập như xoa bóp, bấm huyệt,

massage…

- Chế độ ăn uống lành mạnh, nên ăn các loại thức ăn sau đây: + Giàu vitamin B và chất xơ: Lúa mạch, yến mạch, gạo lứt... + Omega-3: Omega 3 có nhiều trong các loại cá như: cá hồi, cá thu... + Vitamin B-12: Thịt nạc, sữa ít béo, cá trứng, ngũ cốc... + Chất chống oxy hóa: Trái cây họ cam quýt, mâm xôi, khoai lang, đậu hà lan, bí

xanh, ớt chuông, cà chua, các loại rau lá xanh…

+ Hạn chế các chất kích thích như rượu bia, thuốc lá, cà phê… + Hạn chế các đồ ăn cay, nóng, và thức ăn nhanh… 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Người bệnh cần giữ tinh thần thoải mái, vui vẻ, vì tâm lý ổn định sẽ giúp quá trình

điều trị và phục hồi hiệu quả hơn.

+ Tránh lo lắng, căng thẳng, buồn bã, mệt mỏi, vì những cảm xúc tiêu cực có thể làm

bệnh tiến triển nặng hơn hoặc chậm hồi phục.

+ Gia đình nên thường xuyên động viên, an ủi, tạo môi trường sống tích cực cho

người bệnh.

- Vệ sinh: + Vệ sinh cá nhân hàng ngày: Giữ thân thể sạch sẽ để phòng tránh nhiễm trùng và tạo

cảm giác dễ chịu.

+ Răng miệng, da và mắt (nếu có tổn thương) cũng cần được chăm sóc kỹ càng. + Phòng ở, giường bệnh cần được giữ sạch sẽ, thoáng mát, lau chùi thường xuyên,

tránh bụi bẩn, ẩm mốc, giúp môi trường sống an toàn và dễ chịu hơn cho người bệnh.

- Vận động - Phục hồi chức năng: + Người bệnh nên vận động nhẹ nhàng mỗi ngày (như đi lại, xoay trở cơ thể, co duỗi

tay chân…), tránh nằm lâu một chỗ để hạn chế cứng khớp, loét tì đè.

+ Không nên vận động quá sức hay làm việc nặng – vì có thể khiến cơ thể mệt mỏi,

ảnh hưởng đến sức khỏe.

+ Nên nghỉ ngơi ở tư thế thoải mái nhất, dùng gối hỗ trợ nếu cần để giảm đau và giúp

dễ chịu.

- Chế độ dinh dưỡng: + Cần duy trì chế độ ăn đầy đủ các nhóm chất dinh dưỡng: đạm, tinh bột, chất béo tốt,

vitamin và khoáng chất.

+ Ưu tiên các thực phẩm giàu canxi, magie, vitamin D như: sữa, cá nhỏ ăn cả xương,

rau xanh (rau cải, cải bó xôi), đậu nành...

+ Ăn nhiều rau củ quả tươi để cung cấp chất xơ và các vitamin thiết yếu. + Hạn chế: • Đồ ăn nhiều dầu mỡ, chiên rán.

375

• Thức uống có cồn như rượu, bia. • Các chất kích thích như cà phê, thuốc lá. 9.2. Phòng bệnh - Hạn chế sử dụng rượu bia, thuốc lá và các chất kích thích thần kinh quá nhiều. - Ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, đủ bữa và điều độ đảm bảo cung cấp năng lượng đủ

cho một ngày dài làm việc.

- Giải tỏa các cảm xúc tinh thần tiêu cực như: áp lực, căng thẳng, buồn bã, tự ti… bằng việc chia sẻ, tâm sự với bạn bè, người thân. Các vấn đề gây ra căng thẳng tinh thần cũng nên được giải quyết sớm như: mâu thuẫn nơi làm việc, xung đột gia đình, áp lực tài chính…

- Hoạt động thể chất thường xuyên ít nhất 30 phút mỗi ngày để cơ thể khỏe mạnh, đồng thời tinh thần được thư giãn. Các bài tập tốt cho sức khỏe tinh thần bao gồm: Yoga, thiền định, thái cực quyền…

- Nên đi khám bác sĩ tâm lý nếu bạn có các dấu hiệu suy nhược thần kinh và tuân thủ

hướng dẫn điều trị, tránh việc tự mua thuốc điều trị hoặc trốn tránh.

Câu hỏi thảo luận 1. Tại sao lại bị suy nhược thần kinh? 2. Suy nhược thần kinh có những triệu chứng gì? 3. Suy nhược thần kinh có nặng lên không? 4. Triệu chứng của suy nhược thần kinh? 5. Cách phòng bệnh, tự chăm sóc khi bị suy nhược thần kinh? Tài liệu tham khảo 1. Giáo trình Chăm sóc sức khỏe người lớn bệnh Nội khoa (2018), Nhà xuất bản Y

học, Trường Đại học Y Dược Thành Phố Hồ chí Minh).

2. Giáo trình Điều dưỡng Nội (2008), Nhà xuất bản Y học, Trường Đại học Y Hà Nội.

376

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH RỐI LOẠN THẦN KINH THỰC VẬT

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và gia đình biết được: 1. Nguyên nhân của rối loạn thần kinh thực vật. 2.Triệu chứng của bệnh rối loạn thần kinh thực vật. 3.Cách chăm sóc, phòng bệnh rối loạn thần kinh thực vật. II. Nội dung 1. Đại cương Hệ thần kinh thực vật hay hệ thần kinh tự chủ được viết tắt là ANS từ tên tiếng Anh là Autonomic nervous system. Hệ thần kinh thực vật có vai trò kiểm soát một số chức năng tự động của cơ thể như: tiêu hóa, tuần hoàn, hô hấp, bài tiết, mồ hôi và các hoạt động khác không theo ý muốn của con người. Sở dĩ còn được gọi là hệ thần kinh tự chủ bởi các hoạt động của hệ này con người không cần phải suy nghĩ và điều khiển như: tạo nhịp tim, tiết nước bọt hay tiêu hóa thức ăn…

Hệ thần kinh thực vật có vai trò kiểm soát một số chức năng tự động của cơ thể như:

tiêu hóa, tuần hoàn, hô hấp, bài tiết…

Hệ thần kinh thực vật bao gồm: - Hệ thần kinh giao cảm: ở vùng lưng – thắt lưng. Hệ thần kinh giao cảm có nhiệm vụ kích thích các phản ứng khẩn cấp khi cần thiết. Từ đó, giúp người bệnh sẵn sàng hơn khi gặp các tình huống căng thẳng.

- Hệ thần kinh phó giao cảm: ở sọ và đoạn cùng của tủy sống. Hệ này có nhiệm vụ là

bảo tồn năng lượng và phục hồi các mô để duy trì các chức năng cơ bản của cơ thể.

377

Hệ thần kinh giao cảm và phó giao cảm không chịu sự chi phối của não bộ. Hai hệ này cơ bản là trái ngược nhau nhưng lại có quan hệ mật thiết, hỗ trợ lẫn nhau để đảm bảo cân bằng cho hoạt động của các cơ quan trong cơ thể.

Nếu một trong hai hệ thần kinh này bị ức chế hay giảm hoạt động sẽ làm mất cân bằng dẫn đến rối loạn hệ thần kinh thực vật. Rối loạn thần kinh thực vật là thuật ngữ mô tả các rối loạn chức năng của hệ thần kinh tự chủ, thường gặp trong nhiều bệnh lý hoặc rối loạn tâm lý – cơ thể.

Đây là bệnh lý ngày càng phổ biến tuy không gây tử vong nhưng lại gây ảnh hưởng

đến cuộc sống sinh hoạt của người bệnh.

2. Nguyên nhân Có rất nhiều nguyên nhân gây rối loạn thần kinh thực vật: - Căng thẳng và lo âu: Căng thẳng tinh thần kéo dài có thể gây ra sự mất cân bằng

trong hoạt động của hệ thần kinh thực vật;

- Chấn thương hoặc tổn thương hệ thần kinh: Những tổn thương hoặc bệnh lý như đột quỵ, tai nạn, bệnh lý thần kinh có thể ảnh hưởng đến chức năng của hệ thống thần kinh tự động;

- Tác dụng phụ của thuốc: Một số loại thuốc có thể gây ra tác dụng phụ lên hệ thần

kinh thực vật.

- Các bệnh lý tự miễn: lupus ban đỏ, hội chứng Sjogren, viêm đa khớp dạng thấp - Hệ miễn dịch tấn công cơ thể do một số bệnh lý ung thư (hội chứng cận ung thư) - Tổn thương dây thần kinh khi xạ trị, phẫu thuật vùng cổ. - Người đồng mắc các bệnh lý làm biến đổi chức năng của các cơ quan chi phối hoặc biến đổi do mắc các bệnh đái tháo đường, Parkinson, bệnh truyền nhiễm… lâu dần có thể gây tổn thương thần kinh khắp cơ thể.

3. Triệu chứng Tùy vào mức độ bệnh lý ở mỗi bệnh nhân rối loạn thần kinh thực vật lại có những biểu hiện khác nhau từ nhẹ đến nặng. Các triệu chứng cũng rất phong phú, một số triệu chứng thường gặp là:

- Hồi hộp, đánh trống ngực: Đây là triệu chứng dễ gặp nhất, người bệnh cảm thấy hồi

hộp, nhịp tim nhanh bất thường.

- Khó thở: Người bệnh thấy khó thở, thở hụt hơi, khi thở cần phải dùng nhiều sức hoặc hít thở sâu mới thấy dễ chịu hơn. Tình trạng này có thể tăng lên khi ở nơi đông người, ồn ào

- Đau ngực: Người bệnh có cảm giác đau, nóng rát ở vùng ngực, có thể đau nhói hoặc

đau thắt ngực.

- Chóng mặt: cảm giác choáng váng hoặc đứng không vững, cơ thể lả đi. - Tăng thông khí: Ban đầu người bệnh thấy tê cứng và ngứa ở xung quanh miệng, sau

đó cảm giác lo âu, hoảng hốt, thở gấp và dễ gặp tình trạng ngất.

- Run tay run chân và đổ mồ hôi: Xuất hiện cùng lúc với tình trạng tim đập nhanh - Mệt mỏi: Người bệnh thường cảm thấy mệt mỏi, thiếu sức sống, uể oải.

378

- Mất ngủ: Do thường xuyên ở trong tình trạng lo lắng lâu ngày sẽ gây ảnh hưởng

đến giấc ngủ, khó ngủ hoặc ngủ không sâu giấc.

- Rối loạn tiêu hóa: Khô miệng, rối loạn tiêu hóa, nôn, buồn nôn, tiêu chảy hay táo bón, đầy hơi, kích thích đại tiện khi căng thẳng ...Những dấu hiệu này dễ nhầm lẫn bệnh lý như trào ngược dạ dày- thực quản, viêm loét dạ dày-tá tràng, viêm đại tràng.

- Tiết niệu: Bí tiểu, tiểu tiện không tự chủ, tiểu nhiều lần, tiểu nhiều về đêm... - Bên cạnh đó có thể gặp một số dấu hiệu như: giảm ham muốn tình dục, rụng tóc, da

khô, rối loạn kinh nguyệt…

4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm máu toàn bộ: Xác định các rối loạn bệnh lý khác. - Xét nghiệm nước tiểu: Đánh giá chức năng bàng quang. - Holter huyết áp: Theo dõi sự biến động của huyết áp trong một ngày. - Kiểm tra hô hấp sâu: Đánh giá ảnh hưởng của dây thần kinh phế vị đối với hoạt

động của tim.

- Các xét nghiệm khác (tùy trường hợp): kiểm tra chức năng tiêu hóa, xét nghiệm rối

loạn tiết mồ hôi.

- Xét nghiệm chức năng: + Test mồ hôi điều nhiệt: Đánh giá phản xạ tiết mồ hôi. + Nghiệm pháp bàn nghiêng: Đo huyết áp, nhịp tim khi thay đổi tư thế. 5. Chẩn đoán 5.1.Chẩn đoán xác định

Chẩn đoán xác định rối loạn thần kinh thực vật khi:

- Người bệnh có các triệu chứng rối loạn chức năng của hệ thần kinh thực vật (tim

mạch, hô hấp, tiêu hóa, tiết niệu, thần kinh…)

- Triệu chứng kéo dài, tái diễn, liên quan rõ với căng thẳng tâm lý - Không phát hiện tổn thương thực thể đặc hiệu qua thăm khám và cận lâm sàng - Đã loại trừ các nguyên nhân bệnh lý khác 5.2. Chẩn đoán phân biệt - Hạ can xi máu. - Đau nữa đầu, rối loạn tuần hoàn não - Tim mạch: Rối loạn thần kinh tim. - Tiêu hóa: Trào ngược dạ dày thực quản. - Hô hấp: Hen phế quản - Tiết niệu: Nhiễm trùng đường tiết niệu - Hệ sinh dục: Bệnh do rối loạn nội tiết. 6. Biến chứng Do thường xuyên ở trong tình trạng lo lắng lâu ngày, người bị rối loạn thần kinh thực

vật có thể sẽ bị ảnh hưởng đến giấc ngủ, khó ngủ hoặc ngủ không sâu giấc.

Rối loạn thần kinh thực vật rất dễ nhầm với các bệnh lý khác nên nhiều người mắc không được chẩn đoán xác định đúng bệnh dẫn tới việc điều trị không đúng, dẫn đến tình

trạng bệnh ngày càng tái phát cơn nhiều hơn và các triệu chứng nặng hơn. Ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống, gây tâm lý hoang mang lo lắng.

379

7. Điều trị 7.1.Nguyên tác điều trị - Rối loạn thần kinh thực vật không phải là một bệnh cụ thể mà là những rối loạn

hoạt động của hệ thần kinh tự chủ.

- Không nên tự ý mua thuốc khi không có chỉ định của bác sĩ. - Cần theo dõi và điều trị các triệu chứng một cách tích cực để kiểm soát bệnh và cải

thiện chất lượng cuộc sống.

7.2.Điều trị 7.2.1.Điều trị triệu chứng - Thuốc cải thiện tình trạng mất ngủ, lo âu giúp giảm lo lắng, an thần ở người bị rối loạn thần kinh thực vật, giúp người sử dụng dễ ngủ và ngủ ngon giấc hơn. Tuy nhiên chỉ nên dùng thuốc trong một thời gian ngắn.

- Thuốc giảm tiết mồ hôi giúp giảm mồ hôi, giúp người bệnh giảm tiết mồ hôi. - Thuốc giảm các triệu chứng tim mạch điều chỉnh rối loạn nhịp tim, huyết áp, hạn

chế tình trạng hồi hộp, đánh trống ngực… ở người bệnh.

- Thuốc giảm các triệu chứng tiêu hóa ngăn ngừa các tình trạng khó tiêu, ợ hơi, đau bụng, táo bón, tiêu chảy. Có thể sử dụng các thuốc làm rỗng dạ dày, thuốc nhuận tràng, thuốc cầm tiêu chảy...

- Thuốc giảm các triệu chứng ở đường tiết niệu giúp cải thiện tình trạng bàng quang

hoạt động quá mức, cải thiện khả năng tiểu tiện của người bệnh.

7.2.2.Hỗ trợ - Thay đổi lối sống: Chế độ ăn uống khoa học, tập thể dục, yoga, xoa bóp. - Giảm căng thẳng: Kiểm soát căng thẳng, thư giãn, hít thở sâu. - Sắp xếp lịch làm việc và nghỉ ngơi hợp lý. 7.2.3.Điều trị các nguyên nhân nếu RLTKV do các bệnh lý khác (viêm não, ung

thư...)

7.2.4.Biện pháp hỗ trợ - Tư thế nằm nâng cao đầu giường, ăn mặn hơn, chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày

để thích nghi với hạ huyết áp.

- Chăm sóc tốt sức khỏe, phòng ngừa các bệnh lý nguy cơ cao. - Tránh chất kích thích thần kinh (rượu bia, thuốc lá, cà phê...). 8. Chăm sóc điều dưỡng - Cho người bệnh nằm tư thế thích hợp. - Theo dõi dấu hệu sinh tồn, tri giác, tình trạng đau ngực, run tay, vả mồ hôi.... - Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng, - Phụ giúp bác sỹ làm thủ thuật (nếu có). - Động viên, trấn an tinh thần cho người bênh, người nhà người bệnh. - Hướng dẫn người bệnh ăn chế độ ăn uống phù hợp. - Hướng dẫn người bệnh và người nhà trợ giúp phòng tránh té ngã cho người bệnh

380

- Thực hiện vệ sinh cá nhân cho người bệnh (khi cần) - Theo dõi bệnh nhân phát hiện sớm các biến chứng và tác dụng phụ khi dùng thuốc

điều trị nguyên nhân.

9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1.Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Để người bệnh nằm phòng yên tĩnh, trong cơn cấp của bệnh, hạn chế người nhà, nếu được khuyên người nhà ra ngoài để nhân viên y tế chăm sóc người bệnh. Khi người bệnh ổn định phối hợp với người nhà động viên tinh thần của người bênh, tránh căng thẳng.

+ Người bệnh cần giữ tâm lý thoải mái, bình tĩnh, tránh lo lắng, căng thẳng kéo dài vì

stress làm triệu chứng nặng hơn.

+ Rối loạn thần kinh thực vật không nguy hiểm đến tính mạng, nhưng cần kiên trì

điều trị và điều chỉnh lối sống.

+ Người bệnh cần ngủ đủ giấc, sắp xếp thời gian làm việc và nghỉ ngơi hợp lý. Chia

sẻ cảm xúc với người thân, nhân viên y tế khi có lo âu, mất ngủ, hồi hộp.

- Vệ sinh: + Giữ vệ sinh cá nhân sạch sẽ, đặc biệt răng miệng để tạo cảm giác dễ chịu. + Giữ môi trường sống thoáng mát, yên tĩnh, tránh tiếng ồn, nóng bức. + Mặc quần áo thoải mái, thấm mồ hôi, tránh quá chật gây khó chịu. - Vận động- phục hồi chức năng: + Tập thể dục nhẹ nhàng như: đi bộ, yoga, dưỡng sinh, thái cực quyền. + Luyện thở sâu, thở chậm, thư giãn cơ thể mỗi ngày để giảm hồi hộp, khó thở. + Tránh gắng sức quá mức, tránh làm việc liên tục trong thời gian dài. + Khi có choáng váng, hồi hộp: ngồi hoặc nằm nghỉ, thay đổi tư thế từ từ. - Chế độ dinh dưỡng: + Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh, đầy đủ, cân đối, không bỏ bữa, bổ sung nhiều rau xanh, trái cây và thực phẩm giàu dinh dưỡng, tránh ăn thực phẩm chế biến sẵn hoặc thức ăn nhanh

+ Tăng cường chất xơ và chất lỏng trong khẩu phần ăn, với mục đích tránh đầy hơi,

đầy bụng.

+ Nếu có triệu chứng tiêu hóa, hãy thử ăn các bữa ăn nhỏ, thường xuyên. Tăng lượng

nước uống, và chọn thức ăn ít chất béo và chất xơ, cải thiện tiêu hóa.

+ Hạn chế cà phê, trà đặc, rượu bia, nước tăng lực… + Uống đủ nước trong ngày, tránh uống nhiều nước lạnh. + Không ăn quá no, đặc biệt vào buổi tối. 9.2.Phòng bệnh - Tránh căng thẳng, thư giãn bằng yoga, thiền, hoặc hít thở sâu để giảm căng thẳng. - Vận động thể chất giúp cải thiện tuần hoàn máu, giảm căng thẳng và hỗ trợ chức

năng thần kinh;

381

- Ngủ đủ giấc giúp cơ thể phục hồi và duy trì hoạt động bình thường của hệ thần

kinh;

- Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh, bổ sung nhiều rau xanh, trái cây và thực phẩm

giàu dinh dưỡng, tránh ăn thực phẩm chế biến sẵn hoặc thức ăn nhanh

- Điều trị các bệnh như tiểu đường, huyết áp cao, hoặc bệnh tim ... có thể làm tăng nguy cơ rối loạn thần kinh thực vật. Kiểm tra sức khỏe định kỳ và điều trị kịp thời các bệnh nền;

- Hạn chế uống rượu, thuốc lá, hoặc sử dụng các chất kích thích khác, vì chúng có thể

làm ảnh hưởng đến hệ thần kinh;

- Nếu có tiền sử gia đình về các vấn đề thần kinh hoặc có triệu chứng như chóng mặt, ngất xỉu hay rối loạn tiêu hóa, hãy chủ động thăm khám bác sĩ để được kiểm tra và phát hiện sớm các vấn đề liên quan đến hệ thần kinh tự động.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân rối loạn thần kinh thực vật 2. Triệu chứng nhận biết rối loạn thần kinh thực vật 3. Cách chăm sóc và phòng bệnh rối loạn thần kinh thực vật Tài liệu tham khảo 1. Bệnh viện 198 – Bộ Công An, Rối loạn thần kinh thực vật: Nguyên nhân,triệu chứng, phòng ngừa và điều trị, https://benhvien198.net/roi-loan-than-kinh-thuc-vat-nguyen- nhan-trieu-chung-phong-ngua-va-dieu-tri_dt_11280

2. Vinmex, Rối loạn thần kinh thực vật: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều

trị, https://www.vinmec.com/vie/benh/roi-loan-than-kinh-thuc-vat-4770

382

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH RỐI LOẠN TUẦN HOÀN NÃO

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây bệnh rối loạn tuần hoàn não 2. Triệu chứng của bệnh rối loạn tuần hoàn não 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh rối loạn tuần hoàn não II. Nội dung 1. Đại cương Rối loạn tuần hoàn máu não là tình trạng giảm hoặc rối loạn lưu lượng máu lên não, gây thiếu oxy và chất dinh dưỡng cho tế bào não, dẫn đến các triệu chứng thần kinh thoáng qua hoặc kéo dài. Tình trạng này có thể là mạn tính hoặc cấp tính và có thể tiến triển thành đột quỵ.

Đây không phải là một bệnh lý riêng biệt mà nó là tình trạng thiếu máu não do nhiều

nguyên nhân bệnh lý gây ra.

Do đó, bệnh có thể là mạn tính nếu xuất phát từ các bệnh lý gây giảm nhẹ lưu thông và cũng có thể trở thành cấp tính, thậm chí có thể đe dọa tính mạng khi xuất phát từ các nguyên nhân bệnh lý cấp tính.

2. Nguyên nhân - Cục máu đông hình thành trong mạch máu não và các động mạch cấp máu nuôi não. - Thuyên tắc mạch: các cục máu đông di chuyển từ nơi khác đến não gây tắc nghẽn,

phổ biến nhất là từ tim.

- Bệnh tim mạch: suy tim, bệnh van tim… - Dị dạng mạch máu bẩm sinh, viêm tắc động mạch - Xuất huyết: do vỡ mạch máu và thường xảy ra với tình trạng cao huyết áp. - Chấn thương sọ não. - Thoái hoá cột sống cổ, thoát vị đĩa đệm cột sống cổ…gây chèn ép mạch máu làm

giảm lượng máu lưu thông lên não

- Do các chèn ép từ bên ngoài hoặc do các bệnh thần kinh (u não, u tiểu não, u dây

thần kinh số 8).

3. Triệu chứng Các triệu chứng của rối loạn tuần hoàn não phụ thuộc vào vị trí và mức độ nặng của tình trạng thiếu máu cung cấp đến não. Tuy nhiên, một số triệu chứng phổ biến bao gồm:

- Ù tai. - Đau đầu. - Hoa mắt, chóng mặt, mất thăng bằng. - Tay chân yếu hoặc kém linh hoạt. - Tê mặt, tay, chân một phía. - Mất thị lực thoáng qua.

383

- Đôi khi có cả trí nhớ kém, khả năng phán đoán giảm, rối loạn cảm xúc, thay đổi tính

cách.

- Mất ý thức, đột quỵ, hôn mê, bất tỉnh. - Liệt nửa người, nói lắp bắp. 4. Cận lâm sàng - MRI não – mạch máu não: Có thể phát hiện các ổ thiếu máu não, nhồi máu não nhỏ hoặc tổn thương thiếu máu mạn tính. CT scan não: Không có xuất huyết não (giúp loại trừ xuất huyết)

- Các xét nghiệm về sinh hoá để đánh giá cơ bản đầy đủ chức năng gan, thận, đường

huyết, mỡ máu, các chức năng đông cầm máu...

- Điện tim, siêu âm tim để đánh giá các bất thường từ tim. Ngoài ra trong trường hợp cần thiết có thể làm các xét nghiệm chuyên sâu hơn như điện tim gắng sức, holter huyết áp, holer điện tim 1 ngày, 3 ngày…

- Siêu âm Doppler động mạch cảnh, động mạch đốt sống: Phát hiện hẹp, xơ vữa,

giảm lưu lượng máu lên não

5. Chẩn đoán Chẩn đoán xác định rối loạn tuần hoàn não khi: - Có triệu chứng thần kinh phù hợp với thiếu máu não: Đau đầu, chóng mặt, hoa mắt,

tê bì chân tay, tình trạng suy giảm trí nhớ…

- Kèm yếu tố nguy cơ tim mạch: tăng huyết áp hoặc bệnh lý tim mạch khác như rung

nhĩ, hẹp hoặc hở van tim.

- Hình ảnh học (CT/MRI, Doppler) cho thấy giảm hoặc rối loạn tưới máu não - Không có bằng chứng xuất huyết não cấp 6. Biến chứng - Thiếu oxy não: Khi lượng máu cung cấp lên não giảm đồng nghĩa với việc lượng oxy mà não nhận được cũng giảm đi. Ở những người bị thiếu oxy não thường có triệu chứng như đau đầu, mệt mỏi, ù tai, giảm trí nhớ.

- Đột quỵ cũng là một trong những biến chứng nguy hiểm của rối loạn tuần hoàn não, tương tự như xuất huyết não. Ngoài ra, đột quỵ sẽ tăng nguy cơ hình thành cục máu đông gây tắc nghẽn mạch máu và dẫn đến đột quỵ nhồi máu não, nguyên nhân là do máu lưu thông lên não kém.

- Xuất huyết não: + Khi dòng máu lên não gặp tình trạng rối loạn dẫn đến áp lực lên các động mạch tăng cao, đây là một tình trạng rất nguy hiểm. Lâu dần, tình trạng này có thể gây vỡ động mạch dẫn đến xuất huyết vào khoang não.

+ Xuất huyết não là một tình trạng rất nguy hiểm, có thể dẫn đến tử vong hoặc các di

chứng nghiêm trọng về vận động hoặc nhận thức.

7. Điều trị - Sử dụng thuốc: + Tuỳ vào nguyên nhân gây rối loạn tuần hoàn não và các triệu chứng của bệnh mà sẽ chỉ định sử dụng thuốc phù hợp. Thuốc tăng lưu thông máu: Giúp cải thiện tình trạng

thiếu máu lên não, giảm tuần hoàn máu não. Nếu rối loạn tuần hoàn não do hẹp động mạch, bác sĩ thường chỉ định thuốc giãn mạch, giảm nguy cơ hình thành xơ vữa động mạch và cục máu đông…

384

+ Ngoài ra sử dụng thêm thuốc kiểm soát các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, xơ

vữa động mạch, đái tháo đường và rối loạn lipid máu. - Phẫu thuật khi mạch máu bị vỡ hoặc tắc nghẽn: + Tạo hình mạch cảnh: bác sĩ sẽ thực hiện phẫu thuật bằng cách thổi phồng một ống thông có đầu bóng bay bên trong động mạch của bệnh nhân để cải thiện việc lưu thông máu và oxy đến các cơ quan và mô trong cơ thể.

+ Cắt bỏ nội mạc động mạch cảnh: bác sĩ sẽ rạch một đường trong động mạch cảnh để

cắt bỏ nội mạc bị tổn thương và loại bỏ mảng xơ vữa tích tụ trong thành mạch.

+ Can thiệp nội mạch, đặt stent: bác sĩ chèn một ống kim loại hẹp (stent) vào động mạch cảnh nhằm mở rộng thành mạch và tăng cường lưu lượng máu tới các cơ quan và mô trong cơ thể.

+ Lấy huyết khối cơ học hướng dẫn bằng ống thông: bác sĩ chèn một ống thông vào động mạch cùng với thiết bị hút cục máu đông nhằm loại bỏ cục máu đông trong động mạch.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc đầy đủ. - Làm xét nghiệm, cận lâm sàng kịp thời. - Phụ bác sỹ thực hiện các thủ thuật (nếu có) - Theo dõi toàn trạng người bệnh đặc biệt là những triệu chứng ù tai, đau đầu, hoa

mắt, chóng mặt, liệt nửa người, mất ý thức, đột quỵ, tình trạng giảm trí nhớ…

- Hướng dẫn chế độ làm việc, ăn uống, nghỉ ngơi hợp lý. - Hướng dẫn vệ sinh cá nhân. - Chuẩn bị người bệnh khi có y lệnh phẫu thuật 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1 Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Động viên, an ủi, chia sẻ. + Khuyến khích người bệnh duy trì tinh thần lạc quan và tích cực. + Tránh lo âu, căng thẳng như tập yoga, thiền định, các kỹ thuật thư giãn. + Đảm bảo ngủ đủ giấc. + Tuân thủ về điều trị thuốc: Điều trị bệnh theo hướng dẫn của Bác sỹ và tái khám

định kỳ.

- Vệ sinh: + Giữ môi trường sống thoáng mát, sạch sẽ + Vệ dinh da. + Vệ sinh răng miệng. + Vệ sinh sạch sẽ sau mỗi lần đi vệ sinh. - Vận động-Phục hồi chức năng:

385

+ Bệnh nhân nghỉ ngơi trong giai đoạn cấp. + Tránh làm việc quá sức, tránh căng thẳng. + Khi tình trạng bệnh đã ổn định nên duy trì tập thể dục hàng ngày. + Tránh thay đổi tư thế đột ngột. - Chế độ dinh dưỡng: + Ăn nhiều rau xanh, trái cây, củ quả. + Một số loại thực phẩm chứa nhiều vi lượng magie như hạnh nhân, nho khô, rau

xanh, mè... sẽ có thể giúp cải thiện các chứng đau đầu của bệnh nhân.

+ Dầu ô liu được biết đến là chất giàu vitamin E và chất chống oxy hóa hiệu quả rất

tốt cho người rối loạn tuần hoàn não.

+ Một số loại thực phẩm khác giúp lưu thông điều hòa máu huyết có thể kể đến như

đậu đỏ, đậu phộng, táo đỏ, nho đỏ...

+ Tăng cường thực phẩm: cá thu, cá hồi, thịt bò, thịt gà, thịt lợn, trứng… + Những sản phẩm từ sữa. + Uống đủ nước. + Hạn chế mỡ động vật, giảm muối, thức ăn chế biến sẵn (đồ hộp, xúc xích, giăng

bông), dưa muối, cà muối…

+ Hạn chế rượu, bia, thuốc lá. 9.2 Phòng bệnh - Hạn chế nguy cơ bệnh liên quan: Người bệnh cần điều trị, kiểm soát tốt các bệnh lý có thể gây thiểu năng tuần hoàn não như xơ vữa động mạch, viêm tắc động mạch hoặc dị dạng mạch máu, bệnh tim mạch, tiểu đường, bệnh huyết áp, bệnh thần kinh…

- Xây dựng chế độ dinh dưỡng khoa học: Mỗi người cần ưu tiên ăn nhiều thực phẩm giàu chất xơ, chất chống oxy hóa, chất béo tốt, vitamin như trái cây tươi, rau xanh, các loại hạt, cá béo… Đồng thời, hạn chế tiêu thụ thực phẩm nhiều đường, muối, dầu mỡ, thức ăn nhanh chứa nhiều chất béo xấu và chất bảo quản.

- Rèn luyện thể chất: Tạo thói quen thường xuyên tập thể dục (ít nhất 3 lần mỗi tuần và 30 phút mỗi lần). Một số môn thể thao tốt cho sức khỏe như bơi lội, chạy bộ, yoga, cầu lông…

- Không sử dụng chất kích thích, rượu bia - Tránh tiếp xúc với các tác nhân gây căng thẳng như môi trường ô nhiễm, thông tin

tiêu cực…

- Đảm bảo đủ giấc ngủ. - Kiểm tra sức khỏe tổng quát định kỳ 6 tháng/ lần để sớm phát hiện những nguy cơ

tiềm ẩn bệnh lý thiểu năng tuần hoàn não trong cơ thể.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây rối loạn tuần hoàn não. 2. Triệu chứng nhận biết rối loạn tuần hoàn não. 3. Cách phòng bệnh rối loạn tuần hoàn não.

386

Tài liệu tham khảo 1. Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (2023), Hướng dẫn điều trị phần Nội

khoa, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh

2. PGSTS Nguyễn Văn Chương (2020), Thực hành lâm sàng: Thần kinh học, Tập III –

Bệnh học thần kinh, Nhà xuất bản y học

3. ThS Nguyễn Thị Thụy (2007), Điều dưỡng Nội khoa, Nhà xuất bản Hà Nội 4. Nhà thuốc An Khang, Rối loạn tuần hoàn não: Nguyên nhân, biến chứng và cách

điều trị, https://www.nhathuocankhang.com/trieu-chung/roi-loan-tuan-hoan

387

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHOẺ CHO NGƯỜI BỆNH MẤT NGỦ

I. Mục tiêu Giúp người bệnh nắm được: 1. Nguyên nhân mất ngủ. 2. Triệu chứng của người bệnh mất ngủ. 3. Cách chăm sóc và phòng bệnh mất ngủ. II. Nội dung 1. Đại cương Mất ngủ là một dạng rối loạn giấc ngủ với nhiều dạng khác nhau như khó đi vào giấc ngủ, không thể ngủ sâu giấc, thường xuyên thức dậy sớm dù ngủ chưa đủ giấc, không thể quay lại giấc ngủ bình thường...

Người bệnh bị mất ngủ còn cảm thấy mệt mỏi, uể oải sau khi thức dậy, thường xuyên

buồn ngủ nhưng lại không thể ngủ được làm ảnh hưởng đến công việc, cuộc sống.

Có thể chia tình trạng mất ngủ làm 2 dạng chính: - Mất ngủ cấp tính: Mất ngủ không thường xuyên, không kéo dài quá 1 tháng. - Mất ngủ mạn tính: Mất ngủ mang tính chất thường xuyên, lặp đi lặp lại nhiều lần,

kéo dài từ 1 tháng trở lên.

2. Nguyên nhân Mất ngủ xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau như: - Các vấn đề tâm lý, rối loạn sức khỏe tâm thần: Căng thẳng, áp lực trong tài chính, công việc, học tập hoặc bị sang chấn về mặt tâm lý...là những nguyên nhân dẫn đến mất ngủ vô cùng phổ biến.

- Thói quen ngủ chưa phù hợp: Những người ngủ trưa nhiều, lịch đi ngủ không điều

độ, thường xuyên sử dụng thiết bị điện tử trước khi ngủ... sẽ khó đi vào giấc ngủ hơn.

- Ăn uống quá nhiều vào buổi tối: Một nguyên nhân mất ngủ khác là do ăn quá nhiều vào buổi tối dẫn đến tình trạng khó tiêu, trào ngược dạ dày, ợ nóng... gây khó chịu, không thể đi vào giấc ngủ.

- Thay đổi nhịp sinh học: Trường hợp đi du lịch hoặc di chuyển đến một quốc gia khác không cùng múi giờ, di chuyển trên máy bay đi qua nhiều múi giờ hoặc giờ làm việc thay đổi sáng – tối thường xuyên cũng có thể dẫn đến bệnh mất ngủ.

- Điều kiện y tế và các loại thuốc: Người gặp các bệnh mãn tính như bệnh tim, trào ngược dạ dày thực quản, hen suyễn...người đang bị chấn thương hoặc người đang dùng các loại thuốc ảnh hưởng đến giấc ngủ (thuốc giảm đau, thuốc chống trầm cảm, thuốc trị hen suyễn...) cũng có thể bị mất ngủ.

- Rối loạn liên quan đến giấc ngủ: Đây là nguyên nhân gây mất ngủ rất phổ biến, bao

gồm các tình trạng như hội chứng chân bồn chồn, ngưng thở khi ngủ.

- Tuổi tác: Tuổi tác cũng là một nguyên nhân gây chứng mất ngủ. Người già thường

khó ngủ, dễ thức giấc giữa đêm hơn so với nhóm người trẻ tuổi.

388

- Chất kích thích: Nguyên nhân bệnh mất ngủ có thể xuất phát từ các chất kích thích như nicotine trong thuốc lá, caffeine trong cà phê, trà... có thể khiến bạn khó đi vào giấc ngủ hơn.

- Ít hoạt động thể chất hoặc xã hội: Không hoặc ít hoạt động có thể dẫn đến mệt mỏi,

uể oải, muốn ngủ trưa nhiều nhưng lại gây khó ngủ vào ban đêm.

3. Triệu chứng Các triệu chứng thường gặp của bệnh mất ngủ thường bao gồm: - Khó ngủ vào ban đêm. - Dễ tỉnh giấc vào ban đêm hoặc thức dậy quá sớm. - Mệt mỏi, uể oải, không thấy thư giãn sau khi ngủ. - Lo lắng các vấn đề liên quan đến giấc ngủ. - Thường xuyên mệt mỏi, buồn ngủ vào ban ngày. - Cáu gắt, lo lắng, tâm trạng thay đổi thất thường. - Khó tập trung vào nhiệm vụ hoặc ghi nhớ. 4. Cận lâm sàng - Đo điện não đồ: Đánh giá hoạt động của não trong khi ngủ, giúp chẩn đoán các rối

loạn giấc ngủ như ngưng thở khi ngủ, chứng rối loạn giấc ngủ do chuyển động chân tay.

- Chụp MRI, CT, XQ. - Công thức máu. - Sinh hóa máu. - Sinh hoá nước tiểu: Tìm ma tuý trong nước tiểu. 5. Chẩn đoán a. Chẩn đoán xác định - Khởi bệnh: Tuổi, giới tính, lối sống... - Triệu chứng lâm sàng. - Loại trừ hết những bệnh lý khác. b. Chẩn đoán phân biệt: Phân biệt với bệnh suy nhược cơ thể, suy nhược thần kinh,

tổn thương thần kinh trung ương.

6. Biến chứng - Người bị mất ngủ sẽ dễ bị mệt mỏi, uể oải, luôn trong trạng thái lờ đờ, không tỉnh

táo.

- Hệ miễn dịch của người ngủ không đủ giấc, thường xuyên mất ngủ cũng kém hơn

so với người bình thường.

- Thiếu ngủ cũng làm tăng nguy cơ bị rối loạn nhịp tim, tăng huyết áp, nhồi máu cơ

tim, tiểu đường, đột quỵ dẫn đến tử vong.

- Ngủ không đủ giấc cũng sẽ làm tăng nguy cơ mắc bệnh ung thư. - Người bị thiếu ngủ thường có làn da khô ráp, dễ lão hóa, vết thương trên da cũng

khó lành hơn.

- Buồn ngủ do mất ngủ, thiếu ngủ sẽ khiến bạn khó chịu, cáu kỉnh, tâm trạng thất

thường, khó kiểm soát cảm xúc, cảm thấy cô đơn và dễ mắc bệnh trầm cảm.

389

- Mất ngủ khiến cơ thể bị thiếu hụt năng lượng dẫn đến việc ăn nhiều hơn, sử dụng

thực phẩm kém lành mạnh gây tăng cân.

- Người ngủ không đủ giấc có thể bị ảo giác, chóng mặt, dễ gặp tai nạn khi tham gia

giao thông.

7. Điều trị - Thay đổi thuốc dùng hoặc điều trị các căn nguyên rối loạn tâm thần cải thiện rõ ràng

giấc ngủ.

- Nhiều loại can thiệp không dùng thuốc có hiệu quả trong điều trị mất ngủ. Các can thiệp này bao gồm hướng dẫn vệ sinh giấc ngủ, các kỹ thuật thư giãn, các biện pháp thông dụng là thư giãn cơ từ từ, thở bụng, thiền, tự thở ít nhất 30 phút cho những hoạt động không căng thẳng trước khi đi ngủ.

- Thuốc ngủ: Nên sử dụng lều thấp nhất và thưa nhất có thể, để hạn chế các tác dụng phụ. Các thuốc ngủ hay được dùng nhất là các benzodiazepin. Việc chọn thuốc gây ngủ phụ thuộc vào nhu cầu của từng người bệnhđể giấc ngủ có thể đáp ứng tốt với thuốc. Nếu chọn thuốc ngủ tác động ngắn thì nên chọn Zolpidem vì ít có tác dụng phụ hơn.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh: Thuốc, châm cứu, xét nghiệm... - Phục hồi chức năng: Giúp người bệnh thực hiện các bài tập như xoa bóp, bấm

huyệt, massage.

- Hướng dẫn vệ sinh cá nhân. - Hướng dẫn chế độ dinh dưỡng. - Động viên tinh thần người bệnh. - Cho người bệnh nằm phòng yên tĩnh, thoáng mát. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khoẻ 9.1 Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Động viên, trấn an để người bệnh có tinh thần thoải mái an tâm điều trị. + Thư giãn nhẹ trước khi đi ngủ, chẳng hạn như tắm nước ấm, đọc sách hoặc nghe

nhạc nhẹ.

- Vệ sinh: Vệ sinh cá nhân, môi trường ngủ sạch sẽ, thoáng mát, yên tĩnh, không có

ánh sáng, mặc quần áo thoải mái rộng rãi khi đi ngủ.

- Vận động – Phục hồi chức năng: + Để người bệnh nghỉ ngơi, nằm tư thế thoải mái, tập thể dục nhẹ nhàng trước khi

ngủ...

+ Giúp người bệnh thực hiện các bài tập như xoa bóp, bấm huyệt, massage. + Luyện tập các động tác dưỡng sinh, yoga... + Tập luyện vừa phải ít nhất 2.5 giờ một tuần, không được tập quá sức. - Chế độ dinh dưỡng: + Sử dụng các loại thực phẩm tốt cho giấc ngủ như: Các loại cá béo, kiwi, hạnh nhân,

quả óc chó, chuối, bột yến mạch...

390

+ Một số loại nước uống như trà hoa cúc, sữa ấm, trà hoa đậu biếc... cũng hỗ trợ điều trị bệnh mất ngủ rất tốt. Người bệnh có thể uống trước khi đi ngủ khoảng 30 phút để dễ đi vào giấc ngủ hơn.

9.2. Phòng bệnh - Không uống trà, cà phê, rượu bia hay sử dụng thực phẩm chứa caffein và các chất kích thích khác sau buổi sáng. Tác dụng của caffein và các chất kích thích có thể kéo dài lên đến tận 12 giờ. Vì thế, để tránh mất ngủ thì nên hạn chế sử dụng các loại thực phẩm này.

- Không nên sử dụng các loại thức ăn cay, nóng, nhiều dầu mỡ để tránh khó tiêu, ợ

chua, ợ nóng dẫn đến khó ngủ, mất ngủ.

- Không ăn uống quá nhiều vào buổi tối, đặc biệt là trước khi ngủ. - Không ngủ trưa quá mức. Thông thường, thời gian lý tưởng cho một giấc ngủ trưa

là từ 15 đến 20 phút và không quá 60 phút.

- Không cài đặt quá nhiều thiết bị điện tử trong phòng ngủ để tránh sử dụng thiết bị

như tivi, điện thoại, máy tính trước khi ngủ.

- Duy trì giờ đi ngủ và giờ thức nhất quán hàng ngày, kể cả cuối tuần. - Vận động nhẹ nhàng nhằm thúc đẩy giấc ngủ ngon hơn. - Kiểm tra các loại thuốc đang uống để xem liệu chúng có góp phần gây ra chứng mất ngủ hay không. Nếu không chắc về các loại thuốc mà bạn đang sử dụng, hãy trao đổi với bác sĩ y khoa.

- Thư giãn nhẹ trước khi đi ngủ, chẳng hạn như tắm nước ấm, đọc sách hoặc nghe

nhạc nhẹ.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân bị mất ngủ? 2. Triệu chứng nhận biết bệnh mất ngủ? 3. Cách phòng bệnh, tự chăm sóc khi bị mất ngủ? Tài liệu tham khảo: 1. Trường Đại học Y Hà Nội (2021), Bệnh học lão khoa, Nhà xuất bản Y học Hà Nội. 2. Ths Trần Thị Thuận (2007), Điều dưỡng cơ bản I, Nhà xuất bản Y học Hà Nội.

391

TƯ VẤN GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH DI CHỨNG CHẤN THƯƠNG SỌ NÃO

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân của di chứng chấn thương sọ não 2. Triệu chứng của di chứng chấn thương sọ não 3. Cách chăm sóc người bệnh di chứng chấn thương sọ não II. Nội dung 1. Đại cương Sau chấn thương sọ não, một số người bệnh có thể may mắn hồi phục hoàn toàn trong khi một số khác lại bị di chứng yếu một phần cơ thể, gây khó khăn trong việc giữ thăng bằng để đứng và đi lại, hoặc cũng có khi không thể đi lại được. Lúc này, việc luyện tập phục hồi chức năng sau chấn thương sọ não là vô cùng quan trọng, giúp cơ thể hồi phục được phần nào hoặc tránh bất động tại chỗ.

Di chứng chấn thương sọ não là những thay đổi chức năng của não, xảy ra sau khi não bị tổn thương do một cú va đập mạnh. Những thay đổi này có thể ảnh hưởng đến nhiều khía cạnh của cuộc sống

Khả năng hồi phục của người bệnh sau chấn thương sọ não phụ thuộc vào nhiều yếu tố, như mức độ, vị trí của tổn thương trong não và khả năng đáp ứng với quá trình luyện tập vật lý trị liệu. Tuy nhiên nhìn chung, để quá trình phục hồi diễn ra hiệu quả, cần có sự phối hợp ăn ý, kiên trì trong thời gian dài giữa người bệnh, người nhà và nhân viên tập vật lý trị liệu.

2. Nguyên nhân - Nguyên nhân chính gây ra di chứng sau chấn thương sọ não bao gồm: + Tổn thương trực tiếp lên tế bào não: Cú va đập mạnh vào đầu có thể làm tổn thương, thậm chí phá hủy các tế bào thần kinh, gây gián đoạn các kết nối thần kinh và ảnh hưởng đến chức năng của não.

+ Chảy máu trong não: Chảy máu trong não có thể gây áp lực lên các mô não xung

quanh, làm tổn thương các tế bào não và gây ra các triệu chứng thần kinh.

+ Phù não: Phù não là phản ứng tự nhiên của cơ thể đối với chấn thương. Tuy nhiên,

nếu phù quá mức có thể gây áp lực lên não, dẫn đến tổn thương não nghiêm trọng.

+ Mảnh xương vỡ đâm vào não: Trong một số trường hợp, mảnh xương vỡ có thể đâm

vào não, gây tổn thương trực tiếp và gây ra các biến chứng nghiêm trọng.

+ Thiếu máu cục bộ não: Chấn thương có thể làm tắc nghẽn mạch máu cung cấp máu

cho não, dẫn đến tình trạng thiếu máu cục bộ não, gây chết các tế bào não.

- Các yếu tố nguy cơ làm tăng nguy cơ di chứng sau chấn thương sọ não: + Độ tuổi: Trẻ em và người già thường dễ bị tổn thương não hơn so với người trưởng

thành.

+ Mức độ nghiêm trọng của chấn thương: Chấn thương càng nặng thì nguy cơ di

chứng càng cao.

392

+ Các bệnh lý nền: Những người mắc các bệnh lý nền như cao huyết áp, tiểu đường,

+ Thời gian điều trị: Việc điều trị càng sớm và đúng cách thì khả năng phục hồi càng

bệnh tim mạch... có nguy cơ di chứng cao hơn.

cao.

3. Triệu chứng - Rối loạn nhận thức: Khó tập trung, giảm trí nhớ, khó khăn trong việc đưa ra quyết

định.

- Rối loạn vận động: Mất thăng bằng, yếu cơ, khó khăn trong việc phối hợp các động

tác.

- Rối loạn cảm xúc: Trầm cảm, lo âu, dễ cáu gắt, thay đổi tính cách. - Rối loạn ngôn ngữ: Khó nói, khó hiểu, khó đọc, khó viết. - Rối loạn giấc ngủ: Mất ngủ, ngủ quá nhiều hoặc ngủ không ngon. - Đau đầu mãn tính: Đau đầu thường xuyên, dai dẳng. - Co giật: Một số trường hợp có thể xuất hiện co giật sau chấn thương. - Mờ mắt: Thị lực giảm sút, nhìn mờ. - Ù tai: Nghe thấy tiếng ù tai liên tục. - Mất cảm giác: Mất cảm giác ở một số vùng trên cơ thể. - Buồn nôn, nôn mửa: Đặc biệt khi thay đổi tư thế. - Chóng mặt: Cảm giác quay cuồng. - Mệt mỏi: Cảm thấy mệt mỏi kéo dài, khó tập trung vào các hoạt động. 4. Cận lâm sàng - Chụp CT (cắt lớp vi tính) hoặc MRI (cộng hưởng từ): Đánh giá tổn thương cấu trúc

não, xuất huyết, phù não... - Đo áp lực nội sọ. - Điện não đồ (EEG): Đánh giá hoạt động điện của não, phát hiện các bất thường

như: động kinh, chậm sóng, mất sóng.

- Đo tốc độ dẫn truyền thần kinh (NCS): Đánh giá chức năng thần kinh ngoại biên. - Đo lưu lượng máu não: Đánh giá lưu lượng máu đến não. - Xét nghiệm máu: Đánh giá chức năng gan, thận, đường huyết... - Xét nghiệm dịch não tủy: Đánh giá thành phần dịch não tủy. 5. Chẩn đoán Dựa vào tiền sử bệnh, lâm sàng và cận lâm sàng: - Thời điểm và nguyên nhân chấn thương: Cú va đập mạnh, tai nạn giao thông, ngã... - Các điều trị trước đó: Phẫu thuật, dùng thuốc... - Các triệu chứng ban đầu: Mất ý thức, nôn mửa, đau đầu, chảy máu mũi hoặc tai... - Các triệu chứng hiện tại: Rối loạn trí nhớ, khó tập trung, đau đầu, thay đổi tính

cách, rối loạn vận động...

- Thực hiện kiểm tra trí nhớ, tư duy, chức năng vận động (thăng bằng, phản xạ và

phối hợp) và các chức năng cảm giác (thính giác và thị giác) của người bệnh.

- Dựa theo kết quả cận lâm sàng. 6. Điều trị

393

Mục tiêu chính của điều trị là giúp người bệnh phục hồi tối đa các chức năng bị ảnh

hưởng và cải thiện chất lượng cuộc sống.

- Vật lý trị liệu: + Tập luyện để cải thiện khả năng vận động, thăng bằng, phối hợp các cử động. + Giúp tăng cường sức mạnh cơ bắp và độ linh hoạt của khớp. - Ngôn ngữ trị liệu: + Tập luyện để cải thiện khả năng nói, hiểu, đọc, viết. + Hỗ trợ giao tiếp và giao tiếp xã hội. - Tâm lý trị liệu: + Giúp người bệnh đối phó với các vấn đề về tâm lý như trầm cảm, lo âu, căng thẳng. + Cải thiện các kỹ năng xã hội và khả năng thích ứng. - Điều trị bằng thuốc: Sử dụng thuốc để điều trị các triệu chứng như đau đầu, co giật,

rối loạn giấc ngủ, trầm cảm.

- Phẫu thuật: Trong một số trường hợp, phẫu thuật có thể được chỉ định để loại bỏ

máu tụ, giảm áp lực nội sọ hoặc sửa chữa các tổn thương cấu trúc não.

7. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng đầy đủ và kịp thời. - Theo dõi đánh giá tri giác của người bệnh sau khi thực hiện y lệnh thuốc - Theo dõi dấu hiệu sinh tồn và tình trạng nhận thức vận động, cảm xúc, ngôn ngữ,

giấc ngủ của người bệnh.

- Kiểm soát đường thở: tư thế an toàn, mặt nghiêng về 1 bên, hút đờm dãi nếu tăng

tiết, cho người bệnh thở oxy, Td đề phòng hít sặc…

- Theo dõi việc dùng thuốc và phản ứng phụ khi dùng thuốc. - Chăm sóc chống nhiễm trùng, tuân thủ chế độ vô khuẩn. - Cho người bệnh ăn qua sonde/đường truyền tĩnh mạch nếu người bệnh không ăn

được.

- Đánh giá, phòng chống nguy cơ té ngã. - Đánh giá nguy cơ loét, xoay trở, chống loét, xoa bóp nhẹ các vùng tì đè nếu người

bệnh nằm lâu

- Phục hồi chức năng: Giúp người bệnh thực hiện các bài tập như xoa bóp, bấm

huyệt, massage.

- Hướng dẫn vệ sinh cá nhân. - Hướng dẫn chế độ dinh dưỡng. - Động viên tinh thần người bệnh. - Cho người bệnh nằm phòng yên tĩnh, thoáng mát. 8. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 8.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Động viên người nhà người bệnh tuân thủ điều trị + Thực hiện theo hướng dẫn của Bác sỹ và Điều dưỡng trong quá trình điều trị và

chăm sóc.

394

+ Tránh suy nghĩ, buồn phiền quá nhiều sẽ giúp cho người bệnh phụ hồi nhanh hơn. Sau một thời gian nếu như người bệnh không có vấn đề gì về tâm lý cũng như sức khỏe thì có thể trở về với nếp sinh hoạt thường ngày và làm việc như lúc ban đầu.

- Vệ sinh: + Vệ sinh khoang miệng, thân thể ngày 1-2 lần, gội đầu 2 lần/tuần. + Nhỏ thuốc vào mắt mũi ngày 2-3 lần. + Nếu người bệnh không thể nhắm mắt được: Kéo mi đậy kín bằng băng dính chống

khô loét thoe hướng dẫn của bác sĩ.

+ Nếu người bệnh phải thở miệng: Đậy gạc tẩm nước. + Nếu phải nằm lâu ngày thì cho người bệnh nằm trên đệm nước, xoay trở người bệnh

để chống loét 3 giờ/lần.

+ Đi vệ sinh: • Nên sử dụng bồn cầu loại ngồi bệt. Nếu dùng loại bồn cầu ngồi xổm, nên lắp đặt

thêm ghế ngồi bên trên.

• Lắp đặt những thanh tay vịn để giúp người bệnh giữ thăng bằng tốt hơn khi ngồi

xuống hay đứng dậy.

• Đảm bảo giấy vệ sinh luôn đặt trong tầm tay người bệnh. • Nếu người bệnh gặp khó khăn trong việc đi đến nhà vệ sinh, nên đặt ghế đi vệ sinh

sát bên giường.

- Vận động – PHCN: + Phục hồi tư thế: Tư thế thích hợp sẽ đem lại sự thoải mái cho người bệnh và phòng

ngừa những biến chứng như co cứng, co rút, biến dạng khớp hay loét do tì đè.

• Xoay trở trên giường, nằm nghiêng phải. nghiêng trái: Đưa cánh tay trái choàng qua thân người bệnh và gập chân trái người bệnh lên. Đặt tay của người nhà lên vai và hông trái của người bệnh. Lăn người bệnh về phía bên phải bằng cách ngả người của người nhà ra sau trong khi đó vẫn giữ khuỷu tay của người nhà thẳng. Giữ tư thế người bệnh được thoải mái. Người nhà có thể dùng gối kê phía sau lưng người bệnh nếu cần. Nếu muốn xoay qua trái thì thực hiện ngược lại.

• Chuyển vị thế từ nằm sang ngồi: Nâng cánh tay và chân phải của người bệnh vắt ngang qua thân người. Gập hai gối của người bệnh, đưa cả hai bàn chân người bệnh qua khỏi cạnh giường phía bên trái và thòng xuống đất. Đặt một tay dưới vai trái của người bệnh và tay còn lại ở trên hông phải. Người nhà phải giữ vững tư thế đứng, lưng thẳng và hai chân hơi dạng ra. Nâng người người bệnh từ nằm lên vị trí ngồi. Nếu muốn chuyển vị thế từ nằm sang ngồi về phía phải của giường thì thực hiện ngược lại.

• Chuyển vị thế từ ngồi sang nằm: Đặt tay sau vai bên trái của người bệnh. Đặt tay còn lại đặt dưới đầu gối bên phải của người bệnh. Đặt người bệnh lên giường. Giữ cho lưng của người nhà luôn thẳng và hai chân hơi dạng ra.

• Di chuyển từ giường sang ghế: Đưa người bệnh ra mép giường (hay ghế) cho tới khi bàn chân người bệnh chạm được sàn nhà. Giữ chặt xương bả vai, đầu gối và bàn chân của người bệnh để tránh trượt ra phía trước. Ngả người bệnh ra phía trước và nâng lên bằng cách duỗi thẳng gối của người bệnh. Luôn giữ lưng thẳng. Khi giữ được thăng bằng, vừa

xoay người người bệnh, vừa đảm bảo đầu gối không bị gấp lại. Tránh xoắn vặn cơ thể của người nhà. Đảm bảo chân người bệnh áp sát vào ghế (hay giường) trước khi ngồi xuống. Hạ thấp người bệnh xuống bằng cách gấp gối của người nhà. Luôn giữ thẳng lưng.

395

+ Luyện tập kéo duỗi: Động tác kéo duỗi nhằm mục đích duy trì độ dài của cơ để cơ không bị co rút và duy trì vận động bình thường. Kéo duỗi cũng giúp giảm chuột rút và đau nhức do co cơ trên các chi. Khi bắt đầu mỗi bài tập, người nhà cần giữ thẳng tay hay chân liệt của người bệnh bằng cách đặt một tay phía sau khuỷu tay hay dưới đầu gối chân bên bệnh, tay còn lại kéo thẳng tay/chân người bệnh ra.

• Kéo duỗi tay: Đưa tay ra trước và đưa hướng lên trên đầu, khuỷu tay thẳng. Trở lại vị trí ban đầu. Vận động nhẹ nhàng, tránh làm trật khớp vai bên liệt. Di chuyển hai tay hướng ra hai bên phía ngoài, khuỷu tay thẳng. Trở lại vị trí ban đầu.Đưa tay vắt ngang qua người người bệnh, hướng về vai bên đối diện. Gập vai và khuỷu tay người bệnh 90 độ. Đặt một bàn tay bên dưới để đỡ khuỷu tay. Dùng ngón trỏ và ngón cái của tay còn lại giữ cổ tay. Xoay bàn tay người bệnh để lòng bàn tay di chuyển hướng về mặt người bệnh và xoay ra xa. Khuỷu tay người bệnh được giữ ở 90 độ, duỗi thẳng cẳng tay người bệnh cổ tay duỗi. Gập các ngón tay người bệnh để tạo thành nấm đấm sau đó duỗi thẳng và dạng các ngón tay ra.

• Kéo duỗi chân: Duỗi khép hông. Đặt một bàn tay dưới gối người bệnh và tay còn lại đặt dưới gót chân. Giữ chân thẳng và nâng lên cách nệm khoảng 5cm. Đưa chân người bệnh dang ra ngoài cạnh giường và khép vào bên chân đối diện. Giữ ở tư thế đó 10 giây. Đặt chân về vị trí ban đầu và lặp lại bài tập.

• Duỗi gân khoeo chân: Đặt một bàn tay dưới gối người bệnh và tay còn lại ở gót để đỡ toàn bộ chân. Nâng chân và gập háng, gập gối. Gập gối kéo sát bụng càng nhiều càng tốt mà không làm đau người bệnh. Kéo gối thẳng bằng cách nâng chân lên phía trên. Giữ chân duỗi thẳng trong vòng 10 giây. Đưa chân xuống thấp về vị trí ban đầu và lặp lại bài tập.

• Duỗi bắp chân: Đặt bàn tay dưới gót chân người bệnh và giữ lòng bàn chân tựa vào cánh tay. Tay còn lại giữ cổ chân. Đè cánh tay vào lòng bàn chân để hướng các ngón chân về phía đầu. Cùng lúc đó, kéo gót chân ngược về phía sau. Giữ động tác này trong vòng 10 giây. Đưa bàn chân về tư thế ban đầu và làm ngược lại.

Nguyên tắc chung: Thực hiện gập, kéo, duỗi nhẹ nhàng và chậm rãi tới vị trí kéo duỗi tối đa. Giữ lại trong 10 giây và không được gây đau. Lặp lại 10 lần cho mỗi động tác. Tránh giật mạnh.

+ Luyện tập đi lại: • Cần phải hỗ trợ người bệnh đi lại với tư thế cân bằng ở cả hai bên cơ thể, phối hợp nhịp nhàng hai chân. Đừng bao giờ thúc giục hay khiến người bệnh phải vội vàng, hấp tấp.

• Người nhà nên đứng cùng phía với bên bị yếu liệt với một tay vòng qua thắt lưng

người bệnh, tay còn lại giữ chặt tay yếu liệt nhưng không kéo tay.

• Có thể sử dụng các dụng cụ hỗ trợ việc đi lại như gậy, bộ khung, gậy bốn chân, xe

có bánh lăn, khung nâng đỡ tay…

396

• Một số lưu ý khi sử dụng gậy bốn chân: ✓ Người bệnh nên đứng thẳng, chiều cao của gậy được đo từ sàn nhà đến cổ tay giữ

gậy.

✓ Khuỷu tay cùng bên nên gấp khoảng 30 độ. ✓ Không nên nắm gậy bằng tay yếu hơn. • Một số lưu ý khi sử dụng khung đi lại: ✓ Người bệnh nên đứng thẳng, chiều cao của tay cầm khung được đo từ sàn nhà đến

cả hai tay.

✓ Khuỷu tay hai bên nên gấp khoảng 30 độ. ✓ Đảm bảo người bệnh và khung không được di chuyển cùng một lúc. - Phục hồi các chức năng cơ bản khác: Sau chấn thương sọ não, hồi phục những chức năng cơ bản khác với mức độ tối đa cũng là một mục tiêu điều trị. Điều này cần thực hiện bằng cách động viên, khuyến khích và hỗ trợ sự nỗ lực tự lập của người bệnh trong mọi sinh hoạt hằng ngày. Những chức năng cơ bản khác chính là hoạt động tự chăm sóc bản thân, chủ yếu là các việc cơ bản: tắm rửa, thay quần áo, giữ quần áo chỉnh tề, chải tóc, ăn uống, vệ sinh răng miệng, đi vệ sinh.

• Những lời khuyên chung trong việc tự chăm sóc: ✓ Cẩn thận khi tắm bằng bồn tắm, nên dùng vòi sen. ✓ Đặt tay yếu liệt lên đùi, làm sạch cơ thể bằng tay khỏe. ✓ Làm sạch chân yếu liệt bằng cách bắt chéo lên chân khỏe. ✓ Dùng ghế đi vệ sinh di động hay ngồi lên bàn cầu nếu khó giữ thăng bằng. ✓ Dùng những dụng cụ hỗ trợ thích hợp để giúp làm sạch những nơi khó với tới. ✓ Đảm bảo rằng những vật dụng cần thiết luôn nằm trong tầm tay của người bệnh. • Hướng dẫn cụ thể cho người bệnh khi thực hiện các hoạt động tự chăm sóc như

sau:

✓ Mặc áo: Bắt đầu mặc bên yếu liệt trước. Khi cởi ra thì bắt đầu từ bên khỏe trước. Cúi người ra phía trước để đưa tay yếu liệt vào tay áo. Kéo tay áo lên và đưa áo vòng ra phía sau lưng, choàng qua vai bên kia. Đưa tay không yếu liệt vào tay áo còn lại. Chỉnh áo lại cho ngay ngắn và cài nút.

✓ Mặc quần: Mặc quần bên yếu liệt trước bằng cách đặt chân bị yếu liệt bắt chéo lên chân khỏe. Để chân lại vị trí bình thường, sau đó mặc bên chân khỏe. Nếu giảm khả năng giữ thăng bằng, nên ngồi xuống và kéo quần lên bằng cách đưa mông qua lại hai bên.

✓ Ăn uống: Đặt tay yếu liệt lên trên mặt bàn. Dùng tay khỏe để cầm nắm, đưa thức ăn vào miệng. Nếu người bệnh có suy giảm chức năng tâm thần, người chăm sóc cần quan sát, ra dấu hiệu khi cần, tránh để người bệnh ho, hít sặc.

+ Phục hồi khả năng làm việc: Người bệnh sau chấn thương sọ não nếu di chứng không nặng nề vẫn có thể lao động được như người bình thường hoặc làm những công việc đơn giản như việc nhà, trông giữ trẻ... Người bệnh nên đến những trung tâm giám định sức khỏe để được đánh giá năng lực và tìm kiếm một công việc phù hợp với bản thân mình.

397

+ Phục hồi khả năng giải trí: Giải trí trong lúc rảnh rỗi là những hoạt động khiến người bệnh thấy vui vẻ và thích thú, ví dụ chơi một loại nhạc cụ, các trò chơi ngoài trời, đi dã ngoại, đi du lịch...Thông qua những hoạt động đa dạng này, người bệnh còn học được thêm cách thích nghi với từng hoàn cảnh khác nhau, củng cố sự tự lập của bản thân và hòa nhập trở lại với cộng đồng.

- Chế độ dinh dưỡng: + Người bệnh không dùng các sản phẩm có chứa kích thích như thuốc lá, bia, rượu...vì

sẽ gây ảnh hưởng lên não và làm chậm quá trình phục hồi của người bệnh.

+ Ăn uống đầy đủ chất 8.2. Phòng bệnh Cách phòng ngừa di chứng chấn thương sọ não tốt nhất là đề phòng chấn thương sọ

não.

- Đội mũ bảo hiểm: Khi tham gia giao thông bằng xe máy, xe đạp, hoặc tham gia các

hoạt động có nguy cơ cao như trượt patin, trượt tuyết. Thắt dây an toàn: Khi đi ô tô.

- Tạo môi trường an toàn: Loại bỏ các vật dụng sắc nhọn, trơn trượt trong nhà. Lắp

đặt các thanh vịn, tay nắm cho người già. Thiết kế sân chơi an toàn cho trẻ em.

- Tập thể dục thường xuyên: Giúp tăng cường sức khỏe, cải thiện sự cân bằng và

phản xạ.

- Điều trị các bệnh lý nền: Kiểm soát tốt các bệnh lý như cao huyết áp, tiểu đường để

giảm nguy cơ ngã.

- Uống rượu bia có chừng mực: Rượu bia làm giảm khả năng phán đoán và tăng

nguy cơ tai nạn.

- Tránh các hành vi nguy hiểm: Không lái xe khi đã uống rượu bia, không sử dụng

chất kích thích.

- Giáo dục về an toàn: Tuyên truyền, giáo dục cho mọi người về tầm quan trọng của

việc phòng ngừa chấn thương sọ não.

Câu hỏi thảo luận 1. Anh, chị có biết nguyên nhân nào gây di chứng chấn thương sọ não? 2. Anh, chị cho biết triệu chứng nhận biết di chứng chấn thương sọ não? 3. Anh, chị có biết cách vận động–phục hồi chức năng cho người bệnh di chứng chấn

thương sọ não.

Tài liệu tham khảo Bộ Y tế, Quyết định số 3109 /QĐ-BYT ban hành về “Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị

chuyên ngành phục hồi chức năng”, 2014.

398

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH LIỆT DÂY VII NGOẠI BIÊN

I. Mục tiêu Giúp người bệnh hiểu được: 1. Nguyên nhân của bệnh liệt dây VII ngoại biên. 2. Triệu chứng và các biến chứng liệt dây VII ngoại biên. 3. Nắm được các bài tập cho cơ mặt liệt dây VII ngoại biên. 4. Biết cách phòng ngừa bệnh liệt dây VII ngoại biên. II. Nội dung 1. Đại cương Liệt dây thần kinh VII ngoại biên hay còn gọi liệt nửa mặt ngoại biên, liệt mặt Bell là tình trạng giảm hoặc mất vận động các cơ của nửa mặt, do tổn thương dây thần kinh mặt. Bệnh không phân biệt tuổi tác, gây ảnh hưởng đến sức khỏe, khó khăn trong sinh hoạt cũng như thẩm mĩ.

2. Nguyên nhân Bệnh liệt dây thần kinh VII ngoại biên do nhiều nguyên nhân gây ra trong đó chủ yếu là do nhiễm lạnh đột ngột vào mùa đông hoặc do cơ thể suy yếu cộng với thói quen để máy lạnh, quạt thổi trực tiếp vào mặt, tắm đêm, ướt mưa, nhiễm virut, cảm cúm…làm ảnh hưởng trực tiếp đến dây thần kinh số VII, gây liệt một bên mặt. Một vài trường hợp khác là do các chấn thương vùng mặt, ở sọ vùng thái dương, xương chũm, viêm tai mũi họng…

3. Triệu chứng Biểu hiện của căn bệnh này khá rõ ràng, rất dễ để người bệnh phát hiện. Các triệu

chứng xảy ra đột ngột với các dấu hiệu:

- Người bệnh thấy hai bên mặt mất cân đối, nửa mặt bên liệt giảm vận động, mất nếp

nhăn trán.

- Các cơ mặt, nhân trung bị kéo lệch về bên lành, một bên khóe miệng xệ xuống,

miệng không cân đối khi cười.

- Mắt nhắm không kín, lông mày xệ xuống, mất rãnh mũi – má, - Khi người bệnh ăn uống thức ăn, nước uống bị rơi vãi ở góc miệng bên liệt, thức ăn đọng bên má bị liệt. Người bệnh không làm được các động tác phồng má, cười, chu môi, nhăn trán.

4. Cận lâm sàng - Chụp cộng hưởng từ có thể phát hiện hình ảnh U dây thần kinh số VII, hoặc hình ảnh các khối u chèn ép, hoặc thấy có bệnh mảng xơ rải rác, hoặc có thể là do một mạch máu nhỏ đè vào vùng đi, vào rẽ thần kinh số VII. - Xét nghiệm: CTM: Số lượng bạch cầu. 5. Chẩn đoán - Chẩn đoán xác định: + Khởi bệnh: tác nhân cơ học, tiền sử.

399

+ Triệu chứng lâm sàng. + Dấu hiệu cận lâm sàng: MRI, CT - Chẩn đoán phân biệt: Phân biệt với liệt dây V, dây III 6. Biến chứng Bệnh tuy không nguy hiểm đến tính mạng nhưng có thể gây ảnh hưởng nặng nề và để

lại di chứng nếu như không điều trị đúng cách như:

- Biến chứng mắt: viêm kết mạc, viêm giác mạc, loét giác mạc, lộn mí. - Đồng vận: biểu hiện co cơ không tự chủ phối hợp với các hoạt động tự chủ như mép

bị kéo khi nhắm mắt.

- Co thắt nửa mặt sau liệt mặt. - Hội chứng nước mắt cá sấu biểu hiện chảy nước mắt khi ăn. 7. Điều trị - Điều trị nội khoa: Sử dụng thuốc để ngăn ngừa cơn đau, chống viêm, giảm co thắt,

tăng dẫn truyền thần kinh.

- Điều trị không dùng thuốc: Các phương pháp vật lý trị liệu, PHCN. 8. Chăm sóc điều dưỡng Hướng dẫn bệnh nhân:

- Nghỉ ngơi tại giường, giữ ấm mặt vùng bên liệt. - Thực hiện y lệnh: thuốc, cận lâm sàng. - Tự xoa bóp mặt hàng ngày. - Tập vận động nhai bên liệt bằng cách nhai kẹo cao su. - Vệ sinh răng, miệng, mắt. - Ăn thức ăn mềm, dễ nhai và đầy đủ chất dinh dưỡng. - Lằm sạch miệng sau khi ăn, không để thức ăn đọng trong khoang miệng. - Đeo kính bảo vệ mắt khi ra ngoài. - Nhỏ thuốc vệ sinh mắt hàng ngày. - Động viên và giải thích để bệnh nhân yên tâm điều trị. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe

9.1. Chăm sóc cơ bản

- Tinh thần: + Giữ tinh thần lạc quan, bình tĩnh, tránh lo lắng quá mức vì bệnh thường hồi phục tốt

nếu được điều trị và chăm sóc đúng cách.

+ Người bệnh nên chia sẻ với người thân và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ để tăng

hiệu quả điều trị. - Vệ sinh: + Chăm sóc mắt cẩn thận (vì bên liệt thường không nhắm kín): Dùng nước muối sinh lý nhỏ mắt, lau mắt nhẹ nhàng bằng gạc sạch. Có thể dùng miếng che mắt hoặc băng dán nhẹ ban đêm để tránh khô giác mạc.

+ Vệ sinh răng miệng sạch sẽ sau mỗi bữa ăn, tránh thức ăn đọng lại ở bên miệng liệt

gây viêm nhiễm.

+ Giữ mũi và tai khô ráo, sạch sẽ.

400

- Vận động - Phục hồi chức năng: + Bắt đầu các bài tập phục hồi cơ mặt nhẹ nhàng từ sớm (theo hướng dẫn của bác sĩ

hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng), như:

• Thổi bóng bay, huýt sáo, chu môi, nhăn trán, nhắm mắt, cười... • Xoa bóp nhẹ vùng mặt bên liệt để kích thích lưu thông máu và giúp cơ hoạt động

trở lại.

+ Có thể kết hợp vật lý trị liệu, châm cứu, xoa bóp bấm huyệt nếu được chỉ định. - Chế độ dinh dưỡng: + Ăn uống đầy đủ dưỡng chất để tăng cường sức đề kháng và giúp dây thần kinh phục

hồi nhanh hơn. + Nên ăn: • Thức ăn mềm, dễ nuốt, dễ tiêu hóa (súp, cháo, canh…). • Thực phẩm giàu vitamin B (B1, B6, B12) như gan, cá, trứng, các loại đậu, rau xanh. + Tránh: • Ăn quá nóng, quá lạnh. • Các món phải nhai lâu vì có thể gây mỏi bên mặt còn yếu. + Uống nhiều nước mỗi ngày, tránh rượu bia và chất kích thích.

9.2. Các phương pháp VLTL& PHCN

- Chìa khóa vàng để điều trị khỏi hoàn toàn, lấy lại khuôn mặt bình thường cũng như các chức năng của cơ bám da mặt khi bị liệt nửa mặt thường trong vòng 1- 3 ngày sau khi phát hiện bệnh. Càng để lâu, tỉ lệ điều trị thành công càng thấp.

- Những người bệnh điều trị muộn từ 2 tháng trở lên chức năng của các cơ vùng mặt khó phục hồi. Việc điều trị có thể đỡ được một phần mà vẫn để lại di chứng như méo miệng, nhắm mắt không kín, ăn uống rơi vãi…ảnh hưởng đến thẩm mỹ, giao tiếp của người bệnh.

- Các phương pháp điều trị tối ưu nhằm phục hồi chức năng cho người bị liệt dây

thần kinh VII ngoại biên bao gồm:

+ Nhiệt nóng, điện xung, siêu âm ngắt quãng để phục hồi chức năng mặt bên liệt của

người bệnh.

+ Người bệnh được hướng dẫn tập các bài tập phục hồi chức năng cho các cơ bám da mặt; xoa bóp trị liệu như: xoa bóp vùng mặt bằng 5 đầu ngón tay nhẹ nhàng toàn bộ bên liệt theo chiều kim đồng hồ từ trên xuống dưới từ trong ra ngoài và ngược lại, tập nhắm mắt huýt sáo, ngậm miệng, nhăn trán, phát âm các từ B, P, U, I, A.

+ Thực hiện bảo vệ mắt, chống khô mắt và viêm giác mạc bằng cách nhỏ mắt bằng nước muối sinh lý, đeo kính, khâu sụn mí hoàn toàn hay một phần trong trường hợp cần thiết.

9.3. Phòng bệnh

- Để không bị liệt dây thần kinh VII ngoại biên, bạn cần nâng cao sức đề kháng của cơ thể bằng cách tập thể dục thể thao thường xuyên, ăn uống đầy đủ chất, tăng cường rau xanh, trái cây giàu vitamin C.

401

- Khi đi ra ngoài trời lạnh nên đeo khẩu trang giữ ấm trán, đầu, mặt, cổ, tránh tiếp xúc trực tiếp với gió lạnh, hạn chế ở ngoài trời lạnh khi nhiệt độ thấp, luôn giữ ấm cơ thể, khi thức dậy nên ngồi lại giường một lúc trước khi ra ngoài.

- Vào mùa nắng nóng sử dụng quạt điều hòa không nên để luồng khí lạnh trực tiếp

vào người nhất là vào vùng đầu, mặt.

- Điều trị các nguyên nhân dễ gây liệt dây thần kinh VII ngoại biên như các chứng viêm nhiễm ở tai, mũi, họng và đề phòng chấn thương sọ ở vùng thái dương, xương chũm.

Câu hỏi thảo luận

1. Anh (chị) hiểu như thế nào là liệt dây VII ngoại biên? 2. Nguyên nhân nào dẫn đến liệt dây VII ngoại biên? 3. Kể các triệu chứng liệt dây VII ngoại biên? 4. Kể các biến chứng của liệt dây VII ngoại biên? 5. Nêu cách phòng ngừa liệt dây VII ngoại biên? Tài lệu tham khảo 1. Bộ Y tế, Quyết định số 54 /QĐ-BYT ban hành về “Hướng dẫn quy trình kỹ thuật

chuyên ngành Phục hồi chức năng”, 2014.

2. Bộ Y tế, Quyết định số 3109 /QĐ-BYT ban hành về “Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị

chuyên ngành phục hồi chức năng”, 2014.

402

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH PARKINSON

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của bệnh Parkinson. 2. Cách chăm sóc người bệnh Parkinson. II.Nội dung 1. Đại cương Bệnh Parkinson là một bệnh lý thần kinh, biểu hiện bởi sự rối loạn thoái hoá của hệ thần kinh trung ương làm cho tế bào trong não bị thoái hóa, thiếu hụt dopamine. Những người mắc bệnh Parkinson không có đủ chất hóa học dopamine trong não do một số tế bào thần kinh tạo ra dopamine đã chết.

Bệnh gây ra các rối loạn vận động, khiến người bệnh gặp khó khăn trong cử động, giữ thăng bằng và kiểm soát cơ. Thậm chí, người mắc bệnh Parkinson còn có thể mất đi một số chức năng vật lý bình thường.

Khoảng 10 triệu người mắc căn bệnh thần kinh này trên toàn thế giới, trong đó tại Anh, số người “sống chung” với bệnh Parkinson là khoảng 145.000 người. Tại Việt Nam, có khoảng 6,1 triệu người mắc bệnh Parkinson, chiếm 1% trên tổng dân số. Tỷ lệ người bệnh Parkinson tử vong cũng ở mức tương đối cao, tăng gấp 2,16 lần chỉ trong năm 2016 và đang ngày càng có dấu hiệu gia tăng.

Bệnh Parkinson không lây và không phải bệnh tâm thần. 2. Nguyên nhân Nguyên nhân bệnh Parkinson là do các tế bào thần kinh hạch nền (nhóm các nhân xám nằm sâu trong bán cầu đại não điều hòa vận động của con người) bị suy yếu và/hoặc mất. Thông thường, các tế bào thần kinh này sẽ tạo ra một chất hóa học được gọi là dopamine. Khi các tế bào thần kinh ở hạch nền chết hoặc bị suy yếu, chúng sẽ sản xuất ít dopamine hơn, giảm kích thích lên vỏ não và khiến người bệnh gặp khó khăn trong vận động.

Tuy nhiên, tính đến thời điểm hiện tại, vẫn chưa tìm ra được nguyên nhân chính xác khiến tế bào thần kinh chết đi và dẫn đến bệnh Parkinson. Vì vậy, có thể nói nguyên nhân Parkinson vẫn chưa được xác định cụ thể.

Một số yếu tố được cho là có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh Parkinson bao gồm: - Tuổi tác: Càng lớn tuổi thì lượng dopamine trong cơ thể càng suy giảm nhanh chóng

hơn.

- Môi trường: Thường xuyên tiếp xúc với các chất hóa học độc hại như thuốc diệt cỏ,

thuốc trừ sâu… làm tăng nguy cơ mắc bệnh Parkinson.

- Chấn thương sọ não: Người có tiền sử chấn thương sọ não dễ bị bệnh Parkinson hơn

so với người bình thường.

- Di truyền: Một số trường hợp bị Parkinson được cho là có liên quan đến di truyền.

Nếu gia đình có người từng mắc bệnh Parkinson thì nguy cơ mắc bệnh cũng cao hơn.

3. Triệu chứng

403

- Người bệnh sẽ cảm thấy run không chỉ ở tay hay chân mà còn ở môi, lưỡi… khi nghỉ ngơi. Mức độ rung tăng dần khi người bệnh tập trung quá mức hoặc xúc động. Khi người bệnh đi ngủ hoặc vận động, dấu hiệu Parkinson này sẽ tạm thời biến mất và tái diễn ngay sau đó.

- Bệnh Parkinson khiến người bệnh gặp khó khăn trong vận động, không thể vận động nhanh và các thao tác trở nên kém linh hoạt hơn. Dáng đi của người bệnh trở nên bất thường, tốc độ di chuyển giảm xuống, khoảng cách giữa các bước đi ngắn dần.

- Các cơ và xương của người bị bệnh Parkinson bắt đầu co cứng, khó chuyển động theo như ý muốn. Các vị trí ở vai, lưng hoặc cổ… sẽ có triệu chứng tê cứng. Người bệnh có thể bị thay đổi giọng nói, khả năng chớp mắt hay nháy mắt bị ức chế, gương mặt mất dần vẻ tự nhiên cũng như không có khả năng biểu đạt cảm xúc, không kiểm soát được tình trạng chảy nước dãi…

- Người mắc bệnh Parkinson khó giữ thăng bằng do các nhóm cơ gấp bị tăng trương lực làm cho cơ thể luôn trong tư thế gấp về phía trước. Người bệnh dễ bị ngã nếu bị đẩy, tác động từ phía sau.

- Sa sút trí tuệ: Khoảng ⅓ người bệnh Parkinson có biểu hiện sa sút trí tuệ, khiến

người bệnh giảm khả năng ngôn ngữ, suy giảm nhận thức về không gian, thời gian.

- Rối loạn giấc ngủ: Đây cũng là triệu chứng phổ biến ở người mắc bệnh Parkinson. Nguyên nhân có thể do người bệnh bị trầm cảm, dẫn đến buồn ngủ và ngủ nhiều vào ban ngày. Ngoài ra, mất ngủ cũng có thể là tiểu đêm thường xuyên khiến người bệnh khó quay trở lại giấc ngủ hoặc người bệnh không thể quay trở lại giường được.

- Ngoài ra, còn có một số triệu chứng bệnh Parkinson khác như đau vai, gặp các vấn đề về đường ruột (tiêu biểu là táo bón), giảm khả năng phân biệt mùi, tính cách thay đổi bất thường, cảm giác mệt mỏi, thói quen sinh hoạt hằng ngày cũng bị thay đổi… Nhiều người bệnh còn gặp vấn đề suy giảm ham muốn tình dục, huyết áp giảm đột ngột, suy giảm chức năng ngửi… 4. Cận lâm sàng Mặc dù không có xét nghiệm nào khẳng định tuyệt đối bệnh Parkinson, nhưng có 1 số

CLS hỗ trợ chẩn đoán và loại trừ các bệnh khác:

- Chụp CT hoặc MRI não: giúp loại trừ các bệnh khác. - Một số cơ sở có thể dùng DAT-scan/SPECT: hỗ trợ đánh giá hoạt động chất dẫn

truyền trong não.

- Xét nghiệm máu: kiểm tra các tình trạng có thể gây triệu chứng tương tự (thiếu

vitamin, rối loạn tuyến giáp…).

404

5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định - Khi người bệnh có dấu hiệu bệnh Parkinson, bác sĩ sẽ dựa trên các triệu chứng vận động của người bệnh như tăng trương lực cơ, run cơ một bên khi nghỉ, giảm vận động… để chẩn đoán bệnh. Người bệnh có thể được thực hiện làm bài kiểm tra ngón tay chỉ mũi để kiểm tra xem triệu chứng run có giảm hoặc biến mất tại chi đang được khám hay không.

- Việc chẩn đoán bệnh Parkinson sớm dựa trên biểu hiện lâm sàng tương đối khó khăn do biểu hiện chậm, giảm vận động của bệnh gần giống với tình trạng giảm vận động và co cứng do tổn thương vỏ não tủy. Ngoài ra, bác sĩ cũng cần phân biệt bệnh Parkinson với hội chứng liệt rung Parkinson thứ phát hoặc không điển hình.

- Đặc biệt, với người bệnh lớn tuổi nghi ngờ mắc bệnh Parkinson, bác sĩ lâm sàng cũng cần loại trừ những nguyên nhân khác có thể dẫn đến tình trạng giảm cử động tự phát hoặc dáng đi bước ngắn (suy giáp, trầm cảm nặng, dùng thuốc chống loạn thần…).

- Vì thế, ngoài các triệu chứng lâm sàng của người bệnh, bác sĩ khi chẩn đoán sẽ hỏi thêm về tiền sử gia đình, nghề nghiệp, người bệnh có từng dùng ma túy hay không… Bước đánh giá các khiếm khuyết thần kinh đặc trưng của các bệnh lý khác cũng giúp việc loại trừ bệnh Parkinson được chính xác hơn.

- Trong một số trường hợp, khi thăm khám, người bệnh cần thực hiện phương pháp chẩn đoán hình ảnh thần kinh (thường là khi người bệnh có các đặc điểm lâm sàng không điển hình như tăng phản xạ, té ngã, suy giảm nhận thức sớm…).

5.2. Chẩn đoán phân biệt - Parkinson do thuốc: Một số thuốc điều trị tâm thần hoặc chống nôn có thể gây run, cứng, chậm vận động giống Parkinson. Thường xuất hiện sau khi dùng thuốc và cải thiện khi ngừng thuốc (theo chỉ định bác sĩ).

- Rối loạn run: + Run khi hoạt động, không run nhiều khi nghỉ. + Ít kèm chậm vận động hoặc cứng cơ như Parkinson. ₋ Parkinson do nguyên nhân mạch máu (đột quỵ nhỏ rải rác) + Thường xảy ra ở người lớn tuổi có tăng huyết áp, tiểu đường. + Đặc trưng là yếu hoặc cứng chân nhiều hơn tay, đi lại khó khăn. - Các hội chứng Parkinson không điển hình: Nhóm bệnh này tiến triển nhanh, đáp

+ Teo đa hệ thống + Liệt trên nhân tiến triển + Thoái hóa thùy trán – thái dương - Run do lo âu – stress: Có thể gây run tay nhưng không kèm chậm vận động hay

ứng thuốc kém:

cứng cơ.

- Cường giáp (tuyến giáp hoạt động quá mức): Run tay, mệt, tim đập nhanh; dễ nhầm

với run Parkinson.

405

- Bệnh lý tiểu não: Gây run khi cử động, mất phối hợp tay chân, dáng đi loạng

choạng.

- Rối loạn vận động do tuổi già: Một số người cao tuổi có run nhẹ, chậm chạp nhẹ

nhưng không phải Parkinson.

6. Biến chứng Các biến chứng của bệnh Parkinson thường xảy ra ở những bệnh nhân không điều trị bệnh sớm, bệnh bước vào giai đoạn trễ. Trong đó, những biến chứng phổ biến nhất bao gồm:

- Sa sút trí tuệ, lú lẫn, kém minh mẫn, không thể nhớ được những người thân xung

quanh hay các sự việc đã – đang diễn ra.

- Nguy cơ té ngã cao, dẫn đến các chấn thương như gãy xương, đứt dây chằng, chấn

thương sọ não…

- Sụt cân, suy kiệt. - Viêm phổi, khó thở. - Nhiễm trùng đường tiểu, gây nên tình trạng nhiễm trùng thận cấp tính hoặc mạn tính

hoặc nguy hiểm hơn là nhiễm trùng huyết và dẫn đến tử vong.

- Bên cạnh các biến chứng kể trên, người mắc bệnh Parkinson cũng có thể gặp các biến chứng khi sử dụng thuốc điều trị levodopa, chẳng hạn như dao động vận động, loạn động. Hầu hết người bệnh đều gặp tác dụng phụ của thuốc này do levodopa là một loại thuốc điều trị đặc trưng và phổ biến đối với bệnh nhân mắc bệnh Parkinson.

7. Điều trị 7.1. Mục tiêu điều trị Bệnh Parkinson nếu không điều trị có thể khiến người bệnh bị tê yếu, run, thậm chí tàn phế và dễ té ngã, đe dọa tính mạng. Vì thế, khi phát hiện các dấu hiệu bệnh Parkinson thì nên thăm khám để được bác sĩ tư vấn cách điều trị càng sớm càng tốt. Mục tiêu và các lưu ý trong điều trị:

- Cải thiện các rối loạn bệnh lý làm cản trở sinh hoạt hàng ngày. - Giữ cho bệnh nhân duy trì được hoạt động càng lâu càng tốt. Hạn chế tối đa các

biến chứng bệnh.

- Bệnh luôn tiến triển, không có phương pháp nào làm chặn lại được; nên điều trị

sớm, đúng và đủ.

- Dopamine là thuốc có hiệu quả nhất, làm giảm triệu chứng bệnh Parkinson. 7.2. Điều trị

Các biện pháp thường được áp dụng để điều trị, ngăn ngừa bệnh trở nặng gồm có:

+ Thuốc thay thế dopamine: Là các loại thuốc như syndopa, sinemer, madopar… Thuốc có khả năng giúp bổ sung kịp thời lượng dopamine bị thiếu hụt ở người bệnh. Tuy nhiên, cần lưu ý không kết hợp thuốc với vitamin B6 trong suốt quá trình sử dụng.

- Điều trị bằng thuốc: Một số loại thuốc trong điều trị Parkinson: + Thuốc đồng vận dopamine: Loại thuốc này sẽ kích thích trực tiếp các receptor dopamine. Các đồng vận dopamine bao gồm ropinirole, pramipexole, rotigotine và apomorphine.

+ Thuốc ức chế dị hóa dopamine: Thuốc giúp kéo dài thời gian hoạt động của dopamine trong cơ thể người bệnh. Tại Việt Nam hiện nay ít áp dụng loại thuốc này trong điều trị bệnh Parkinson. Các loại thuốc ức chế dị hóa dopamine tiêu biểu bao gồm thuốc ức chế men oxy hóa amin đơn như selegiline và các thuốc ức chế men COM như tolcapone.

+ Thuốc kháng cholinergic: Thuốc có khả năng ngăn chặn hoạt động của acetylcholine. Dạng điển hình của thuốc chính là benztropine. Dòng thuốc điều trị triệu chứng Parkinson này có thể gây nên một số tác dụng phụ như buồn ngủ, khô miệng, giảm tiết nước bọt, táo bón…

+ Một số loại thuốc giúp cải thiện triệu chứng Parkinson. + Thông thường, ở giai đoạn điều trị đầu tiên, người bệnh chỉ được sử dụng thuốc với liều thấp. Dựa trên tình trạng đáp ứng thuốc của người bệnh để quyết định tiếp tục dùng thuốc với lượng tăng dần hay đổi sang một loại thuốc khác.

406

₋ Điều trị phẫu thuật: Trường hợp sử dụng thuốc không thể cải thiện các dấu hiệu bệnh Parkinson, người bệnh có thể được chỉ định phẫu thuật. Các phương pháp phẫu thuật đối với bệnh nhân mắc chứng Parkinson bao gồm phẫu thuật định vị, phẫu thuật kích thích điện vùng liềm đen – thể vận và ghép mô thần kinh.

₋ Phục hồi chức năng: Bên cạnh việc sử dụng thuốc, người bệnh Parkinson cũng có

+ Áp dụng phương pháp trị liệu ngôn ngữ có thể cải thiện tình trạng rối loạn về nói và

thể kết hợp thực hiện các biện pháp phục hồi chức năng để cải thiện tình trạng bệnh:

+ Tập vật lý trị liệu là biện pháp giúp người mắc bệnh Parkinson có thể giảm rối loạn

nuốt.

+ Người bệnh cũng có thể tập dưỡng sinh, yoga, thái cực quyền… để hạn chế tình

thăng bằng cũng như tăng khả năng vận động.

trạng rối loạn vận động, khắc phục triệu chứng co cứng cơ hay run rẩy…

8. Chăm sóc điều dưỡng: - Phòng bệnh phải thoáng mát, yên tĩnh tránh tiếng ồn - Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng đầy đủ và kịp thời. - Theo dõi việc dùng thuốc và phản ứng phụ khi dùng thuốc. ₋ Chăm sóc về vận động – phòng té ngã: + Hướng dẫn người bệnh đứng lên – ngồi xuống chậm rãi, theo từng bước. + Giữ không gian đi lại thông thoáng, bỏ thảm trơn, vật cản. + Nhắc người bệnh nhìn thẳng và giữ dáng khi đi. + Khuyến khích dùng nạng, khung tập đi khi cần. + Hỗ trợ tập vận động hàng ngày: Tập kéo giãn khớp, tập thăng bằng, đi lại 10–20

+ Đặt chuông gọi trong tầm tay. ₋ Chăm sóc dinh dưỡng – phòng sặc: + Hướng dẫn người bệnh ăn ăn mềm, dễ nuốt, ít xương, ít dai, ngồi thẳng khi ăn,

phút mỗi ngày

+ Theo dõi dấu hiệu sặc: ho trong khi ăn, giọng nói thay đổi sau ăn.

không nằm ngay sau ăn 30 phút. Chia thành nhiều bữa nhỏ, tránh ăn quá nhanh.

+ Khuyến khích uống đủ nước, tăng rau xanh để phòng táo bón. ₋ Chăm sóc tinh thần – giao tiếp: + Trò chuyện nhẹ nhàng, kiên nhẫn, chờ người bệnh trả lời. + Khuyến khích tham gia hoạt động phù hợp (đọc sách, xem TV, trò chuyện). + Tạo môi trường ít tiếng ồn, giảm căng thẳng. + Quan sát dấu hiệu trầm cảm, thông báo bác sĩ khi cần. ₋ Chăm sóc trong vệ sinh: + Hỗ trợ. Hướng dẫn người nhà cách tắm rửa, vệ sinh cá nhân. + Giúp người bệnh mặc quần áo rộng, dễ cài, dùng giày đế chống trượt. + Đảm bảo giường an toàn, có lan can khi cần. + Hướng dẫn tập luyện các động tác cầm nắm đồ vật để giảm run. ₋ Chăm sóc giấc ngủ: + Giúp người bệnh thiết lập thói quen ngủ cố định. + Hạn chế uống nhiều nước trước khi ngủ. + Chuẩn bị phòng ngủ yên tĩnh, đủ ánh sáng nhẹ để tránh té ngã khi đi vệ sinh ban

407

+ Theo dõi tình trạng mất ngủ, ngủ không sâu, báo bác sĩ nếu kéo dài. ₋ Giáo dục sức khỏe: Nhắc gia đình không thúc giục, để người bệnh tự làm trong khả

đêm.

năng. Khuyên tạo môi trường an toàn và khuyến khích vận động.

₋ Phòng biến chứng: + Xoay trở người bệnh ít vận động để phòng loét tỳ đè. + Hướng dẫn tập thở, vỗ rung phổi nếu có đờm. + Theo dõi táo bón, nước tiểu. + Quan sát dấu hiệu sặc, viêm phổi hít. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản ₋ Tinh thần: + Thiết lập mối quan hệ tin tưởng, gần gũi và an ủi động viên người bệnh. + Cung cấp những thông tin cần thiết về bệnh tật, quá trình diễn biến, giải thích cho

+ Động viên người bệnh tuân thủ điều trị, + Thực hiện theo hướng dẫn của Bác sỹ và Điều dưỡng trong quá trình dùng thuốc theo đúng chỉ định của bác sĩ chuyên khoa thần kinh. Không tự ý dùng thuốc, bỏ thuốc hay tăng liệu lượng thuốc.

bệnh nhân hiểu về những thủ thuật cần can thiệp để điều trị.

₋ Vệ sinh: + Vệ sinh thân thể, răng miệng: Tắm rửa thường xuyên, thay quần áo sạch sẽ ngăn

+ Chú ý đến vùng da dễ bị tổn thương: Da người bệnh Parkinson có thể mỏng và dễ bị

ngừa các bệnh ngoài da. Đánh răng súc miệng thường xuyên ít nhất 2 lần/ ngày.

+ Đảm bảo môi trường sống sạch sẽ, thoáng mát: Giúp ngăn ngừa sự phát triển của vi

tổn thương, cần được chăm sóc đặc biệt.

khuẩn và nấm mốc.

+ Loại bỏ các vật cản, nguy cơ gây trượt ngã: Sàn nhà, thảm, đồ đạc cần được sắp xếp

408

+ Sử dụng các thiết bị hỗ trợ: Tay vịn, thanh vịn, gậy chống, khung tập đi có bánh xe,

gọn gàng, tránh trơn trượt.

và xe lăn có thể giúp người bệnh di chuyển an toàn.

₋ Vận động-Phục hồi chức năng: + Áp dụng phương pháp trị liệu ngôn ngữ có thể cải thiện tình trạng rối loạn về nói và

+ Tập vật lý trị liệu là biện pháp giúp người mắc bệnh Parkinson có thể giảm rối loạn

nuốt.

+ Người bệnh cũng có thể tập dưỡng sinh, yoga, thái cực quyền… để hạn chế tình trạng rối loạn vận động, khắc phục triệu chứng co cứng cơ hay run rẩy…để chống teo, cứng cơ; mềm dẻo các khớp giúp việc cử động trở nên linh hoạt hơn.

+ Cần tập luyện vừa sức, chỉ nên tập các bài tập nhẹ nhàng như tập thở, tập yoga, đi

thăng bằng cũng như tăng khả năng vận động.

bộ nhẹ nhàng… Tránh tập luyện quá sức gây phản tác dụng.

+ Cung cấp thực phẩm giàu dopamine: Như chuối, các loại hạt, các loại đậu… để não

₋ Chế độ dinh dưỡng: + Cung cấp Thực phẩm chứa thành phần chống oxy hóa: Như trà xanh, cà chua, súp lơ, cà rốt… giúp chống oxy hóa, làm chậm quá trình thoái hóa não bộ ở bệnh nhân Parkinson.

+ Thực phẩm giàu omega-3: Như cá hồi, cá ngừ, cá thu… để bổ sung omega-3, từ đó

bộ linh hoạt hơn, tránh được các biến chứng của bệnh.

+ Các loại chất xơ: như rau xanh và trái cây bởi thuốc điều trị bệnh thường dễ gây táo bón. Hơn nữa, bệnh cũng có thể gây ra rối loạn tiêu hóa và dẫn đến táo bón, cảm giác đau khi đi đại tiện.

+ Hạn chế thực phẩm nhiều đường, thực phẩm giàu protein cũng như các chất kích

kích thích não bộ và duy trì trí nhớ tốt hơn.

thích.

9.2. Phòng bệnh ₋ Bổ sung các loại thực phẩm, đặc biệt là hoa quả giàu flavonoid. loại quả mọng, táo,

cam, ớt chuông...

₋ Thường xuyên tắm nắng để bổ sung vitamin D. Vitamin D có thể giúp bảo vệ tế bào

thần kinh.

₋ Vận động thường xuyên giúp cải thiện lưu thông máu, tăng cường sức khỏe thần

kinh và giảm nguy cơ mắc bệnh Parkinson.

₋ Hạn chế tiếp xúc với các hóa chất độc hại, đặc biệt là thuốc trừ sâu, để giảm nguy

cơ ảnh hưởng đến hệ thần kinh.

₋ Ngủ đủ giấc giúp não bộ được nghỉ ngơi và phục hồi, hỗ trợ sức khỏe thần kinh. ₋ Hạn chế căng thẳng: Căng thẳng kéo dài có thể gây tổn thương thần kinh. Cố gắng

giữ tinh thần thoải mái, cân bằng giữa làm việc và nghỉ ngơi.

409

₋ Khám sức khỏe định kỳ: Đặc biệt đối với những người có yếu tố nguy cơ (gia đình có người mắc bệnh) hoặc khi có các dấu hiệu bất thường như run, cứng cơ, chậm vận động, nên đi khám sức khỏe hệ thần kinh để được tư vấn và can thiệp kịp thời.

₋ Phải tuân theo nghiêm ngặt sự hướng dẫn của bác sĩ không tự ý dùng thuốc, bỏ

thuốc hay tăng liệu lượng thuốc.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân, triệu chứng của bệnh Parkinson? 2. Cách chăm sóc người bệnh Parkinson? 3. Cách phòng bệnh Parkinson? Tài liệu tham khảo 1. Bệnh viện 115 TP Hồ Chi minh, Chẩn đoán và điều trị bệnh Parkinson - Phác đồ

chẩn đoán, điều trị bệnh nội khoa.

2. BS.CKI Nguyễn Phương Trang, Bệnh Parkinson: Nguyên nhân, triệu chứng và cách

chẩn đoán, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh. viện Hà Nội, Chẩn 3. Bệnh đoán và điều trị bệnh Parkinson,

https://benhvienhanoi.vn/chan-doan-va-dieu-tri-benh-parkinson/, 2025.

410

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO BỆNH NHÂN NÃO GAN

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây ra bệnh. 2. Triệu chứng của bệnh. 3. Chế độ dinh dưỡng và vệ sinh trong quá trình điều trị. II. Nội dung 1. Đại cương Bệnh não gan là một hội chứng bao gồm các biểu hiện rối loạn tri giác và rối loạn vận

động thần kinh, xảy ra trên bệnh nhân bị tổn thương gan cấp tính hoặc mạn tính.

2. Nguyên nhân - Bệnh não gan xảy ra do tình trạng suy chức năng gan và/hoặc có luồn máu thông

thương giữa tĩnh mạch cửa và tĩnh mạch chủ.

- Cơ chế gây bệnh rất phức tạp, trong đó cơ chế chính là do sự tích tụ độc chất đối với thần kinh, chủ yếu là chất amoniac (NH3), làm ảnh hưởng đến hoạt động của tế bào thần kinh. Người bệnh xơ gan thường không thể chuyển hóa và khử độc chất ammoniac gây sự tích tụ bất thường chất này trong máu.

3. Triệu chứng Người bệnh có thể có các triệu chứng như giảm sự tập trung, đãng trí, rối loạn giấc ngủ, không biết mình đang ở đâu, không nhận biết người thân, lừ đừ, ngủ gà và hôn mê. Có khi có các cử chỉ hành vi bất thường như la hét, dễ kích động…

4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm máu: NH3 máu (tăng), đường huyết, xét nghiệm chức năng gan, thận,

ion đồ, dấu hiệu nhiễm trùng (crp, procalcitonin)…

- Một số trường hợp cần lấy dịch não tủy để xét nghiệm loại trừ viêm màng não. - Có các triệu chứng thần kinh như tăng trương lực cơ, tăng phản xạ, rung vỗ cánh,

Babinski, đôi khi cả dấu động kinh.

- Hình ảnh học: ct scan, mri não: Teo não vùng vỏ, phù não thường liên quan với độ

trầm trọng của suy gan.

- Điện não đồ (điện thế cao, đối xứng, sóng chậm), glutamin dịch não tủy tăng, hơi

thở có mùi amoniac. 5. Chẩn đoán Chẩn đoán bệnh não gan được dựa vào các triệu chứng bất thường về tâm - thần kinh và các rối loạn vận động như hiện tượng rung vẫy, tăng phản xạ, tăng trương lực cơ và chỉ có thể được xác định sau khi đã loại trừ các nguyên nhân gây rối loạn tâm thần kinh khác.

5.1. Chẩn đoán phân biệt - Nguyên nhân thần kinh: đột quỵ, viêm não màng não, chấn thương sọ não, u não…

411

- Nguyên nhân chuyển hóa: rối loạn điện giải (hạ natri, tăng calci…), hạ đường

huyết, tăng đường huyết, tăng ure máu…

5.2. Các mức độ nặng - Bệnh não gan tối thiểu: không có triệu chứng, chỉ phát hiện bệnh qua các phương

pháp đánh giá về tâm thần hoặc tâm - thần kinh.

- Bệnh não gan độ I: trạng thái hưng phấn hoặc lo âu, đãng trí, giảm sự tập trung, rối

loạn giấc ngủ.

- Bệnh não gan độ II : lừ đừ, ngủ gà, thờ ơ, không định hướng được thời gian, nói líu

nhíu, nói lắp, có dấu rung tay khi khám.

- Bệnh não gan độ III: ngủ gà, lú lẫn, hay nói nhảm, không biết đang ở đâu, có ảo

giác, dễ kích động, dấu rung tay rõ, tăng phản xạ gân-cơ...

- Bệnh não gan độ IV: hôn mê, không đáp ứng với kích thích đau, thở nhanh sâu, hơi

thở có mùi nồng, mất phản xạ.

6. Biến chứng Hôn mê, có thể gây tử vong tới 80 % bệnh nhân mặc dù có điều trị tích cực. 7. Điều trị - Bệnh não gan nặng có thể được theo dõi trong phòng bệnh nặng hoặc khoa hồi sức tích cực. Xem xét đặt ống nội khí quản bảo vệ đường thở và đặt ống thông dạ dày trong trường hợp hôn mê sâu. - Sử dụng thuốc: + Thuốc điều trị tùy yếu tố thúc đẩy (nhiễm trùng, xuất huyết tiêu hóa, táo bón, hạ

natri máu…).

+ Lactulose: để loại bỏ chất NH3 ứ đọng trong đường tiêu hóa, dùng liều lượng sao cho người bệnh đi tiêu khoảng 2-3 lần/ngày. Thuốc có thể pha với nước để thụt tháo khi người bệnh hôn mê.

+ Thuốc khác: kháng sinh đường ruột (rifaximin), acid amin phân nhánh đường uống

hoặc truyền tĩnh mạch, l-ornithine l-aspartate…

8. Chăm sóc điều dưỡng - Nhận định tình trạng của bệnh nhân. - Theo dõi dấu hiệu sinh tồn. - Thực hiện các thuốc tiêm, thuốc uống và làm các xét nghiệm theo chỉ định. - Chăm sóc khi có biến chứng chảy máu tiêu hóa: chăm sóc như đối với các chảy

máu nặng nói chung.

- Báo bác sĩ ngay khi có bất thường. - Cân bệnh nhân hàng tuần. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Đánh giá tinh thần của bệnh nhân: lo lắng, chậm chạp hay hôn mê…, động viên,

trấn an tinh thần của bệnh nhân và người nhà.

412

+ Giáo dục cho bệnh nhân biết về nguyên nhân cũng như các biến chứng có thể xảy ra

để bệnh nhân hợp tác với điều trị và chăm sóc.

- Vệ sinh: + Vệ sinh cá nhân sạch sẽ mỗi ngày. + Vệ sinh mũi miệng khi bệnh nhân có chảy máu cam, chảy máu chân răng. - Vận động: + Cho bệnh nhân nằm nghỉ tuyệt đối tại giường, đầu thấp, gối mỏng dưới vai, kê chân

cao.

+ Nghỉ ngơi khi bệnh tiến triển, không làm các công việc nặng nhọc. + Tránh lao động nặng, không làm việc nặng khi xơ gan còn bù. - Chế độ dinh dưỡng: + Chế độ ăn giảm protein, glucid, vitamin và hạn chế lipid. + Hạn chế muối hoặc ăn nhạt khi có phù và cổ trướng. + Hạn chế protein khi xơ gan mất bù. + Tuyệt đối không được uống rượu. + Ăn nhạt hoàn toàn, hạn chế lipide, ăn tăng glucid và protein. Cụ thể: Ăn nhạt < 1g natri/ngày, Ít mỡ < 50g/ngày, Protide khoảng 2g/kg/ngày, Năng lượng khoảng 2500 calo/ngày. Nước uống < 1 lít /ngày dựa vào bilan nước vào và ra.

9.2. Phòng bệnh - Theo dõi sát bệnh nhân bị bệnh gan để phát hiện hội chứng não - gan và hôn mê gan ngay đầu giai đoạn tiền triệu và điều trị thích hợp vì phát hiện và điều trị sớm thường mang lại kết quả tốt.

- Tuyệt đối không được uống rượu. - Chế độ ăn nên giảm protein hạn chế lipid tăng glucid và các vitamin. Hạn chế muối

hoặc ăn nhạt khi có phù.

- Theo dõi sức khỏe tại tuyến y tế cơ sở. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây ra bệnh não gan? 2. Triệu chứng nhận biết về bệnh não gan? 3. Biết cách chăm sóc và cách phòng bệnh? Tài liệu tham khảo Bệnh viện Đại học Y dược TP. Hồ Chí Minh

413

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH NÃO RƯỢU

I.Mục tiêu

Giúp người bệnh biết được:

1. Nguyên nhân gây não rượu. 2. Triệu chứng của bệnh não rượu. 3. Chế độ dinh dưỡng, vệ sinh trong quá trình điều trị não rượu. II.Nội dung 1. Đại cương Bệnh não rượu là một nhóm các rối loạn ở não xảy ra do tác động có hại của rượu lên hệ thần kinh trung ương, đặc biệt là khi uống rượu kéo dài, số lượng lớn và/hoặc thiếu dinh dưỡng.

Các thể bệnh chính: - Bệnh não Wernicke (cấp tính): Lú lẫn, rung giật nhãn cầu, mất phối hợp vận động.

Là trường hợp cấp cứu y khoa, cần điều trị gấp bằng vitamin B1.

- Hội chứng Korsakoff (mạn tính): Mất trí nhớ, hay bịa chuyện, mất khả năng học

thông tin mới.

- Sa sút trí tuệ do rượu: Suy giảm trí nhớ, khả năng tư duy, thường kèm thay đổi tính

cách.

- Teo não do rượu: Hình ảnh học thấy não teo, đặc biệt là vùng trán và tiểu não. 2. Nguyên nhân - Uống rượu lâu dài và quá mức: Là nguyên nhân chính và phổ biến nhất. Rượu là chất độc thần kinh, khi sử dụng lâu dài sẽ làm teo não, tổn thương tế bào thần kinh và ảnh hưởng đến các chất dẫn truyền thần kinh.

- Thiếu vitamin B1 (Thiamine): + Rượu làm giảm hấp thu, giảm dự trữ và cản trở chuyển hóa vitamin B1 – loại

vitamin cực kỳ quan trọng cho hoạt động của não.

+ Thiếu B1 gây tổn thương vùng não liên quan đến trí nhớ, vận động, định hướng không gian dẫn đến bệnh não Wernicke, sau đó là hội chứng Korsakoff nếu không được điều trị.

- Suy dinh dưỡng mạn tính: Người nghiện rượu thường ăn uống kém chất lượng, bỏ bữa hoặc chỉ ăn những thực phẩm nghèo dinh dưỡng. Dễ thiếu nhiều vi chất như vitamin nhóm B, acid folic, protein – làm não dễ tổn thương hơn.

- Tổn thương gan do rượu: Gan bị tổn thương làm giảm chức năng chuyển hóa độc tố, dẫn đến tăng ammonia trong máu – có thể gây hôn mê gan (bệnh não gan), một dạng khác của tổn thương não liên quan đến rượu.

- Di truyền và yếu tố cá nhân: Một số người có thể nhạy cảm hơn với tác động của

rượu lên não do yếu tố di truyền, tuổi tác, giới tính hoặc bệnh lý nền.

3. Triệu chứng Bệnh não rượu thường tiến triển từ từ và âm thầm, có thể biểu hiện nhẹ đến nặng, tùy

thuộc mức độ tổn thương não và giai đoạn bệnh. Các triệu chứng thường gặp bao gồm:

414

- Triệu chứng nhận thức (liên quan đến trí nhớ và tư duy): + Hay quên, giảm trí nhớ gần (vừa nghe đã quên). + Khó học hỏi hoặc ghi nhớ thông tin mới. + Lú lẫn, định hướng kém về thời gian và không gian. + Nói chuyện lặp lại, bịa chuyện để che giấu lỗ hổng trí nhớ (hội chứng Korsakoff). - Triệu chứng tâm thần - cảm xúc: + Thay đổi tính cách: dễ cáu gắt, trầm cảm hoặc thờ ơ, lãnh đạm. + Mất khả năng kiểm soát cảm xúc, dễ buồn bực hoặc lo âu. + Rối loạn giấc ngủ, hay mơ ác mộng, ngủ không yên. - Triệu chứng vận động - thần kinh: + Run tay, yếu cơ, giảm phối hợp vận động (đi loạng choạng). + Mất thăng bằng, té ngã dễ. + Rung giật nhãn cầu, nhìn mờ (thường gặp trong bệnh não Wernicke). + Nói chậm, phản xạ giảm. - Biểu hiện toàn thân: + Sụt cân, suy nhược do dinh dưỡng kém. + Thiếu máu, dấu hiệu của thiếu vitamin. + Có thể kèm vàng da nếu tổn thương gan (do rượu gây xơ gan). Lưu ý đặc biệt: - Nếu phát hiện sớm, đặc biệt ở giai đoạn bệnh não Wernicke, thì có thể phục hồi tốt

nếu điều trị đúng và ngừng rượu.

- Nếu đã chuyển sang hội chứng Korsakoff, tổn thương thường là vĩnh viễn và không

hồi phục.

4. Cận lâm sàng: Không có xét nghiệm cụ thể để chẩn đoán bệnh. Tuy nhiên các xét nghiệm (Công thức máu, sinh hóa, siêu âm, CT-Scanner, MRI) cần được thực hiện để loại trừ nguyên nhân khác. - Xét nghiệm máu: + Định lượng vitamin B1 (thiamin): Thường giảm ở người nghiện rượu, đặc biệt trong

hội chứng Wernicke-Korsakoff.

+ Men gan (AST, ALT, GGT): Tăng ở người uống rượu lâu dài. + Điện giải đồ: Có thể rối loạn Na+, K+, Mg2+ do nôn ói, tiêu chảy, suy dinh dưỡng. + Đường huyết: Hạ đường huyết có thể đi kèm trong giai đoạn cấp tính. + Công thức máu: Có thể thấy thiếu máu do suy dinh dưỡng hoặc xuất huyết tiêu hóa.

Thể tích trung bình hồng cầu (MCV): Tăng trong nghiện rượu mạn tính.

- CT scan não: Có thể thấy teo vỏ não, giãn não thất ở người nghiện rượu mạn. - MRI não có thể phát hiện: + Teo thùy trán, tiểu não. + Tổn thương vùng thể chai, đồi thị, thân não (gợi ý hội chứng Wernicke). - Điện não đồ (EEG): Có thể ghi nhận hoạt động điện bất thường trong trường hợp

nghi ngờ động kinh liên quan đến rượu hoặc rối loạn ý thức.

5. Chẩn đoán: Cần dựa vào tiền sử, các dấu hiệu lâm sàng, cận lâm sàng:

415

- Tiền sử: Uống rượu nhiều, kéo dài trong thời gian dài (thường trên 5 năm). - Xuất hiện các triệu chứng thần kinh hoặc tâm thần như: + Mất trí nhớ, lú lẫn. + Dễ kích thích, thay đổi tính cách. + Rối loạn vận động (run tay, đi không vững). + Mắt mờ, nói khó, yếu cơ, hôn mê (trong thể nặng như hội chứng Wernicke). - Cận lâm sàng: + Xét nghiệm máu: Thiếu vitamin B1 (thiamin), men gan tăng, thiếu máu, rối loạn

điện giải.

+ Chẩn đoán hình ảnh (CT scan hoặc MRI): Có thể thấy teo não, tổn thương các vùng

như đồi thị, thể chai, tiểu não.

+ Điện não đồ (EEG): Ghi nhận bất thường trong hoạt động não. 6. Biến chứng - Rối loạn nhận thức: Mất trí nhớ, khó tập trung, suy giảm khả năng phán đoán, rối

loạn ngôn ngữ.

- Rối loạn vận động: Rối loạn thăng bằng, tay chân run rẩy. - Rối loạn tâm thần: Trầm cảm, lo âu, kích động, hoang tưởng. - Rối loạn giấc ngủ: Mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều. - Co giật, hôn mê: Đặc biệt nguy hiểm trong hội chứng Wernicke; nếu không được

điều trị kịp thời có thể dẫn đến tử vong.

- Tổn thương não không hồi phục: Gây sa sút trí tuệ, ảnh hưởng lâu dài đến chất

lượng sống, kể cả khi đã ngừng rượu.

7. Điều trị - Ngưng sử dụng rượu hoàn toàn: Đây là bước quan trọng nhất để ngăn chặn tổn thương não tiến triển thêm. Cần được hỗ trợ y tế khi cai rượu, vì người bệnh có thể xuất hiện hội chứng cai rượu: run tay, lo âu, co giật, ảo giác...

- Bổ sung vitamin B1 (thiamin): + Thiếu vitamin B1 là nguyên nhân chính gây tổn thương não ở người nghiện rượu. + Bổ sung B1 liều cao đường tiêm tĩnh mạch, sau đó duy trì bằng đường uống. + Nên bổ sung trước khi truyền glucose để tránh làm nặng thêm tổn thương não. + Bổ sung thêm acid folic, vitamin B6, B12, nếu có thiếu hụt. + Có thể cần truyền dịch nếu người bệnh mất nước, rối loạn điện giải. - Điều trị triệu chứng: + Thuốc an thần hoặc thuốc chống loạn thần nếu người bệnh kích động, ảo giác. + Thuốc chống trầm cảm hoặc chống lo âu nếu có rối loạn tâm thần. + Thuốc chống co giật nếu có biểu hiện co giật. + Thuốc ngủ có thể cần dùng tạm thời nếu người bệnh mất ngủ kéo dài. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Giải thích cho người bệnh và thân nhân về tình trạng bệnh và tầm quan trọng của

việc ngưng rượu.

- Động viên người bệnh hợp tác điều trị, không tự ý bỏ thuốc hay trốn viện.

416

- Hướng dẫn gia đình cách chăm sóc, phòng ngừa tái phát. - Thực hiện thuốc, cận lâm sàng…theo y lệnh. - Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật (nếu có). - Để người bệnh ở nơi yên tĩnh, tránh kích thích mạnh (ánh sáng chói, tiếng ồn…). - Phòng ngừa nguy cơ té ngã. Có người hỗ trợ khi người bệnh đi lại. - Theo dõi các dấu hiệu sinh tồn, cân nặng, tình trạng dinh dưỡng, các vấn đề về da,

các vết thương...

- Theo dõi dấu hiệu thần kinh: mức độ tỉnh táo, định hướng thời gian – không gian,

hành vi.

- Theo dõi dấu hiệu hội chứng cai rượu: run tay, kích thích, ảo giác, co giật. - Theo dõi dấu hiệu hội chứng Wernicke: lơ mơ, mắt nhìn đôi, dáng đi loạng choạng. - Phối hợp bác sĩ để nuôi ăn qua sonde hoặc truyền dịch (Nếu người bệnh ăn uống

kém)

- Theo dõi lượng ăn, lượng nước đưa vào – thải ra mỗi ngày. - Báo bác sỹ khi có diễn tiến xấu. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Người bệnh nên giữ tâm lý thoải mái, tránh lo lắng, căng thẳng. + Gia đình và người thân nên trò chuyện nhẹ nhàng, động viên người bệnh hợp tác

điều trị, không bỏ thuốc, không tự ý ra viện.

+ Hỗ trợ bệnh nhân vượt qua cơn nghiện, giúp bệnh nhân hiểu rõ tác hại của rượu và

tầm quan trọng của việc cai rượu.

+ Tạo môi trường yên tĩnh, thoải mái, tránh kích thích mạnh (ánh sáng, tiếng ồn). - Vệ sinh: + Cần giữ cơ thể luôn sạch sẽ: tắm rửa, thay quần áo mỗi ngày. + Vệ sinh răng miệng sáng – tối. + Nếu người bệnh lú lẫn, yếu liệt hoặc mất khả năng tự chăm sóc, người nhà cần vệ sinh cho người bệnh: Đảm bảo vệ sinh miệng, vùng kín và xoay trở phòng tránh loét tỳ đè.

- Vận động – Phục hồi chức năng: + Người bệnh cần tập đi lại nhẹ nhàng mỗi ngày nếu có thể, tránh nằm lâu một chỗ. + Tập các bài đơn giản như: xoay khớp tay chân, ngồi dậy, đứng lên – ngồi xuống. + Tập ghi nhớ: đọc báo, xem tranh, trò chuyện để cải thiện trí nhớ và suy nghĩ. - Chế độ dinh dưỡng: + Ăn đủ chất, chia thành nhiều bữa nhỏ, ưu tiên thức ăn mềm, dễ tiêu. + Tăng cường rau xanh, trái cây, thịt nạc, trứng, sữa... + Bổ sung vitamin nhóm B (đặc biệt là B1), theo hướng dẫn của bác sĩ. 9.2. Phòng bệnh - Hạn chế hoặc bỏ hẳn rượu bia: Đây là cách hiệu quả nhất để ngăn ngừa bệnh não

rượu.

417

- Xây dựng lối sống lành mạnh: + Chế độ ăn uống cân bằng: Bổ sung đầy đủ các vitamin, khoáng chất, đặc biệt là

vitamin nhóm B (B1, B12) giúp bảo vệ não bộ.

+ Tập thể dục đều đặn: Giúp tăng cường tuần hoàn máu đến não, cải thiện chức năng

não. Hình ảnh mọi người đang tập thể dục

+ Ngủ đủ giấc: Giúp não bộ phục hồi và hoạt động hiệu quả. Hình ảnh một người

đang ngủ

+ Giảm stress: Stress kéo dài có thể làm tăng nguy cơ nghiện rượu. - Khám sức khỏe định kỳ: Giúp phát hiện sớm các vấn đề sức khỏe và có biện pháp

can thiệp kịp thời.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây não rượu? 2. Triệu chứng của bệnh não rượu? 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh não rượu? Tài liệu tham khảo PGS.TS Lê Thị Bình – TS. Nguyễn Văn Chi – PGS.TS Nguyễn Đạt (2017), Điều

dưỡng các bệnh nội khoa tập 1, NXB Giáo Dục Việt Nam

418

Chương VIII Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Các bệnh về máu

419

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH BẠCH CẦU CẤP

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây bạch cầu cấp. 2. Triệu chứng của bệnh bạch cầu cấp. 3. Chế độ dinh dưỡng, vệ sinh trong quá trình điều trị bạch cầu cấp. II. Nội dung 1. Đại cương Bạch cầu cấp hay bạch cầu cấp tính (acute leukemia) là bệnh máu ác tính xảy ra do tình trạng tủy xương sản sinh quá mức các tế bào bạch cầu chưa trưởng thành. Khi đó, các tế bào máu khỏe mạnh có thể bị các tế bào bạch cầu bất thường này lấn át, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, thậm chí đe dọa tính mạng nếu không được điều trị kịp thời.

2. Nguyên nhân Hiện nay, nguyên nhân chính xác gây bệnh vẫn chưa được xác định rõ. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy bệnh có thể liên quan đến sự đột biến gen trong cơ thể. Một số yếu tố sau đây có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh bạch cầu cấp:

- Lạm dụng thuốc lá: Khói thuốc lá có chứa chất độc benzen. Vì vậy, người nghiện thuốc lá hoặc tiếp xúc với khói thuốc lá trong thời gian dài có thể tiềm ẩn nguy cơ khởi phát bệnh bạch cầu cấp tính.

- Tiền sử điều trị ung thư bằng hóa/xạ trị: Nguy cơ mắc bệnh bạch cầu cấp tính có thể gia tăng ở người bệnh áp dụng phương pháp hóa/xạ trị để điều trị các bệnh lý ung thư trước đó.

- Thường xuyên tiếp xúc với hóa chất: Nếu tiếp xúc lâu dài, một số loại hóa chất có thể gây bệnh ung thư (trong đó có bạch cầu cấp), đặc biệt là formaldehyde và benzen. Trong đó, benzen được sử dụng phổ biến trong ngành công nghiệp sản xuất các sản phẩm như cao su, nhựa, thuốc trừ sâu, chất tẩy rửa… và formaldehyde thường có trong các sản phẩm vật liệu xây dựng.

- Rối loạn di truyền: Một số rối loạn về di truyền có thể là yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh bạch cầu cấp tính, chẳng hạn như hội chứng Down, bệnh u xơ thần kinh, hội chứng Klinefelter, hội chứng Schwachman-Diamond (SDS)…

- Tiền sử gia đình mắc bệnh máu ác tính: Trong một số trường hợp, nguy cơ mắc bệnh bạch cầu cấp có thể gia tăng ở những người có tiền sử gia đình mắc bệnh máu ác tính.

+ Sốt cao, dai dẳng + Ho, đau họng, viêm phổi

3. Triệu chứng - Nhiễm khuẩn: Khi lượng tế bào bạch cầu ở máu ngoại vi bị suy giảm do bệnh bạch cầu cấp tính khiến hệ miễn dịch bị suy yếu nghiêm trọng, không còn khả năng chống lại virus, vi khuẩn:

+ Viêm đường tiêu hóa: nôn ói, tiêu chảy + Nhiễm trùng da, đường tiết niệu... - Thiếu máu: Giảm số lượng hồng cầu do tủy xương bị tế bào ác tính lấn chiếm: + Da xanh xao, niêm nhợt + Mệt mỏi, chóng mặt, hoa mắt + Khó thở, tim đập nhanh, đặc biệt khi vận động - Nguy cơ chảy máu: Giảm tiểu cầu khiến máu khó đông, dễ chảy máu: + Chảy máu cam, chảy máu chân răng + Dễ bầm tím, xuất huyết dưới da + Kinh nguyệt kéo dài, đi cầu ra máu, thậm chí xuất huyết nội tạng (hiếm) - Hiện tượng tăng sinh tế bào ác tính: Tế bào ung thư máu tăng sinh quá mức và lan

420

+ Gan to, lách to (bụng phình, đau tức hạ sườn) + Hạch to ở cổ, nách, bẹn + Phì đại nướu răng (đặc biệt ở AML) + Nếu xâm lấn thần kinh trung ương: đau đầu dữ dội, mờ mắt, co giật, liệt, rối loạn ý

rộng ra các cơ quan khác:

thức...

4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm công thức máu: Giảm hồng cầu, Hemoglobin và tiểu cầu. Bạch cầu có thể tăng, giảm hoặc bình thường, nhưng có sự xuất hiện của tế bào non (blasts) trong máu ngoại vi

- Xét nghiệm tủy đồ: Đây là kỹ thuật giúp phân tích chất lượng, số lượng của các tế bào gốc có trong tủy xương, từ đó đánh giá được tình trạng bất thường đang diễn ra tại cơ quan tạo máu của cơ thể.

- Xét nghiệm phân tích huyết thanh – nước tiểu: Đánh giá các thành phần của nước tiểu và máu, đặc biệt là Lactate Dehydrogenase (LDH) – bạch cầu cấp sẽ khiến nồng độ chất này tăng cao.

- Xét nghiệm kháng nguyên bề mặt tế bào: Giúp đánh giá các kháng nguyên trên bề

mặt màng tế bào, góp phần chẩn đoán bệnh bạch cầu cấp.

- Xét nghiệm gen di truyền: Tìm kiếm các gen bất thường liên quan đến bệnh bạch

cấp cấp.

5. Chẩn đoán: Dựa trên triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng - Lâm sàng: mệt mỏi, xanh xao, sốt kéo dài, xuất huyết, hạch to, gan lách to, đau

xương…

- Cận lâm sàng: Tiêu chuẩn chẩn đoán xác định bệnh bạch cầu cấp (leukemia cấp) dựa trên kết quả xét nghiệm tủy xương. Xét nghiệm này là bắt buộc để xác định chẩn đoán và phân loại bệnh. Chẩn đoán xác định bệnh bạch cầu cấp khi các tế bào blast chiếm tỷ lệ ≥ 20% các tế bào có nhân trong tủy. Các dòng hồng cầu, bạch cầu hạt và mẫu tiểu cầu bị lấn át bởi tế bào blast.

6. Biến chứng

421

- Nhiễm trùng nặng: Do số lượng bạch cầu trưởng thành giảm, chức năng miễn dịch suy yếu, bệnh nhân dễ bị nhiễm trùng nặng, đe dọa tính mạng. Các loại nhiễm trùng thường gặp: Nhiễm trùng đường hô hấp (viêm phổi), nhiễm trùng da, nhiễm trùng đường tiêu hóa, nhiễm trùng huyết.

- Thiếu máu nặng: Do tủy xương bị lấn át bởi các tế bào bạch cầu non, dẫn đến giảm

sản xuất hồng cầu. Gây mệt mỏi kéo dài, giảm khả năng hoạt động, suy tim nếu kéo dài

- Chảy máu: Do số lượng tiểu cầu giảm, chức năng đông máu suy giảm gây: Chảy máu cam, chảy máu chân răng, xuất huyết dưới da (bầm tím), chảy máu đường tiêu hóa, chảy máu não, nguy hiểm nhất: xuất huyết nội tạng, đặc biệt là xuất huyết não có thể gây hôn mê, tử vong

- Thâm nhiễm cơ quan: Các tế bào bạch cầu non có thể xâm nhập vào các cơ quan khác, gây tổn thương và rối loạn chức năng. Các cơ quan thường bị thâm nhiễm: Gan, lách, hạch bạch huyết, hệ thần kinh trung ương (gây đau đầu, buồn nôn, rối loạn thị giác)…

- Hội chứng ly giải khối u: Xảy ra khi một số lượng lớn tế bào bạch cầu bị phá hủy đồng thời, giải phóng các chất điện giải vào máu. Gây ra các rối loạn điện giải nghiêm trọng (tăng kali máu, tăng acid uric máu, tăng phosphate máu), có thể dẫn đến suy thận cấp.

- Biến chứng do điều trị: Hóa trị và xạ trị có thể gây ra các tác dụng phụ như: Buồn

nôn, nôn, rụng tóc, loét miệng, suy tủy xương (giảm sản xuất tất cả các tế bào máu).

- Tăng bạch cầu cấp cứu: Tăng bạch cầu cấp cứu là một cấp cứu nội khoa xảy ra khi số lượng bạch cầu quá cao dẫn đến tắc nghẽn mạch máu, đặc biệt là mạch máu nhỏ ở phổi và não.

7. Điều trị Điều trị bệnh bạch cầu cấp đòi hỏi một phác đồ phức tạp, bao gồm hóa trị, xạ trị, và có thể cần cấy ghép tủy xương (ghép tế bào gốc tạo máu). Mục tiêu chính là tiêu diệt tế bào bạch cầu ác tính, đồng thời bảo vệ sức khỏe và nâng cao chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

7.1. Điều trị ban đầu - Hóa trị liệu: là phương pháp chính để điều trị bạch cầu cấp, nhằm tiêu diệt các tế

+ Hóa trị đa hóa chất: Sử dụng kết hợp nhiều loại thuốc hóa trị để tiêu diệt tế bào ung thư. Thuốc được tiêm vào tĩnh mạch hoặc uống, tùy thuộc vào loại thuốc và tình trạng bệnh nhân.

+ Các loại thuốc hóa trị phổ biến: Cyclophosphamide, daunorubicin, vincristine,

bào bạch cầu ung thư.

methotrexate, cytarabine.

- Cải thiện triệu chứng và hỗ trợ điều trị: + Điều trị thiếu máu: Truyền máu khi cần thiết để bổ sung hồng cầu, giúp cải thiện

+ Điều trị nhiễm trùng: Dùng kháng sinh, thuốc chống nấm hoặc kháng virus để điều

tình trạng thiếu oxy cho các cơ quan.

trị nhiễm trùng do giảm bạch cầu.

422

+ Điều trị chảy máu: Cung cấp tiểu cầu khi bệnh nhân có triệu chứng xuất huyết nặng. 7.2. Điều trị nâng cao - Xạ trị có thể được sử dụng cho bệnh nhân bạch cầu cấp trong một số trường hợp để giảm khối lượng tế bào ung thư, đặc biệt khi có thâm nhiễm các cơ quan như gan, lách, hoặc hệ thần kinh trung ương. Xạ trị cũng có thể được áp dụng khi bệnh nhân có hạch bạch huyết to hoặc các cơ quan bị ảnh hưởng nặng.

- Cấy ghép tế bào gốc tạo máu (ghép tủy xương) là lựa chọn điều trị khi bệnh không

+ Ghép tủy xương autologous (sử dụng tế bào gốc của chính bệnh nhân) hoặc ghép

đáp ứng với hóa trị.

+ Phương pháp này giúp hồi phục tủy xương, tăng cường sản xuất các tế bào máu

tủy xương allogeneic (từ người cho).

khỏe mạnh, bao gồm bạch cầu, hồng cầu, và tiểu cầu.

7.3. Điều trị hỗ trợ - Điều trị đau: Các thuốc giảm đau có thể được dùng để giảm triệu chứng đau xương

hoặc đau do thâm nhiễm tế bào ung thư.

- Điều trị các vấn đề khác: Như loét miệng, rụng tóc, buồn nôn, rối loạn tiêu hóa — các thuốc hỗ trợ như thuốc chống nôn, thuốc giảm đau, thuốc kháng nấm… được sử dụng để cải thiện chất lượng sống cho bệnh nhân.

8. Chăm sóc điều dưỡng: - Động viên tinh thần người bệnh và người nhà. - Thực hiện y lệnh thuốc, truyền máu, cận lâm sàng theo y lệnh. - Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật (nếu có). - Hướng dẫn và hỗ trợ bệnh nhân vệ sinh cá nhân hàng ngày, đặc biệt là vệ sinh răng

miệng.

- Thay ga giường, quần áo thường xuyên. Khuyến khích bệnh nhân rửa tay thường

xuyên, đặc biệt là trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh.

- Đảm bảo môi trường phòng bệnh sạch sẽ, thoáng mát. Hạn chế người nhà và khách

đến thăm khi cần thiết. Sử dụng các biện pháp cách ly khi cần thiết.

- Theo dõi nhiệt độ, nhịp tim, huyết áp, và các dấu hiệu nhiễm trùng khác. - Theo dõi kết quả xét nghiệm máu (số lượng bạch cầu, CRP). Báo cáo ngay cho bác

sĩ khi có dấu hiệu nhiễm trùng.

- Theo dõi số lượng tiểu cầu: Theo dõi kết quả xét nghiệm máu (số lượng tiểu cầu).

Báo cáo ngay cho bác sĩ khi số lượng tiểu cầu giảm thấp.

- Hạn chế các thủ thuật xâm lấn: Tránh tiêm bắp, tiêm tĩnh mạch khi không cần thiết.

Sử dụng kim tiêm nhỏ và băng ép sau khi tiêm.

- Theo dõi các dấu hiệu chảy máu như chảy máu cam, chảy máu chân răng, xuất

huyết dưới da, đi ngoài phân đen. Báo cáo ngay cho bác sĩ khi có dấu hiệu chảy máu.

- Giảm đau cho người bệnh: Sử dụng thuốc giảm đau theo y lệnh. Áp dụng các biện

pháp giảm đau không dùng thuốc như chườm ấm, xoa bóp.

- Giảm buồn nôn và nôn: Sử dụng thuốc chống nôn theo y lệnh. Chia nhỏ bữa ăn,

tránh các thực phẩm gây buồn nôn.

423

+ Cho người bệnh nằm nghỉ ngơi yên tĩnh và an toàn, hạn chế ánh sáng và tiếng ồn. - Vệ sinh: + Người bệnh cần giữ gìn vệ sinh thân thể để phòng ngừa nhiễm trùng. Chăm sóc da, miệng, răng miệng và tóc là rất quan trọng, đặc biệt là trong suốt quá trình hóa trị. Nên vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng bằng bàn chải lông mềm và nước muối sinh lý. Giữ da khô thoáng, tránh lở loét và nhiễm trùng. Sử dụng kem dưỡng ẩm để giảm khô da do điều trị. + Phòng ngừa nhiễm trùng: Do giảm bạch cầu, người bệnh có thể dễ bị nhiễm trùng. Vệ sinh tay thường xuyên và sử dụng khẩu trang khi cần thiết để hạn chế lây nhiễm từ bên ngoài.

9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản: - Tinh thần: + Bệnh bạch cầu cấp có thể gây lo lắng, stress. Khuyến khích người nhà thường xuyên trò chuyện để người bệnh cảm thấy yên tâm hơn. Sự có mặt của người thân sẽ giúp người bệnh cảm thấy an tâm và động viên tinh thần.

- Vận động - Phục hồi chức năng: + Dù cơ thể yếu, người bệnh cần thực hiện các bài tập vận động nhẹ nhàng để duy trì

+ Đi bộ nhẹ: Nếu tình trạng sức khỏe cho phép, người bệnh nên đi bộ nhẹ nhàng, giúp

sức khỏe, giảm cảm giác mệt mỏi.

+ Bài tập thở: Thực hành các bài tập thở sâu để giúp cải thiện tuần hoàn, giảm cảm

duy trì sức bền và tránh tình trạng cơ thể yếu đi.

giác mệt mỏi.

- Chế độ dinh dưỡng: + Người bệnh cần ăn đủ chất để giúp cơ thể phục hồi và duy trì sức khỏe. o Chế độ ăn giàu protein: Đảm bảo đủ lượng protein (thịt, cá, trứng, sữa) để giúp tái

o Ăn nhiều rau quả: Rau quả tươi cung cấp vitamin và khoáng chất thiết yếu, hỗ trợ hệ

tạo tế bào.

o Chia nhỏ bữa ăn: Người bệnh có thể cảm thấy chán ăn hoặc khó nuốt. Chia nhỏ bữa

miễn dịch.

+ Dinh dưỡng bổ sung: Nếu người bệnh không thể ăn uống đầy đủ, có thể bổ sung dinh dưỡng qua đường tĩnh mạch hoặc qua ống thông dạ dày, tùy thuộc vào chỉ định của bác sĩ.

ăn thành nhiều bữa trong ngày sẽ giúp hấp thu tốt hơn.

9.2. Phòng bệnh - Tránh tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ: + Hóa chất độc hại:  Hạn chế tiếp xúc với benzen, formaldehyde và các hóa chất độc hại khác.  Nếu làm việc trong môi trường có hóa chất độc hại, hãy sử dụng các biện pháp bảo

hộ lao động. + Tia xạ:  Hạn chế tiếp xúc với tia X và các nguồn bức xạ khác.

424

 Nếu làm việc trong môi trường có tia xạ, hãy tuân thủ các quy định về an toàn bức

+ Thuốc lá: Không hút thuốc lá và tránh xa khói thuốc lá. + Một số loại thuốc hóa trị: Hạn chế tối đa việc sử dụng các loại thuốc hóa trị nếu

xạ.

không thực sự cần thiết.

- Duy trì lối sống lành mạnh: + Chế độ ăn uống:  Ăn uống cân bằng, đầy đủ dinh dưỡng, tăng cường rau xanh và trái cây.  Hạn chế các thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn nhanh.  Tập thể dục:  Tập thể dục đều đặn, phù hợp với sức khỏe.  Ngủ đủ giấc:  Ngủ đủ 7-8 tiếng mỗi đêm. + Giảm căng thẳng: Áp dụng các biện pháp giảm căng thẳng như yoga, thiền. + Khám sức khỏe định kỳ:  Khám sức khỏe định kỳ 6 tháng - 1 năm/lần để phát hiện sớm các dấu hiệu bất

thường.

 Xét nghiệm máu định kỳ để theo dõi số lượng tế bào máu.  Đối với người có yếu tố di truyền:  Nếu gia đình có người mắc bệnh bạch cầu cấp, hãy trao đổi với bác sĩ về nguy cơ và

các biện pháp phòng ngừa.

 Những người có các hội chứng di truyền như hội chứng Down cần được theo dõi

sức khỏe chặt chẽ.

- Tránh tiếp xúc với nguồn lây nhiễm: Người bệnh cần tránh những nơi có nguy cơ

nhiễm trùng cao như bệnh viện hoặc nơi đông người.

- Đảm bảo vệ sinh môi trường sống: Người bệnh cần sống trong môi trường sạch sẽ, thoáng mát. Vệ sinh nơi ở, giường chiếu và dụng cụ ăn uống là rất quan trọng để giảm nguy cơ nhiễm trùng.

- Tiêm phòng: Nếu có chỉ định của bác sĩ, người bệnh có thể cần được tiêm phòng

một số loại vắc-xin để ngừa nhiễm trùng.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây bạch cầu cấp? 2. Triệu chứng của bệnh bạch cầu cấp? 3. Chế độ dinh dưỡng, vệ sinh trong quá trình điều trị bạch cầu cấp? Tài liệu tham khảo PGS.TS Lê Thị Bình – TS. Nguyễn Văn Chi – PGS.TS Nguyễn Đạt (2017), Điều

dưỡng các bệnh nội khoa tập 1, NXB Giáo Dục Việt Nam

425

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH THIẾU MÁU

I.Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây ra bệnh thiếu máu. 2. Triệu chứng của bệnh thiếu máu. 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh thiếu máu. 4. Chế độ dinh dưỡng và vệ sinh trong quá trình điều trị bệnh thiếu máu. II.Nội dung 1. Đại cương Thiếu máu là tình trạng giảm hemoglobin (HGB) trong máu của người bệnh so với người cùng giới, cùng lứa tuổi và cùng điều kiện sống, gây ra các biểu hiện thiếu oxy ở các mô và tổ chức của cơ thể.

Mức độ giảm hemoglobin trong máu xuống 5% so với giá trị tham chiếu (theo tuổi,

giới, điều kiện sống) có giá trị chẩn đoán xác định tình trạng thiếu máu.

2. Nguyên nhân Có nhiều nguyên nhân khác nhau dẫn đến tình trạng thiếu máu, về cơ bản có thể chia

thành 3 nhóm nguyên nhân như sau:

- Mất máu: Do chảy máu (người bệnh bị xuất huyết tiêu hóa, bệnh trĩ, đi tiểu ra máu,

kinh nguyệt kéo dài…).

- Tan máu: Do tăng phá hủy hồng cầu vì nguyên nhân tại hồng cầu hoặc nguyên nhân

khác (bệnh tan máu bẩm sinh hoặc miễn dịch, sốt rét…).

- Giảm hoặc rối loạn sinh máu: + Do tủy xương giảm sinh hoặc rối loạn sinh các tế bào máu: suy tủy xương, rối loạn

+ Hoặc do thiếu yếu tố tạo máu như: erythropoietin, acid amin, acid folic và vitamin

sinh tủy, bệnh máu ác tính, ung thư di căn…

B12, thiếu sắt…

3. Triệu chứng - Hay chóng mặt, hồi hộp. - Mệt yếu, khó thở khi gắng sức. - Khó thở liên tục, suy tim. - Ngoài ra còn phụ thuộc vào trạng thái bệnh lý, hoạt động của bệnh nhân, tuổi tác. 4. Cận lâm sàng - Máu: công thức máu, huyết đồ, hồng cầu lưới, định lượng bilirubin máu, Sắt,

Ferritin fibrinogen, máu chảy, máu đông, nhóm máu.

- X quang tim phổi: đánh giá xem có suy tim không. - Siêu âm bụng: xem gan, lách, thận có bị tổn thương hay không, có bị chảy máu,

xuất huyết trong ổ bụng hay không…

- Tuỷ đồ, huyết đồ, hạch đồ: Tìm các nguyên nhân ngoài tủy như tan máu hoặc mất

máu mạn tính, tan máu bẩm sinh (do huyết sắc tố hoặc do màng hồng cầu…).

426

- Nước tiểu: tìm Hb niệu. - Phân: tìm giun móc. 5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định thiếu máu: Dựa vào lâm sàng và xét nghiệm HGB. - Lâm sàng: Là dấu hiệu thiếu oxy các mô; tùy mức độ thiếu máu và đáp ứng của cơ

thể, như:

₊ Mệt mỏi, hoa mắt, chóng mặt, giảm tập trung, chán ăn; cảm giác tức ngực, khó thở

nhất là khi gắng sức hoặc đi lại nhiều; cảm giác hồi hộp, đánh trống ngực.

₊ Da xanh, niêm mạc nhợt; móng tay khô, dễ gãy; tóc khô, dễ rụng; mất kinh ở nữ. - Xét nghiệm: Chẩn đoán xác định thiếu máu khi nồng độ huyết sắc tố giảm trên 5%

so với giá trị tham chiếu.

5.2. Xác định mức độ thiếu máu Xác định mức độ thiếu máu dựa vào nồng độ huyết sắc với thiếu máu mạn; dựa vào

lâm sàng, lượng máu mất và hematocrit với thiếu máu cấp.

6. Biến chứng - Suy nhược cơ thể, mệt mỏi, hạn chế thực hiện các sinh hoạt đời thường. - Thai kỳ: thiếu máu do thiếu folate rất dễ sinh non. - Rối loạn nhịp. - Thiếu máu kéo dài tăng nguy cơ suy tim xung huyết. 7. Điều trị - Tìm và điều trị nguyên nhân gây thiếu sắt: Có thể do u xơ tử cung, trĩ, giun móc… - Xét nghiệm tế bào máu ngoại vi định kỳ 1-2 tuần/lần cho đến khi nồng độ huyết sắc

tố đạt 100 g/L, sau đó kiểm tra định kỳ hàng tháng đến hết phác đồ.

- Bổ sung chế phẩm acid folic, vitamin B12. - Bổ sung sắt bằng chế độ ăn giàu sắt: Rau xanh, bí ngô, nho, chuối, thịt nạc, thịt bò,

lòng đỏ trứng hoặc bổ sung sắt theo đường uống hoặc tĩnh mạch.

- Xét nghiệm tế bào máu ngoại vi định kỳ hàng tháng để theo dõi và đánh giá kết quả

điều trị.

- Điều trị ức chế miễn dịch bằng corticoid: Điều trị bằng Methylprednisolone liều

thông thường hoặc liều cao.

- Cắt lách: ₊ Chỉ định khi không đáp ứng hoặc phụ thuộc corticoid với liều trên 20mg/ngày

và/hoặc không có điều kiện sử dụng gamma globulin tĩnh mạch.

₊ Cân nhắc với những người bệnh dưới 25 tuổi vì nguy cơ nhiễm khuẩn nặng sau cắt

lách.

- Điều trị hóa chất và các thuốc ức chế miễn dịch: Chỉ định với những trường hợp tái

phát sau cắt lách và những phương pháp điều trị khác.

- Truyền khối hồng cầu, duy trì huyết tố khoảng 90g/L. Tốt nhất là truyền khối hồng

cầu hòa hợp nhóm tối đa (phù hợp phenotype).

- Thải trừ sắt định kỳ, đặc biệt khi nồng độ ferritin vượt quá 1.000 ng/ml.

427

- Tìm nguyên nhân để điều trị: Cầm máu và điều trị ổ loét dạ dày-tá tràng, cắt u xơ tử

cung, tẩy giun móc…

- Bù sắt và các yếu tố cần thiết cho tạo máu. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh của bác sỹ: ₊ Thực hiện y lệnh làm các xét nghiệm. ₊ Thực hiện y lệnh đăng ký máu, truyền máu. - Theo dõi bệnh nhân: ₊ Theo dõi truyền máu để phát hiện các tai biến và báo bác sỹ kịp thời xử lý. ₊ Theo dõi sát toàn trạng bệnh nhân. ₊ Theo dõi tình trạng chảy máu: chảy máu cam, máu lợi, màng tiếp hợp mắt, vết, nốt

xuất huyết...

- Cho bệnh nhân thở oxy bằng ống thông mũi (nếu cần). 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khoẻ 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: ₊ Trấn an cho bệnh nhân. ₊ Giải thích cho thân nhân bệnh nhân rõ tình trạng của bệnh nhân để giảm bớt công

việc, trách nhiệm cho người bệnh.

- Vệ sinh: ₊ Vệ sinh sạch sẽ hàng ngày. ₊ Vệ sinh răng, mũi, miệng sạch sẽ để ngăn ngừa vi khuẩn và phòng bội nhiễm. ₊ Hàng ngày phải lau người, tay chân bằng nước ấm. ₊ Vệ sinh mắt: rửa bằng khăn riêng, 1-2 lần /ngày, nhỏ mắt bằng cloramphenicol

0,4% rửa từ đuôi mắt đến đầu mắt bằng nước sạch.

₊ Sáng và tối trước khi đi ngủ lau răng sạch hoặc đánh răng cho bệnh nhân bằng dung dịch NaCl 0,9% hoặc cho bệnh nhân súc miệng bằng nước oxy già 12 thể tích, chấm các vết loét bằng glycerin borat (nếu bệnh nhân không tự làm được).

- Vận động: ₊ Hướng dẫn bệnh nhân ngồi dậy từ từ chờ một vài phút rồi đúng dậy đi trong giai

đoạn thiếu máu cấp, hạn chế vận động quá sức, nằm đầu thấp, đi về sinh tại giường.

₊ Bệnh nhân hoạt động bình thường vừa phải, hạn chế gắng sức khi bệnh ổn đinh. ₊ Cần có chế độ lao động, nghỉ ngơi đúng sau khi khỏi bệnh. - Chế độ dinh dưỡng: ₊ Chế độ ăn giàu protein, giàu calo: protein 1-1,5g/kg cơ thể, glucid 65-70% tổng số

calo.

₊ Các vitamin cần nhiều: B6-B12-C. ₊ Nhu cầu về calo vào khoảng 2000-2400 calo/ngày. ₊ Tránh ăn uống nhiều những chất kích thích như: rượu, ớt, hạt tiêu. Ăn hoa quả:

chuối, cam, nho, dưa hấu... Ăn rau: rau muống, rau dền, đậu, giá, đỗ...

9.2. Phòng bệnh

428

- Ăn uống: vệ sinh, đúng khoa học, cân đối các thành phần, phù hợp khẩu vị và cảm giác của cơ thể… Đặc biệt hạn chế gia vị nhân tạo, hương liệu, dầu mỡ… Nhiều loại thiếu máu không thể phòng ngừa được. Có thể tránh thiếu máu do thiếu sắt và thiếu máu do thiếu vitamin bằng cách ăn một chế độ ăn uống bao gồm nhiều loại vitamin và khoáng chất, bao gồm:

₊ Chất sắt: Thực phẩm giàu chất sắt bao gồm thịt bò và các loại thịt khác, đậu lăng,

ngũ cốc tăng cường chất sắt, rau lá xanh đậm và trái cây sấy khô.

₊ Folate: Được tìm thấy trong trái cây và nước ép trái cây, rau lá xanh đậm, đậu xanh,

đậu thận, đậu phộng, và các sản phẩm ngũ cốc như bánh mì, ngũ cốc, mì ống và gạo.

₊ Vitamin B12: Thực phẩm giàu vitamin B-12 bao gồm thịt, các sản phẩm từ sữa và

các sản phẩm ngũ cốc, đậu nành tăng cường.

₊ Vitamin C: Thực phẩm giàu vitamin C bao gồm trái cây và nước ép cam quýt, ớt,

bông cải xanh, cà chua, dưa và dâu tây. Những thứ này cũng giúp tăng hấp thu sắt.

- Chế độ sinh hoạt – làm việc cân đối, tập luyện nâng cao sức khỏe chung để tránh

các bệnh nội khoa chung.

- Đặc biệt phụ nữ, lưu ý nhiều đến kinh kỳ, cần bổ sung sắt uống, ăn thức ăn giàu sắt

nếu thiếu.

- Không để thiếu máu kéo dài: lắng nghe cơ thể và các dấu hiệu nghi ngờ thiếu máu hoặc bệnh có nguy cơ gây thiếu máu, khám sức khỏe tổng quát và làm xét nghiệm công thức máu ngay khi có nghi ngờ.

- Nên khám sức khỏe ít nhất 1 lần/năm.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây ra thiếu máu? 2. Triệu chứng nhận biết về bệnh thiếu máu? 3. Biết cách chăm sóc và cách phòng bệnh thiếu máu? Tài liệu tham khảo

1. Bộ y tế, Điều dưỡng nội tập 1, Nhà xuất bản y học Hà Nội, 2008. 2. Nguyễn Công Khanh (2004), Phân loại và chẩn đoán thiếu máu, Thiếu máu thiếu sắt, Thalassemia, Suy tuỷ xương, Huyết học lâm sàng Nhi khoa, Nhà xuất bản Y học Hà Nội, trang 33-35, 63-78, 132-146, 165-171.

3. Nguyễn Nghiêm Luật (2006), Chuyển hoá sắt và rối loạn chuyển hoá sắt, Bài

giảng hoá sinh sau đại học.

4. Nguyễn Xuân Ninh (2004), Bệnh thiếu máu do thiếu sắt và biện pháp phòng chống, Một số chuyên đề Huyết học truyền máu tập I, nhà xuất bản Y học Hà Nội, trang 250 - 262.

5. Thái Quý, Nguyễn Hà Thanh (2006), Chuyển hoá sắt và thiếu máu thiếu sắt, Bài

giảng huyết học truyền máu, nhà xuất bản Y học, Hà Nội, trang 208 - 213.

429

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH THALASSEMIA

I.Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây ra bệnh Thalassemia. 2. Triệu chứng của bệnh Thalassemia. 3. Chế độ dinh dưỡng, vệ sinh trong quá trình điều trị Thalassemia. II.Nội dung 1. Đại cương Thalassemia là một bệnh di truyền làm giảm khả năng sản xuất hemoglobin - một thành phần quan trọng trong hồng cầu, có chức năng vận chuyển oxy đi nuôi cơ thể. Khi thiếu hemoglobin, cơ thể sẽ thiếu máu, dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm.

2. Nguyên nhân - Bệnh do đột biến gen tổng hợp chuỗi globin dẫn đến giảm hoặc mất tổng hợp chuỗi globin được gọi là Thalassemia, thiếu hoặc không có chuỗi α globin gọi là Alpha thalassemia, thiếu hoặc không có chuỗi β globin gọi là Beta thalassemia.

- Bệnh cũng có thể do gen globin đột biến để tạo ra một chuỗi globin có cấu trúc khác gọi là bệnh huyết sắc tố bất thường, trong đó HbE và Hb Constant Spring (HbCs) rất phổ biến ở Việt Nam. Thalassemia và bệnh huyết sắc tố bất thường có thể phối hợp với nhau như Beta thalassemia /HbE, Alpha thalassemia/HbCs (HbH, HbCs). Gen quy định tổng hợp chuỗi α globin nằm trên nhiễm sắc thể (NST) 16, mỗi NST có gen α1 globin và gen α2 globin. Gen quy định tổng hợp chuỗi không αglobin nằm trên NST 11, mỗi NST có một cụm gen gồm gen β, δ và γ globin.

3. Triệu chứng Thalassemia là bệnh mạn tính. Các hội chứng và triệu chứng thường gặp sau: - Hội chứng thiếu máu mạn: Mệt mỏi, da nhợt nhạt, chóng mặt, khó thở, mạch

nhanh…

- Hội chứng hoàng đảm: Vàng da, đau âm ỉ vùng hạ sườn, ăn uống kém… - Lách to, gan to. - Tăng sinh tạo máu phản ứng: Phì đại các xương dẹt làm biến dạng đầu, mặt như trán

dô, mũi tẹt, bướu chẩm…

- Quá tải sắt: Da xạm đen, khô tổn thương cơ quan như suy gan, suy nội tiết, suy tim… Thời gian xuất hiện: Mức độ rất nặng, gây phù thai, thường ở 3 tháng cuối của thai kỳ. Mức độ nặng, trẻ có biểu hiện thiếu máu sớm khi được vài tháng tuổi. Mức độ trung bình biểu hiện khi trẻ được 4-6 tuổi. Mức độ nhẹ, triệu chứng thiếu máu rất kín đáo, có thể được phát hiện khi có các bệnh lý khác kèm theo.

4. Cận lâm sàng - Tổng phân tích tế bào máu ngoại vi: Thiếu máu, hồng cầu nhỏ, nhược sắc, kích thước không đều, hình thái đa dạng như hình bia bắn, hình giọt nước, có thể có hồng cầu non ra máu ngoại vi hồng cầu lưới tăng.

- Sức bền thẩm thấu hồng cầu (Osmotic Fragility - OF): Tăng.

430

- Test DCIP (dichlorophenolindophenol): Dương tính khi có huyết sắc tố E. - Xác định thành phần huyếtsắc tố: Có Hb bất thường hoặc thay đổi tỷ lệ thành phần

Hb.

- Xác định đột biến gen globin: Phát hiện các đột biến trên gen globin. - Sinh hóa máu: ₊ Bilirubin toàn phần tăng, bilirubin gián tiếp tăng. ₊ Biểu hiện tình trạng thừa sắt: Sắt huyết thanh tăng, ferritin tăng, độ bão hòa

transferin tăng...

₊ Có thể thay đổi chỉ số hormon (biểu hiện của suy tuyến nội tiết): Tuyến yên (LH, GH, ACTH, FSH, ...), tuyến sinh dục (FSH, Estradiol, progesterol, prolactin, testosterol, Gn-RH, IGFI, IGFBP-3…), tuyến giáp (T3, T4, FT3, FT4, TSH), tuyến cận giáp (PTH, calcitonin), tụy nội tiết (Insulin, peptid C, Fructosamin, HbA1C).

₊ Có thể thay đổi các chỉ số: Glucose, GOT, GPT, photphatase kiềm, GGT, Ure, creatinin, acid uric, Protein, Albumin, Globulin, LDH, Canxi, Phosphate, Magne, Vitamin B12, Acid folic.

- Những xét nghiệm để giúp phòng ngừa và phát hiện biến chứng: ₊ Định nhóm máu hệ ABO, Rh trước khi truyền máu lần đầu. ₊ Test Coombs trực tiếp, gián tiếp. ₊ Sàng lọc kháng thể bất thường trước mỗi lần truyền máu. ₊ Định danh kháng thể bất thường (khi sàng lọc kháng thể bất thường dương tính) ₊ Xác định hiệu giá kháng thể miễn dịch (nếu có điều kiện thực hiện được). ₊ Sàng lọc virus lây qua đường truyền máu: HBsAg (cho người bệnh truyền máu lần đầu, hoặc có tiền sử truyền máu mà HBsAg (-) cách đó trên 30 ngày) anti-HCV, anti HIV (cho người bệnh truyền máu lần đầu, hoặc có tiền sử truyền máu mà kết quả trước đó antiHCV, anti HIV (-) trên 90 ngày).

₊ Đếm bản coppy HCV (nếu HCV dương tính), HBV (nếu HBsAg dương tính). ₊ Đông máu: Bộ xét nghiệm đông máu huyết tương (Fibrinogen, PT, APTT, TT) ₊ Xét nghiệm một số yếu tố đông máu: Protein C, Protein S, AT III, yếu tố II, V, VII, X, D-dimer, Rotem… (tùy theo tình trạng lâm sàng của người bệnh mà có những chỉ định cụ thể).

₊ Siêu âm ổ bụng: Gan, lách, mật... ₊ Siêu âm hạch nếu có các bất thường nghi ngờ trên lâm sàng. ₊ Siêu âm tinh hoàn, buồng trứng, tử cung. ₊ Siêu âm mạch trong các trường hợp nghi ngờ có huyết khối, tắc mạch hoặc các

biểu hiện lâm sàng bất thường khác.

₊ Chụp cộng hưởng từ gan, tim để đánh giá mức độ quá tải sắt tại gan và tim (1

lần/năm).

₊ X-Quang xương: Đặc biệt các xương dẹt (xương sọ, xương sườn, khung chậu, cột

sống thắt lưng…), xương bàn tay.

₊ Đo mật độ xương trung ương (cổ xương đùi, đốt sống thắt lưng…). ₊ Nội soi đường tiêu hóa trong các trường hợp nghi ngờ có tổn thương.

431

₊ Điện tâm đồ. ₊ Siêu âm tim. ₊ Chụp cộng hưởng từ hạt nhân: Đánh giá biến chứng sinh máu ngoài tủy tại các vị

trí nghi ngờ có chèn ép.

5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định bệnh - Triệu chứng lâm sàng: Hội chứng thiếu máu, hội chứng hoàng đảm, gan, lách to. - Xét nghiệm: Thiếu máu nhược sắc hồng cầu nhỏ, bất thường thành phần huyết sắc

tố và /hoặc có đột biến gen globin.

5.2. Chẩn đoán người mang gen - Lâm sàng: Không có triệu chứng có thể quan hệ huyết thống với người bệnh. - Xét nghiệm: + Tổng phân tích tế bào máu ngoại vi: Hb giảm nhẹ hoặc bình thường, hồng cầu nhỏ

MCV giảm, nhược sắc MCH giảm, kích thước không đều (RDW > 14%).

+ Sức bền thẩm thấu hồng cầu: Tăng. + Test DCIP: Dương tính trong bệnh huyết sắc tố E. + Xác định thành phần huyết sắc tố: Có Hb bất thường hoặc thay đổi thành phần Hb + Xác định đột biến gen globin: Phát hiện các đột biến, kiểu đột biến trên gen globin + Sinh hóa máu: Sắt, ferritin huyết thanh bình thường hoặc tăng. 5.3. Chẩn đoán thể bệnh a. Alpha thalassemia - Xét nghiệm thành phần huyết sắc tố có Hb Bart’s và/hoặc HbH. - Và/ hoặc xét nghiệm DNA: Có đột biến gen alpha globin. b. Beta thalassemia - Xét nghiệm thành phần huyết sắc tố có HbA2 tăng và/ hoặc HbF tăng. - Và/hoặc xét nghiệm DNA: Có đột biến gen beta globin. c. Bệnh huyết sắc tố bất thường - Bệnh huyết sắc tố bất thường (chuỗi α globin): Xét nghiệm thành phần huyết sắc tố có HbCs hay Hb Quong Sze (HbQs), Hb Pakse. Và/hoặc xét nghiệm DNA: Có đột biến điểm trên gen α globin.

- Bệnh huyết sắc tố bất thường (chuỗi β globin): Xét nghiệm thành phần huyết sắc tố có HbS (hồng cầu hình liềm) hay HbE, HbC. Và/ hoặc xét nghiệm DNA: Có đột biến trên gen β globin như: Đột biến codon 26 (G>A) tạo HbE, codon 6 (A>T) tạo HbS, codon 6 (G>A) tạo HbC…

- Phối hợp thalassemia với bệnh huyết sắc tố bất thường: Khi xét nghiệm có cả đặc điểm của thalassemia và bệnh huyết sắc tố bất thường. Ở Việt Nam thường gặp là beta thalasemia phối hợp với huyết sắc tố E và alpha-thalasemia phối hợp với huyết sắc tố HbCs.

6. Biến chứng a. Quá tải sắt

432

- Sinh hóa máu: Dựa vào chỉ số Ferritin huyết thanh để đánh giá chung tình trạng quá

tải sắt.

Mức độ qui tải sắt Bình thường Nhẹ Trung bình Nặng

Mức độ qui tải sắt

Bình thường Nhẹ Trung bình Nặng

Mức độ qui tải sắt Bình thường Nhẹ Trung bình Nặng

Ferritin (ng/ml) < 300 300 - 1000 1000 - 2500 ≥ 2500 - Chụp cộng hưởng từ hạt nhân gan (MRI): Đánh giá tình trạng nhiễm sắt tại gan. Sắt trong gan (LIC) (mg sắt/g gan khô) < 2 2 - 7 7 - 15 ≥ 15 (LIC: Liver Iron concentration - Nồng độ sắt trong gan) - Chụp cộng hưởng từ hạt nhân tim (MRI): Đánh giá tình trạng nhiễm sắt tại tim. MRI T2* (ms) > 20 15 - 20 10 - 15 < 10 (T2*: Là chỉ số đánh giá tình trạng nhiễm sắt tại tim qua kỹ thuật chụp cộng hưởng từ

đơn vị tính là ms (mili second - mili giây).

b. Suy tuyến nội tiết - Đái tháo đường: Cần theo dõi định kỳ 6 tháng/lần. - Với người bệnh đã bị đái tháo đường thì cần xét nghiệm định kỳ hàng tháng để đánh

giá hiệu quả điều trị.

- Tuyến yên: Cần theo dõi định kỳ 6 tháng/lần. - Tuyến sinh dục: Cần theo dõi định kỳ hàng năm, bắt đầu khi trẻ được 13 tuổi đối với

nữ và 14 tuổi đối với nam.

- Tuyến giáp, tuyến cận giáp: Cần theo dõi định kỳ hàng năm, bắt đầu khi người bệnh

được 15 tuổi.

c. Tổn thương gan - Xét nghiệm chức năng gan (định kỳ mỗi lần vào viện hoặc tối thiểu 3 tháng/lần). - HBsAg, anti- HCV theo quy định về chỉ định xét nghiệm. d. Tổn thương xương - Chụp XQ xương: Đặc biệt xương dẹt (xương sọ, xương sườn, khung chậu, cột sống

thắt lưng), xương bàn tay (đối với trẻ dưới 12 tuổi để đánh giá tốc độ trưởng thành).

- Đo mật độ xương trung ương: Cổ xương đùi, đốt sống thắt lưng.

433

e. Tổn thương tim mạch: Đo điện tâm đồ, siêu âm tim. Cần theo dõi và đánh giá lại định kỳ hàng năm, đối với trường hợp đã có biến chứng thì phải khám và làm xét nghiệm theo chỉ định.

f. Rối loạn đông cầm máu: Khi có biểu hiện lâm sàng nghi ngờ có rối loạn đông cầm

máu, đặc biệt là người bệnh đã cắt lách cần lưu ý tình trạng tắc mạch.

7. Điều trị 7.1. Điều trị cơ bản a. Truyền khối hồng cầu - Bắt đầu truyền khi: + Hb < 70g/L trong hai lần xét nghiệm cách nhau trên 2 tuần + Hb > 70g/L - 90g/L nhưng có các biến chứng như: Chậm phát triển, lách to nhiều,

biến dạng xương, sinh máu ngoài tủy.

- Với người bệnh mức độ nặng nên duy trì huyết sắc tố trước truyền khoảng 90 g/L. - Khoảng cách các đợt truyền máu: Mức độ nặng 2 - 5 tuần/đợt mức độ trung bình 1 -

3 tháng/đợt (để hạn chế tình trạng huyết sắc tố giảm xuống quá thấp).

b. Thải sắt: Deferrioxamin (tên khác là deferoxamine): - Liều lượng: Trẻ em 20 - 40 mg/kg/ngày Người lớn: 40 - 60 mg/kg/ngày - Cách dùng: Tiêm dưới da hoặc truyền tĩnh mạch liên tục 8 - 12 giờ/ngày, 5-6

ngày/tuần. Trường hợp quá tải sắt nặng thì dùng liên tục cả tuần.

c. Cắt lách - Nguyên tắc: Không khuyến khích việc cắt lách, cố gắng trì hoãn càng lâu càng tốt vì

sau cắt lách người bệnh có nguy cơ huyết khối, nhiễm trùng.

- Chỉ cân nhắc cắt lách trong các trường hợp sau: + Khi người bệnh tăng nhu cầu truyền máu > 200 ml/kg/năm để giữ Hb đạt > 90g/L

sau truyền (không kèm các nguyên nhân khác có thể làm giảm Hb).

+ Tăng tình trạng quá sắt (mặc dù người bệnh vẫn đang thải sắt theo phác đồ). + Lách quá to gây cản trở sinh hoạt hàng ngày hoặc gây đau cho người bệnh. + Giảm bạch cầu hoặc tiểu cầu do cường lách. - Lưu ý: + Không nên cắt lách cho trẻ dưới 5 tuổi. + Người bệnh nên được tiêm phòng các vắc xin phòng viêm phổi (Pneumococcal), viêm màng não mủ (Meningococcal), não mô cầu, cúm (hemophilus influenza typ B) trước khi cắt lách ít nhất 3 tuần. Nên tiêm nhắc lại vaccine phòng viêm phổi, viêm não sau mỗi 5 năm.

+ Người bệnh có nguy cơ nhiễm trùng cao nhất trong thời gian 1 - 4 năm ngay sau cắt

lách.

+ Người bệnh có nguy cơ huyết khối cao nhất trong thời gian 2 tuần đầu sau cắt lách

và trong suốt 6 tháng sau cắt lách.

7.2. Điều trị biến chứng Là một phần rất quan trọng để nâng cao tuổi thọ và chất lượng cuộc sống của người

bệnh.

434

- Hiện nay, hầu hết người bệnh thalassemia đều có từ một đến nhiều biến chứng, phổ biến là suy các tuyến nội tiết, viêm gan (C, B), suy gan, tổn thương xương, suy tim… Vì vậy, người bệnh cần được kiểm tra định kỳ, toàn diện để phát hiện sớm các biến chứng và được điều trị kịp thời, đầy đủ theo đúng phác đồ.

- Điều trị suy tuyến nội tiết bằng liệu pháp bổ sung hormon. - Điều trị suy gan, viêm gan do nhiễm HBV, HCV theo đúng phác đồ đặc hiệu. - Điều trị các biến chứng về xương khớp bằng thuốc bổ sung canxi, vitamin D và

bisphosphonate (theo phác đồ điều trị chống loãng xương).

- Điều trị suy tim, tăng áp lực động mạch phổi, rối loạn nhịp … theo phác đồ đặc

hiệu.

- Điều trị rối loạn đông máu tùy theo từng giai doạn và diễn biến cụ thể mà sử dụng

phác đồ phù hợp.

8. Chăm sóc điều dưỡng a. Giám sát và đánh giá tình trạng người bệnh - Theo dõi các dấu hiệu sinh tồn: Nhiệt độ, mạch, huyết áp, nhịp thở. - Đánh giá màu sắc da, niêm mạc: Nhận biết sớm các dấu hiệu thiếu máu. - Quan sát các triệu chứng: Mệt mỏi, khó thở, đau đầu, vàng da, sưng tấy... - Đánh giá hiệu quả điều trị: Theo dõi kết quả xét nghiệm máu, đáp ứng của người

bệnh với thuốc.

b. Truyền máu - Chuẩn bị: Kiểm tra nhóm máu, kiểm tra tương hợp máu, chuẩn bị dụng cụ truyền

máu.

- Thực hiện: Truyền máu theo đúng quy trình, theo dõi phản ứng truyền máu. - Sau truyền: Đánh giá tình trạng người bệnh, ghi nhận các phản ứng bất thường. c. Cộng tác với đội ngũ y tế - Báo cáo tình trạng người bệnh cho bác sĩ: Đề xuất các biện pháp chăm sóc phù hợp. - Tham gia hội đồng chăm sóc người bệnh: Đóng góp ý kiến vào quá trình điều trị 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Lắng nghe và chia sẻ: Giúp người bệnh giải tỏa tâm lý, giảm căng thẳng. + Khuyến khích người bệnh tham gia các hoạt động xã hội: Giúp người bệnh hòa

nhập cộng đồng.

+ Hướng dẫn người bệnh về bệnh Thalassemia: Nguyên nhân, triệu chứng, biến

chứng, cách phòng ngừa.

+ Hướng dẫn người bệnh cách tự chăm sóc tại nhà: Theo dõi sức khỏe, dùng thuốc

- Vệ sinh: + Vệ sinh da sạch sẽ: Ngăn ngừa nhiễm trùng. + Dưỡng ẩm da: Ngăn ngừa khô da, nứt nẻ. + Bảo vệ da khỏi ánh nắng mặt trời: Sử dụng kem chống nắng, mặc quần áo dài tay.

đúng cách.

435

+ Hướng dẫn người bệnh vệ sinh răng miệng đúng cách: Chải răng ít nhất 2 lần/ngày,

dùng chỉ nha khoa.

+ Khám răng định kỳ: Phát hiện và điều trị sớm các bệnh về răng miệng. - Vận động-PHCN: + Khuyến khích người bệnh vận động nhẹ nhàng: Tập thể dục đều đặn giúp tăng

cường sức khỏe.

+ Theo dõi tình trạng người bệnh trong khi vận động: Ngừng vận động nếu người

bệnh có dấu hiệu mệt mỏi. - Chế độ dinh dưỡng: + Tư vấn chế độ ăn: Bổ sung đầy đủ chất dinh dưỡng, hạn chế thực phẩm giàu sắt. + Giúp người bệnh xây dựng thực đơn: Đa dạng, cân đối các nhóm thực phẩm. 9.2. Phòng bệnh - Người bệnh thalassemia cần được khám và điều trị định kỳ để hạn chế các biến

chứng của bệnh.

- Người bệnh và người mang gen bệnh thalassemia cần được tư vấn để không sinh ra

con bị bệnh Thalassemia. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây ra bệnh Thalassemia. 2. Triệu chứng của bệnh Thalassemia. 3. Chế độ dinh dưỡng, vệ sinh trong quá trình điều trị Thalassemia. Tài liệu tham khảo 1. Hệ thống bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, bệnh thalassemia: nguyên nhân, triệu

chứng, chẩn đoán và phòng ngừa, https://tamanhhospital.vn/benh-thalassemia/, 2023.

436

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH SUY TỦY

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của bệnh suy tủy. 2. Chăm sóc người bệnh suy tủy. II. Nội dung 1. Đại cương - Suy tủy xương là một hội chứng lâm sàng được biểu hiện như giảm hồng cầu, bạch cầu hạt và tiển cầu trong máu, đồng thời tủy xương bị thay thế bằng mô mỡ và giảm các tế bào đầu dòng tạo máu. Tủy xương là nơi tạo ra các loại tế bào máu bao gồm bạch cầu, hồng cầu và tiểu cầu. Bạch cầu trưởng thành, đặc biệt là bạch cầu hạt trung tính có vai trò bảo vệ cơ thể chống lại các tác nhân gây nhiễm như vi trùng, vi rút, ký sinh trùng. Hồng cầu trưởng thành giúp đem oxy tới các mô trong cơ thể. Tiểu cầu có vai trò trong quá trình đông cầm máu... Đó là tình trạng chức năng tủy xương bị suy giảm.

- Năm 1888: bác sĩ người Đức Paul Ehrlich mô tả trường hợp bệnh suy tủy đầu tiên.

Năm 1904: Bác sĩ người Pháp Anatole Chauffard đặt tên bệnh là suy tủy.

- Bệnh có ở khắp nơi trên thế giới. tỉ lệ mắc bệnh thay đổi tùy vùng. Ở nước ta, bệnh suy tủy chiếm xuất độ thứ ba trong các bệnh lý về máu và hệ tạo máu, sau ung thư máu cấp và xuất huyết giảm tiểu cầu. Hàng năm trên thế giới có khoảng 2-5 trường hợp bệnh mới trong một triệu dân trong một năm. Tỷ lệ bệnh cao nhất ở tuổi 15-25, kế đến là 65-69 tuổi. Tỉ lệ bệnh tương đương giữa nam và nữ.

2. Nguyên nhân - Bệnh do di truyền: + Di truyền: Bệnh Fanconi, Hội chứng Shwachman-Diamond, + Rối loạn tạo sừng bẩm sinh, Hội chứng Diamond-Blackfan... - Mắc phải: + Một số thuốc thông dụng như thuốc giảm đau, kháng viêm, hạ áp, chống loạn nhịp,

kháng giáp, kháng sinh đặc biệt là chloramphenicol…

+ Các hóa chất: benzene, các hydrocarbon có gắn clo, các phosphate hữu cơ... + Nhiễm siêu vi: Epstein-Barr, non-A, non-B, non-C, non-D, non-E, non-G,

Parvovirus, HIV.

+ Bệnh tiểu huyết sắc tố kịch phát về đêm + Một số rối loạn tự miễn: bệnh tuyến giáp miễn dịch, viêm khớp dạng thấp, lupus, thai kỳ. Tuy nhiên, khoảng 70% các trường hợp là vô căn: do các đột biến gen có tính nhạy cảm.

3. Triệu chứng - Các triệu chứng khởi đầu của suy tủy có thể diễn tiến từ từ, biểu hiện tùy theo độ

nặng của bệnh.

- Bệnh nhân có hội chứng thiếu máu:

437

+ Da xanh. + Niêm mạc nhợt. + Lòng bàn tay trắng bệch. + Móng tay nhợt có khía, dễ gãy. + Hồi hộp, đánh trống ngực, hoa mắt chóng mặt. + Nhịp tim nhanh, có tiếng thổi tâm thu cơ năng. + Nếu tình trạng thiếu máu nặng, bệnh nhân có thể ngã, ngất xỉu khi gắng sức. - Hội chứng xuất huyết:

Đặc điểm xuất huyết mang tính chất do giảm tiểu cầu. Tuỳ theo mức độ tiểu cầu giảm mà bệnh nhân có biểu hiện xuất huyết dưới da, niêm mạc, có thể xuất huyết đường tiêu hoá, xuất huyết não, màng não…Đôi khi tiểu cầu giảm dưới 10 x109/lít, bệnh nhân vẫn chưa có xuất huyết. - Hội chứng nhiễm khuẩn:

Bệnh nhân có thể có sốt và biểu hiện nhiễm trùng cơ quan khác như viêm mũi họng, viêm phổi, viêm da mô mềm hoặc nhiễm khuẩn huyết. Hiếm khi thấy gan, lách, hạch to trong suy tủy xương 4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm máu: + Huyết đồ: Giảm 3 dòng tế bào máu ngoại vi, mức độ thay đổi. Đôi khi khởi đầu chỉ

giảm 1 dòng, và các dòng khác giảm sau vài ngày đến vài tuần.

+ Thiếu máu đẳng sắc, đẳng bào. Hồng cầu lưới thấp, không đáp ứng tương xứng với

tình trạng thiếu máu.

+ Nồng độ các yếu tố tăng trưởng tạo máu tăng + Nồng độ sắt huyết thanh cao, độ thanh thải sắt kéo dài. - Xét nghiệm tủy: + Tủy đồ: mật độ tế bào tủy giảm theo nhiều mức độ khác nhau. + Sinh thiết tủy: là xét nghiệm bắt buộc để chẩn đoán xác định. Tủy nghèo tế bào,

nhiều mô mỡ và mô liên kết.

+ Phân tích di truyền học tế bào bình thường. - MRI giúp phân biệt tủy mỡ và các tế bào tạo máu. 5. Chẩn đoán: Dựa vào triệu chứng lâm sàng và các xét nghiệm cận lâm sàng 6. Biến chứng - Suy tủy xương thể nặng có tỷ lệ tử vong 25% trong vòng 4 tháng đầu và 50% trong vòng 1 năm nếu bệnh nhân không được ghép tủy. Ghép tế bào gốc có tỷ lệ đáp ứng chung khoảng 70%.

- Điều trị thuốc ức chế miễn dịch cho kết quả tương tự ghép tủy trong suy tủy vô căn hay do thuốc, nhưng sau 10 năm thì 40% số người bệnh này tiến triển thành bệnh đái huyết sắc tố kịch phát ban đêm, rối loạn sinh tủy, bạch cầu cấp dòng tủy.

7. Điều trị 7.1 . Điều trị nguyên nhân:

438

- Cách ly người bệnh ra khỏi môi trường độc hại nghi ngờ là nguyên nhân chính gây

ra bệnh (hóa chất, tia xạ …).

- Ngưng những thuốc có thể gây suy tủy. 7.2 . Điều trị nâng đỡ: - Thiếu máu: + Truyền Hồng cầu lắng + Truyền máu nhiều lần khi thiếu máu nặng + Đối với những người bệnh không ghép tủy, tốt nhất là truyền tiểu cầu của thân

nhân.

- Xuất huyết: + Chỉ truyền tiểu cầu khi có chảy máu hay khi có nhiễm trùng hệ thống. + Nếu kháng tiểu cầu do truyền lâu dài: có thể dùng gamma globulin liều cao tĩnh

mạch.

- Nhiễm trùng: + BN sốt: cần cấy máu, phân, nước tiểu, phết họng, các sang thương nghi ngờ… + Nếu sốt kéo dài mà cấy máu (-): dùng thêm kháng nấm. 7.3 . Điều trị đặc hiệu: - Ghép tủy: + Dị ghép tế bào gốc tạo máu từ anh chị em ruột phù hợp tổ chức có thể chữa khỏi

suy tủy.

+ Máu cuống rốn là nguồn tế bào gốc dùng ghép cho trẻ em. - Thuốc ức chế miễn dịch: làm giảm các tế bào T gây độc tế bào, ức chế các tế bào

lymphoT như: thuốc ATG, ALG…

- Cắt lách: không làm tăng sự tạo máu, nhưng làm tăng bạch cầu hạt trung tính và tiểu cầu, đồng thời cải thiện đời sống hồng cầu và tiểu cầu truyền vào, ngày nay hiếm áp dụng.

8 . Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng, truyền máu đầy đủ và kịp thời. - Theo dõi việc dùng thuốc và phản ứng phụ khi dùng thuốc. - Theo dõi tri giác, tình trạng tinh thần của người bệnh - Theo dõi và chăm sóc tình trạng thiếu máu: Lấy mạch, nhiệt độ, huyết áp, nhịp thở, quan sát tình trạng xuất huyết, màu sắc da niêm mạc, theo dõi tình trạng nôn, tính chất của chất nôn, tính chất nước tiểu, tình trạng đau bụng, tính chất phân (màu sắc, số lượng, số lần…)

- Chăm sóc chống nhiễm trùng: tuân thủ chế độ vô khuẩn. - Đặt bệnh nhân nằm nghỉ ngơi tại giường, hạn chế đi lại trong giai đoạn giảm tiểu

cầu, thiếu máu.

- Cho bệnh nhân ăn qua sonde/đường truyền tĩnh mạch trong giai đoạn nặng (nếu có). 9 . Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1 . Chăm sóc cơ bản - Tinh thần:

439

+ Động viên người bệnh tuân thủ điều trị, Bệnh nhân nghỉ ngơi tránh đi lại nhiều.

Người bệnh nên ở phòng thoáng mát, yên tĩnh tránh căng thẳng, stress

+ Thực hiện theo hướng dẫn của Bác sỹ và Điều dưỡng trong quá trình điều trị và

chăm sóc

- Vệ sinh: + Vệ sinh thân thể thay quần áo sạch, giữ gìn giường bệnh gọn gằng thoáng mát, sạch

sẽ

+ Vệ sinh răng miệng: Nên dùng bàn chải mềm để tránh gây chảy máu chân răng, lợi

và niêm mạc miệng. - Vận động: + Dặn người nhà cho bệnh nhân nghỉ ngơi tuyệt đối tại giường trong gia đoạn thiếu máu nặng, không di chuyển người bệnh, để người bệnh nằm ngửa, nghiêng về một bên nếu xuất huyết, đầu thấp tránh kê cao gối, tránh để người bệnh nằm nơi có gió lùa, nếu cần thiết có thể quấn chăn để giữ ấm cơ thể người bệnh

+ Trong giai đoạn ổn định: người nhà giúp người bệnh xoa bóp, xoay trở tại chỗ, hạn chế di chuyển nhiều và vận động mạnh, không được gắng sức, có thể đi lại nhẹ nhàng để thư giãn.

- Chế độ dinh dưỡng: + Chế độ ăn của bệnh nhân phải đảm bảo vệ sinh mức cao nhất để tránh nhiễm trùng nên. Thức ăn nên được nấu chín và không để tồn lưu quá thời gian cho phép. Người bệnh nên ăn thức ăn mềm, dễ tiêu.

+ Chế độ ăn nên cân đối về dinh dưỡng. Tránh ăn quá nhiều muối, mỡ và tinh bột do

trong quá trình điều trị có sử dụng corticoid có nguy cơ tăng cân và các dụng phụ khác.

+ Hạn chế thức ăn chứa nhiều sắt như các loại thịt đỏ, rau có màu xanh đậm. Nên sử

dụng các loại thịt trắng, rau có màu đỏ, trắng hoặc vàng.

9.2 . Phòng bệnh - Hạn chế tiếp xúc với các nguồn tác nhân gây nguy cơ bệnh như: virus, hóa chất độc

hai, thuốc trừ sâu, diệt cỏ.

- Ăn uống khoa học, thường xuyên thể dục thể thao - Thăm khám sức khỏe định kỳ 6 tháng- 1 năm/lần để có thể phát hiện sớm các bất

thường trong cơ thể.

- Bệnh nhân nên tuân thủ đúng theo lịch hẹn khám của bác sỹ điều trị, không nên tái khám quá hẹn để tránh hiện tượng thiếu máu nhiều. Khi có các biểu hiện bất thường như sốt, chảy máu, mệt mỏi khác thường nên đi khám lại ngay

- Cho đến hiện tại vẫn chưa có phương pháp hoặc thuốc Đông y nào chứng minh được tính hữu hiệu trong điều trị suy tuỷ xương nên phương pháp điều trị này không được khuyến cáo cho người bệnh.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của bệnh suy tủy? 2. Cách chăm sóc người bệnh suy tủy? 3. Cách phòng bệnh suy tủy?

440

https://bthh.org.vn/74/benh-xuat-huyet-giam-tieu-cau-245.html, 2022.

Tài liệu tham khảo 1. Bộ y tế “Hướng dẫn chẩn đoán điều trị các bệnh tự miễn”. 2. Tài liệu giáo dục sức khỏe bệnh viện Huyết học Trung ương. 3. Bệnh lý huyết học - Bệnh xuất huyết giảm tiểu cầu - Trần Thị Thiên Kim

441

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH XUẤT HUYẾT GIẢM TIỂU CẦU

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của bệnh xuất huyết giảm tiểu cầu. 2. Chăm sóc người bệnh xuất huyết giảm tiểu cầu. II. Nội dung 1. Đại cương - Tiểu cầu là: + Máu là một loại dịch trong cơ thể gồm hai thành phần: + Thành phần chất lỏng gọi là huyết tương. + Thành phần tế bào bao gồm các tế bào hồng cầu tạo nên màu đỏ của máu, các tế bào

bạch cầu màu trắng và các tế bào tiểu cầu màu vàng.

+ Hồng cầu: cung cấp chất dinh dưỡng và khí Oxy cho mô, tế bào. + Bạch cầu: chống lại vi khuẩn bảo vệ cơ thể. + Tiểu cầu: giúp đông máu khi cơ thể có vết thương, ngăn cản sự chảy máu. - Bệnh Xuất huyết giảm tiểu cầu là bệnh gì? + Bệnh xuất huyết giảm tiểu cầu là tên gọi tắt của Bệnh Xuất huyết giảm tiểu cầu miễn dịch là một loại bệnh lý miễn dịch. Bình thường khi cơ thể bị vật lạ xâm nhập, ví dụ như vi trùng, vi rút, ký sinh trùng…, tế bào bạch cầu sẽ tạo ra một chất gọi là kháng thể để chống lại các vật lạ này.

+ Khi mắc bệnh tự miễn, cơ thể nhận diện lầm một cơ quan, bộ phận nào đó trong cơ thể mình là vật lạ và tự sinh ra kháng thể để chống lại cơ quan, bộ phận đó. Trong trường hợp này cơ thể người bệnh tự sinh ra kháng thể chống lại tiểu cầu. Các kháng thể này gắn vào tiểu cầu và làm tiểu cầu bị phá hủy ở lách, hậu quả là giảm số lượng tiểu cầu trong máu, cơ thể sẽ dễ bị chảy máu với một tác động nhẹ.

+ Chỉ số tiểu cầu bình thường từ 150-450 G/l, nếu tiểu cầu dưới 100 G/l được gọi là giảm tiểu cầu. Tiểu cầu là tế bào máu cần thiết để cầm chảy máu. Nếu không đủ số lượng tiểu cầu trong máu bệnh nhân sẽ dễ bầm tím, xuất huyết hoặc không thể cầm máu khi có vết thương, nhổ răng, kinh nguyệt…

+ Các triệu chứng xuất huyết khi có tiểu cầu thấp dưới 20 G/l, thậm chí số lượng tiểu cầu 10 G/l mới xuất huyết. Nếu bệnh nhân cần phẫu thuật tiểu cầu phải đạt ít nhất 50 G/l. + Một vài bệnh nhân có các tình trạng tự miễn khác như viêm khớp dạng thấp, nhiễm khuẩn như virus HBV và HIV, lupus ban đỏ hệ thống… thường gặp ở nữ nhiều hơn nam và diễn biến khác nhau giữa bệnh ở người lớn và ở trẻ em. Trẻ em thường bị bệnh sau nhiễm virus và phần lớn sẽ hồi phục. Bệnh ở người lớn luôn cần phải điều trị.

2. Nguyên nhân - Di truyền: + Bệnh Fanconi, Hội chứng Shwachman-Diamond + Rối loạn tạo sừng bẩm sinh, Hội chứng Diamond-Blackfan.

442

- Mắc phải: ₊ Tiểu cầu bị mắc kẹt: Lá lách là một cơ quan nhỏ có kích thước bằng nắm tay nằm ngay bên dưới khung xương sườn ở bên trái của bụng. Thông thường, lá lách hoạt động để chống nhiễm trùng và lọc các chất không mong muốn ra khỏi máu. Lá lách to chứa quá nhiều tiểu cầu do đó làm giảm số lượng tiểu cầu trong tuần hoàn.

- Giảm sản xuất tiểu cầu: + Tiểu cầu được sản xuất trong tủy xương, các yếu tố có thể làm giảm sản xuất tiểu

cầu bao gồm:

+ Bệnh bạch cầu, suy tủy và các bệnh ung thư khác, Một số loại thiếu máu. + Nhiễm virus chẳng hạn như viêm gan C hoặc HIV. + Thuốc hóa trị và xạ trị. + Uống nhiều rượu. - Tăng phân hủy tiểu cầu: Một số tình trạng có thể khiến cơ thể sử dụng hết hoặc phá hủy tiểu cầu nhanh hơn so

với sản xuất, do đó dẫn đến tình trạng thiếu tiểu cầu như:

+ Giảm tiểu cầu do mang thai: thường nhẹ và cải thiện ngay sau khi sinh con. + Giảm tiểu cầu miễn dịch: hệ thống miễn dịch của cơ thể tấn công nhầm và phá hủy tiểu cầu xảy ra khi mắc các bệnh tự miễn dịch, chẳng hạn như lupus và viêm khớp dạng thấp.

+ Vi khuẩn trong máu: nhiễm khuẩn nghiêm trọng liên quan đến máu (nhiễm khuẩn

huyết) có thể phá hủy tiểu cầu.

+ Xuất huyết giảm tiểu cầu huyết khối: đây là một tình trạng hiếm gặp xảy ra khi các cục máu đông nhỏ đột ngột hình thành khắp cơ thể, vì vậy sử dụng hết số lượng lớn tiểu cầu.

+ Hội chứng urê huyết tán huyết: chứng rối loạn hiếm gặp này khiến lượng tiểu cầu

giảm mạnh, phá hủy các tế bào hồng cầu và làm suy giảm chức năng thận.

+ Thuốc: một số loại thuốc có thể làm giảm số lượng tiểu cầu trong máu như heparin, quinine, kháng sinh có chứa sulfa và thuốc chống co giật. Không những thế thuốc có thể làm rối loạn hệ thống miễn dịch và phá hủy tiểu cầu.

3. Triệu chứng Các triệu chứng của bệnh lý này khác nhau tùy từng giai đoạn tiến triển: - Triệu chứng xuất huyết suy giảm tiểu cầu tình trạng nhẹ: + Xuất huyết dưới da dưới dạng chấm nhỏ li ti, dạng nốt như muỗi đốt hoặc thành đám, mảng lớn, khu trú ở một vài nơi hoặc rải rác khắp người; xuất huyết niêm mạc như chảy máu nướu răng, chảy máu cam, giác mạc.

+ Tình trạng này chuyên biệt ở mỗi bệnh nhân nên có thể gặp phải nhiều triệu chứng,

ít triệu chứng hoặc một số trường hợp bệnh nhân chỉ gặp phải một vài triệu chứng nhẹ.

+ Tuy nhiên bất kể với tình trạng thế nào nếu để kéo dài thì căn bệnh này đều có thể dẫn tới những biến chứng nguy hiểm ảnh hưởng đến sức khỏe, trong đó có xuất huyết não.

443

- Triệu chứng xuất huyết suy giảm tiểu cầu tình trạng nặng có thể xuất huyết bất kỳ

nơi nào như chảy máu đường tiêu hóa; tiết niệu, sinh dục…

4. Cận lâm sàng - Công thức máu toàn bộ (CBC): Để kiểm tra mức tiểu cầu cũng như mức bạch cầu

và hồng cầu.

- Phết máu ngoại vi: Kiểm tra tiểu cầu dưới kính hiển vi. - Xét nghiệm cục máu đông: là đo thời gian máu đông lại. Các xét nghiệm này bao gồm xét nghiệm thời gian thromboplastin từng phần (PTT) và xét nghiệm thời gian prothrombin (PT).

- Sinh thiết tủy xương: Nếu xét nghiệm máu cho thấy số lượng tiểu cầu thấp, thì bác

sĩ có thể chỉ định làm sinh thiết tủy xương.

- Ngoài ra có thể làm các xét nghiệm để chẩn đoán nguyên nhân: xét nghiệm kháng

nguyên viêm gan siêu vi, HIV, xét nghiệm miễn dịch, siêu âm bụng khảo sát lách.

5. Chẩn đoán: Dựa vào triệu chứng lâm sàng và các xét nghiệm. Giảm tiểu cầu miễn dịch nguyên phát là một chẩn đoán loại trừ dựa vào các triệu chứng lâm sàng điển hình, số lượng tiểu cầu máu ngoại vi giảm đơn độc; xét nghiệm tủy đồ có số lượng mẫu tiểu cầu bình thường hoặc tăng, hình thái bình thường; các dòng hồng cầu và bạch cầu hạt bình thường, không có tế bào ác tính.

6. Biến chứng - Giảm tiểu cầu dưới 20.000 có thể gây bầm tím, xuất huyết hoặc không thể cầm máu

khi có vết thương.

- Biến chứng nguy hiểm nhất khi Giảm tiểu cầu nghiêm trọng (< 10.000) có thể gây

xuất huyết não - màng não, thậm chí tử vong nếu không được can thiệp kịp thời.

7. Điều trị 7.1 Điều trị đặc hiệu - Người bệnh không cần điều trị đặc hiệu khi số lượng tiểu cầu > 50 G/l và trên lâm sàng bệnh nhân không có triệu chứng xuất huyết, nhiễm trùng, hoặc bệnh nhân không có chỉ định can thiệp phẫu thuật.

- Bắt đầu điều trị khi tiểu cầu < 30G/l và/ hoặc có xuất huyết hoặc cần can thiệp phẫu

thuật.

+ Nhóm thuốc điều trị cơ bản là Corticoid: Methylprednisolone, Prednisolone, Dexamethasone (Với trường hợp xuất huyết nặng đe dọa tính mạng như xuất huyết não, xuất huyết tạng phải điều trị thuốc Corticoid liều cao và Gamma globulin tĩnh mạch).

+ Điều trị thuốc Corticoid trong thời gian ngắn thường không có tác dụng phụ đáng kể. Tuy nhiên, khi dùng Corticoid trong thời gian kéo dài có thể gây ra một số tác dụng phụ như tăng cân, giữ nước, mất ngủ, tăng huyết áp, đái tháo đường, loãng xương, đục thủy tinh thể, stress, nhiễm trùng… Đặc biệt khi dùng thuốc kéo dài mà bệnh nhân tự ý dừng thuốc đột ngột sẽ gây ra suy thượng thận cấp (rối loạn tiêu hóa, rối loạn tâm thần, trụy tim mạch…). Vì vậy, bệnh nhân không nên tự ngừng thuốc.

+ Corticoid cần được giảm liều từ từ để cơ thể có thời gian điều chỉnh, đôi lúc bệnh nhân sẽ cảm thấy mệt mỏi khi giảm liều. Các tác dụng phụ sẽ giảm dần khi giảm liều

thuốc điều trị. Bệnh nhân phải khám bệnh theo hẹn và tuân thủ điều trị của bác sỹ. Các bác sỹ sẽ điều chỉnh liều thuốc phù hợp để đảm bảo số lượng tiểu cầu an toàn và tối thiểu tác dụng phụ.

444

7.2 Điều trị hỗ trợ - Truyền khối tiểu cầu, khối hồng cầu (nếu có thiếu máu), thuốc cầm máu, thuốc

kháng sinh điều trị nhiễm trùng (nếu có).

- Cắt lách: Nếu bệnh nhân không đáp ứng, hoặc đáp ứng kém với Corticoid, đó là khi số lượng tiểu cầu không tăng dù đã điều trị Corticoid, hoặc bệnh nhân có đáp ứng với Corticoid nhưng có tái phát và bác sỹ không muốn dùng liều cao Corticoid kéo dài vì các tác dụng phụ; bệnh nhân sẽ được điều trị thêm các thuốc phối hợp như các thuốc ức chế miễn dịch, thuốc kháng thể đơn dòng (Rituximab), thuốc kích thích tăng tạo tiểu cầu (TPO-RA: Eltrombopag); hoặc bệnh nhân sẽ được điều trị phẫu thuật cắt lách. Phương pháp cắt lách nội soi tương đối an toàn, tỉ lệ đáp ứng tăng tiểu cầu là 70-80% và tỉ lệ giữ được đáp ứng lâu dài là 60-70%. Tuy nhiên, sau khi cắt lách, hệ miễn dịch của người bệnh sẽ suy yếu, có thể dễ bị nhiễm trùng. Chính vì vậy, người bệnh cần được tiêm phòng trước và sau khi cắt lách. Ở trẻ em, cắt lách được chỉ định với bệnh nhân > 5 tuổi.

- Rituximab: Đây là một loại thuốc kháng thể đơn dòng có tác dụng làm cơ thể giảm sinh các kháng thể miễn dịch; tỉ lệ đáp ứng điều trị 60% nhưng tỉ lệ giữ đáp ứng lâu dài khoảng chỉ 40%. Rituximab là thuốc đắt tiền và không giữ được đáp ứng trong thời gian dài.

- Thuốc kích thích tăng tạo tiểu cầu (Eltrombopag): Đây là một loại thuốc mới được chỉ định khi người bệnh kháng với các phương pháp khác (corticoid, globulin tĩnh mạch). Thuốc ít tác dụng phụ, dễ dung nạp, đem lại hiệu quả tốt cho bệnh nhân, tuy nhiên thuốc đắt tiền và dùng thường xuyên theo mức độ đáp ứng của người bệnh.

- Các thuốc ức chế miễn dịch khác: Azathioprin, cellcept, endoxan, neoral, dapson, hydroxychloroquin… là các thuốc có thể cân nhắc phối hợp điều trị với Corticoid khi bệnh nhân không đạt được đáp ứng điều trị.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Đặt bệnh nhân nằm nghỉ ngơi tuyệt đối tại giường khi xuất huyết, hạn chế đi lại

trong giai đoạn giảm tiểu cầu, thiếu máu.

- Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng, truyền máu đầy đủ và kịp thời. - Theo dõi việc dùng thuốc và phản ứng phụ khi dùng thuốc. - Theo dõi tri giác, tình trạng tinh thần của người bệnh. - Theo dõi và chăm sóc tình trạng thiếu máu: Lấy mạch, nhiệt độ, huyết áp, nhịp thở, quan sát tình trạng xuất huyết, màu sắc da niêm mạc, theo dõi tình trạng nôn, tính chất của chất nôn, tính chất nước tiểu, tình trạng đau bụng, tính chất phân (màu sắc, số lượng, số lần…).

- Chăm sóc chống nhiễm trùng: tuân thủ chế độ vô khuẩn.

445

- Cho bệnh nhân ăn qua sonde/đường truyền tĩnh mạch trong giai đoạn nặng (nếu có). - Đánh giá nguy cơ loét, xoay trở, chống loét, xoa bóp nhẹ các vùng tì đè nếu người

bệnh nằm lâu.

- Đánh giá, phòng chống nguy cơ té ngã. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dực sức khỏe 9.1 Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Động viên người bệnh tuân thủ điều trị, Bệnh nhân nghỉ ngơi tránh đi lại nhiều.

Người bệnh nên ở phòng thoáng mát, yên tĩnh tránh căng thẳng, stress.

+ Thực hiện theo hướng dẫn của Bác sỹ và Điều dưỡng trong quá trình điều trị và

chăm sóc.

- Vệ sinh: + Vệ sinh thân thể thay quần áo sạch, thay drap trải giường hàng ngày (lưu ý khi bệnh nhân thiếu máu nặng, xuất huyết xoay trở người bệnh nhè nhàng cho nằm đầu thấp nghiêng về một bên) giữ gìn giường bệnh gọn gàng thoáng mát, sạch sẽ.

+ Vệ sinh răng miệng: Nên dùng bàn chải mềm để tránh gây chảy máu chân răng, lợi

và niêm mạc miệng. - Vận động: + Dặn người nhà cho bệnh nhân nghỉ ngơi tuyệt đối tại giường trong gia đoạn thiếu máu nặng, không di chuyển người bệnh, để người bệnh nằm ngửa, nghiêng về một bên nếu xuất huyết, đầu thấp tránh kê cao gối, tránh để người bệnh nằm nơi có gió lùa, nếu cần thiết có thể quấn chăn để giữ ấm cơ thể người bệnh.

+ Trong giai đoạn ổn định: người nhà giúp người bệnh xoa bóp, xoay trở tại chỗ, hạn chế di chuyển nhiều và vận động mạnh, không được gắng sức, có thể đi lại nhẹ nhàng để thư giãn.

- Chế độ dinh dưỡng: + Chế độ ăn của bệnh nhân phải đảm bảo vệ sinh mức cao nhất để tránh nhiễm trùng nên. Thức ăn nên được nấu chín và không để tồn lưu quá thời gian cho phép. Người bệnh nên ăn thức ăn mềm, dễ tiêu.

+ Chế độ ăn nên cân đối về dinh dưỡng. Tránh ăn quá nhiều muối, mỡ và tinh bột do

trong quá trình điều trị có sử dụng corticoid có nguy cơ tăng cân và các dụng phụ khác.

+ Hạn chế thức ăn chứa nhiều sắt như các loại thịt đỏ, rau có màu xanh đậm. Nên sử

dụng các loại thịt trắng, rau có màu đỏ, trắng hoặc vàng.

+ Ăn thức ăn mềm, không ăn thức ăn cứng có khả năng gây chảy máu niêm mạc trong

miệng, không dùng tăm xỉa răng.

9.2 Phòng bệnh - Hạn chế dùng dụng cụ có các đầu, bề mặt sắc nhọn, cụ thể như dao, kéo, tua vít…Tốt hơn hết cần dùng găng tay khi có ý định sử dụng chúng nhằm hạn chế tất cả rủi ro gây thương tích cho bản thân.

446

- Tránh dùng cả những vật dụng có bề mặt sắc cạnh, sản phẩm nội thất cồng kềnh, ngay cả khi sàn nhà trơn cũng góp phần làm nên các nguy cơ cho các va chạm cho người bệnh và dễ dẫn đến bầm tím cơ thể.

- Bệnh nhân nên nghỉ ngơi hạn chế lao động nặng, thể dục thể thao quá sức. Hạn chế

đến những nơi đông người và nơi đang có dịch bệnh.

- Tránh tiếp xúc với hóa chất độc hại: Thuốc xịt côn trùng, thạch tín hay benzen. - Tránh tiếp xúc với những thức uống có cồn như bia, rượu. - Người bệnh nên ăn nhạt hơn bình thường để tránh giữ nước do dùng các thuốc Corticoid. Ăn thức ăn lành mạnh như trái cây, rau, các sản phẩm sữa ít béo, đậu, thịt nạc và cá giúp có nhiều năng lượng giúp chữa trị lành bệnh nhanh hơn.

- Tránh ăn các thức ăn cay nóng như ớt, tiêu, thức ăn có độ acid cao như dấm, chanh, các loại quả chua ảnh hưởng đến dạ dày, tránh ăn các đồ ăn đông lạnh, giảm ăn các loại như lúa mì trắng, gạo trắng và các thực phẩm đã qua tinh chế, không ăn thức ăn cứng như: ăn xương, ăn mía gây chảy máu chân răng. Vệ sinh thân thể, chăm sóc răng miệng, dùng các thuốc sát khuẩn miệng họng.

- Nhiều bệnh do virus như quai bị, sởi, rubella và thủy đậu có thể ảnh hưởng đến số lượng tiểu cầu nên cần tiêm ngừa các bệnh này là cách bảo vệ sức khỏe và tránh bị giảm tiểu cầu.

- Khi thời gian nằm viện ngắn, phải chú trọng đến kiến thức cho việc tự chăm sóc để khi người bệnh về nhà thì thân nhân có kiến thức chăm sóc cho người bệnh vì bệnh điều trị lâu dài.

- Khi về nhà nếu có hiện tượng bất thường về sức khỏe như: mệt mỏi, chảy máu chân răng, máu mũi, xuất huyết dưới da, đi ngoài phân đen, kinh nguyệt kéo dài… cần đi khám lại ngay.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của bệnh Xuất huyết giảm tiểu cầu? 2. Cách chăm sóc người bệnh Xuất huyết giảm tiểu cầu? 3. Cách phòng bệnh Xuất huyết giảm tiểu cầu? Tài liệu tham khảo 1. Bộ y tế “Hướng dẫn chẩn đoán điều trị các bệnh tự miễn”. 2. Tài liệu giáo dục sức khỏe bệnh viện Huyết học Trung ương. 3. Trần Thị Thiên Kim, Bệnh lý huyết học - Bệnh xuất huyết giảm tiểu cầu,

https://bthh.org.vn/74/benh-xuat-huyet-giam-tieu-cau-245.html, 2022.

447

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH GIÃN TĨNH MẠCH CHI DƯỚI

I.Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân của giãn tĩnh mạch chi dưới. 2. Triệu chứng của bệnh giãn tĩnh mạch chi dưới. 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh giãn tĩnh mạch chi dưới. II.Nội dung 1. Đại cương Suy giãn tĩnh mạch chi dưới hay còn gọi giãn tĩnh mạch chân là tình trạng máu ở hệ thống tĩnh mạch bị ứ lại ở chân, không đi lên tĩnh mạch chủ để trở về tim như bình thường. Tình trạng này làm tăng áp lực thủy tĩnh trong lòng tĩnh mạch khiến tĩnh mạch giãn ra. Nếu không được can thiệp điều trị kịp thời và đúng cách, tình trạng ứ trệ tĩnh mạch kéo dài gây rối loạn vi tuần hoàn, làm giảm tưới máu nuôi mô, dẫn đến biến đổi da và loét

Hậu quả là người bệnh sẽ gặp cảm giác nặng chân, nhức mỏi, phù chân, tê dị cảm, kiến bò, chuột rút về ban đêm…Thậm chí, những trường hợp nặng hơn các rối loạn tưới máu nuôi dưỡng chân có thể dẫn đến các biến chứng như chàm da, loét chân không lành… khiến việc điều trị kéo dài và khó khăn hơn. Suy giãn tĩnh mạch ở người trẻ có xu hướng tăng cao trong thời gian gần đây.

2. Nguyên nhân - Đứng hoặc ngồi lâu một tư thế. - Thừa cân, béo phì. - Mang thai nhiều lần. - Tuổi cao. - Yếu tố di truyền. - Suy giãn tĩnh mạch chi dưới thường gặp ở người trưởng thành, nữ giới có tỷ lệ mắc cao hơn nam giới, đặc biệt ở phụ nữ mang thai và người phải đứng lâu. Nữ giới có tỷ lệ mắc cao hơn, nguyên nhân được xác định là do ảnh hưởng của nội tiết tố nữ, thai nghén gây chèn ép cản trở máu tĩnh mạch. Một số ngành nghề, công việc như bán hàng, thợ dệt, may, chế biến thủy, hải sản, giáo viên…đòi hỏi phải đứng lâu có tỷ lệ người mắc bệnh cao hơn. Người béo phì, ít vận động hoặc làm việc mang vác nặng…cũng dễ bị giãn tĩnh mạch.

3. Triệu chứng - Ở giai đoạn đầu, biểu hiện bệnh thường không rõ ràng và thoáng qua. Người bệnh có cảm giác nặng chân, có thể thấy giày dép chật hơn bình thường. Trường hợp nặng hơn, người bệnh có thể thấy chân dễ mỏi, phù nhẹ khi đứng lâu ngồi nhiều, cảm giác như bị kim châm hay kiến bò vùng cẳng chân, chuột rút vào ban đêm…Người bệnh cũng có thể nhìn thấy mạch máu nhỏ li ti trên bề mặt da như mạng nhện (spider vein) hay lớn hơn và sâu hơn như dạng lưới ở lớp dưới da. Các biểu hiện trên có thể mất đi khi người bệnh

nghỉ ngơi, các tĩnh mạch giãn chưa nhiều, lúc giãn, lúc không nên người bệnh ít chú ý và dễ bỏ qua.

448

- Vào giai đoạn tiến triển, chân người bệnh bắt đầu có biểu hiện phù ở mắt cá hay bàn chân. Vùng cẳng chân xuất hiện thay đổi màu sắc da, biểu hiện của loạn dưỡng do máu tĩnh mạch ứ lâu ngày. Các tĩnh mạch căng giãn gây cảm giác đau tức chân, máu thoát ra ngoài mạch gây phù chân. Hiện tượng này không mất đi khi nghỉ ngơi, trường hợp nặng hơn có thể thấy các búi tĩnh mạch nổi to rõ trên da thường xuyên, các mảng máu bầm trên da…

- Khi giãn tĩnh mạch bước vào giai đoạn biến chứng, tĩnh mạch nông giãn to thành búi, bị viêm tạo huyết khối trong lòng. Kết hợp với tình trạng loét do thiểu dưỡng có thể tạo nên những ổ loét, nhiễm trùng…

4. Cận lâm sàng - Siêu âm Doppler tĩnh mạch chi dưới: phát hiện trào ngược, huyết khối. - Một số xét nghiệm loại trừ nguyên nhân khác (nếu cần). 5. Chẩn đoán - Chẩn đoán chủ yếu dựa vào lâm sàng và siêu âm Doppler. - Phân loại theo CEAP (C0–C6). 6. Biến chứng - Viêm da, loét da lâu lành. - Viêm tắc tĩnh mạch. - Hình thành cục máu đông, thuyên tắc phổi. - Giai đoạn tiến triển của suy giãn tĩnh mạch chi dưới: + Hệ thống được áp dụng phân chia theo CEAP (Clinical – Etiology – Anatomy – Pathophysiology), trong đó giai đoạn tiến triển bệnh và mức độ nặng trên lâm sàng được phân thành C1 - C6 như sau:

• C1: Giãn tĩnh mạch mạng nhện hay dạng lưới. • C2: Giãn tĩnh mạch lớn dưới da >3mm. • C3: Phù. • C4: Biến đổi cấu trúc da và mô dưới da (chàm). • C5: Loét có thể lành. • C6: Loét không lành.

7. Điều trị - Bảo tồn: thay đổi lối sống, tập luyện, kiểm soát cân nặng, mang vớ áp lực. - Điều trị nội khoa: các loại thuốc làm tăng độ vững bền thành tĩnh mạch như daflon, ginko biloba, rutin C giúp cải thiện triệu chứng và làm chậm quá trình tiến triển bệnh. Tuy nhiên, các thuốc này chỉ có tác dụng trong giai đoạn đầu của bệnh, hỗ trợ ổn định sau các điều trị laser hay sóng cao tần nội tĩnh mạch. Vật lý trị liệu với túi hơi tạo lực ép ngắt quãng theo tầng cùng với tập vận động cơ cẳng chân giúp tạo lưu thông tĩnh mạch tốt hơn, tăng cường vững bền thành mạch là những kỹ thuật cải thiện triệu chứng cũng như tình trạng bệnh.

- Loại bỏ tĩnh mạch nông bị bệnh.

449

- Suy giãn tĩnh mạch nông mức độ từ C2 đến C6 theo phân độ mô tả ở trên có chỉ định phẫu thuật hoặc laser hay sóng cao tần nội mạch nhằm mục đích loại bỏ tĩnh mạch nông bị bệnh.

- Phẫu thuật: + Stripping: Lột bỏ các tĩnh mạch nông bị giãn bằng một dụng cụ chuyên dùng luồn

trong lòng mạch được gọi là phẫu thuật Stripping.

+ CHIVA: Đây là tên viết tắt của kỹ thuật “Cure conservatrice et Hemodynamique de L’Insuffisance Veineuse en Ambulatoire”, là một phẫu thuật nhỏ với gây tê tại chỗ, chỉ cắt bỏ van bị tổn thương và lấy bỏ tĩnh mạch bàng hệ.

- Laser hay sóng cao tần RFA nội mạch. - Chích xơ tĩnh mạch. - Bơm keo sinh học. 8. Chăm sóc điều dưỡng – Hướng dẫn người bệnh nghỉ ngơi hợp lý, kê cao chân khi nằm. - Nhắc nhở tập luyện thường xuyên: đi bộ, nhón gót, gập duỗi cổ chân, tránh đứng

hoặc ngồi lâu một tư thế

- Theo dõi da chân, giữ vệ sinh, dưỡng ẩm. - Hỗ trợ người bệnh mang vớ áp lực đúng cách. - Giữ da chi dưới sạch, khô, tránh trầy xước. - Chăm sóc da khô, chàm: bôi kem dưỡng ẩm theo y lệnh. - Cho người bệnh dùng thuốc theo chỉ định: thuốc tăng trương lực thành tĩnh mạch

(Daflon, rutin, ginkgo biloba…), thuốc giảm đau nếu cần.

- Chuẩn bị và hỗ trợ bác sỹ: Siêu âm Doppler tĩnh mạch, can thiệp xâm lấn nếu có chỉ

định (laser, RFA, chích xơ, phẫu thuật).

- Theo dõi và phát hiện tác dụng phụ của thuốc. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Giải thích bệnh không nguy hiểm ngay nhưng có biến chứng nếu không điều trị. + Khuyến khích tuân thủ điều trị lâu dài. - Vệ sinh: + Giữ da chân sạch và khô, rửa chân hằng ngày bằng nước sạch, lau khô kỹ. + Tránh gãi, trầy xước da vì dễ gây viêm da, loét. + Không ngâm chân nước nóng lâu, không xoa bóp mạnh vùng tĩnh mạch giãn. + Khi có vết trầy xước hoặc loét: vệ sinh đúng cách, không tự ý bôi thuốc dân gian. + Mang giày dép mềm, vừa chân, tránh chật gây cản trở tuần hoàn. - Vận động - Phục hồi chức năng: + Đi bộ 30 phút/ngày. + Nhón gót, gập duỗi cổ chân thường xuyên. + Bơi lội, đạp xe nhẹ nhàng.

450

+ Không đứng/ngồi lâu, đổi tư thế sau 45 phút. Không ngồi bắt chéo chân, không mang

vác nặng.

+ Nghỉ ngơi nên kê cao chân. + Duy trì cân nặng hợp lý. - Chế độ dinh dưỡng: + Ăn nhiều chất xơ: rau xanh, trái cây…tránh táo bón. + Hạn chế muối, rượu bia. + Uống đủ nước. + Với người thừa cân, béo phì: cần giảm cân hợp lý. 9.2. Phòng bệnh - Mang vớ áp lực đúng chỉ định. - Tránh mặc quần bó, giày cao gót lâu dài. - Giữ cân nặng đúng chuẩn, tránh thừa cân. - Khám định kỳ để được theo dõi. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân bệnh giãn tĩnh mạch chi dưới 2. Triệu chứng nhận biết giãn tĩnh mạch chi dưới. 3. Cách phòng bệnh giãn tĩnh mạch chi dưới. Tài liệu tham khảo 1. European Society for Vascular Surgery (ESVS) Guidelines (2022). 2. Society for Vascular Surgery/American Venous Forum (SVS/AVF) Guidelines

(2023).

3. Tâm Anh Hospital, Suy giãn tĩnh mạch chi dưới: Nguyên nhân, dấu hiệu, cach

điều trị, https://tamanhhospital.vn/benh/suy-gian-tinh-mach-chi-duoi/, 11/06/2025.

451

Chương IX Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Cơ – xương – khớp

452

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM KHỚP DẠNG THẤP

I. Mục tiêu Giúp người bệnh hiểu được: 1. Nguyên nhân, triệu chứng của bệnh Viêm khớp dạng thấp. 2. Cách phòng bệnh Viêm khớp dạng thấp. II. Nội dung 1. Đại cương Viêm khớp dạng thấp (VKDT) là một bệnh lý tự miễn điển hình do cơ thể tự sinh ra những chất chống lại chính khớp và gây đau. Bệnh diễn biến mạn tính với các biểu hiện tại khớp, ngoài khớp và toàn thân ở nhiều mức độ khác nhau. Bệnh diễn biến phức tạp, gây hậu quả nặng nề do đó cần được điều trị tích cực ngay từ đầu bằng các biện pháp điều trị hữu hiệu để làm ngưng hay làm chậm tiến triển của bệnh, hạn chế tàn phế và nâng cao chất lượng sống cho người bệnh.

2. Nguyên nhân Viêm khớp dạng thấp là bệnh thường gặp nhất trong các bệnh khớp. Ở Việt Nam tỉ lệ mắc bệnh 0,5% trong nhân dân và 20% số bệnh khớp nằm điều trị tại bệnh viện. Hiện nay, VKDT được coi là một bệnh tự miễn hệ thống với sự tham gia của nhiều yếu tố.

- Tác nhân khởi phát: Chưa được xác minh chắc chắn, có nhiều giả thiết cho rằng có

thể là virus.

- Cơ địa: bệnh có liên quan rõ rệt đến giới và tuổi, bệnh gặp chủ yếu ở nữ giới chiếm

tỷ lệ 70 -80% và thường độ trên 30 tuổi (chiếm tỷ lệ 60 - 70%).

- Bệnh có tính di truyền, nghĩa là trong gia đình có bố mẹ bị VKDT thì con có nguy

cơ bị VKDT rất lớn (chiếm tới 60-70% ở những bệnh nhân bị VKDT).

- Yếu tố thuận lợi: sau sang chấn, cơ thể suy yếu, sinh đẻ, lạnh ẩm kéo dài. 3. Triệu chứng Viêm khớp dạng thấp thường khó phát hiện vì bệnh bắt đầu bằng những triệu chứng mơ hồ, nhiều bệnh viêm khớp khác cũng có triệu chứng tương tự. Vì vậy, khi thấy có một trong các triệu chứng sau đây cần nhanh chóng đến cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và thực hiện một số xét nghiệm cần thiết:

Khởi phát: 85% bắt đầu từ từ, tăng dần, 15% đột ngột với các dấu viêm cấp; đa số bằng viêm một khớp, đó là một trong các khớp bàn tay (cổ tay, bàn ngón, ngón gần), gối. Kéo dài từ vài tuần đến vài tháng rồi chuyển qua giai đoạn toàn phát.

Toàn phát: Viêm nhiều khớp - Vị trí viêm: Sớm là các khớp ở chi như: Cổ tay, bàn ngón tay, cổ chân bàn ngón

chân, khớp gối… Muộn là các khớp: Khuỷu, vai, háng, đốt sống cổ…

- Đối xứng: Thường viêm ở 2 khớp đối xứng nhau như ở hai đầu gối, hai ngón tay

cùng vị trí ở hai bàn tay…

- Cứng khớp buổi sáng, thức dậy không thể vận động được ngay mà phải xoay khớp,

xoa bóp chừng 10-15 phút mới có thể xuống giường.

453

- Tiếp đến là đau khớp, nhất là các khớp nhỏ như: khớp bàn ngón tay, cổ tay, bàn

ngón chân, cổ chân.

- Các khớp có đặc điểm là viêm đau, có thể sưng, ít nóng đỏ. - Giai đoạn muộn các ngón tay có hình thoi. - Biến dạng khớp đặc trưng xuất hiện chậm hơn: bàn tay gió thổi, bàn tay lưng lạc đà. - Biểu hiện toàn thân và ngoài khớp: rất đa dạng, bệnh nhân có thể gặp một hoặc

nhiều các triệu chứng sau:

- Bệnh nhân gầy sút, mệt mỏi, ăn ngủ kém, da và niêm mạc xanh nhợt. - Xuất hiện hạt dưới da ở trên xương trụ (gần khớp khuỷu tay), trên xương chày (gần khớp gối), quanh khớp cổ tay. Hạt có đường kính 5 – 15 mm nổi lên trên mặt da, chắc, không đau, không di động.

- Ban đỏ gan bàn chân và lòng bàn tay do viêm mao mạch. - Teo cơ ở vùng quanh khớp tổn thương do giảm vận động. - Viêm gân và bao gân quanh khớp. - Dây chằng khớp viêm co kéo hoặc giãn gây lỏng lẻo khớp. - Bao khớp phình to. - Ngoài ra có một số biểu hiện ở các cơ quan khác hiếm gặp như: tràn dịch màng tim,

tràn dịch màng phổi, xương mất chất vôi gãy tự nhiên, rối loạn thần kinh thực vật…

4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm máu: + Tốc độ lắng máu (VS) và CRP: Là các chỉ số phản ánh tình trạng viêm trong cơ thể.

Khi các chỉ số này tăng cao, có thể cho thấy tình trạng viêm đang hoạt động mạnh.

+ Yếu tố thấp (RF): Một loại kháng thể thường tăng cao ở người bị viêm khớp dạng

thấp.

+ Anti-CCP: Là kháng thể đặc hiệu hơn, giúp chẩn đoán sớm và chính xác viêm khớp

dạng thấp, thậm chí trước khi có tổn thương khớp rõ rệt.

+ Chụp X-quang khớp: Giúp bác sĩ phát hiện những tổn thương ở khớp như hẹp khe

khớp, ăn mòn xương, biến dạng khớp.

- Siêu âm khớp hoặc chụp cộng hưởng từ (MRI): Được sử dụng trong một số trường hợp để đánh giá mức độ viêm, dịch khớp, tổn thương mô mềm và giai đoạn sớm của bệnh mà X-quang chưa thấy rõ.

5. Chẩn đoán Tiêu chuẩn chẩn đoán theo American College of Rheumatology 1987 (Độ nhậy 91,2%

- độ đặc hiệu 89,3%):

- Cứng khớp buổi sáng: dấu hiệu cứng khớp hay quanh khớp kéo dài tối thiểu 1h

trước khi giảm tối đa

- Viêm khớp/ sưng phần mềm tối thiểu 3 nhóm khớp - Viêm các khớp ở bàn tay - Viêm khớp đối xứng - Nốt thấp - Yếu tố dạng thấp (RF) tăng

454

- XQ: hình ảnh bào mòn, vôi hình dãi, khuyết xương, hẹp khe khớp, dính khớp Chẩn đoán xác định ≥ 4 tiêu chuẩn, các tiêu chuẩn phải kéo dài trên 4 tuần 6. Biến chứng Là một bệnh tự miễn nên VKDT tiến triển rất nhanh, rất khó điều trị dứt điểm và thường để lại nhiều biến chứng tàn khốc ở các khớp xương và các cơ quan khác trên cơ thể. Dưới đây là các biến chứng của bệnh có thể gây ra:

- Mất khả năng lao động: do hiện tượng cứng khớp làm hạn chế vận động, sức đề

kháng cơ thể giảm, đau nhiều…

- Nguy cơ tàn phế: bệnh lâu ngày có thể dẫn tới teo cơ, dính khớp, biến dạng khớp gây ra tàn phế. Có khoảng 89% người bệnh Viêm khớp dạng thấp bị cứng khớp, bàn tay khó cầm nắm, khó đi lại sau 10 năm phát bệnh.

- Viêm khớp dạng thấp làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch gấp 4 lần, các nghiên cứu cho thấy có tới 30% bệnh nhân có biến chứng tim mạch và 50% có thể dẫn tới tử vong.

- Gây khó thụ thai: theo một số nghiên cứu khoảng 25% phụ nữ bị VKDT gặp khó

khăn trong việc thụ thai.

7. Điều trị - Dùng thuốc: + Thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs): Giúp giảm đau, hạ sốt và giảm viêm

(như diclofenac, ibuprofen...).

+ Corticosteroid: Giúp khống chế tình trạng viêm nhanh chóng trong giai đoạn bùng phát (như prednisolone...), tuy nhiên phải dùng đúng liều theo chỉ định để tránh tác dụng phụ.

+ Thuốc chống thấp khớp: Nhóm thuốc quan trọng giúp làm chậm tiến triển bệnh và

ngăn ngừa biến dạng khớp (methotrexate, sulfasalazine...).

+ Thuốc sinh học: Được chỉ định khi bệnh không đáp ứng với các thuốc trên, giúp ức

chế các yếu tố gây viêm (như TNF-alpha, IL-6...).

Người bệnh cần uống thuốc đúng giờ, đúng liều, không tự ý ngưng thuốc và tái

khám đúng lịch để được theo dõi tác dụng và tác dụng phụ.

- Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng + Tập các bài tập giúp duy trì độ linh hoạt của khớp và cơ (giãn cơ, duỗi khớp, co

cơ…).

+ Sử dụng nhiệt nóng/lạnh, siêu âm trị liệu để giảm đau, giảm cứng khớp. + Có thể cần dụng cụ hỗ trợ như nẹp khớp, gậy chống… để giảm áp lực cho khớp bị

tổn thương.

- Phẫu thuật (chỉ định trong trường hợp nặng): + Khi khớp bị biến dạng hoặc tổn thương nặng gây mất chức năng. + Các phương pháp như: thay khớp nhân tạo, chỉnh trục khớp, làm cứng khớp... 8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện thuốc, cân lâm sàng… theo y lệnh. Hướng dẫn dùng thuốc đúng giờ,

đúng liều. Theo dõi dấu hiệu bất thường khi dùng thuốc (đau dạ dày, men gan tăng...).

455

- Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật (nếu có). - Hướng dẫn người bệnh thay đổi tư thế đúng cách, tránh tạo áp lực lên các khớp

viêm.

- Hỗ trợ thực hiện các bài tập vận động nhẹ nhàng, phù hợp tình trạng bệnh để duy trì

chức năng vận động, tránh cứng khớp.

- Thực hiện và hướng dẫn người bệnh các biện pháp giảm đau không dùng thuốc như:

chườm nóng/lạnh, xoa bóp nhẹ.

- Đánh giá và theo dõi mức độ đau thường xuyên (dùng thang điểm đau), ghi nhận

đáp ứng với thuốc giảm đau.

- Báo bác sỹ khi có dấu hiệu bất thường. - Động viên tinh thần, giải tỏa lo lắng. - Hướng dẫn chế độ ăn hợp lý và vệ sinh cá nhân hằng ngày. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Người bệnh nên giữ tinh thần thoải mái, lạc quan, tránh căng thẳng, lo âu kéo dài. + Căng thẳng tâm lý có thể làm bệnh bùng phát hoặc nặng hơn, do đó nên thường

xuyên nghỉ ngơi, thư giãn bằng nghe nhạc, đọc sách, thiền…

+ Gia đình và người thân cần động viên, chia sẻ, giúp người bệnh có thêm niềm tin và

hợp tác điều trị.

- Vệ sinh cá nhân: + Luôn giữ cơ thể sạch sẽ, khô thoáng, đặc biệt là các vùng da quanh khớp đang bị

viêm.

+ Chú ý giữ ấm cơ thể, nhất là khi thời tiết lạnh hoặc ẩm ướt vì dễ khiến khớp đau

nhức hơn.

+ Nếu người bệnh hạn chế vận động, cần hỗ trợ tắm rửa, thay quần áo, cắt móng tay,

móng chân để phòng nhiễm trùng.

- Vận động - Phục hồi chức năng: + Duy trì tập luyện nhẹ nhàng hằng ngày để giúp các khớp linh hoạt và giảm cứng

khớp:

• Các bài tập nhẹ như: duỗi tay, duỗi chân, yoga, đi bộ chậm. • Nên tập theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng. + Tránh vận động mạnh hoặc mang vác nặng làm tổn thương thêm các khớp. - Chế độ dinh dưỡng: + Ăn uống cân đối, đủ chất, ưu tiên các thực phẩm tốt cho xương khớp như: - Rau xanh, hoa quả tươi, cá béo (cá hồi, cá mòi) – giàu omega-3 giúp kháng viêm. - Ngũ cốc nguyên hạt, sữa ít béo, các loại hạt – bổ sung canxi và vitamin D. + Hạn chế: • Đồ chiên rán, mỡ động vật, muối và đường – vì chúng có thể làm nặng thêm tình

trạng viêm.

• Rượu bia, thuốc lá – ảnh hưởng xấu đến sức khỏe xương khớp và thuốc điều trị.

456

9.2. Phòng bệnh VKDT là bệnh rất khó để chữa khỏi, vì đây là bệnh do các hệ miễn dịch của cơ thể tự tấn công và hủy hoại màng hoạt dịch khớp gây nên một quá trình viêm không đặc hiệu, quá trình này kéo dài không chấm dứt, đi từ khớp này qua khớp. Vì vậy để phòng bệnh VKDT cũng như hỗ trợ điều trị bệnh hiệu quả, người bệnh cần phải chú ý:

- Đảm bảo môi trường sống khô ráo, thoáng đãng, sạch sẽ vì môi trường sống ẩm thấp, thời tiết mưa lạnh là nguyên nhân ảnh hưởng đến các khớp, lâu dần sẽ dẫn tới bệnh VKDT.

- Chế độ ăn uống hợp lý: xây dựng chế độ ăn uống đầy đủ chất dinh dưỡng, ăn nhiều rau xanh, trái cây, thực phẩm chứa nhiều Canxi, uống nhiều nước để hỗ trợ cho hệ khớp trong cơ thể không bị sớm suy thoái.

- Giữ trọng lượng cơ thể ở mức hợp lý sẽ giúp bạn giảm đi trọng lượng chèn ép lên

các khớp xương từ đó giúp giảm nguy cơ mắc bệnh Viêm khớp

- Căng duỗi: cũng là một trong những cách phòng bệnh VKDT. Vì khi các cơ, khớp được căng duỗi sẽ sẽ giúp cho cơ bắp được tăng cường đồng thời củng cố lực cơ các khớp.

- Không nên đứng hoặc ngồi quá lâu, luôn giữ tư thế thẳng, thường xuyên xoa bóp ở bàn tay, ngón tay và các khớp. Bên cạnh đó, để phòng tránh bệnh VKDT tái phát người bệnh nằm trên giường phẳng, chắc, ngủ đủ giấc.

- Hạn chế mang vác nặng, làm việc sai tư thế: Những người làm việc văn phòng, thợ may, người thường xuyên làm các công việc lao động nặng nên chú ý không làm việc quá sức, dành thời gian nghỉ ngơi, vận động sau 1-2h làm việc để giúp hệ xương khớp được thư giãn và tránh tình trạng co cứng cơ, làm giảm thiểu khả năng mắc bệnh Viêm khớp.

- Giữ tâm lý ổn định, hạn chế căng thẳng, stress để không ảnh hưởng tới quá trình vận

chuyển hormon từ đó phòng bệnh VKDT hiệu quả.

- Đi khám sức khỏe định kỳ: những đối tượng như người già, những người có tiền sử về bệnh xương khớp, những phụ nữ từ độ tuổi 30-50 nên đi kiểm tra sức khỏe định kỳ tại các cơ sở y tế chuyên khoa nhằm chủ động phát hiện bệnh sớm, ngay từ giai đoạn đầu và điều trị bệnh hiệu quả.

Viêm khớp dạng thấp là bệnh mạn tính kéo dài, đòi hỏi quá trình điều trị phải kiên trì, liên tục có khi đến hết cả đời. Không có phương pháp điều trị đặc hiệu cho bệnh VKDT, việc điều trị chỉ nhằm mục đích giảm tình trạng viêm của khớp và dự phòng làm chậm quá trình tổn thương khớp. Thông thường việc điều trị chủ yếu là dùng thuốc, song đôi khi cần phải kết hợp với phẫu thuật trong một số trường hợp có biến dạng khớp nặng. Người bệnh cần phải kiên nhẫn và tuyệt đối tuân thủ theo các hướng dẫn của bác sĩ điều trị. Không được tự ý mua thuốc điều trị vì có thể sẽ làm cho tình trạng bệnh ngày càng trầm trọng hơn. Do vậy, khi có những dấu hiệu nghi ngờ bệnh cần phải đến các cơ sở y tế khám để sớm phát hiện bệnh và có phương pháp điều trị phù hợp, hiệu quả.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân, triệu chứng của viêm khớp dạng thấp? 2. Biến chứng và cách phòng bệnh của viêm khớp dạng thấp Tài liệu tham khảo PGS.BS Vũ Thị Thanh Thủy (2016), "Chẩn đoán và điều trị những bệnh cơ xương

khớp thường gặp", Nhà xuất bản y học.

457

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM ĐA KHỚP

I. Mục tiêu Giúp người bệnh nắm được: 1. Nguyên nhân bệnh viêm đa khớp. 2. Triệu chứng của người bệnh viêm đa khớp. 3. Cách chăm sóc và phòng bệnh viêm đa khớp. II. Nội dung 1. Đại cương Viêm đa khớp là bệnh lý mãn tính liên quan đến hệ miễn dịch, gây viêm và tổn thương tại các khớp, đặc biệt ở bàn tay, ngón tay, và bàn chân. Đau, sưng và cứng khớp là những triệu chứng phổ biến, có thể dẫn đến biến dạng khớp và suy giảm chức năng vận động nếu không được điều trị kịp thời.

2. Nguyên nhân Viêm đa khớp thường do rối loạn tự miễn gây ra nên nguyên nhân gốc rễ của vấn đề sức khỏe này vẫn đang là thách thức lớn đối với các nhà nghiên cứu. Mặc dù vậy, không ít chuyên gia cho rằng tình trạng nhiều khớp bị viêm cùng lúc có mối liên hệ chặt chẽ với một số yếu tố như:

- Bệnh xương khớp: Một số bệnh lý về xương khớp liên quan đến rối loạn tự miễn như viêm khớp dạng thấp, viêm khớp vảy nến, lupus, thoái hóa khớp… là nguyên nhân dẫn đến viêm đa khớp.

- Nhiễm virus: Khi cơ thể bị các loại virus như virus sốt (Ross River và Chikungunya); virus sốt xuất huyết (Mayaro); virus HIV… tấn công cũng sẽ gây ra bệnh viêm đa khớp.

- Bệnh chuyển hoá: Các bệnh do rối loạn chuyển hóa như gout, suy gan, suy thận là

nguồn gốc phát sinh các triệu chứng viêm đa khớp.

- Ung thư: Những người bị mắc các bệnh ung thư ảnh hưởng đến xương cũng có thể

xuất hiện tình trạng viêm đau ở nhiều khớp.

- Chấn thương. - Lối sống không lành mạnh, bao gồm các thói quen xấu như hút thuốc, uống rượu bia

nhiều, tiêu thụ nhiều caffeine…

- Thường xuyên tiếp xúc với người hút thuốc lá (hút thuốc thụ động) - Người cao tuổi, đặc biệt là phụ nữ. - Yếu tố di truyền. 3. Triệu chứng Hầu hết trường hợp, người bệnh sẽ có các biểu hiện như: - Đau nhức khớp. - Khớp sưng, nóng. - Biên độ vận động khớp giảm (cứng khớp).

458

Ngoài ra, đôi khi người bệnh bị viêm ở nhiều khớp còn có những dấu hiệu, triệu chứng

khác tuỳ theo vấn đề đang diễn ra. Chúng có thể gồm:

- Chán ăn. - Phát ban. - Đổ mồ hôi. - Sưng hạch bạch huyết. - Sốt. - Thường xuyên mệt mỏi, thiếu sức sống. - Sụt cân ngoài ý muốn. 4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm máu để tìm kiếm sự hiện diện của virus hoặc yếu tố dạng thấp (RF),

một loại protein có thể tấn công các mô khỏe mạnh trong cơ thể.

- Tốc độ lắng máu ESR: Để đánh giá được viêm nhiễm diễn ra trong cơ thể. - Xét nghiệm CRP: Để khảo sát hiện tượng viêm nhiễm, đặc biệt là viêm nhiễm cấp

tính.

- Xét nghiệm dịch khớp: Những thay đổi về màu sắc và đặc tính của dịch khớp sẽ

giúp bác sĩ nhận diện rõ ràng tác nhân khiến bạn bị viêm đa khớp là gì?

- Chụp X-quang, MRI, siêu âm… Trường hợp viêm khớp mạn tính, để tìm các dấu

hiệu của tổn thương khớp với mục đích tìm kiếm nguyên nhân gây đau.

5. Chẩn đoán Dựa vào những dấu hiệu và triệu chứng trên cơ thể, việc xác định chính xác nguyên nhân dẫn đến viêm đa khớp thông qua các biện pháp chẩn đoán khoa học sẽ giúp bác sĩ đưa ra giải pháp điều trị hiệu quả nhất cho từng người bệnh:

- Đánh giá dấu hiệu và chức năng vận động khớp. - Xét nghiệm máu. - Xét nghiệm dịch khớp. 6. Biến chứng - Cứng khớp, làm mất dần chức năng hoạt động do teo cơ, dính khớp. - Teo cơ, biến dạng khớp do không thể vận động trong thời gian dài. - Tràn dịch khớp xương gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khoẻ. - Dễ gặp các vấn đề về da như xuất hiện các mảng hồng ban, loét da, phồng rộp… - Viêm khớp kéo dài có thể gây ra các bệnh nhiễm trùng kéo theo tại các bộ phận và

nhiễm trùng huyết.

- Tổn thương đến phần trên cột sống, tổn thương các khớp ở cổ, gây kích thích và

tăng áp lực lên các dây thần kinh ngoại vi của não.

- Tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch do mạch máu tại nơi viêm khớp sẽ gây tắc nghẽn

và tim phải hoạt động nhiều hơn để đủ máu vận hành cơ thể.

7. Điều trị - Điều trị không dùng thuốc:

459

+ Vật lý trị liệu - Phục hồi chức năng: Thực hiện các bài tập để giảm cứng và đau các khớp, chống dính khớp. Các phương pháp siêu âm, hồng ngoại, chườm nóng, liệu pháp suối khoáng, bùn có hiệu quả cao.

+ Y học cổ truyền: Châm cứu cũng là cách để làm giảm cơn đau của bệnh. Ngâm chân vào nước ấm mỗi buổi sáng với gừng trong vòng 30 phút sẽ giúp các mạch máu giãn, lưu thông máu tốt, giảm tình trạng cứng khớp.

+ Thiền: Kỹ thuật thiền thư giãn kết hợp yoga có thể làm giảm áp lực, nâng cao sức

chịu đựng của cơ thể và giúp hỗ trợ điều trị các cơn đau do viêm khớp.

- Điều trị nội khoa: + Chủ yếu là dùng thuốc giảm đau phổ biến nhất là paracetamol. + Thuốc chống viêm không chứa steroid (NSAIDs) giúp giảm đau cứng khớp. Các

loại thuốc thường được dùng gồm ibuprofen, naproxen và diclofenac.

+ Thuốc chống thấp khớp tác dụng chậm (DMARD): Có tác dụng lâu hơn so với thuốc giảm đau thông thường, đồng thời giúp làm chậm quá trình tiến triển của bệnh. Trong trường hợp này, bác sĩ thường kê toa methotrexate nhằm giảm thiểu thương tổn do viêm ở nhiều khớp.

+ Liệu pháp sinh học: Các thuốc kháng IL-6, TNF-alpha hay IL-17... đã được sử dụng để ức chế phản ứng viêm của người bệnh nhằm kiềm chế sự tiến triển của các phản ứng viêm ở nhiều khớp.

+ Thuốc steroid: Được dùng dưới dạng tiêm cục bộ, có tác dụng giảm viêm và kiểm soát cơn đau hiệu quả nhưng không phải là biện pháp dài lâu do thuốc có nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng.

- Điều trị ngoại khoa: Với những trường hợp nặng (không đi lại được, vận động còn ít hoặc mất hết) ngoài dùng thuốc bác sĩ có thể kết hợp với phẫu thuật (phẫu thuật chuyển gân, hàn khớp, thay khớp, nhân tạo, nội soi) khi có các khớp bị biến dạng nặng hay việc dùng thuốc không mang lại hiệu quả cao.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Giảm đau cho người bệnh: Để người bệnh nghỉ ngơi, nằm tư thế thoải mái, chườm

nóng giảm đau...

- Thực hiện y lệnh: Thuốc, châm cứu, xét nghiệm, theo dõi các dấu hiệu sinh tồn - Động viên tinh thần người bệnh. - Hỗ trợ người bệnh vận động. - Theo dõi tình trạng thương tổn các khớp. - Theo dõi tác dụng phụ của thuốc. - Theo dõi diễn tiến của bệnh. - Giáo dục sức khoẻ. - Phối hợp với các điều dưỡng, kỹ thuật viên khác hỗ trợ về vật lý trị liệu, phục hồi

chức năng, xoa bóp, bấm huyệt…

9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khoẻ 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần:

460

+ Giải thích cho người bệnh và gia đình về tình trạng bệnh tật. + Động viên, trấn an người bệnh để an tâm điều trị. + Hướng dẫn người bệnh cách tự theo dõi các tác dụng phụ của thuốc. - Vệ sinh: + Vệ sinh răng miệng và da để tránh các ổ nhiễm khuẩn, phát hiện sớm các ổ nhiễm

trùng để có hướng điều trị cho người bệnh.

+ Áo, quần, vải trải giường và các vật dụng khác phải luôn được sạch sẽ. + Nếu có ổ loét trên da phải rửa sạch bằng nước oxy già hoặc xanh methylen. - Vận động – Phục hồi chức năng: + Để người bệnh nghỉ ngơi, nằm ở tư thế dễ chịu nhất và tránh sai tư thế. + Hướng dẫn người bệnh và gia đình cách tập luyện các khớp để tránh teo cơ, đặc biệt

trong giai đoạn cấp.

+ Tích cực vận động nếu tình trạng đau đớn chịu đựng được. + Hướng dẫn và giúp người bệnh thực hiện các bài tập để giảm cứng và đau các khớp,

chống dính khớp, chườm nóng, xoa bóp, bấm huyệt...

- Chế độ dinh dưỡng: + Ăn đầy đủ năng lượng và nhiều hoa quả tươi. + Chế độ ăn uống lành mạnh, nên ăn các loại thức ăn sau đây: + Vitamin A thường nhiều trong trứng, đu đủ, cà rốt, bí đỏ, bơ. Còn trái cây có múi, cà chua, kiwi lại rất giàu vitamin C. Vitamin B12 có nhiều trong cá, sữa chua, pho mát. Còn vitamin D lại là thành phần có nhiều trong trứng, các loại ngũ cốc, dầu cá.

+ Nhóm thực phẩm giàu canxi: Ngũ cốc nguyên hạt, đậu nành, cá mòi, nước cam, các

loại đậu, phô mai, cải xoăn…

+ Rau lá xanh: Rau bi na, rau ngót, cải xanh, súp lơ… + Gia vị có đặc tính kháng viêm, giảm đau tự nhiên: Nghệ vàng, gừng, tỏi… + Thực phẩm giàu Omega-3: Hạt lanh, hạt óc chó, quả bơ, các loại cá béo… + Hạn chế: Các món ăn cay nóng, thịt đỏ, nội tạng động vật, thức ăn nhanh, đồ chiên

xào nhiều dầu mỡ, đồ ăn nhiều gia vị muối đường, bia rượu, nước ngọt có gas.

9.2 Phòng bệnh Người bệnh có thể chủ động giảm thiểu nguy cơ gây bệnh bằng cách cải thiện lối sống

hàng ngày với những thói quen tốt như:

- Chú trọng việc bổ sung omega-3 vào chế độ ăn uống. - Thường xuyên vận động thể chất. - Đảm bảo cân nặng khỏe mạnh, hợp lý. - Bảo vệ khớp và hạn chế chấn thương. - Thường xuyên đến kiểm tra, chẩn đoán định kỳ tại các cơ sở uy tín. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân bị viêm đa khớp? 2. Triệu chứng nhận biết bệnh viêm đa khớp? 3. Cách phòng bệnh, tự chăm sóc khi bị viêm đa khớp?

461

Tài liệu tham khảo 1. PGS.BS Vũ Thị Thanh Thủy (2016), "Chẩn đoán và điều trị những bệnh cơ xương

khớp thường gặp", Nhà xuất bản y học.

2. Bộ Y tế, Quyết định số 361/QĐ-BYT về Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh

cơ xương khớp, 2014.

462

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM QUANH KHỚP VAI

I. Mục tiêu Giúp người bệnh hiểu được: 1. Nguyên nhân của bệnh viêm quanh khớp vai. 2. Triệu chứng và các biến chứng viêm quanh khớp vai. 3. Nắm được các bài tập cho khớp vai. 4. Biết cách phòng ngừa bệnh viêm quanh khớp vai. II. Nội dung 1. Đại cương Viêm quanh khớp vai là bệnh lý thường gặp gây đau và hạn chế vận động khớp vai do tổn thương phần mềm quanh khớp bao gồm: gân, cơ, dây chằng, bao khớp, loại trừ tổn thương phần đầu xương, sụn khớp và bao hoạt dịch như: viêm khớp dạng thấp, viêm khớp nhiễm khuẩn… 2. Nguyên nhân - Thoái hóa gân ở những người lớn tuổi, thường gặp ở người từ 50 tuổi trở lên. - Tổn thương khớp vai do làm việc nặng, hoặc chấn thương khi chơi thể thao (cầu lông, tennis, bóng rổ, bóng chuyền…) lặp đi lặp lại gây tổn thương các gân cơ quanh khớp vai.

- Chấn thương do va đập mạnh, chống tay xuống đất gây áp lực lên vai khi trượt ngã

cầu thang hoặc tai nạn giao thông.

- Viêm bao hoạt dịch mỏm cùng vai hoặc viêm gân dài cơ nhị đầu cánh tay. - Các bệnh lý khác như tim mạch, tiểu đường, hô hấp, thần kinh… 3. Triệu chứng 3.1. Thể đau khớp vai đơn thuần - Xuất hiện cơn đau vai vận động đột ngột, quá mức hoặc gặp các chấn thương liên tiếp ở vai. Cơn đau có thể sẽ tăng lên khi cử động vai như nâng cánh tay, co cánh tay đối kháng… cơn đau tăng dần về đêm.

- Cơn đau tăng lên, thậm chí lan tỏa xuống cánh tay, cẳng tay khi nằm tì vào vai

khiến người bệnh khó chịu, đau đớn và không thể nằm nghiêng.

3.2. Thể đau vai cấp - Đau đột ngột, dữ dội lan rộng từ khắp vai xuống cánh tay, lan lên cổ và xuống bàn

tay khiến người bệnh mất vận động khớp vai, đau nhức mất ngủ.

- Bên ngoài chỗ viêm khớp vai có thể sưng, nóng… người bệnh có thể sốt nhẹ. 3.3. Thể giả liệt khớp vai - Người bệnh sẽ gặp dấu hiệu đau quanh khớp vai dữ dội, có thể kèm theo tiếng kêu

răng rắc khi cử động do các gân cơ chóp xoay đứt đột ngột.

- Thêm vào đó, có thể xuất hiện vết bầm tím ở phần trước trên cánh tay, người bệnh đau và mất vận động. Sau đó, cơn đau khớp vai có thể hết nhưng người bệnh vẫn không thể khôi phục được khả năng vận động khớp vai.

463

3.4. Thể đông cứng khớp vai - Người bệnh mắc chứng đông cứng khớp vai có thể gặp các cơn đau kiểu cơ học, đặc

biệt cơn đau thường tăng về đêm.

- Sau vài tuần, cơn đau giảm dần nhưng vùng vai bị đông cứng, hạn chế vận động,

không thể đưa tay lên cao, dang cánh tay hoặc xoay ngoài.

4. Cận lâm sàng - Các xét nghiệm huyết học và sinh hóa máu: không có những thay đổi đặc hiệu. - Chẩn đoán hình ảnh: + X-quang khớp vai: có thể ghi nhận được một số hình ảnh gián tiếp như bất thường giải phẫu mỏm cùng vai, các nốt vôi hóa gân cơ quanh khớp vai. Cho phép loại trừ các trường hợp tổn thương xương, khớp khác.

+ MRI khớp vai: rất có giá trị trong chẩn đoán chính xác nguyên nhân VQKV. + Siêu âm khớp vai: trong trường hợp không có điều kiện để chụp MRI khớp vai thì siêu âm cũng có thể giúp xác định được một số trường hợp tổn thương gân cơ quanh khớp vai như rách gân cơ trên gai, đầu dài gân cơ nhị đầu cánh tay,…

5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định - Đau vai,thường khu trú ở vùng vai và không kèm sưng nóng đỏ. - Giới hạn tầm vận động khớp vai theo nhiều tầm khác nhau. - Các nghiệm pháp chuyên biệt đánh giá gân cơ chóp xoa, đầu dài gân cơ nhị đầu

cánh tay,dấu hiệu chạm dương tính.

- Siêu âm, MRI khớp vai ghi nhận thương tổn các gân cơ quanh khớp vai, bao khớp

dày, co thắt.

5.2. Chẩn đoán phân biệt - Hội chứng cổ vai tay. - Viêm khớp cánh tay - ổ chảo, viêm khớp cùng đòn. - Thoái hóa khớp. - Tổn thương sụn viền trên. - Đau vai do chấn thương, u xương vùng vai. - Đau vai do các nguyên nhân từ xa lan tới. 5.3. Chẩn đoán nguyên nhân - Hội chứng chạm và tổn thương gân cơ chóp xoay: thường liên quan đến yếu tố nghề nghiệp đòi hỏi động tác đưa tay lên quá đầu nhiều, lặp đi lặp lại. Ví dụ: vận động viên bóng rổ, bóng chuyền, bơi lội,…

- Tiền sử chấn thương hoặc phẫu thuật vùng vai. - Thứ phát sau liệt chi trên do tổn thương thần kinh ngoại biên hoặc trung ương - Nhiều trường hợp không rõ nguyên nhân. 6. Biến chứng - Viêm quanh khớp vai thường dẫn đến các tổn thương như: - Viêm gân, đau gân. - Viêm túi thanh mạc dưới mỏm vùng vai delta.

464

- Hạn chế vận động. - Ngoài ra, viêm quanh khớp vai còn gây loạn dưỡng chi trên do phản xạ hay hội

chứng vai-bàn tay, khiến các ngón tay trở nên cứng đơ, khó co duỗi.

7. Điều trị 7.1. Điều trị nội khoa - Đối với thuốc giảm đau thông thường: Dùng thuốc theo bậc thang của Tổ chức Y tế

Thế giới hoặc theo chỉ định của bác sĩ chữa trị.

- Đối với thuốc chống viêm không steroid: Người bệnh có thể được chỉ định sử dụng

một số loại thuốc giảm đau.

- Tiêm corticoid tại chỗ: Phương pháp này áp dụng cho người bệnh thể đau khớp vai đơn thuần. Người bệnh có thể được chỉ định tiêm vào bao gân, bao thanh dịch dưới cơ delta, tiêm 1 lần duy nhất và tiêm nhắc sau 3-6 tháng nếu bị đau trở lại.

- Dùng thực phẩm bổ sung phòng ngừa và hỗ trợ điều trị thoái hóa khớp. - Chế độ nghỉ ngơi, sinh hoạt, vận động hợp lý: Giai đoạn thể đau vai cấp cần để vai nghỉ ngơi, khi việc điều trị có hiệu quả mới bắt đầu tập luyện để phục hồi chức năng khớp vai. Tránh lao động nặng quá mức, cũng như các tác động trực tiếp lên khớp vai.

- Nội soi ổ khớp vai để lấy các tinh thể canxi lắng đọng. - Các trường hợp đứt bán phần các gân mũ cơ quay do chấn thương ở người bệnh dưới 60 tuổi: Tiêm huyết tương giàu tiểu cầu. Đây là một chế phẩm từ máu với hàm lượng tiểu cầu cao, chứa nhiều yếu tố tăng trưởng cùng các phân tử sinh học kích thích khả năng hồi phục tự nhiên của cơ thể, đẩy nhanh quá trình hồi phục tại chỗ của các mô tế bào bị tổn thương, chấm dứt nhanh các cơn đau, đảm bảo hiệu quả điều trị.

7.2. Các phương pháp và kỹ thuật phục hồi chức năng - Vật lý trị liệu: + Nhiệt nóng tại chỗ: parafin, hồng ngoại, sóng ngắn, siêu âm để giảm đau, giãn cơ,

chống viêm và giảm xơ dính.

+ Điện phân dẫn thuốc để giảm đau, chống viêm (Novocain, Salicilat...). + Điện xung để giảm đau. - Vận động trị liệu: + Kéo giãn và di động khớp nhằm làm tăng tầm vận động khớp. + Tập chủ động với các dụng cụ: các bài tập với gậy, dây, thang tường, ròng rọc nhằm

tăng tầm vận động khớp và tập mạnh các nhóm cơ vùng vai.

+ Bài tập Codman đong đưa khớp vai: bài tập này giúp bệnh nhân giảm đau vai rất

tốt, đồng thời làm cải thiện tình trạng giới hạn tầm vận động khớp vai.

- Hoạt động trị liệu: Hướng dẫn người bệnh thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng

ngày có sử dụng tay như mặc áo quần, tắm rửa, chải tóc…

7.3. Điều trị ngoại khoa - Phẫu thuật nối gân bị đứt: Phương pháp này được chỉ định với thể giả liệt khớp vai, đặc biệt đối với người trẻ tuổi bị đứt gân vùng khớp do chấn thương. Trường hợp đứt gân do thoái hóa ở những người trên 60 tuổi, quyết định phẫu thuật cần có sự thăm khám, tư vấn và chỉ định hết sức cẩn trọng từ bác sĩ.

465

- Người bệnh cần tái khám định kỳ mỗi 1-3 tháng theo sự chỉ định của bác sĩ. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Giảm đau cho bệnh nhân: Để bệnh nhân nghỉ ngơi, nằm tư thế thoải mái, chườm

nóng giảm đau…

+ Thực hiện y lệnh: Thuốc, xét nghiệm, xét nghiệm… + Hướng dẫn bệnh nhân các bài tập cơ bản. - Chế độ dinh dưỡng: ăn các thức ăn giàu can xi và đạm: Ca, trứng, sữa, các loại rau

màu đậm…

+ Thực phẩm chứa nhiều vitamin B6: gà, các loại ngũ cốc và sữa hạt… + Hạn chế các chất kích thích như rượu, bia, thuốc lá, cà phê, thực ăn nhanh… 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Người bệnh cần giữ tinh thần thoải mái, tránh lo âu và căng thẳng kéo dài. + Suy nghĩ tích cực giúp giảm cảm giác đau và cải thiện chất lượng cuộc sống. + Gia đình nên động viên, tạo môi trường sinh hoạt vui vẻ, nhẹ nhàng. - Vệ sinh: + Giữ vệ sinh cơ thể sạch sẽ, đặc biệt là vùng vai và tay để phòng nhiễm trùng khi da

có trầy xước.

+ Nếu hạn chế vận động, người nhà nên hỗ trợ người bệnh trong việc tắm rửa, thay

quần áo.

+ Chú ý giữ ấm cơ thể, nhất là vai và tay vào ban đêm hoặc khi trời lạnh. - Vận động – Phục hồi chức năng: + Nên tập các bài vận động nhẹ nhàng như: Xoay vai, nâng tay, kéo giãn vai theo

hướng dẫn của bác sĩ phục hồi chức năng.

+ Tránh nâng vật nặng hoặc các động tác làm vai đau thêm. + Tập đều mỗi ngày để cải thiện biên độ vận động, giảm cứng khớp. - Chế độ dinh dưỡng: + Ăn đủ chất, cân đối các nhóm thực phẩm. + Tăng cường: Rau xanh, hoa quả – giàu vitamin C giúp chống viêm. Thực phẩm giàu

canxi và omega-3 như: sữa, cá hồi, hạt chia, hạt lanh.

+ Hạn chế: thức ăn nhiều dầu mỡ, đường, muối, rượu bia và thuốc lá 9.2. Phòng bệnh - Không nên lao động quá mức, nhất là động tác mang, vác, đội đầu nặng, sai tư thế. Cần hết sức thận trọng khi chơi các môn thể thao dễ gây chấn thương khớp vai (bóng bàn, cầu lông, bóng chuyền, cầu mây…).

- Chú ý khi tham gia giao thông, đi đứng cần thận trọng, nhất là mặt bằng bị trơn

trượt, đặc biệt với người cao tuổi, yếu.

- Nên có chế độ dinh dưỡng hợp lý, đặc biệt là thực phẩm giàu canxi để xương được

chắc, tránh bị loãng xương.

466

- Hàng ngày, nên vận động cơ thể với khớp vai nên tập đúng cách theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị. Nếu đã bị viêm khớp quanh vai, nếu tập sai có thể làm bệnh nặng thêm.

- Trong giai đoạn đau vai cấp tính cần phải để cho vai được nghỉ ngơi. Tránh lao

động nặng và các động tác đưa tay lên quá đầu lặp đi lặp lại.

- Tăng cường dinh dưỡng, nâng cao sức đề kháng của cơ thể. Cần tái khám định kỳ để theo dõi và điều chỉnh chương trình tập vận động tại nhà cho phù hợp với từng giai đoạn của bệnh.

Câu hỏi thảo luận 1. Anh (chị) nêu nguyên nhân của bệnh viêm quanh khớp vai? 2. Anh (chị) hãy nêu triệu chứng và các biến chứng viêm quanh khớp vai? 3. Hãy nêu một số bài tập cơ bản cho khớp vai? 4. Nêu cách phòng ngừa bệnh viêm quanh khớp vai? Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế, Quyết định số 54 /QĐ-BYT ban hành về “Hướng dẫn quy trình kỹ thuật

chuyên ngành Phục hồi chức năng”, 2014.

2. Bộ Y tế, Quyết định số 3109 /QĐ-BYT ban hành về “Hướng dẫn chẩn đoán, điều

trị chuyên ngành phục hồi chức năng”, 2014.

467

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM CƠ

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân của viêm cơ. 2. Triệu chứng của viêm cơ. 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh viêm cơ. II. Nội dung 1. Đại cương - Viêm cơ là tình trạng các mô cơ (cơ vân, cơ trơn và cơ tim) trong cơ thể bị viêm,

gây đau, yếu hoặc khó vận động.

- Viêm cơ chủ yếu là tình trạng viêm các cơ vân (cơ xương), tức là các cơ bắp mà

chúng ta có thể điều khiển được để di chuyển.

- Mặc dù có những bệnh lý có thể ảnh hưởng đến cơ trơn (ví dụ: viêm đường tiêu hóa có thể ảnh hưởng đến cơ trơn ở ruột) hoặc cơ tim (viêm cơ tim), nhưng khi nói đến "viêm cơ" một cách tổng quát trong y học, người ta thường ngụ ý là viêm các cơ vân.

- Viêm cơ có thể chỉ ảnh hưởng đến một vùng cơ nhất định như tay, chân hoặc lan

rộng ra nhiều nhóm cơ trên toàn cơ thể.

- Viêm cơ có thể nhẹ và tự khỏi, nhưng nếu không được điều trị đúng cách, có thể

dẫn đến biến chứng nghiêm trọng.

2. Nguyên nhân: Viêm cơ có thể do nhiều nguyên nhân gây ra, bao gồm: - Nhiễm trùng: Một số loại vi khuẩn, virus hoặc ký sinh trùng có thể xâm nhập vào

cơ thể và gây viêm cơ. Ví dụ: cúm, virus Epstein-Barr, HIV…

- Rối loạn miễn dịch (bệnh tự miễn): Hệ miễn dịch của cơ thể có nhiệm vụ bảo vệ chúng ta khỏi vi trùng. Nhưng đôi khi, hệ miễn dịch lại “nhầm lẫn” và tấn công chính các mô cơ của cơ thể, gây ra viêm cơ (Ví dụ viêm đa cơ, viêm da cơ).

₋ Tác dụng phụ của thuốc: Một số loại thuốc, đặc biệt là thuốc hạ mỡ máu, có thể gây

viêm cơ hoặc làm tổn thương cơ khi dùng kéo dài hoặc liều cao.

₋ Chấn thương cơ hoặc vận động quá sức: Tập luyện quá mức, mang vác nặng, hoặc

chấn thương trực tiếp lên cơ cũng có thể làm cơ bị viêm và đau nhức.

₋ Thiếu hụt chất dinh dưỡng: Cơ thể thiếu các vitamin và khoáng chất cần thiết, như

vitamin D, kali, canxi…có thể khiến cơ yếu và dễ bị tổn thương, dẫn đến viêm cơ.

₋ Do bệnh lý khác: Một số bệnh toàn thân như lupus ban đỏ, viêm khớp dạng thấp,

tuyến giáp hoạt động kém…cũng có thể ảnh hưởng đến cơ và gây viêm.

3. Triệu chứng Các triệu chứng viêm cơ ở mỗi người sẽ khác nhau tùy thuộc vào cơ bị ảnh hưởng là

cơ nào. Chúng có thể bao gồm:

₋ Các cơ trở nên yếu, khiến cho các hoạt động hàng ngày gặp khó khăn. ₋ Đau cơ hoặc đau khớp. ₋ Cảm thấy mềm khi chạm vào cơ.

468

₋ Sưng cơ: Vùng cơ bị viêm có thể sưng hoặc nóng đỏ. ₋ Mệt mỏi: Cảm giác yếu toàn thân, đôi khi kèm sốt hoặc khó chịu. ₋ Khó thở hoặc khó nuốt. ₋ Loạn nhịp tim nếu viêm cơ tim. ₋ Phát ban: Khi người bệnh bị phát ban (thường có hình dạng bướm) cùng với các triệu chứng đặc hiệu của căn bệnh như sưng ở cổ tay, cổ chân, đầu gối hoặc bàn chân…thì có thể là cảnh báo của bệnh lupus ban đỏ. Đây là một bệnh tự miễn mạn tính, xảy ra khi cơ thể không phân biệt được vi khuẩn gây hại từ bên ngoài và các lợi khuẩn trong cơ thể, dẫn đến tình trạng tự tấn công các cơ vân với triệu chứng phát ban và viêm cơ mạn tính. Cũng có thể có những ban da trong bệnh viêm cơ tự miễn như mảng đỏ/tím ở khớp tay, đầu gối, da tím quanh mắt giống vết thâm…

4. Cận lâm sàng ₋ Xét nghiệm cơ bản: Chức năng gan, chức năng thận, điện giải đồ, đường máu, công

thức máu, tổng phân tích nước tiểu.

₋ Siêu âm cơ: Dựa vào hình ảnh siêu âm của vị trí viêm, đánh giá mối tương quan vị

trí bó cơ bị viêm, vị trí đau cơ lâm sàng để chẩn đoán nguyên nhân bệnh.

₋ MRI: Chụp cộng hưởng từ MRI là phương pháp có giá trị cao, giúp xác định chính

xác vùng cơ viêm để đánh giá và tiên lượng bệnh.

₋ EMG (điện cơ): Sử dụng nhằm mục đích kiểm tra phản ứng của nhóm cơ viêm khi

có dòng điện để đánh giá mức độ tổn thương và vùng cơ bị viêm.

₋ Sinh thiết cơ: Sinh thiết cơ thường được chỉ định khi các phương pháp chẩn đoán trên không đem lại bằng chứng rõ ràng để kết luận. Kết quả xét nghiệm có thể gợi ý được mức độ viêm cơ, nguyên nhân gây viêm.

5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định: Chẩn đoán viêm cơ dựa trên: ₋ Triệu chứng: Đau cơ, yếu cơ, mệt mỏi, sốt hoặc phát ban trên da là những dấu hiệu

quan trọng giúp định hướng chẩn đoán.

₋ Xét nghiệm cận lâm sàng: + Xét nghiệm máu: Phát hiện men cơ tăng cao, cho thấy cơ bị tổn thương. + Điện cơ (EMG): Đánh giá hoạt động của cơ và dây thần kinh, xác định mức độ tổn

+ Sinh thiết cơ: Lấy mẫu mô cơ nhỏ để quan sát dưới kính hiển vi, giúp xác định

thương.

nguyên nhân chính xác.

₋ Tiền sử bệnh và yếu tố liên quan: Xem xét các bệnh lý trước đó, loại thuốc đang sử dụng, tiền sử nhiễm trùng hoặc bệnh tự miễn. Trường hợp có đau cơ, yếu cơ kèm nổi ban đỏ trên da, có thể nghĩ đến viêm da cơ – một loại viêm cơ do rối loạn miễn dịch.

5.2. Chẩn đoán phân biệt: ₋ Trật khớp: Đau dữ dội đột ngột tại khớp, biến dạng rõ rệt của khớp (lệch trục, sưng to), mất hoàn toàn chức năng vận động của khớp. Có thể thấy chỏm xương bị lệch ra khỏi vị trí bình thường sau chấn thương mạnh (ngã, va đập, tai nạn).

469

₋ Bong gân: Đau cấp tính tại khớp, sưng, bầm tím quanh khớp. Đau tăng lên khi vận động khớp hoặc khi chạm vào dây chằng bị tổn thương. Vận động khớp bị hạn chế do đau và sưng do Chấn thương đột ngột gây giãn hoặc rách một phần/toàn bộ dây chằng (mô nối xương với xương) quanh khớp, thường do lật cổ chân, xoắn vặn khớp gối...

₋ Dập cơ: Đau cấp tính và dữ dội tại vị trí bị va đập, sưng, bầm tím rõ rệt (do chảy máu trong cơ). Vận động vùng cơ bị dập rất đau, có thể có khối máu tụ sau chấn thương trực tiếp, mạnh vào cơ.

₋ Các bệnh tự miễn khác: Viêm khớp dạng thấp (tổn thương chính là khớp), Hội

chứng Sjogren (Khô mắt, khô miệng, có thể có đau khớp, mệt mỏi, phát ban) …

6. Biến chứng: Viêm cơ nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời có thể dẫn đến

nhiều biến chứng nguy hiểm, bao gồm:

₋ Teo cơ, yếu cơ kéo dài: Đây là biến chứng nguy hiểm và nghiêm trọng nhất. Cơ bị tổn thương lâu ngày sẽ teo nhỏ, yếu dần, gây khó khăn trong sinh hoạt, đi lại, cầm nắm, thậm chí mất khả năng vận động.

₋ Suy hô hấp: Khi viêm cơ ảnh hưởng đến các cơ liên quan đến hô hấp (như cơ hoành và các cơ liên sườn), người bệnh có thể khó thở, thở nông, dẫn đến suy hô hấp – biến chứng nguy hiểm, đe dọa tính mạng.

₋ Khó nuốt, sặc thức ăn: Viêm cơ vùng cổ họng có thể gây khó nuốt, dễ sặc khi ăn

uống làm tăng nguy cơ viêm phổi do hít phải thức ăn.

₋ Rối loạn tim mạch: Một số trường hợp viêm cơ (nhất là do tự miễn) có thể gây viêm

cơ tim, dẫn đến rối loạn nhịp tim, suy tim.

₋ Nhiễm trùng lan rộng: Với viêm cơ do vi khuẩn, vi khuẩn có thể lan vào máu gây

nhiễm trùng huyết – tình trạng cấp cứu nguy hiểm.

₋ Cứng khớp, biến dạng khớp: Nếu viêm cơ đi kèm viêm khớp hoặc không vận động

đúng cách, khớp có thể bị cứng, hạn chế vận động hoặc biến dạng.

₋ Biến chứng do thuốc điều trị: Thuốc điều trị viêm cơ (như corticoid, thuốc ức chế miễn dịch) nếu dùng lâu dài có thể gây loãng xương, tiểu đường, tăng huyết áp, loét dạ dày…

₋ Ảnh hưởng tâm lý: Sống chung với bệnh mạn tính, các triệu chứng đau đớn, yếu cơ

và tác dụng phụ của thuốc có thể gây ra căng thẳng, lo âu và trầm cảm.

7. Điều trị Việc điều trị viêm cơ phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh (do nhiễm trùng, tự miễn, thuốc, chấn thương...). Mục tiêu là giảm viêm, làm giảm triệu chứng, phục hồi chức năng cơ và ngăn ngừa biến chứng.

₋ Thuốc giảm đau, chống viêm: Giúp giảm đau, giảm sưng (thường dùng paracetamol

hoặc thuốc chống viêm không steroid như ibuprofen).

₋ Thuốc ức chế miễn dịch: Dùng trong trường hợp viêm cơ do bệnh tự miễn (như

viêm da cơ, viêm đa cơ). Giúp kiểm soát phản ứng viêm do hệ miễn dịch gây ra.

₋ Thuốc điều hòa miễn dịch: Dùng khi bệnh không đáp ứng với thuốc ức chế miễn

dịch hoặc cần phối hợp điều trị lâu dài (như methotrexate, azathioprine…). ₋ Thuốc kháng sinh: Được sử dụng nếu viêm cơ do vi khuẩn gây ra.

470

₋ Vật lý trị liệu – phục hồi chức năng: Giúp tăng sức mạnh cơ bắp, phòng ngừa teo cơ và phục hồi khả năng vận động. Cần thực hiện theo hướng dẫn của bác sĩ phục hồi chức năng.

₋ Điều trị nguyên nhân gây bệnh: Ngưng thuốc nếu viêm cơ do tác dụng phụ của

thuốc. Điều trị các bệnh nền như lupus, viêm khớp dạng thấp, suy giáp…

8. Chăm sóc điều dưỡng ₋ Cho người bệnh nắm tư thế thích hợp, tùy theo tình trạng người bệnh. ₋ Theo dõi dấu hiệu sinh tồn: mạch, huyết áp, nhiệt độ, nhịp thở. ₋ Nhận biết sớm các triệu chứng như yếu cơ, đau cơ, mệt mỏi, khó thở, khó nuốt...

Đánh giá mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt: đi lại, ăn uống, giao tiếp.

₋ Hỗ trợ hô hấp (nếu cần). ₋ Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng. Theo dõi tác dụng phụ của thuốc (như loét dạ

dày, tăng đường huyết, tăng huyết áp... nếu dùng corticoid).

₋ Phụ giúp bác sỹ làm thủ thuật (nếu có). ₋ Hướng dẫn người bệnh tập các bài tập nhẹ để duy trì sức cơ, phòng tránh teo cơ và

cứng khớp.

+ Nếu cảm thấy mệt mỏi, buồn bã hoặc căng thẳng, nên chia sẻ với người thân, bạn bè

₋ Phối hợp với kỹ thuật viên phục hồi chức năng (nếu cần). ₋ Hỗ trợ người bệnh trong đi lại, vận động nếu yếu cơ nhiều. ₋ Hỗ trợ ăn uống nếu người bệnh yếu, khó nuốt, dễ sặc. ₋ Chăm sóc dự phòng loét do nằm lâu, viêm phổi do nằm bất động hoặc sặc thức ăn. ₋ Động viên, trấn an tinh thần cho người bệnh, người nhà người bệnh. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Viêm cơ là bệnh có thể điều trị và kiểm soát được nếu phát hiện sớm và điều trị đúng cách. Trong quá trình điều trị, việc giữ tinh thần thoải mái, lạc quan sẽ giúp cơ thể phục hồi nhanh hơn và giảm cảm giác mệt mỏi.

+ Tham gia hoạt động nhẹ nhàng như nghe nhạc, đọc sách, đi dạo, tập thở sâu... là

hoặc nhân viên y tế.

+ Ngủ đủ giấc, nghỉ ngơi hợp lý. + Nếu có thắc mắc về bệnh, nên hỏi trực tiếp bác sĩ để được giải thích rõ ràng, tránh

những cách đơn giản giúp thư giãn tinh thần.

tự tìm hiểu thông tin không chính xác trên mạng gây lo lắng không cần thiết.

- Vệ sinh: + Tắm rửa hàng ngày bằng nước ấm, xà phòng dịu nhẹ. Giữ sạch vùng cơ đau, sưng

+ Rửa tay thường xuyên, đặc biệt trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh hoặc khi bôi thuốc. + Chăm sóc vùng da tổn thương. + Giữ đồ dùng cá nhân sạch sẽ: Mặc đồ rộng, thoáng, không dùng chung đồ cá nhân

để tránh nhiễm trùng.

để phòng nhiễm khuẩn chéo.

471

- Vận động - Phục hồi chức năng: + Cho người bệnh nằm nghỉ ngơi thoải mái, tư thế dễ chịu nhất, tránh vận động mạnh

+ Tập thể dục nhẹ nhàng tùy theo tình trạng bệnh nhằm tăng cường sức đề kháng và

khi cơ còn đau.

hỗ trợ phục hồi cơ bắp.

+ Có thể kết hợp tập phục hồi chức năng theo chỉ định của bác sỹ. + Mát xa nhẹ nhàng vùng bị đau giúp giảm đau cơ và sưng tấy. - Chế độ dinh dưỡng: + Ăn đủ chất, ưu tiên thực phẩm giàu đạm (thịt, cá, trứng) để tái tạo cơ. + Bổ sung thực phẩm chứa kali, magie (chuối, cam, rau xanh). + Uống đủ nước (2-3 lít/ngày) để hỗ trợ thận và loại bỏ chất độc. 9.2. Phòng bệnh: Hiện chưa có biện pháp ngăn ngừa viêm cơ. Tuy nhiên, việc chủ động bảo vệ sức khỏe toàn diện sẽ giúp giảm thiểu rủi ro bị viêm. Những thói quen tốt, hỗ trợ phòng ngừa viêm cơ bao gồm:

₋ Tập thể dục đều đặn, ưu tiên những bài tập tăng cường cơ bắp, duy trì tập luyện 2-3

lần mỗi tuần với cường độ phù hợp.

₋ Sử dụng thuốc theo đúng liều lượng được bác sĩ chỉ định. Không tự ý uống thuốc

trong thời gian dài.

₋ Chế độ dinh dưỡng cân bằng, bổ sung các nhóm chất canxi, vitamin và chất chống

oxy hóa từ đa dạng nguồn thực phẩm tươi sống.

₋ Người có tiền sử viêm cơ cần lưu ý từ thói quen sinh hoạt khiến các bó cơ bị kéo dãn, chẳng hạn như vận động tay chân/tập thể dục cường độ cao, quay trở lại thể thao sau thời gian dài không vận động.

₋ Đối với viêm cơ tự miễn: + Tránh ánh nắng mặt trời trực tiếp vào da. + Sử dụng kem chống nắng, kính râm, quần áo chống nắng, đội mũ vành để bảo vệ cơ

thể khỏi ánh nắng trực tiếp.

₋ Kiểm soát bệnh nền: Điều trị tốt các bệnh như tiểu đường, bệnh tự miễn. ₋ Tránh chất kích thích: Hạn chế rượu bia, ma túy để bảo vệ cơ bắp. ₋ Khám sức khỏe định kỳ: Phát hiện sớm các vấn đề về cơ hoặc bệnh lý liên quan. Theo dõi và tái khám định kỳ: Bác sĩ sẽ theo dõi tiến triển của bệnh, điều chỉnh thuốc và kiểm tra chức năng cơ. Việc tái khám định kỳ giúp ngăn ngừa biến chứng nguy hiểm. Câu hỏi thảo luận

1. Nguyên nhân của viêm cơ? 2. Triệu chứng của viêm cơ? 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh viêm cơ? Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế (2018), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh cơ xương khớp, Nhà

xuất bản Y học, Hà Nội.

2. Nguyễn Văn A, Trần Thị B (2020), "Viêm cơ và các phương pháp điều trị", Tạp chí

Y học Việt Nam, Tập 49(3), 45-52.

472

3. Mayo Clinic Staff (2023), "Myositis: Symptoms and causes", Mayo Clinic,

https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/myositis/symptoms-causes/syc- 20353285, truy cập ngày 16/07/2025.

473

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHOẺ CHO NGƯỜI BỆNH ĐAU LƯNG

I. Mục tiêu Giúp người bệnh nắm được: 1. Nguyên nhân đau lưng. 2. Triệu chứng của người bệnh đau lưng. 3. Cách chăm sóc và phòng bệnh đau lưng. II. Nội dung 1. Đại cương Đau lưng là một trong những triệu chứng phổ biến nhất trong cộng đồng, có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, nhưng thường gặp ở người trung niên và cao tuổi. Tuy nhiên ngày nay, tỷ lệ người trẻ bị đau lưng ngày càng gia tăng do lối sống ít vận động, làm việc sai tư thế, ngồi lâu.

Đau lưng là tình trạng đau hoặc khó chịu ở vùng lưng, có thể xảy ra ở bất kỳ vị trí nào từ cổ đến thắt lưng. Đau có thể âm ỉ, dữ dội, liên tục hoặc từng cơn, và có thể lan ra tay, chân gây tê bì hoặc yếu cơ.

Đau lưng thường được chia thành: - Theo vị trí: + Đau lưng trên: Từ cổ đến hết khung sườn, thường ở đốt sống ngực, kèm cảm giác

bỏng rát, tê, yếu cơ...

+ Đau lưng giữa: Gặp ở mọi lứa tuổi, có thể kèm tức ngực, tê tay hoặc chân. + Đau lưng dưới: Do tuổi tác, sai tư thế, béo phì... Gây co cứng, nóng rát, đau dai

dẳng.

+ Đau lưng một bên: Đau khu trú bên phải hoặc trái, thường liên quan đến khớp vùng

chậu, thắt lưng hoặc hông.

- Theo thời gian: + Đau cấp tính: kéo dài dưới 6 tuần. + Đau mạn tính: kéo dài trên 3 tháng. 2. Nguyên nhân - Theo Y học hiện đại (YHHĐ), nguyên nhân gây đau lưng rất đa dạng gồm các

nguyên nhân sau:

+ Sai tư thế – làm việc quá sức: Ngồi lâu, cúi nhiều, bê vác nặng, sai tư thế gây tổn

thương cơ, dây chằng và đĩa đệm.

+ Thoái hóa xương khớp: Gặp nhiều ở người lớn tuổi, khiến các khớp cột sống bị yếu

và đau nhức.

+ Thoát vị đĩa đệm: Đĩa đệm bị lệch chèn ép dây thần kinh gây đau, tê, yếu. + Viêm khớp, viêm cột sống: Làm khớp sưng đau, cứng lưng. + Nhiễm trùng hoặc ung thư: Hiếm gặp nhưng nguy hiểm, cần được phát hiện sớm. + Bệnh ở cơ quan khác: Bệnh thận, phụ khoa, mật, tụy... có thể gây đau lan ra lưng. + Tâm lý căng thẳng: Lo âu kéo dài cũng có thể gây đau lưng.

474

- Theo y học cổ truyền các nguyên nhân gây đau lưng bao gồm: + Do lạnh, ẩm (Hàn thấp): Làm khí huyết ứ trệ, gây đau lưng. + Do cơ thể yếu (Can thận hư): Người già, làm việc quá sức, bệnh lâu ngày khiến

lưng yếu và đau.

+ Do chấn thương, vận động sai: Làm tắc nghẽn kinh mạch gây đau nhức. - Yếu tố nguy cơ làm tăng đau lưng: + Tuổi cao: Các cơn đau lưng xuất hiện thường xuyên hơn ở người lớn tuổi, phổ biến

ở người trên 40 tuổi.

+ Lười vận động: Thói quen lười vận động làm cho các cơ dần yếu đi do không được sử dụng, đặc biệt là cơ bụng và cơ lưng. Tình trạng này có thể dẫn tới các cơn đau nhức cho người bệnh.

+ Thừa cân, béo phì. + Hút thuốc lá. + Ngủ kém, stress, mắc các bệnh mạn tính (Một số bệnh lý có thể kích hoạt các cơn đau ở lưng như các bệnh viêm khớp, bệnh zona, hội chứng chùm đuôi ngựa, rối loạn giấc ngủ, một số bệnh nhiễm trùng…).

3. Triệu chứng Đau lưng có thể biểu hiện theo nhiều cách khác nhau, tùy nguyên nhân gây bệnh. Một

số triệu chứng thường gặp gồm: - Đau nhức ở vùng lưng + Đau âm ỉ hoặc dữ dội. + Có thể đau một chỗ cố định hoặc lan sang vùng khác như mông, chân (nếu chèn ép

dây thần kinh).

+ Tăng đau khi đứng lâu, ngồi lâu, cúi người, mang vác nặng hoặc thay đổi tư thế đột

ngột.

- Căng cơ, co thắt cơ lưng: Cảm giác như cơ lưng bị kéo căng, cứng đơ, khó cử động

linh hoạt.

- Tê bì, châm chích: Có thể kèm theo cảm giác tê rần, ngứa ran ở mông, chân, tay nếu

có ảnh hưởng tới dây thần kinh. - Giảm khả năng vận động + Khó cúi người, khó xoay người hay đi lại. + Gặp khó khăn khi thực hiện các sinh hoạt thường ngày như mặc quần áo, đi vệ sinh,

bưng bê đồ vật...

- Đau lưng về đêm hoặc sáng sớm: Đau tăng lên khi thời tiết lạnh hoặc khi ngủ dậy,

khiến người bệnh mệt mỏi, khó chịu.

- Triệu chứng đi kèm khác (nếu có bệnh nền) + Sốt, mệt mỏi (nếu bị nhiễm trùng). + Rối loạn tiểu tiện, đại tiện (nếu chèn ép dây thần kinh nặng). + Kinh nguyệt bất thường, đau bụng dưới (nếu nguyên nhân từ phụ khoa). 4. Cận lâm sàng

475

- Chụp X-quang: Đánh giá gãy xương, biến dạng xương gồm những thay đổi do thoái hóa, khe đĩa đệm, chiều cao thân đốt sống, hỗ trợ đánh giá mật độ và cấu trúc của xương. - Chụp MRI: Đánh giá về tình trạng tổn thương mô mềm và ống sống, thường được áp dụng cho các trường hợp có nghi ngờ nhiễm trùng, chèn ép thần kinh, bệnh ác tính… - Chụp CT: Đánh giá tổn thương xương nếu nghi ngờ có gãy đốt sống, u xương hay

cần đánh giá cột sống trước phẫu thuật

- Điện cơ hoặc EMG: Phát hiện sự chèn ép dây thần kinh (nếu có) do thoát vị đĩa đệm

hay hẹp ống sống.

- Xạ hình xương: Phát hiện gãy xương tiềm ẩn, gãy xương do stress, nhiễm trùng hoặc K di căn xương và để phân biệt với thay đổi do thoái hóa cột sống. Ngoài ra, xạ hình xương cũng có thể phân biệt giữa gãy xương cấp tính và gãy do nén đã lành.

- Đo mật độ xương: Chẩn đoán loãng xương - Siêu âm ổ bụng: Loại trừ các nguyên nhân gây đau thắt lưng như sỏi thận, khối u

trong ổ bụng, sỏi mật…

- Các xét nghiệm máu khác như: Công thức máu, máu lắng, sinh hóa máu, chất chỉ điểm u… có giá trị giúp chẩn đoán nguyên nhân đau thắt lưng do viêm nhiễm, ung thư, rối loạn chuyển hóa hoặc các bệnh toàn thân khác.

5. Biến chứng - Đau lưng ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng tới cuộc sống của người bệnh từng bị đau lưng cấp tính hay mạn tính, âm ỉ hoặc dữ dội. Người bệnh gặp nhiều khó khăn trong hầu hết các chuyển động, bị giới hạn khi thực hiện các công việc tay chân. Để tránh đau nhức, bệnh nhân thường phải di chuyển chậm. Theo đó, các hoạt động sinh hoạt hằng ngày cũng diễn ra chậm chạp.

- Các cơn đau thắt lưng vào ban đêm thường gây khó ngủ. Theo thời gian, nếu không

được chữa trị kịp thời, người bệnh sẽ bị mất tập trung, giảm sút trí nhớ.

- Người bệnh đau lưng mạn tính thường có nguy cơ mắc bệnh trầm cảm cao hơn người bình thường. Họ thường cảm thấy chán nản, vô vọng, mất ngủ hay ngủ quá nhiều, khó kiểm soát cân nặng, mất hứng thú trong cuộc sống.

- Chứng đau lưng còn ảnh hưởng đáng kể tới đời sống tình dục của các cặp đôi. Vì vợ

hoặc chồng khi bị đau lưng thường có xu hướng lảng tránh chuyện chăn gối.

- Nếu trì hoãn điều trị quá lâu, các cơn đau lưng gây ra các biến chứng nguy hiểm khác như yếu liệt các cơ chi dưới, tê bì hay mất cảm giác hai chân, mất khả năng vận động. Một số trường hợp nặng hơn có thể gây chèn ép hệ thần kinh, gây rối loạn tiểu tiện.

6. Điều trị ❖ Điều trị theo y học hiện đại (YHHĐ): - Điều trị nội khoa: + Điều trị theo nguyên nhân: Tùy theo nguyên nhân điều trị theo phác đồ của YHHĐ + Điều trị thuốc: Tùy từng trường hợp bệnh, có thể chọn trong các nhóm thuốc sau: • Thuốc giảm đau: Chọn một trong các thuốc theo bậc thang giảm đau của Tổ chức Y

tế Thế giới. Tùy theo tình trạng đau mà điều chỉnh liều thuốc cho phù hợp.

476

• Chống viêm không steroid (NSAIDs): không được phối hợp hai loại thuốc trong

nhóm.

• Thuốc giãn cơ. • Trường hợp đau có nguồn gốc thần kinh có thể kết hợp với một trong các thuốc

giảm đau thần kinh.

• Kết hợp thuốc an thần, thuốc ức chế trầm cảm khi cần thiết. + Điều trị không dùng thuốc: • Đau cấp tính: Nằm nghỉ tại chỗ trên giường phẳng từ 3 đến 5 ngày. • Đau mạn tính: Duy trì dùng thuốc theo chỉ định. Ngoài ra, áp dụng kéo giãn cột sống, tập bơi, thể dục nhẹ nhàng. Điều chỉnh lối sống và thói quen làm việc, vận động để tránh gây đau tái phát.

• Kết hợp các phương pháp phục hồi chức năng: Thực hiện các bài tập nhằm tăng tính linh hoạt của cơ lưng và cơ bụng, đồng thời cải thiện tư thế trong sinh hoạt hằng ngày. Kiên trì thực hiện thường xuyên những bài tập này có thể giúp người bệnh ngăn ngừa cơn đau tái phát. Ngoài ra, chuyên viên vật lý trị liệu cũng sẽ hướng dẫn cách điều chỉnh chuyển động khi người bệnh bị đau lưng. Điều này sẽ giúp tránh phát sinh những triệu chứng đau khi người bệnh tiếp tục hoạt động.

• Đeo đai hỗ trợ thắt lưng khi ngồi dậy hoặc đi lại vận động (nếu cần). + Điều trị ngoại khoa: Chỉ định phẫu thuật cho các trường hợp đau lưng do thoát vị đĩa đệm hoặc kèm trượt đốt sống đã được điều trị nội khoa tích cực trong ba tháng nhưng không đạt hiệu quả, đặc biệt đối với trường hợp đau nhiều, có dấu hiệu ép rễ nặng (teo cơ nhanh, rối loạn cơ tròn, rối loạn cảm giác).

❖ Theo Y học cổ truyền: - Điều trị bằng thuốc: Với mỗi thể lâm sàng, tùy từng tình trạng bệnh lý của người bệnh, thầy thuốc kê đơn bài thuốc cổ phương, bài thuốc đối pháp lập phương, bài thuốc nghiệm phương để gia giảm thành phần, khối lượng các vị thuốc cổ truyền hoặc kê đơn các thành phẩm thuốc cổ truyền, thuốc dược liệu cho phù hợp với chẩn đoán.

- Điều trị không dùng thuốc: + Điện châm. + Điện nhĩ châm. + Điện mãng châm. + Cấy chỉ. + Giác hơi. + Cứu. + Xoa bóp bấm huyệt. ❖ Kết hợp y học hiện đại và y học cổ truyền trong điều trị đau lưng: Thuỷ châm là một phương pháp điều trị bệnh kết hợp giữa y học hiện đại và y học cổ truyền, dựa vào vị trí huyệt và thuốc tiêm Tây y có chỉ định tiêm bắp tiêm trực tiếp vào huyệt nhằm tạo ra kích thích mạnh và tăng hiệu quả điều trị, là phương pháp điều trị có hiệu quả cao, không chỉ giúp điều trị triệu chứng mà còn giúp điều trị cả căn nguyên gây bệnh.

7. Chăm sóc điều dưỡng

477

- Thực hiện y lệnh: Thuốc, điện châm, thuỷ châm, giác hơi, cận lâm sàng... - Phục hồi chức năng: Giúp người bệnh thực hiện các bài tập lưng dành riêng cho

người bệnh đau lưng, xoa bóp, bấm huyệt, massage, yoga…

- Phụ Bác sỹ thực hiện các thủ thuật (nếu có). - Theo dõi tình trạng đau, tê … Phát hiện sớm, báo và xử trí các diễn biến bất thường. - Hướng dẫn vệ sinh cá nhân. - Hướng dẫn chế độ dinh dưỡng. - Động viên tinh thần người bệnh. - Cho người bệnh nghỉ ngơi. 8. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khoẻ 8.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Động viên, trấn an để người bệnh có tinh thần thoải mái an tâm điều trị. + Hướng dẫn người bệnh giảm căng thẳng: Thực hành thiền, nghe nhạc thư giãn,

tham gia hoạt động giải trí (đọc sách, xem phim).

- Vệ sinh: lau người hàng ngày, giữ vùng lưng sạch và khô ráo để tránh kích ứng da

(đặc biệt nếu ra mồ hôi nhiều).

- Vận động – Phục hồi chức năng: + Để người bệnh nghỉ ngơi, nằm tư thế thoải mái, tập thể dục nhẹ nhàng. Người bệnh đau lưng cần duy trì thói quen rèn luyện thể thao đều đặn. Tuy nhiên, không nên lựa chọn các bộ môn nặng như: gym, cử tạ, bơi lội, ... bởi các hoạt động mạnh nếu không đúng tư thế có thể gây chấn thương. Thay vào đó, người bệnh có thể lựa chọn một vài phương án an toàn mà vẫn đảm bảo hỗ trợ cải thiện sức khỏe rất tốt như: Tập yoga, dưỡng sinh, aerobic, đi bộ, chạy bộ, đạp xe…

+ Các bài tập lưng dành riêng cho người bệnh đau lưng. + Giúp người bệnh thực hiện các động tác như xoa bóp, bấm huyệt, massage. + Tập luyện vừa phải ít nhất 2.5 giờ một tuần, không được tập quá sức. + Tạo thói quen chỉnh đúng tư thế mọi lúc, mọi nơi. + Những hoạt động làm thoái hóa cột sống thắt lưng nghiêm trọng hơn nên tránh bao gồm: Khiêng, vác vật nặng, cúi sâu ở thắt lưng, vặn, xoay lưng quá mức, ngồi lâu ở bàn làm việc hoặc trong ô tô. Nếu tính chất công việc bắt buộc người bệnh phải duy trì một tư thế đứng hoặc ngồi trong thời gian dài, cần có khoảng thời gian nghỉ sau mỗi 1 - 2 giờ đồng hồ. Thêm vào đó, người bệnh cần không ngừng nhắc nhở bản thân ngồi đúng tư thế, tự điều chỉnh ngay khi phát hiện ra.

+ Sử dụng các dụng cụ hỗ trợ nếu cần như: • Khung tập đi, gậy hỗ trợ người già sẽ cải thiện khả năng di chuyển và đứng, giúp

người bệnh di chuyển dễ dàng và an toàn hơn.

• Nẹp hoặc đai lưng: Giúp giảm áp lực lên cột sống, cải thiện các triệu chứng đau

nhức hiệu quả.

- Chế độ dinh dưỡng:

478

+ Chế độ dinh dưỡng hàng ngày cũng đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện sức khỏe của người bệnh đau lưng. Người bệnh cần bổ sung một số chất sau đây để có thể cải thiện sức khỏe xương khớp nói chung và sức khỏe cột sống nói riêng:

• Canxi: Tăng cường mật độ xương, giúp xương chắc khỏe. Canxi có nhiều trong các loại thực phẩm chẳng hạn như sữa, rau lá xanh đậm, đậu, cá mòi, cá hồi, hạnh nhân, cam, mật mía,...

• Magie: Cần thiết cho các phản ứng sinh hóa trong cơ thể, đây là chất khoáng quan trọng giúp chống oxy hóa, ngăn chặn cholesterol xấu và hỗ trợ giảm viêm tốt. Magie tự nhiên có trong các loại rau lá xanh, cá, đậu, hạt, ngũ cốc nguyên hạt, sữa chua, bơ, chuối,...

• VitaminC, Vitamin D3: Giúp cơ thể hấp thụ canxi và hỗ trợ sự phát triển của xương. Chứa nhiều trong các loại trái cây như: cam, kiwi, các loại cá béo, gan, lòng đỏ trứng,...

• Collagen: Giúp cơ thể sản sinh các chất collagen và axit amin cần thiết để chống lão hóa. Không những thế, collagen còn hỗ trợ điều trị các bệnh lý về xương khớp, giảm đau đối với thoái hóa khớp ở người lớn tuổi, tăng cường tính linh hoạt của khớp và sự tạo xương. Một số loại thực phẩm giúp cơ thể chuyển hóa collagen như: các loại rau lá xanh, thịt gia cầm, trứng gà, ngũ cốc nguyên hạt,...

+ Duy trì trọng lượng cơ thể khỏe mạnh với chỉ số khối cơ thể (BMI) nhỏ hơn 25 kg/m2. Cân nặng quá mức có thể gây áp lực lên cột sống, chính điều này làm triệu chứng đau lưng trở nên nghiêm trọng hơn.

8.2. Phòng bệnh Để ngăn ngừa đau lưng trong lao động cũng như sinh hoạt hàng ngày, người bệnh nên

lưu ý những điều sau:

- Cẩn trọng khi nâng vác vật nặng: Khi nâng đồ vật, cần dang rộng 2 chân; ngồi xổm xuống ở tư thế gập khớp gối và khớp háng, cột sống không cúi gập; sau đó dùng tay bê đồ vật vào sát bụng đồng thời căng cơ bụng; từ từ đứng dậy và nâng đồ vật lên.

- Phân bổ thời gian nghỉ ngơi và làm việc hợp lý, tránh căng thẳng hoặc stress liên tục. - Người làm văn phòng cần giữ tư thế ngồi đúng (giữ thẳng lưng, bàn làm việc phù hợp với chiều cao để tránh tình trạng gập lưng hoặc cúi quá mức cột sôngs cổ khi làm việc, vị trí ngồi nên có chỗ tựa lưng). Ngoài ra, nên thường xuyên thay đổi tư thế, sau 1 giờ ngồi nên đứng lên di chuyển hoặc vận động nhẹ nhàng tại chỗ để cột sống thắt lưng được thư giãn.

- Mỗi người nên dành ít nhất 30 phút mỗi ngày để luyện tập thể dục thể thao. - Chế độ ăn uống: Nên đảm bảo chế độ ăn uống đầy đủ canxi và vitamin D. Vì đây các

chất cần thiết cho sức khỏe của cơ, xương, khớp.

- Duy trì cân nặng hợp lý: Kiểm soát tốt cân nặng sẽ giúp giảm áp lực đáng kể lên cột

sống, hạn chế tổn thương tiến triển (nếu có).

- Chọn nệm ngủ phù hợp: Nệm ngủ phải đảm bảo nâng đỡ tốt cột sống, đặc biệt là ở vùng vai và mông trong khi ngủ, cột sống phải được giữ thẳng. Nệm phải có độ mềm vừa phải, không quá cứng hoặc quá mềm.

479

- Thăm khám định kỳ: Thường xuyên kiểm tra sức khỏe định kỳ nhằm nhận biết các

dấu hiệu sớm của bệnh, cập nhật tình hình bệnh lý của mình.

- Theo dõi những diễn biến mới nếu có để kịp thời thích ứng và điều chỉnh. - Một số trường hợp cơn đau lưng chỉ xuất hiện thoáng qua, có thể tự khỏi nếu được chăm sóc tốt. Tuy nhiên, đau lưng đôi khi cũng là có thể là dấu hiệu của một số bệnh lý nguy hiểm.

Khi lưng bị đau sau một chấn thương nặng hay cơn đau không khỏi sau 2 tuần tự điều trị hoặc khi có các triệu chứng dưới đây, người bệnh cần nhanh chóng đến bệnh viện để có biện pháp can thiệp kịp thời, cụ thể: - Đau lưng kèm sốt và ớn lạnh. - Cơn đau trở nặng vào ban đêm hay đau lan xuống bụng dưới. - Cơn đau ngày càng nghiêm trọng hơn, đặc biệt là với người trên 50 tuổi hay nhỏ

hơn 20 tuổi hay người từng bị ung thư.

- Cơn đau dai dẳng kèm cảm giác tê và yếu liệt chân. - Bí tiểu hoặc tiểu không tự chủ. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân bị đau lưng? 2. Triệu chứng nhận biết bệnh đau lưng? 3. Cách phòng bệnh, tự chăm sóc khi bị đau lưng? Tài liệu tham khảo: 1. Bộ Y tế (2013), Quy trình kỹ thuật khám bệnh, chữa bệnh chuyên ngành Châm cứu. 2. Bộ Y tế (2016), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh cơ xương khớp. 3. Bệnh viện Bạch Mai (2015), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh nội khoa. 4. Bộ Y tế (2017), Quy trình kỹ thuật khám bệnh, chữa bệnh cấy chỉ và laser châm

chuyên ngành Châm cứu.

5. Khoa Y học cổ truyền – Trường Đại học Y Hà Nội (2017), "Đau thắt lưng", Bệnh

học nội khoa Y học cổ truyền, Nhà xuất bản Y học.

6. Bộ Y tế (2014), Hướng dẫn quy trình kỹ thuật chuyên ngành Phục hồi chức năng.

480

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH LOÉT HOẠI TỬ VÙNG TÌ ĐÈ

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của loét hoại tử vùng tì đè. 2. Biết cách chăm sóc da, thay đổi tư thế và phòng ngừa loét hoại tử vùng tì đè hiệu

quả.

3. Hiểu được tầm quan trọng của dinh dưỡng và vệ sinh trong phòng ngừa biến chứng. II.Nội dung 1. Định nghĩa Loét hoại tử vùng tì đè (loét do tì đè) là tổn thương da và tổ chức dưới da do áp lực

kéo dài lên các vùng xương nhô (gót chân, xương cùng, mông, vai, khuỷu…).

Loét hoại tử tì đè thường gặp ở người nằm lâu, ít vận động, người cao tuổi, người liệt

hoặc suy kiệt.

2. Nguyên nhân, yếu tố thuận lợi ₋ Áp lực liên tục lên một vùng da trên 2 giờ. Những người mất cảm giác, chịu sự đè nén kéo dài hoặc không thể tự xoay trở (như bệnh nhân liệt nửa người, hôn mê) có nguy cơ cao loét tì đè.

₋ Ma sát và lực cắt khi kéo lê bệnh nhân trên giường: Sự cọ sát, trầy xước xảy ra khi hai bề mặt cọ vào nhau. Khi da cọ sát vào một bề mặt cứng, như một cái giường nhăn nheo, có thể gây một vết trầy xước nhỏ, làm tăng khả năng hình thành loét. Sự bôi trơn da và sự chăm sóc đầy đủ khi nâng đỡ, di chuyển và giữ vệ sinh da cho người bệnh có thể giới hạn tác nhân gây cọ xát.

₋ Da ẩm ướt lâu (mồ hôi, tiểu không tự chủ, phân…): Da tiếp xúc liên tục với sự ẩm ướt sẽ dễ bị tổn thương. Sự bài tiết không tự chủ có thể làm người bệnh nằm trên nước tiểu hay phân. Sự toát mồ hôi hay thiếu sự khô ráo sau khi vệ sinh, đặc biệt trong các nếp gấp da, có thể tăng sự ẩm ướt và làm tăng sự phát triển của vi nấm.

₋ Thiếu dinh dưỡng (thiếu protein, thiếu vitamin C, kẽm): Tình trạng dinh dưỡng bị suy giảm làm tăng nguy cơ tiến triển loét tì đè. Ở những người bệnh mà tình trạng dinh dưỡng bị suy yếu và các mao mạch trở nên dễ vỡ, khi chúng vỡ thì lượng máu đến da có thể bị suy giảm. Những người bệnh bị suy dinh dưỡng, protein huyết tương bị giảm và chức năng miễn dịch cũng bị giảm. Việc mất mô và khối lượng dưới da có thể tác động đến lớp bảo vệ giữa da và xương, làm tăng nguy cơ hình thành vết loét.

₋ Tuần hoàn máu kém, bệnh nền như tiểu đường, liệt, cao tuổi (Với người già trên 70 tuổi, da trở nên mong manh, kém đàn hồi, sức đề kháng của da kém nên có nguy cơ bị loét cao)…

3. Các vị trí dễ bị loét tì đè Đối với những người nằm lâu trên giường và không thể di chuyển, các vùng lở loét

thường xuyên xuất hiện ở các vị trí:

481

₋ Trường hợp người bệnh nằm ngửa: Vùng chẩm, vùng xương bả vai, khuỷu tay, hai

gai chậu sau trên, xương cùng, cụt, ụ ngồi, gót chân.

₋ Trường hợp người bệnh nằm sấp: 2 bên đầu, khuỷu tay, vùng cằm, vùng ngực,

vùng gai chậu trước trên, vùng đầu gối, những ngón chân.

₋ Trường hợp người bệnh nằm nghiêng: Tai, xương bả vai, khuỷu tay, hông, đầu gối,

mắt cá chân, gót chân.

₋ Trường hợp người bệnh suy hô hấp phải ngồi kéo dài: Đầu, vai, xương cùng, ụ ngồi,

gót chân.

₋ Ở các bệnh nhân béo phì: Dưới ngực, dưới mông. ₋ Loét tì đè liên quan đến dụng cụ hỗ trợ hô hấp: Tổn thương loét tùy thuộc vào hình

dạng và kích thước của dụng cụ.

4. Đánh giá mức độ nguy cơ loét tì đè của người bệnh theo thang đo BRADEN ₋ Thang đo Braden để đánh giá mức độ nguy cơ loét tì đè của người bệnh, là một

công cụ được phát triển vào năm 1987 bởi Barbara Braden và Nancy Bergstrom.

Điểm/mô tả

Tiêu chí đánh giá 1 2 3 4

KHÔNG SUY GIẢM

Nhận biết căm giác

GIỚI HẠN HOÀN TOÀN Không đáp ứng với kích thích đau HOẶC Khiếm khuyết cảm giác đau trên hầu hết bề mặt cơ thể

GIỚI HẠN Đáp ứng bằng lời nói nhưng không thể luôn luôn rói rõ sự khó chịu hay có nhu cầu được xoay trở HOẶC Có khiếm khuyết cảm giác đau hay khó chịu ở 1 hoặc 2 chi. RẤT GIỚI HẠN Chỉ đáp ứng với kích thích đau. Không thể nói rõ sự khó chịu mà chỉ có thể rên rỉ hoặc không nằm yên HOẶC Có khiếm khuyết cảm giác đau hay khó chịu nhiều hơn ½ cơ thể.

HIỂM KHI ẨM Da thường khô ráo.

THỈNH THOẢNG ẨM ƯỚT Da thỉnh thoảng ẩm. Độ ẩm

LUÔN LUÔN ẨM ƯỚT Da ẩm gần như liên tục bởi mô hôi, nước tiểu... THƯỜNG XUYÊN ẨM ƯỚT Da thường xuyên ẩm nhưng không phải lúc nào cũng ẩm.

NẰM LIỆT GIƯỜNG ĐI LẠI THƯỜNG XUYÊN

ĐI BẰNG XE LĂN Khả năng đi bộ bị hạn chế nghiêm trọng hoặc không có. Hoạt động thể chất

ĐI LẠI ÍT Thỉnh thoảng đi bộ trong ngày nhưng khoảng cách rất ngăn, có hoặc không có sự trợ giúp.

482

Điểm/mô tả

Tiêu chí đánh giá

2 3 4

Vận động RẤT GIỚI HẠN Thỉnh thoảng thay đổi nhỏ tư thế hay vị trí chi. GIỚI HẠN NHẸ Thường xuyên thay đổi nhỏ tư thể hay vị trí chi.

KHÁ Ăn hết hơn ½ thức ăn, thỉnh thoảng bỏ 1 bữa nhưng có thể ăn thêm bữa ngoài. KHÔNG GIỚI HẠN Thường xuyên thay đổi tư thế mà không cần giúp đỡ. TỐT Ăn gần hết thức ăn, không bao giờ bỏ bữa, có thể ăn thêm bữa ngoài.

Dinh dưỡng

TRUNG BÌNH Hiếm khi ăn được 1 bữa đầy đủ, ăn ít hơn ½ thức ăn, thỉnh thoảng cần thêm bữa phụ HOẶC Ăn bằng đường ống.

Ma sát và dịch chuyển

1 HOÀN TOÀN BẤT ĐỘNG Không thể thay đổi tư thế dù nhỏ khi không được giúp đỡ. KÉM Không ăn được 1 bữa đầy đủ, ăn ít hơn 1/3 thức ăn, cần bổ sung thêm dịch HOẶC Ăn đường ống, truyền dịch/truyền tĩnh mạch trong hơn 5 ngày. CÓ VẤN ĐỀ Cần giúp đỡ tối đa khi di chuyển, thường xuyên bị trượt xuống, tình trạng liệt hay co cứng. VẤN ĐỀ TIỀM TÀNG Di chuyển yếu hay cần giúp đỡ, duy trì tư thế tốt một cách tương đối nhưng đôi khi trượt xuống.

KHÔNG CÓ VẤN ĐỀ GÌ Di chuyển không cần giúp đỡ, luôn luôn duy trì tư thế tốt nhất trên giường hay ghế. Đánh giá nguy cơ: Điểm càng thấp thì nguy cơ càng cao. - Nguy cơ rất cao: ≤ 9 điểm - Nguy cơ cao: 10 – 12 điểm - Nguy cơ trung bình: 13 – 14 điểm - Nguy cơ thấp: 15 – 18 điểm - Không có nguy cơ: 19 – 23 điểm 5. Các dấu hiệu cảnh báo về vết loét hoặc vết loét do tì đè là: - Thay đổi màu da bất thường. - Sưng tấy. - Chảy dịch, mủ. - Vùng da sờ vào có cảm giác ấm hơn các vùng khác. - Khu vực da bị căng. 6. Các mức độ của loét tì đè: Tình trạng loét tì đè tùy thuộc vào độ sâu, kích thước và

mức độ tổn thương trầm trọng đối với các mô mà được chia thành 4 độ:

₋ Độ 1: Vết loét hiện diện dưới dạng tử ban (đỏ) trên vùng da, nhô xương hay vùng bị đè. Hầu hết độ 1 của loét ép có thể mất đi nếu không còn sự tì đè. Có thể khó nhận định độ 1 đối với những người da sẫm màu.

483

₋ Độ 2: Vết loét trên bề mặt và hiện diện như một vết trầy, hố nông hay phồng giộp. Da có thể bị mất phần biểu bì, bì hay cả phần bì và mỡ. Các vết phồng giộp da thường gây cảm giác đau.

₋ Độ 3: Vết hoại tử xuất hiện dưới dạng toàn bộ bề dày của da hoại tử có liên quan đến sự tổn thương hay mất mô dưới da, có thể mở rộng xuống phần dưới nhưng không sâu đến phần cân. Trên lâm sàng, nó như một hố sâu có hiện diện mô hoại tử. Loét độ 3 có thể cần nhiều tháng mới lành được.

₋ Độ 4: Vết loét mất toàn bộ bề dày của da và có sự phá hủy rộng hơn, mô hoại tử hay tổn thương phần cơ, xương hay các cấu trúc nâng đỡ (gân hay bao khớp); nó có thể có sự ăn mòn hay các đường rò. Phải mất hàng tháng, hàng năm vết loét mới có thể lành.

7. Biến chứng ₋ Viêm mô tế bào: Nhiễm trùng da có thể gây nóng, viêm và sưng tấy vùng loét.

Những người bị tổn thương dây thần kinh thường không cảm thấy đau chỗ viêm.

₋ Nhiễm trùng xương và khớp: Nhiễm trùng khớp, xương sụn và mô, có thể làm giảm

chức năng của khớp và các chi.

₋ Ung thư: Vết thương lâu ngày không lành có thể phát triển thành một loại ung thư

biểu mô tế bào vảy.

₋ Nhiễm trùng máu: Hiếm khi dẫn đến nhiễm trùng máu. 8. Điều trị Điều trị vết loét do tì đè bao gồm giảm áp lực lên vùng da bị ảnh hưởng, chăm sóc vết

thương, kiểm soát cơn đau, ngăn ngừa nhiễm trùng và duy trì chế độ dinh dưỡng tốt.

8.1. Giảm áp lực: Bước đầu tiên trong việc điều trị loét tỳ đè là giảm áp lực và ma sát

gây ra. Các chiến lược bao gồm:

₋ Thay đổi tư thế nằm 2 giờ/lần, Nằm đầu cao 30 độ, tập vận động nếu có thể. ₋ Tránh để bệnh nhân ngồi 1 tư thế quá 1 giờ. ₋ Sử dụng các bề mặt hỗ trợ. Sử dụng nệm, giường và các loại đệm đặc biệt giúp bệnh

nhân ngồi hoặc nằm theo cách bảo vệ vùng da dễ bị tổn thương.

8.2. Làm sạch và băng vết thương Chăm sóc vết loét do tì đè bằng cách làm sạch, loại bỏ mô hoại tử và băng bó vết

thương:

₋ Làm sạch. Nếu vùng da bị ảnh hưởng không bị tổn thương, rửa bằng chất làm sạch dịu nhẹ và lau khô. Làm sạch vết loét hở bằng dung dịch nước muối sinh lý, acetic acid (0.5%), Povidone-Iodine pha loãng hoặc Sodium Hypochlorite (2.5%)…

₋ Loại bỏ mô hoại tử bằng: + Enzym tiêu hủy protein, làm tan collagen và mô hoại tử mà không ảnh hưởng đến

mô hạt.

+ Povidone-iodine, nhờ tác dụng của hydrogen peroxide, không dùng kéo dài do loại

bỏ mô hạt còn yếu.

+ Biện pháp cơ học: bơm xoáy nước, cắt lọc.

484

- Băng bó: Dùng cho loét độ 2 trở đi. Dùng thêm thuốc dạng gel để loại bỏ mô hoại tử và chống nhiễm. Băng giữ cho vết thương ẩm. Nó cũng tạo ra một hàng rào chống lại nhiễm trùng và giữ cho da xung quanh vết loét khô.

- Phương pháp khác: + Điện xung trị liệu. + Liệu pháp áp lực âm. + Oxy cao áp. + Yếu tố phát triển. 8.3. Nâng cao thể trạng - Giảm đau: Thuốc để kiểm soát cơn đau. Thuốc chống viêm không steroid – chẳng hạn như ibuprofen và natri naproxen – có thể giảm đau. Những điều này có thể rất hữu ích trước hoặc sau khi thay đổi tư thế và chăm sóc vết thương.

- Chăm sóc tiểu tiện không tự chủ. - Người bệnh bị loét do tì đè cần cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng, đảm bảo cơ thể có đủ nguyên liệu để sản xuất tế bào và phục hồi nhanh chóng, giúp vết loét liền nhanh hơn. Đặc biệt nên bổ sung thực phẩm giàu protein, kẽm và vitamin C: Đây là những yếu tố quan trọng trong việc chăm sóc người bệnh loét da do tì đè.

8.4. Điều trị loét tì đè theo các mức độ - Độ I: Nâng đỡ thể trạng, giảm áp lực tì đè. - Độ II: Nâng đỡ thể trạng, giảm áp lực tì đè, chăm sóc vết loét (rửa vết thương, đắp

gạc hydrogel, kháng sinh).

- Độ III: Nâng đỡ thể trạng, giảm áp lực tì đè, chăm sóc vết loét (loại bỏ mô hoại tử,

rửa vết thương, đắp gạc hydrogel, kháng sinh, áp lực âm), có thể điều trị ngoại khoa.

- Độ IV: Nâng đỡ thể trạng, giảm áp lực tì đè, chăm sóc vết loét (loại bỏ mô hoại tử, rửa vết thương, đắp gạc hydrogel, kháng sinh, áp lực âm), điều trị ngoại khoa (phá bỏ đường hầm).

9. Chăm sóc điều dưỡng - Cho bệnh nhân nghỉ ngơi tại giường, phòng bệnh sạch sẽ, thoáng mát. - Theo dõi tri giác, tình trạng tinh thần và các dấu hiệu sinh tồn của người bệnh. - Đánh giá nguy cơ loét và tình trạng tiến triển của vết loét. - Phòng ngừa loét: Xoay trở mỗi 2 giờ, dùng đệm chống loét / gối kê vùng tì, đảm bảo giường phẳng – da người bệnh khô thoáng, xoa bóp nhẹ các vùng tì đè nếu người bệnh nằm lâu. Kiểm soát ẩm ướt – thay tã kịp thời.

- Vệ sinh da hằng ngày.

485

- Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng đầy đủ và kịp thời. - Theo dõi việc dùng thuốc và phản ứng phụ khi dùng thuốc. - Chăm sóc thay băng rửa vết thương, vết loét tì đè, tuân thủ chế độ vô khuẩn. Dùng

kem bảo vệ da vùng tì đè.

- Hướng dẫn chế độ dinh dưỡng, vận động cho người bệnh và người nhà. 10. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 10.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Giữ tinh thần thoải mái, tránh lo lắng quá mức vì stress làm chậm lành vết thương. + Người bệnh cần tuân thủ chế độ điều trị, thực hiện theo hướng dẫn của Bác sỹ và

Điều dưỡng trong quá trình điều trị và chăm sóc.

+ Gia đình nên động viên, trò chuyện để người bệnh cảm thấy được hỗ trợ. + Báo ngay cho nhân viên y tế khi có đau nhiều, mất ngủ hoặc buồn chán kéo dài. - Vệ sinh: + Vệ sinh da hàng ngày. Giữ cho da luôn sạch sẽ và khô ráo là điều cần thiết để tránh tình trạng nhiễm trùng hoặc kích ứng. Vùng da bị ẩm ướt, nhất là ở những khu vực dễ bị mồ hôi hoặc tiểu tiện, sẽ làm tăng nguy cơ bị loét. Cần sử dụng các sản phẩm làm sạch nhẹ nhàng, tránh các hóa chất gây kích ứng da. Sau khi vệ sinh, người bệnh nên được lau khô da một cách nhẹ nhàng, tránh cọ xát mạnh. Sử dụng các loại kem dưỡng ẩm cho da sẽ giúp tăng cường lớp bảo vệ tự nhiên, ngăn ngừa khô da và giảm nguy cơ loét. Ngoài ra, trong những trường hợp da đã có dấu hiệu tổn thương, các loại băng bảo vệ hoặc miếng dán giảm áp lực có thể được sử dụng để bảo vệ vùng da yếu.

+ Thay quần áo, ga giường thường xuyên; tránh để người bệnh nằm trên ga bị ẩm ướt

hoặc nhăn.

+ Vết thương: thay băng mỗi khi băng thấm ướt dịch, dùng túi dẫn lưu dịch vết thương kín trong trường hợp vết thương có nhiều dịch tiết. Không tự ý dùng thuốc bôi hoặc lá cây lên vết loét.

+ Quản lý chất tiết. Sử dụng các dụng cụ quản lý nước tiểu và phân (tã giấy, túi

nylon…): khi người bệnh đại tiểu tiện không tự chủ.

+ Các ống dẫn lưu trên cơ thể: chăm sóc các hệ thống dẫn lưu được đảm bảo kín, vô khuẩn, thông và một chiều, tránh ứ đọng dịch, xả túi mỗi khi đầy 2/3 túi hoặc mỗi 8 giờ/lần, không để túi quá căng dễ sút và đổ ra ngoài.

- Vận động – Phục hồi chức năng: + Thay đổi tư thế: Thay đổi vận động cơ thể thường xuyên, xoay trở người 2 giờ/ lần,

xoa bóp, tập vận động vùng da bị đè cấn.

+ Chọn đệm hoặc nệm giảm áp lực. Chêm độn vùng tì đè bằng vòng gòn, vòng hơi cao su…Điều chỉnh độ cao của giường không quá 30 độ. Điều này giúp ngăn ngừa tình trạng bị cắt da.

+ Phòng ngừa tổn thương da: Di chuyển và xoay trở những người bệnh bất động một

cách cẩn thận để ngăn ngừa tổn thương cho da do va chạm…

486

+ Tập vận động nhẹ nhàng trong khả năng: Đối với người bệnh nằm lâu, các bài tập vận động nhẹ nhàng như co duỗi chân tay hoặc xoay cổ tay, cổ chân sẽ giúp kích thích lưu thông máu, ngăn ngừa hiện tượng máu lưu thông kém ở các chi và vùng cơ thể tiếp xúc với mặt giường. Nếu người bệnh không thể tự vận động, người chăm sóc có thể thực hiện các bài tập thụ động, giúp di chuyển chân tay của bệnh nhân một cách nhẹ nhàng. Việc massage nhẹ các vùng da dễ bị loét cũng có thể giúp tăng cường lưu lượng máu đến các khu vực này.

- Chế độ dinh dưỡng: + Một chế độ ăn cân đối, giàu protein, vitamin C, vitamin E, kẽm và khoáng chất là

cần thiết để duy trì sức khỏe da và thúc đẩy quá trình lành vết thương.

+ Các thực phẩm giàu protein như: thịt, cá, trứng, và đậu nành sẽ giúp cung cấp nguyên liệu cho quá trình tái tạo tế bào da. Vitamin C từ trái cây họ cam quýt và rau xanh giúp tăng cường tổng hợp collagen, một yếu tố quan trọng trong việc giữ da săn chắc và đàn hồi.

+ Bổ sung đầy đủ nước cũng là yếu tố không thể thiếu, giúp da duy trì độ ẩm và tránh

tình trạng khô da.

+ Chia nhỏ bữa ăn nếu người bệnh ăn kém. 10.2.Phòng bệnh - Thay đổi tư thế thường xuyên: Người bệnh nằm lâu hoặc ngồi xe lăn trong thời gian dài cần được hỗ trợ thay đổi tư thế định kỳ, ít nhất mỗi 2 giờ đối với người nằm giường và mỗi 15 phút đối với người ngồi xe lăn. Điều này giúp giảm áp lực lên các vùng dễ bị tổn thương như xương cụt, gót chân và khuỷu tay.

- Chăm sóc da hằng ngày, giữ cho da luôn khô ráo, sạch sẽ. - Thường xuyên kiểm tra da: Nếu xuất hiện các dấu hiệu sớm của loét do tì đè, cần

liên hệ bác sĩ để được điều trị kịp thời.

- Kiểm soát tốt tình trạng đại tiểu tiện: thay tã ngay khi ướt, vệ sinh vùng sinh môn

đúng cách.

- Dùng đệm chống loét hoặc gối kê giảm áp lực tại các vị trí dễ tì (vai, mông, gót, khuỷu). Sử dụng đệm giảm áp lực: Đệm giảm áp lực là những loại đệm đặc biệt được thiết kế để phân bố đều trọng lượng cơ thể, giảm thiểu áp lực lên các vùng da tiếp xúc nhiều với bề mặt giường hoặc ghế. Các loại đệm này bao gồm đệm khí, đệm bọt nhớ, đệm nước hoặc đệm hơi. Đệm giảm áp lực giúp duy trì dòng máu lưu thông đến các vùng da nhạy cảm và ngăn ngừa tổn thương da do áp lực lâu dài. Đối với người bệnh nằm lâu, việc chọn lựa đúng loại đệm là rất quan trọng. Một số đệm có khả năng điều chỉnh áp lực dựa trên trọng lượng và vị trí của người bệnh, mang lại sự thoải mái và ngăn ngừa loét hiệu quả.

- Theo dõi vết loét mỗi ngày: nếu thấy tăng đau, mùi hôi, dịch mủ, lan rộng, báo ngay

cho nhân viên y tế.

- Duy trì dinh dưỡng đủ và vận động phù hợp để giúp cơ thể hồi phục nhanh hơn.

487

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân, triệu chứng, biến chứng của bệnh loét hoại tử vùng tì đè? 2. Cách chăm sóc người bệnh loét hoại tử vùng tì đè? 3. Cách phòng loét hoại tử vùng tì đè? Tài liệu tham khảo 1. BV Nguyễn Tri Phương, Dự phòng và chăm sóc loét tì đè cho người bệnh,

https://bvnguyentriphuong.com.vn/dieu-duong/du-phong-va-cham-soc-loet-ty-de-cho- nguoi-benh.

2. BV Lão khoa Trung Ương, Chăm sóc người cao tuổi có loét do tì đè,

https://benhvienlaokhoa.vn/cham-soc-nguoi-cao-tuoi-co-loet-do-ty-de.

2. Trần Thị Thuận (2008), Điều dưỡng cơ bản I, Nhà xuất bản Y học Hà Nội. 3. Bộ Y tế (2020), Tài liệu đào tạo thực hành cho điều dưỡng viên mới, Nhà xuất bản

Y học Hà Nội.

488

Chương X Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Da liễu

489

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH CHỐC

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1.Nguyên nhân dẫn đến bệnh chốc. 2.Triệu chứng của bệnh chốc. 3.Cách chăm sóc và phòng bệnh chốc II. Nội dung 1. Đại cương - Chốc là một bệnh truyền nhiễm da rất phổ biến, đặc trưng bởi các thương tổn cơ

bản là bọng nước nông, rải rác, nhanh chóng hóa mủ, dập vỡ đóng vảy tiết.

- Bệnh hay gặp ở trẻ nhỏ. Tuy nhiên, người lớn cũng có thể bị. - Bệnh có thể gây các biến chứng tại chỗ và toàn thân nếu không được phát hiện và

điều trị kịp thời.

2. Nguyên nhân - Do tụ cầu vàng, liên cầu hoặc phối hợp cả hai. - Yếu tố thuận lợi: Tuổi nhỏ, thời tiết nóng ẩm, mùa hè, điều kiện vệ sinh kém hoặc

có bệnh da phối hợp như chấy rận, ghẻ, côn trùng cắn, viêm da cơ địa.

3. Triệu chứng - Khởi phát là dát xung huyết ấn kính hoặc căng da mất màu, kích thước đường kính

0,5-1cm, sau đó bọng nước nhanh chóng phát triển trên dát đỏ.

- Bọng nước kích thước 0,5-1cm đường kính nhăn nheo, xung quanh có quầng đỏ

viêm, hóa mủ nhanh sau vài giờ thành bọng mủ.

- Bọng nước nhanh chóng dập vỡ, đóng vảy tiết màu vàng nâu hoặc nâu nhạt giống màu mật ong. Nếu cạy vảy sẽ thấy ở dưới là vết trợt nông màu đỏ, bề mặt ẩm ướt. Ở đầu , vảy tiết làm bết tóc.

- Khoảng 7-10 ngày sau, vảy tiết bong đi để lại dát hồng, ẩm ướt, nhẵn, ít lâu sau lành

hẳn, không để lại sẹo hoặc chỉ để lại dát tăng sắc tố.

- Vị trí: Tổn thương thường ở vùng da hở như tay, mặt, cổ, chi dưới đặc biệt chốc ở

đầu thường kèm theo chấy.

- Tổn thương phối hợp khác như: Viêm bờ mi, chốc mép hoặc viêm cầu thận nhất là

trẻ em nhưng tiên lượng lành tính.

- Triệu chứng toàn thân: Thường không sốt, đôi khi có hạch viêm do phản ứng. - Có thể ngứa nhiều hoặc ít. - Tiến triển: Các bọng nước lành sau 1-2 tuần nhưng bệnh có thể dai dẳng do tự lây

truyền, vệ sinh kém. 4.Cận lâm sàng - Nhuộm Gram dịch hoặc mủ tại tổn thương thấy cầu khuẩn Gram dương xếp thành

chuỗi hoặc từng đám, kèm theo là bạch cầu đa nhân trung tính.

490

- Nuôi cấy dịch hoặc mủ xác định chủng gây bệnh và làm kháng sinh đồ giúp điều trị

những trường hợp khó.

5. Chẩn đoán - Chẩn đoán xác định dựa vào dấu hiệu lâm sàng. - Chẩn đoán phân biệt với bệnh nấm da, thủy đậu, herpes simplex, hội chứng bong

vảy da do tụ cầu. 6. Biến chứng - Tại chỗ: Chàm hóa, chốc loét, viêm mô tế bào - Toàn thân: Viêm đường hô hấp, nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não, viêm cơ, viêm

cầu thận cấp, sốt tinh hồng nhiệt, hội chứng bong vảy da do tụ cầu, viêm tủy xương

7. Điều trị - Cần điều trị toàn thân kết hợp điều trị tại chỗ. - Giảm ngứa: Tránh làm lây lan thương tổn - Điều trị cả biến chứng nếu có. 8.Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc - Chăm sóc vùng da tổn thương - Theo dõi dấu hiệu bất thường và phát hiện sớm các biến chứng (nếu có). - Đảm bảo đủ dinh dưỡng - Động viên tinh thần - Cung cấp các kiến thức về bệnh. 9. Tư vấn, giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Xếp bệnh nhân ở buồng bệnh yên tĩnh, thoáng mát + Động viên, khích lệ bệnh nhân an tâm điều trị - Vệ sinh + Dùng gạc vô khuẩn phủ lên vết chốc để giúp cho các chất dịch từ bóng nước không

+ Cho bệnh nhân mặc quần áo vừa thoải mái, thoáng mát + Cắt móng tay thường xuyên để đảm bảo vi khuẩn không tụ dưới móng khi bệnh

thể lây lan vi khuẩn sang các phần khác của cơ thể và người chăm sóc

+ Thường xuyên rửa tay với chất diệt khuẩn an toàn để ngăn ngừa sự tích tụ của

nhân gãi, đồng thời hạn chế tổn thương da và gây vỡ bóng nước

khuẩn liên cầu và tụ cầu.

- Vận động –Phục hồi chức năng Vận động nhẹ nhàng như đi bộ, ngồi thiền…,phù hợp với độ tuổi và thể trạng. - Chế độ dinh dưỡng * Thực phẩm ưu tiên + Bệnh nhân chốc nên ưu tiên thực phẩm chứa nhiều vitamin, khoáng chất, protein,

các yếu tố vi lượng, chất béo, tinh bột.

+ Thực phẩm chứa nhiều Omega – 3: Omega – 3 là một acid béo không no rất cần thiết cho cơ thể, chúng có vai trò quan trọng trong việc chống viêm, hỗ trợ liền vết thương.

+ Một số thực phẩm giàu Omega – 3 có thể kể đến như: Thịt cá hồi, cá thu, dầu cá,

491

+ Thịt trắng: Các loại thịt trắng như thịt gà, thịt vịt có tính mát, đồng thời cũng chứa

dầu vừng.

+ Rau xanh, hoa quả: Rau xanh và hoa quả chứa hàm lượng vitamin dồi dào, rất cần

hàm lượng đạm lớn – yếu tố quan trọng trong việc lành vết chốc.

+ Sữa chua: Các sản phẩm từ sữa lên men giúp bổ sung hàng tỉ lợi khuẩn, tăng cường sức khỏe cho hệ tiêu hóa. Khi hệ tiêu hóa được khỏe mạnh, khả năng hấp thu dinh dưỡng sẽ tăng lên, đảm bảo cung cấp đủ các nguyên liệu cần thiết để lành vết chốc lở.

+ Gừng: Các hoạt chất có trong củ gừng có công dụng kháng khuẩn, kháng viêm rất tốt. Chúng có thể ức chế sự phát triển của vi khuẩn. Do gừng có tính cay, chỉ nên bổ sung một lượng nhỏ gừng trong món ăn, tránh gây tác dụng ngược lại trong quá trình điều trị bệnh.

thiết cho hệ miễn dịch và quá trình lành của vết chốc.

Ngoài ra, một số thực phẩm khác cũng có khả năng kháng viêm tốt như: mật ong,

nước nha đam,… nên có thể bổ sung vào thực đơn cho bệnh nhân chốc.

+ Thực phẩm chế biến sẵn: Có chứa nhiều chất phụ gia, chất bảo quản không tốt,khi đang bị chốc lở sử dụng nhiều loại đồ ăn này có thể ảnh hưởng đến sức khỏe, làm vết chốc lâu lành.

+ Đồ ăn chứa nhiều đường: Đường là yếu tố thuận lợi cho vi khuẩn phát triển, làm

*Thực phẩm hạn chế + Đồ ăn cay nóng: Bệnh nhân chốc không nên ăn nhiều đồ ăn cay nóng. Đặc biệt là khi bị chốc lở ở vùng miệng, ăn cay sẽ khiến vùng da bị chốc kích ứng, làm bệnh nhân đau và xót rất nhiều. Bên cạnh đó, những đồ ăn cay còn làm giảm tốc độ lành của vết chốc lở, tăng nguy cơ để lại sẹo lồi.

kéo dài tình trạng viêm loét. Vì vậy, bệnh nhân nên hạn chế ăn đồ ngọt khi bị chốc lở.

9.2.Cách phòng bệnh - Tắm rửa vệ sinh ngoài da, cắt tóc, cắt móng tay. - Tránh ở những nơi ẩm thấp, thiếu ánh sáng. - Điều trị sớm và tích cực, tránh chà sát, gãi nhiều gây biến chứng. - Xét nghiệm nước tiểu cho bệnh nhân nhi vào tuần thứ 3 sau khi khởi phát bệnh để phát hiện biến chứng viêm cầu thận cấp.

- Tránh côn trùng đốt. - Nên giặt riêng đồ của bệnh nhân và hạn chế tiếp xúc với bệnh nhân khác Câu hỏi thảo luận 1. Các nguyên nhân gây bệnh chốc? Triệu chứng nhận biết bệnh chốc? 2. Cách chăm sóc và phòng bệnh chốc? Tài liệu tham khảo Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Bệnh Chốc, https://tamanhhospital.vn/benh/benh-

choc/

492

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH HẠT CƠM

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây nên bệnh hạt cơm. 2. Biểu hiện của bệnh hạt cơm. 3. Cách chăm sóc và phòng ngừa bệnh hạt cơm. II. Nội dung 1. Đại cương - Hạt cơm là tình trạng bệnh lý với sự tăng sinh lành tính của các tế bào biểu bì ở da

và niêm mạc, do virút có tên Human Papilloma Virút (HPV) gây nên. Bệnh gặp ở mọi giới và mọi lứa tuổi. Khoảng 10% dân số mắc bệnh. Tỉ lệ mắc bệnh cao hơn ở những người suy giảm miễn dịch, đặc biệt là suy giảm miễn dịch bẩm sinh hay mắc phải.

- Virút có mặt ở nhiều nơi trong môi trường sống, bể bơi, nhà tắm công cộng và phòng tập thể thao. Sự lây nhiễm HPV có thể là do tiếp xúc trực tiếp giữa người với người qua da bị xây sát hoặc qua các vật dụng trung gian như giầy dép, dụng cụ thể thao. - Bệnh không gây chết người nhưng có thể gây đau, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc

sống của người bệnh. 2. Nguyên nhân - Có khoảng trên 100 type HPV đã được xác định và được chia thành 3 nhóm: type gây bệnh da: type 1, 2, 3, 4; type gây bệnh ở niêm mạc sinh dục: type 6,11, 16, 18 và type gây loạn sản biểu bì dạng hạt cơm là type 5 và 8.

- Khi xâm nhập vào các tế bào biểu bì, virút có thể tồn tại lâu từ 2 đến 9 tháng, không có các triệu chứng lâm sàng. Hạt cơm có thể xuất hiện ở bất kỳ vị trí nào của cơ thể, nhất là ở bàn tay, bàn chân. Tiến triển của bệnh có thể khỏi tự nhiên từ 20-25% trường hợp. Những trường hợp hạt cơm rải rác, mạn tính hay tái phát có liên quan đến tình trạng suy giảm miễn dịch.

3.Triệu chứng - Hạt cơm thông thường + Hạt cơm thông thường chiếm tỷ lệ cao nhất, từ 58-70% trong tổng số bệnhnhân mắc

+ Ban đầu thường là những sẩn nhỏ bằng hạt kê, màu da. Sau vài tuần hoặc vài tháng, thương tổn lớn dần, nổi cao, có hình bán cầu, bề mặt sần sùi thô ráp, dày sừng với nhiều kích thước khác nhau. Các thương tổn rải rác hoặc thành dải hoặc thành đám hay gặp ở mu bàn tay, mu bàn chân, ngón tay và ngón chân, quanh móng, da đầu.

hạt cơm.

- Hạt cơm bàn tay, bàn chân + Hạt cơm ở bàn tay, bàn chân thường đa dạng. + Điển hình là các sẩn, kích thước từ 2-10mm, bề mặt xù xì làm mất những đường vân trên bề mặt. Tổn thương sắp xếp riêng rẽ hoặc tập trung thành đám ở những vùng tỳ đè, quanh móng được gọi là hạt cơm thể khảm. Đôi khi biểu hiện của hạt cơm chỉ là sẩn

nhẵn, bằng phẳng với mặt da, màu vàng đục hoặc màu da. Đôi khi sẩn xù xì có gai nhỏ và lõm ở giữa.

493

+ Đau khi đi lại, nhiều trường hợp rất đau và không thể đi lại được - Hạt cơm phẳng + Hạt cơm phẳng chiếm 24-34% tổng số hạt cơm, thường gặp ở tuổi học đường. + Thương tổn là những sẩn hơi nổi cao trên mặt da, bề mặt thô ráp, kích thước nhỏ từ 1 đến 5 mm, hình tròn hay hình đa giác, màu da hay thẫm màu, ranh giới rõ đứng riêng rẽ hay thành đám, đôi khi thành dải (dấu hiệu Koebner). Số lượng thương tổn thường ít nhưng ở những trường hợp lan tỏa có tới vài trăm thương tổn.

+ Vị trí hay gặp ở vùng da hở nhất là ở mặt, cánh tay, thân mình, lòng bàn tay , bàn

Khi dùng dao mổ cắt bỏ hết phần dày sừng thấy bên dưới là một mô màu trắng trên có các chấm đen. Biểu hiện đó là do hiện tượng tắc các mạch máu nhỏ ở lòng bàn chân tạo nên.

chân làm ảnh hưởng đến thẩm mỹ, lao động và sinh hoạt hàng ngày của người bệnh.

4.Cận lâm sàng Không có xét nghiệm cận lâm sàng đặc hiệu,có thể sinh thiết da nhưng không cần

thiết,chủ yếu dựa vào dấu hiệu thực thể

5.Chẩn đoán - Dựa vào dấu hiệu lâm sàng - Dựa vào thương tổn 6. Biến chứng - Nhiễm trùng tại thương tổn - Đau tại tổn thương khi đi lại 7. Điều trị - Hạt cơm tiến triển từ một vài tháng đến một vài năm. Nếu không được điều trị bệnh cũng có thể tự khỏi. Khoảng 2/3 số hạt cơm tự mất đi sau 2 năm. Tình trạng tự khỏi bệnh xảy ra ngay cả những trường hợp có nhiều tổn thương lan tỏa.

- Nhiều phương pháp được áp dụng để điều trị bệnh hạt cơm như dùng các hóa chất

hoặc thủ thuật để loại bỏ tổn thương ( thủ thuật lạnh, thủ thuật bằng laser). Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có biện pháp điều trị đặc hiệu. Việc sử dụng một hay kết hợp nhiều biện pháp điều trị tùy thuộc vào từng trường hợp bệnh cụ thể.

8.Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc - Chăm sóc vùng da thương tổn sau đốt điện - Cung cấp kiến thức về bệnh 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1.Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Xếp bệnh nhân ở buồng bệnh yên tĩnh, thoáng mát + Động viên, khích lệ bệnh nhân an tâm điều trị - Vệ sinh:

494

+ Thường xuyên vệ sinh cá nhân sạch sẽ. + Không nên tiếp xúc hay dùng chung đồ với người bị hạt cơm. + Không nên gãi hoặc làm trầy xước vùng da. VD: Bệnh nhân bị hạt cơm ở lòng bàn chân thì cần hướng dẫn bệnh nhân thực hiện các

+ Mang dép khi đi ở phòng tắm, nhà vệ sinh công cộng, phòng tập,…để tránh vi

biện pháp sau:

+ Dùng những đôi dép thông thoáng, để chân luôn khô ráo, sạch sẽ. + Thường xuyên rửa chà tay, chân bằng xà phòng để tiêu diệt các loại vi khuẩn gây

khuẩn có thể tấn công vào cơ thể.

+ Không đi chung dép với người đang bị mụn cóc. - Vận động-phục hồi chức năng: Vận động nhẹ nhàng phù hợp với độ tuổi và thể trạng. - Chế độ dinh dưỡng: + Chế độ ăn uống hợp lý, bổ sung nhiều thực phẩm chứa nhiều vitamin, khoáng chất

bệnh.

tự nhiên.

+ Uống nhiều nước ít nhất 2 lít mỗi ngày. 9.2. Phòng bệnh - Sát khuẩn làm vệ sinh thường xuyên các địa điểm cộng cộng như bể bơi, nhà tắm

công cộng, phòng tập thể thao…

- Cần có bảo hộ lao động đối với một số nghề nghiệp có nguy cơ mắc bệnh cao như

thợ giết mổ gia súc, trồng hoa..

- Điều trị loại bỏ các tổn thương nếu có thể nhằm loại bỏ nguồn lây nhiễm. Câu hỏi thảo luận 1. Các nguyên nhân gây bệnh hạt cơm? 2. Triệu chứng nhận biết bệnh hạt cơm? 3. Cách phòng bệnh hạt cơm? Tài liệu tham khảo Bệnh viện Vinmec, Hạt ngoài Bệnh cơm: da thường gặp,

https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/hat-com-benh-ngoai-da-thuong-gap-vi

495

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH PEMPHIGUS

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây nên bệnh Pemphigus 2. Triệu chứng của bệnh Pemphigus 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh Pemphigus. II. Nội dung 1. Đại cương - Là bệnh da bọng nước tự miễn, tiến triển mạn tính, ít khi có tổn thương niêm mạc,

hay gặp ở người lớn tuổi.

- Bệnh gặp ở hai giới như nhau và không có sự khác biệt về chủng tộc. Bệnh thường

gặp ở độ tuổi 50-70, hiếm gặp ở trẻ em.

2. Nguyên nhân - Quá trình hình thành bọng nước dạng pemphigus là do đáp ứng miễn dịch, dịch thể và tế bào chống lại 2 kháng nguyên BP180 (BPAG2, hoặc collagen type XVII) và BP230 (BPAG1).

- Còn có các tự kháng thể kháng lại các thành phần khác của màng đáy. - Trong bọng nước dạng pemphigus thai nghén (pemphigoid gestationis), tự kháng

thể kháng BP180 từ mẹ sang con qua rau thai và gây tổn thương bọng nước ở trẻ mới sinh.

+ Trong một số trường hợp, tổn thương chủ yếu là các mảng sẩn phù đỏ dạng mày đay, đặc biệt là ở giai đoạn sớm của bệnh. Trên mảng đỏ có thể xuất hiện các mụn nước/bọng nước ở rìa, có thể lan rộng.

3.Triệu chứng - Thực thể + Bệnh tiến triển cấp tính hoặc bán cấp tính với đặc trưng là bọng nước to, căng, mọc trên nền da lành hoặc xung quanh có quầng đỏ. Các thương tổn này chủ yếu mọc ở vùng bụng dưới, mặt trong hoặc trước đùi, mặt gấp cẳng tay. Tuy nhiên, thương tổn có thể gặp ở bất cứ vị trí nào. Bọng nước thường chứa dịch trong, nhưng cũng có thể có máu. Vết trợt da do bọng nước vỡ có xu hướng lành, không giống như vết trợt trong pemphigus thường có xu hướng lan rộng ra xung quanh. Bọng nước sau khi vỡ sẽ lành không để lại sẹo.

+ Các hình thái không điển hình như bọng nước khu trú chỉ ở một vùng trong nhiều năm, có thể ở vùng âm hộ hoặc xung quanh âm hộ, hoặc ít gặp hơn, thương tổn có thể bao gồm đỏ da, sùi, sẩn giống như sẩn cục, hoặc giống viêm da dạng tổ đỉa.

- Cơ năng: thường có ngứa + Thương tổn niêm mạc chiếm 10-35% và hầu hết chỉ giới hạn ở niêm mạc miệng. Biểu hiện là các vết trợt không lớn và không có sẹo. Không giống bệnh hồng ban đa dang, viền môi hiếm khi bị tổn thương.

+ Bệnh nặng lên sau tiếp xúc với UV, điều trị quang tuyến. + Một số loại thuốc có liên quan đến bệnh là furosemid, ibuprofen và các thuốc hạ

496

+ Các bệnh có liên quan: có thể gặp các bệnh ác tính ở ngƣời bệnh bị bọng nước dạng pemphigus nhiều hơn so với những đối tượng cùng tuổi không bị bọng nước dạng pemphigus.

sốt, kháng viêm không steroid, captopril, D-penicillamin và kháng sinh.

4.Cận lâm sàng - Chẩn đoán tế bào học của Tzanck: cạo nhẹ nền bọng nước bằng ngòi chủng, phết lên kính rồi nhuộm Giemsa. Dưới kính hiển vi thấy hiện tượng tiêu gai. Trên tiêu bản thấy những tế bào thượng bì to, hình tròn đứng riêng rẽ hoặc thành từng đám, nhân biến dạng phồng lên chiếm khoảng 2/3 diện tích tế bào, chất nhiễm sắc đậm, nhiều hạt nhân, rất ưa kiềm, màng tế bào dày. Đó là hình ảnh tế bào gai đứt cầu nối và lệch hình.

- Mô bệnh học: sinh thiết một bọng nước còn nguyên vẹn. Thấy bọng nước trong thượng bì kèm hiện tượng tiêu gai ở sâu trên màng đáy. Trong dịch bọng nước chứa bạch cầu đa nhân trung tính, lympho bào, ở lớp trung bì nông thâm nhiễm nhẹ.

+ MDHQ gián tiếp: tìm thấy kháng thể tuần hoàn IgG kháng màng bào tương của các

- Miễn dịch huỳnh quang (MDHQ): + MDHQ trực tiếp: ở da bên cạnh bọng nước thấy lắng đọng kháng thể IgG hình mạng lưới ở gian bào các tế bào biểu mô của thượng bì. Bổ thể C3 ít gặp hơn. Hiện tượng này xảy ra trên các lớp của thượng bì, đặc biệt rõ ở niêm mạc miệng.

tế bào thượng bì ở 80-90% trường hợp.

5.Chẩn đoán Dựa vào triệu chứng lâm sàng và xét nghiệm cận lâm sàng.Cần chẩn đoán phân biệt với Pemphigus vulgaris, viêm da dạng herpes của duhring brocq,bệnh da bọng nước do thuốc,ly thượng bì bọng nước mắc phải, hồng ban đa dạng.

6. Biến chứng - Nhiễm trùng tại chỗ - Rối loạn thần kinh - Rối loạn tiêu hóa - Tăng tỷ lệ tử vong 7. Điều trị - Kết hợp thuốc điều trị tại chỗ và toàn thân. - Chống bội nhiễm, kiểm soát ngứa, nâng cao thể trạng. - Sử dụng thuốc corticosteroid, ức chế miễn dịch. 8.Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc và xét nghiệm - Chăm sóc các vết loét, trợt da , theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng, xuất hiện các thương

tổn mới.

- Theo dõi dấu hiệu sinh tồn 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1.Chăm sóc cơ bản

497

- Tinh thần: + Xếp bệnh nhân ở buồng bệnh yên tĩnh, thoáng mát + Động viên, khích lệ bệnh nhân an tâm điều trị

• Yếu tố tinh thần đóng vai trò quan trọng trong quá trình điều trị bệnh pemphigus. Để chung sống hòa bình với căn bệnh này mỗi người cần có tinh thần lạc quan, tránh căng thẳng, lo lắng sẽ khiến cho bệnh nặng thêm.

• Nên gia nhập một số nhóm để cùng chia sẽ, cùng chăm sóc, nhận được sự đồng cảm

của những người đồng cảnh ngộ.

- Vệ sinh: Bảo vệ cơ thể khỏi các tác động gây tổn thương da như tránh va chạm, nhiễm bẩn, côn trùng cắn, vệ sinh thân thể hằng ngày. Không cào gãi, chà xát lên vùng da bị pemphigus sẽ khiến cho thương tổn lan rộng và sâu hơn gây đau rát khó chịu và khiến cho tình trạng bệnh nặng hơn.

- Vận động-Phục hồi chức năng: Vận động nhẹ nhàng phù hợp với độ tuổi và thể trạng, khuyến khích rèn luyện thể dục thể thao nâng cao sức khỏe, giúp thư giãn, tăng cường sức đề kháng cho cơ thể để chống lại căn bệnh.

- Chế độ dinh dưỡng: + Thực phẩm ưu tiên

• Trái cây và rau quả: các loại trái cây và rau quả giúp chống viêm, ngoài ra giúp làm

giảm độ acid của cơ thể. Nên dùng: táo, bông cải xanh, cheri, cải xoăn, rau bina.

• Thực phẩm giàu acid béo omega-3: cải thiện sức khỏe làn da và ngăn ngừa bệnh.

Thực phẩm lựa chọn gồm: cá ngừ Albacore, cá trích, cá thu, cá mòi, cá hồi.

• Thực phẩm giàu Probiotic: cung cấp vi khuẩn có lợi cho đường tiêu hóa. Thực

phẩm lựa chọn gồm : súp miso, dưa chua lên men tự nhiên, bánh bột mì chua, sữa chua.

• Thực phẩm giàu kẽm: tác dụng làm cường khả năng miễn dịch chống các bệnh

+ Thực phẩm hạn chế

nhiễm khuẩn, trong đó có bệnh Pemphigus.

• Thion: tỏi, hành tây, tỏi tây, hẹ. • Phenol: tiếp xúc với phenol gây pemphigus tại chỗ. Các thức ăn có chứa phenol như

xoài, hạt điều, tiêu đen cũng có thể gây khởi phát và làm bệnh nặng thêm.

• Tannin(các hợp chất polyphenolic thực vật): có tác dụng như thải sắt, chết tế bào theo chương trình, ức chế enzym và liên kết ngang protein. Một số thực phẩm chứa tannin bao gồm xoài, sắn, mâm xôi, việt quất, dâu đen, bơ, đào, gừng, nhân sâm, trà và rượu vang đỏ.

• Isothiocyanate: có trong mù tạt, cải ngựa, bông cải xanh, củ cải, bắp cải, cải xoắn,

súp lơ. Chúng gây phản ứng li gai.

• Phycocyanin: có trong tảo xoắn. • Chế độ ăn không có gluten: cũng có vai trò trong bệnh pemphigus.

9.2. Phòng bệnh - Phòng ngừa và trị liệu sớm các nhiễm trùng đường hô hấp, răng miệng.

498

- Không nên tự ý dùng thuốc khi chưa được bác sĩ chỉ định, đặc biệt là những thuốc có thể là yếu tố nguy cơ của bệnh: Furosemide, Amoxicillin, Ciprofloxacin, Captopril..... - Bệnh nhân nên tránh chấn thương, cào gãi mạnh vì bóng nước có thể xuất hiện trên

nền da tổn thương.

- Không nên sử dụng thuốc bừa bãi để tự chữa bệnh sẽ có thể gây nguy hiểm và khiến

cho tình trạng bệnh pemphigus trầm trọng hơn, như thuốc lá, thuốc nam.

- Tuân thủ thực hiện theo đúng hướng dẫn điều trị bệnh của bác sĩ. Thường xuyên

kiểm tra định kì tình trạng bệnh.

Câu hỏi thảo luận 1. Các nguyên nhân gây bệnh pemphigus? 2. Triệu chứng nhận biết bệnh pemphigus? 3. Cách chăm sóc và phòng bệnh pemphigus? Tài liệu tham khảo 1. Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Pemphigus (bóng nước tự miễn): Nguyên nhân, triệu

chứng, điều trị; https://tamanhhospital.vn/benh/pemphigus/

499

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH LẬU

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây nên bệnh lậu 2. Triệu chứng của bệnh lậu 3. Cách chăm sóc và phòng bệnh lậu. II. Nội dung 1. Đại cương - Bệnh lậu là bệnh lây truyền qua đường tình dục thường gặp. Bệnh do song cầu

khuẩn Gram âm có tên là Neisseria gonorrhoeae gây nên.

- Những năm gần đây bệnh lậu có xu hướng tăng. Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hằng năm trên toàn thế giới có khoảng 62 triệu ngườii bệnh lậu trong tổng số 390 triệu người bệnh mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục.

- Bệnh thường gặp ở người trẻ tuổi, tỷ lệ bệnh ở thành thị nhiều hơn nông thôn. Biểu hiện chủ yếu ở bộ phận sinh dục, nhưng cũng có thể ở các vị trí khác như họng, hậu môn. Bệnh lậu ở nam thường có triệu chứng, ở nữ thường không có triệu chứng hoặc triệu chứng không rõ ràng.

- Bệnh có thể phối hợp với một số tác nhân gây viêm niệu đạo khác trong đó thường

gặp nhất là Chlamydia trachomatis, trùng roi, Ureaplasma, Mycoplasma.

2. Nguyên nhân 2.1 Tác nhân gây bệnh - Song cầu khuẩn lậu được Neisser tìm ra năm 1879, có tên khoa học là Neisseria

+ Hình hạt cà phê, sắp xếp thành từng cặp. + Bắt màu Gram âm nằm trong bạch cầu đa nhân. + Nuôi cấy trên môi trường thạch máu hoặc nước báng phát triển nhanh. Hiện nay

gonorrhoae, có đặc điểm:

thường nuôi cấy trên môi trường Thayer-Martin và làm kháng sinh đồ.

+ Sức đề kháng yếu: ra khỏi cơ thể chỉ tồn tại một vài giờ. 2.2 Cách lây truyền - Hầu hết các trường hợp mắc lậu là do quan hệ tình dục với ngườii bị bệnh qua

đường âm đạo, hậu môn và đường miệng.

- Một số ít trường hợp có thể mắc lậu do dùng chung chậu, khăn hoặc qua quần áo

nhiễm lậu cầu khuẩn.

- Mẹ mắc lậu, nếu không được điều trị có thể gây viêm kết mạc mắt do lậu cho trẻ sơ

sinh khi sinh đẻ.

3. Triệu chứng * Bệnh lậu ở nam giới

500

- Lậu cấp: ủ bệnh trung bình 3-5 ngày, sớm nhất là 1 ngày, chậm nhất là 2 tuần. Thời

gian này người bệnh dù không có triệu chứng gì nhưng vẫn có khả năng lây lan cho người khác.

- Biểu hiện sớm nhất là cảm giác khó chịu dọc niệu đạo kèm đái dắt, mủ có thể tự

chảy ra hoặc đi tiểu ra mủ. - Đái buốt, đái rắt. - Miệng sáo, quy đầu viêm đỏ, có mủ chảy ra tự nhiên hoặc chảy ra khi vuốt dọc từ

gốc dương vật.

+ Có giọt mủ vào buổi sáng khi chưa đi tiểu gọi là "giọt mủ ban mai". + Đái buốt không rõ ràng. Người bệnh có cảm giác nóng rát, dấm dứt dọc niệu đạo. + Đái rắt do viêm niệu đạo sau. * Bệnh lậu ở nữ - Lậu cấp: Thời kỳ ủ bệnh ở nữ thường kéo dài hơn, trung bình 5-7 ngày. + Biểu hiện lâm sàng thường âm thầm không rõ ràng. Khám bộ phận sinh dục thấy

- Có thể sốt, mệt mỏi. - Lậu mạn tính: Thường do lậu cấp không được điều trị hoặc điều trị không đúng. Biểu hiện lâm sàng thường khó nhận biết làm người bệnh không biết mình bị bệnh. Có thể thấy các triệu chứng sau:

+ Cổ tử cung viêm đỏ có mủ nhày màu vàng hoặc vàng xanh. - Lậu mạn: triệu chứng nghèo nàn. Có thể ra "khí hư" giống bất cứ viêm nhiễm nào ở

mủ ở âm hộ, lỗ niệu đạo viêm đỏ có thể có mủ chảy ra, các lỗ tuyến Skène, Bartholin đỏ.

bộ phận sinh dục. Tuy nhiên, có thể đưa đến nhiều biến chứng như: viêm niêm mạc tử cung, áp xe phần phụ, viêm tắc vòi trứng, viêm vùng hố chậu có thể gây vô sinh, chửa ngoài tử cung.

- Lậu ở một số vị trí khác + Lậu hầu họng: Do quan hệ sinh dục-miệng, lâm sàng có đau họng, ngứa họng.

+ Lậu hậu môn - trực tràng ở nam do quan hệ sinh dục - hậu môn. Ở nữ có thể do quan hệ tình dục qua hậu môn hoặc do mủ chảy từ âm hộ xuống hậu môn. Lâm sàng: người bệnh mót rặn, buồn đại tiện liên tục, lúc đầu còn có phân sau đó chỉ ra chất nhày hoặc không, có thể lẫn máu.

+ Lậu mắt ở người lớn lây do dùng chung khăn, chậu rửa mặt với người bị nhiễm lậu hoặc do chính người bệnh gây ra khi đi tiểu mủ dính vào tay rồi dụi lên mắt. Biểu hiện: viêm kết mạc, giác mạc có mủ, mắt sưng nề.

Khám thấy họng đỏ, có mủ, viêm họng cấp hoặc mạn, có thể kèm giả mạc.

4.Cận lâm sàng - Nhuộm Gram thấy song cầu bắt màu Gram âm trong và ngoài bạch cầu đa - nhân trung tính. - Nuôi cấy trên môi trƣờng Thayer- Martin và làm kháng sinh đồ. - PCR (Polymerase Chain Reaction) với lậu cầu. - Cần làm các xét nghiệm để phát hiện các bệnh khác phối hợp như nhiễm - Chlamydia, trùng roi, Ureplasma, Mycoplasma, giang mai, nhiễm HIV.

501

5.Chẩn đoán Dựa vào triệu chứng lâm sàng và xét nghiệm cân lâm sàng. Chẩn đoán phân biệt với viêm niệu đạo do chlamydia, ureplasma, mycoplasma; viêm niệu đạo do tạp khuẩn; viêm niệu đạo do candida; viêm nieeuh đạo do trichomoas.

6. Biến chứng - Ở nam: Có thể có các biến chứng như viêm mào tinh hoàn, viêm tinh hoàn, viêm

tuyến tiền liệt, viêm túi tinh, có thể dẫn tới vô sinh.

- Ở nữ: viêm cổ tử cung, viêm vùng chậu, viêm tắc vòi chứng, có thể dẫn tới vô sinh - Tăng nguy cơ mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục khác. 7.Điều trị - Điều trị sớm - Điều trị đúng phác đồ - Điều trị cả bạn tình - Tuân thủ chế độ điều trị: không quan hệ tình dục, không làm việc nặng, tránh thức khuya, không uống rượi bia và chất kích thích, không làm thủ thuật tiết niệu trong thời gian điều trị.

- Điều trị đồng thời Chlamydia 8.Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc và xét nghiệm - Theo dõi dấu hiệu tiểu buốt, tiểu rát, tiểu mủ - Động viên, an ủi người bệnh 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1 Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Xếp bệnh nhân ở buồng bệnh yên tĩnh, thoáng mát + Động viên, khích lệ bệnh nhân an tâm điều trị + Giữ bí mật về tình trạng bệnh của bệnh nhân với các bệnh nhân khác hoặc với

người nhà (khi bệnh nhân yêu cầu)

- Vệ sinh: + Vệ sinh sạch sẽ sau đại tiểu tiện + Thường xuyên rửa chà tay, chân bằng xà phòng để tiêu diệt các loại vi khuẩn gây

+ Thường xuyên vệ sinh cá nhân sạch sẽ. + Không nên tiếp xúc hay dùng chung đồ với người nhiễm lậu cầu + Không nên gãi hoặc làm trầy xước vùng thương tổn - Vận động-Phục hồi chức năng: Vận động nhẹ nhàng, phù hợp với độ tuổi và thể trạng có thể luyện tập thể dục, thể

bệnh.

thao, nâng cao sức khỏe để tăng cường sức đề kháng cho cơ thể.

- Chế độ dinh dưỡng: + Khi bệnh lậu ở giai đoạn đầu thì người bệnh nên có chế độ ăn uống hợp lý. Ưu tiên những món ăn thanh đạm như: cháo, mì, canh ngân nhĩ, canh đậu xanh… Hoặc các thực

phẩm bổ sung nhiều chất dinh dưỡng như: bí đao, rau ngót, cải xanh…và các trái cây có tính mát như: lê, táo, dâu tây, nho…

+ Trong quá trình điều trị bệnh lậu, vi khuẩn đã được khống chế nên người bệnh bổ sung vào chế độ ăn uống của mình những nhóm thực phẩm cung cấp nhiều protein, vitamin như sữa, đậu nành, ngũ cốc và trứng,…

502

9.3. Phòng bệnh - Giáo dục cho cộng đồng thấy nguyên nhân, cách lây truyền, biến chứng và cách

phòng bệnh.

- Tập huấn chuyên môn cho các bác sĩ đa khoa, chuyên khoa da liễu và sản phụ khoa

để khống chế đến mức tối đa lậu mắt ở trẻ sơ sinh.

- Hướng dẫn tình dục an toàn: chung thủy một vợ, một chồng. Sử dụng bao cao su khi quan hệ tình dục: dùng đúng cách và thường xuyên. Thực hiện chương trình 100% sử dụng bao cao su khi quan hệ tình dục với đối tượng gái mại dâm.

- Đặc biệt lưu ý, trong quá trình điều trị bệnh không nên quan hệ tình dục và thực

hiện theo đúng hướng dẫn của bác sĩ.

Câu hỏi thảo luận 1. Các nguyên nhân gây bệnh lậu? 2. Triệu chứng của bệnh lậu? 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh lậu? Tài liệu tham khảo Bộ Y tế, Quyết định số 75/QĐ- BYT, Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh da

liễu ngày, 2015.

503

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH SẨN NGỨA

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây nên bệnh sẩn ngứa 2. Biểu hiện của bệnh sẩn ngứa 3. Chế độ ăn sinh hoạt của Người bệnh sẩn ngứa và cách phòng ngừa. II. Nội dung 1. Đại cương 1.1. Khái niệm Sẩn ngứa biểu hiện bằng tổn thương nốt nhỏ hoặc sẩn kèm theo cảm giác ngứa. Sẩn ngứa là phản ứng viêm xuất tiết, xuất hiện ở lớp trung bì nông, có sự tăng thâm

nhiễm của tế bào lympho và bạch cầu đa nhân trung tính.

1.2. Dịch tễ Bệnh gặp ở cả nam và nữ với tỉ lệ tương đương nhau. Hay gặp ở người trung tuổi và người già. Người da đen có khả năng mắc sẩn ngứa cao gấp 3, 4 lần so với người da trắng.

2. Nguyên nhân Côn trùng đốt, kích thích về cơ học, vật lý, ánh sáng, dị ứng thức ăn, hóa chất gây giải phóng histamin được cho là yếu tố gây bệnh. Sẩn ngứa cũng có thể là biểu hiện của viêm da cơ địa. Ngoài ra, sẩn ngứa cũng xuất hiện kèm theo một số bệnh như khối u, rối loạn nội tiết, bệnh tuyến giáp, bệnh tuyến cận giáp, chuyển hóa, bệnh lý gan mật, suy thận mạn, bệnh máu, ung thư, bệnh ký sinh trùng, thuốc, thần kinh, tâm thần, khô da, thức ăn, thai kỳ...

3. Triệu chứng lâm sàng - Sẩn huyết thanh: sẩn có mụn nước ở trung tâm, mụn nước có thể vỡ gây tiết dịch và

đóng vảy tiết.

- Sẩn cục: tổn thương sẩn chắc, màu đỏ nâu hoặc xám, kích thước từ 1 đến 2 cm. - Tổn thương rải rác chủ yếu vùng da hở. - Ngứa ở các mức độ khác nhau. 4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm công thức máu: thường có tăng nhẹ bạch cầu ưa acid. - Nồng độ IgE huyết thanh bình thường hoặc tăng nhẹ. - Sinh thiết da: ít được sử dụng do không đặc hiệu, có tăng sinh lớp gai và xâm nhập

tế bào viêm ở phần nông của trung bì.

- Xét nghiệm khác tìm nguyên nhân tùy từng trường hợp như sẩn ngứa nhiều, lan tỏa,

không đáp ứng điều trị….

5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định Chẩn đoán dựa chủ yếu vào biểu hiện lâm sàng sẩn, ngứa

504

5.2. Chẩn đoán thể - Phân loại sẩn ngứa theo hình thái lâm sàng: + Sẩn ngứa: sẩn huyết thanh nổi cao, bề mặt có mụn nước, hoặc vết trợt, vảy tiết do

chà xát kèm ngứa nhiều.

+ Sẩn cục: sẩn cục lớn, phân bố riêng lẻ, rải rác. Có thể có tổn thương vết trợt, vảy tiết đen trên bề mặt sẩn do người bệnh ngứa nhiều, chà xát. Vị trí hay gặp ở chi, tổn thương tiến triển kéo dài.

+ Sẩn ngứa mạn tính đa dạng: sẩn mạn tính xuất hiện quanh tổn thương ban đầu, lichen hóa, tạo mảng thâm nhiễm, có thể có vết xước, trợt trên bề mặt mảng lichen hóa. Hay gặp ở người lớn tuổi, tiến triển dai dẳng.

- Phân loại theo căn nguyên: + Côn trùng đốt + Sẩn ngứa liên quan tới bệnh lý: suy thận, suy gan, đái tháo đường, bệnh máu ác

tính, u ác tính nội tạng, viêm da cơ địa, sau tổn thương da dạng chàm, HIV

+ Sẩn ngứa ở người bệnh tâm thần + Sẩn ngứa thai kỳ + Sẩn ngứa ở người dị ứng thuốc + Sẩn ngứa ở người dị ứng kim loại + Sẩn ngứa tự phát 5.3. Chẩn đoán phân biệt - Viêm da cơ địa. - Viêm da tiếp xúc dị ứng. - Bệnh ghẻ - Herpes simplex - Hồng ban đa dạng 6. Biến chứng - Biến chứng thường gặp: Nhiễm trùng da, sẹo, viêm da mãn tính… - Bệnh không gây nguy hiểm đến tính mạng nhưng nếu không được điều trị kịp thời,

bệnh có thể tiến triển nặng hơn và gây nhiều khó khăn trong quá trình điều trị.

7. Điều trị 7.1. Nguyên tắc điều trị - Tìm nguyên nhân để loại bỏ - Điều trị tùy từng giai đoạn - Hạn chế gãi, chà xát 7.2. Điều trị cụ thể - Điều trị tại chỗ + Dùng corticosteroid bôi tại chỗ + Tiêm nội tổn thương corticosteroid + Các thuốc bôi kết hợp khác: tacrolimus, calcipotriol… + Chăm sóc da - Điều trị toàn thân

505

+ Kháng histamin uống: Clopheniramin, cetirizin, levocetirizin… + Quang trị liệu và hóa trị liệu: UVA, PUVA, UVB… + Một số thuốc khác có tác dụng giảm ngứa: Pregabalin, gabapentin. + Thuốc ức chế miễn dịch: Corticosteroid đường toàn thân, cyclosporin khi điều trị

tại chỗ không hiệu quả.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Khi người bệnh vào điều trị tại khoa, điều dưỡng có thái độ ân cần, niềm nở, động viên tinh thần giúp người bệnh bớt lo lắng, yên tâm điều trị đồng thời phải quan sát, đánh giá tình trạng người bệnh phát hiện những diễn biến bất thường báo bác sỹ để kịp thời xử lý.

- Quan sát tình trạng thương tổn da: vị trí, đặc điểm… - Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm, khám cận lâm sàng (nếu có) - Thực hiện quang trị liệu, hóa trị liệu - Chăm sóc da vùng tổn thương - Đảm bảo đủ dinh dưỡng - Giáo dục sức khỏe - Theo dõi dấu hiệu lâm sàng - Phát hiện các dấu hiệu bất thường: Sốt, rỉ dịch… 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Xếp người bệnh ở buồng bệnh yên tĩnh, thoáng mát + Động viên, khích lệ người bệnh an tâm điều trị + Hướng dẫn nội quy khoa phòng và cách tự chăm sóc. - Vệ sinh: + Cho người bệnh mặc quần áo rộng rãi có chất liệu thông thoáng + Che phủ tổn thương: Che tổn thương bằng quần áo như quần dài, áo dài tay và tất sẽ

tạo thêm một lớp bảo vệ giữa móng tay và vùng da tổn thương. + Cắt ngắn móng tay để hạn chế tổn thương do cào gãi + Tắm rửa hàng ngày, tránh dùng xà bông có tính kiềm cao, sử dụng các sản phẩm dịu

nhẹ chăm sóc cho da như sữa tắm không xà phòng, kem dưỡng ẩm không mùi.

+ Chăm sóc da nhẹ nhàng khi tắm, gội: sử dụng đầu ngón tay để mát xa nhẹ nhàng

trên da, không dùng móng tay chà xát lên bề mặt da.

+ Thoa kem dưỡng ẩm không mùi hoặc kem giảm ngứa có thành phần như capsaicin

hoặc tinh dầu bạc hà.

- Vận động- phục hồi chức năng: Vận động nhẹ nhàng, phù hợp với độ tuổi và thể

trạng, tập thể dục nhẹ nhàng - Chế độ dinh dưỡng: + Thực phẩm ưu tiên: Người bệnh cần bổ sung đầy đủ chất dinh dưỡng để tăng cường

sức đề kháng cho cơ thể.

506

• Thực phẩm giàu vitamin A: Vitamin A không chỉ tốt cho mắt và sức khỏe nói chung mà còn rất cần thiết cho làn da. Bên cạnh việc cải thiện hệ miễn dịch cho cơ thể, vitamin A còn góp phần làm tăng kháng thể và các tế bào lympho có tác dụng làm giảm viêm và bảo vệ làn da rất tốt. Nhờ đó, sẽ hạn chế được các tác động từ bên ngoài ảnh hưởng tới làn da và tránh cho bệnh sẩn ngứa tái phát. Các loại thực phẩm chứa nhiều vitamin A như cà rốt, rau bina, xoài, đu đủ…

• Thực phẩm giàu vitamin B: Vitamin B có nhiều trong các loại thực phẩm như rau súp lơ, các loại nấm, đậu, các loại hạt, chuối, bơ… rất tốt cho người bệnh sẩn ngứa. Các loại thực phẩm này có tác dụng tái tạo tế bào da mới giúp nhanh chóng phục hồi làn da do tổn thương bệnh gây ra.

• Thực phẩm giàu vitamin E: Vitamin E đóng vai trò như một chất chống oxy hóa có tác dụng kháng khuẩn, chống viêm rất tốt và ngăn ngừa lão hóa da. Bên cạnh đó nó có tác dụng dưỡng ẩm tuyệt vời giúp làm giảm các triệu chứng bệnh sẩn ngứa như da khô bong tróc, chống viêm và dưỡng ẩm cho làn da mịn màng tự nhiên. Các loại thực phẩm chứa nhiều vitamin E nên ăn thường xuyên như giá đỗ, vừng đen, lạc, hạt hướng dương, đậu tương, lúa mạch…

• Nước: Nên uống đủ mỗi ngày 1.5 - 2 lít nước giúp tăng cường độ ẩm cho da và giảm tình trạng khô bong tróc. Ngoài nước lọc, cũng nên bổ sung các loại nước ép hoa quả. Đây chính là giải pháp tự nhiên vô cùng đơn giản mà có lợi cho bệnh sẩn ngứa.

+ Thực phẩm hạn chế • Sản phẩm từ sữa: Sản phẩm sữa như sữa bò, phô mai có thể kích hoạt hoặc làm trầm

trọng thêm các triệu chứng viêm da dị ứng ở một số người.

• Thực phẩm giàu tinh bột: Theo Trung tâm Y tế Đại học Maryland (UMMC), thực phẩm giàu bột tinh chế như bánh mỳ, nước ngọt, mỳ ống… cũng góp phần vào quá trình viêm, có thể làm nặng tình trạng viêm da.

• Kẹo có đường: Loại đường kính trắng và các chất tạo màu sẽ nhanh chóng ngấm

vào trong cơ thể gây cảm giác ngứa ngáy, nổi mụn nước và dẫn tới sưng viêm.

• Các loại đồ uống kích thích: Cà phê, rượu, bia làm nặng hơn những tổn thương trên

bề mặt da.

9.2. Phòng bệnh - Đối với người bệnh bị sẩn ngứa để phòng bệnh và hạn chế tình trạng bệnh tái phát

cần:

- Tránh các yếu tố kích thích như: thuốc, rượu, bia. - Người lớn cần cẩn trọng khi sử dụng các loại thực phẩm này: Cá biển, tôm, cua, sò,

ốc, đậu phộng (lạc), quả óc chó, trứng.

- Các bậc phụ huynh cần lưu ý khi để trẻ sử dụng trứng, sữa, lúa mì, đậu nành, đậu

phộng... đề phòng trường hợp trẻ bị dị ứng.

- Đối với các loại da khô người bệnh cần sử dụng chất giữ ẩm thường xuyên, hạn chế

tối đa chà xát lên các vị trí tổn thương trên da.

- Hạn chế đi ra ngoài nắng, cần mặc quần áo bảo vệ đối với tình trạng sẩn ngứa do

ánh sáng.

507

- Nếu sẩn ngứa do thời tiết có thể sử dụng các loại kem chống nắng chống tia UVA

và UVB.

- Nên dọn dẹp nhà cửa, phòng sạch sẽ, thoáng mát và sử dụng thêm các loại thuốc diệt côn trùng, mắc màn khi đi ngủ để tránh bị côn trùng đốt gây ra tình trạng sẩn ngứa trên da.

- Khi trên da xuất hiện triệu chứng của sẩn ngứa, người bệnh không được gãi mà đến

ngay các hiệu thuốc hoặc phòng khám da liễu để được điều trị nhanh chóng nhất.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây nên bệnh sẩn ngứa? 2. Triệu chứng nhận biết bệnh sẩn ngứa? 3. Cách phòng bệnh sẩn ngứa? Tài liệu tham khảo 1.Bệnh viện Da liễu Trung Ương, Sẩn ngứa: Cách nhận biết nguyên nhân và điều trị;

https://dalieu.vn/san-ngua-cach-nhan-biet-nguyen-nhan-va-dieu-tri-d3898.html

508

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH MÀY ĐAY

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân của bệnh mày đay 2. Triệu chứng của bệnh mày đay 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh mày đay II. Nội dung 1. Đại cương 1.1. Khái niệm - Mày đay là phản ứng viêm da, có biểu hiện lâm sàng là các dát đỏ và/hoặc sẩn phù,

có thể kèm theo phù mạch hoặc không, tổn thương ở lớp trung bì hoặc hạ bì.

- Mày đay được phân loại thành mày đay cấp và mày đay mạn: + Mày đay cấp: thời gian diễn biến bệnh dưới 6 tuần. + Mày đay mạn: trong vòng ít nhất 6 tuần liên tiếp, xuất hiện triệu chứng của mày đay ít nhất 2 ngày/tuần. 1.2. Dịch tễ Mày đay là bệnh phổ biến, bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng độ tuổi thường gặp

nhất là từ sơ sinh tới 9 tuổi và từ 30-40 tuổi.

2. Nguyên nhân - Nhiễm khuẩn: các tế bào viêm tham gia vào phản ứng trong mày đay bao gồm tế bào lympho T CD4+, tế bào đơn nhân, bạch cầu đa nhân trung tính và bạch cầu ái toan với mức độ khác nhau.

- Tác nhân vật lý: nhiệt độ, áp lực, ánh nắng, rung động… - Một số tác nhân khác: nước, tiếp xúc, cholinergic… - Nhóm mày đay tự phát (vô căn) là hay gặp nhất. 3. Triệu chứng - Sẩn phù: các sẩn phù màu trắng, đỏ ranh giới rõ và/hoặc quầng đỏ, kích thước 1 - 8 cm hình tròn, ovan, đa cung, mảng lớn, thường xuất hiện và biến mất trong vòng 24 giờ mà không để lại dát thâm.

- Phù mạch: biểu hiện đau, sưng nề bàn tay, chân, môi, mắt, lưỡi, sinh dục, sưng nề

thanh gây khó thở. Phù mạch có thể kéo dài đến 72 giờ.

- Ngứa, đôi khi nóng rát tại tổn thương. - Các triệu chứng cấp tính như khó thở, suy hô hấp, tiếng rít thanh quản xuất hiện khi

có phù mạch gây chít hẹp đường hô hấp, người bệnh cần phải xử trí cấp cứu.

- Các triệu chứng khác tùy thuộc nguyên nhân: sốt, viêm long đường hô hấp, viêm

đường hô hấp trên trong mày đay do nhiễm khuẩn.

4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm cơ bản: + Công thức máu, sinh hóa máu, máu lắng

509

+ Định lượng IgE, test dị nguyên + Tìm ký sinh trùng + Tự kháng thể - Xét nghiệm tìm nguyên nhân đặc hiệu: + Mày đay do lạnh: Thử nghiệm kích thích lạnh – test ice cube (nước lạnh, đá). + Mày đay do áp lực: Thử nghiệm áp suất (que có trọng lượng 0,2 - 1,5 kg/cm2 đặt ở đùi hoặc lưng trong 10 - 20 phút hoặc đeo 6,8kg túi cát ở vai trong 15 phút ở tư thế ngồi).

+ Mày đay do nhiệt: dùng bồn tắm nóng. + Mày đay do ánh sáng: cho tiếp xúc ánh sáng cực tím và ánh sáng nhìn thấy với

bước sóng khác nhau.

+ Chứng vẽ nổi: vạch lên da tạo thành tổn thương mày đay (mất đi sau 30phút). + Phù mạch rung động: kích thích rung trong 1 - 5 phút. + Mày đay do nước: kích thích bằng áo ướt ở cẳng tay 15 - 20 phút. + Mày đay cholinergic: kích thích bằng tập thể dục hoặc tắm nước nóng 15-20 phút. + Mày đay tiếp xúc: test lẩy da, test áp. 5. Chẩn đoán - Dựa vào triệu chứng lâm sàng với tổn thương cơ bản điển hình: dát đỏ, sẩn phù kèm ngứa thường xuất hiện và biến mất trong vòng 24 giờ, có hoặc không kèm thêm phù mạch.

- Chẩn đoán nguyên nhân dựa vào các xét nghiêm đặc hiệu. 6. Biến chứng Hầu hết các trường hợp nổi mề đay thường lành tính, không ảnh hưởng đến tính mạng (trừ trường hợp phù mao mạch vùng hầu họng). Nổi mề đay cấp tính thường khỏi sau khi điều trị tuy nhiên vẫn còn một tỷ lệ nhỏ người bệnh gặp phải các biến chứng. Nếu không được cấp cứu kịp thời dễ tụt huyết áp, tính mạng nguy kịch, nhất là khi nổi mề đay kèm với triệu chứng sưng môi, sưng mặt, ngứa lưỡi, nôn mửa.

7. Điều trị 7.1. Nguyên tắc điều trị - Tìm nguyên nhân và loại trừ nguyên nhân (nếu có) - Điều trị theo thể bệnh 7.2. Điều trị cụ thể 7.2.1 Điều trị mày đay cấp tính - Chỉ định nhập viện: + Phù mạch ở lưỡi + Đau bụng - Mày đay cấp nặng: số sẩn phù ≥ 50 nốt/24 giờ và/hoặc phù mạch: + Kháng Histamin, kháng viêm... + Mày đay cấp thông thường: kháng histamin liều tiêu chuẩn trong vòng 10 ngày. 7.2.2. Điều trị mày đay mạn tính - Lựa chọn thứ nhất: Thuốc kháng histamin H1 thế hệ 2: fexofenadin, desloratadin,

loratadin, cetirizin, bilastin, rupatadin...

510

+ Điều trị khởi đầu bằng liều chuẩn của thuốc, và theo dõi đáp ứng điều trị. Sau 2 - 4 tuần không có đáp ứng, cân nhắc tăng liều kháng histamin (theo nghiên cứu có thể tăng liều gấp 4 lần bình thường mà không gây tác dụng phụ).

+ Kháng histamin được cho thấy có hiệu quả nếu sử dụng hàng ngày (khác với việc sử dụng khi cần) và nếu đạt được kiểm soát bệnh, nên duy trì liều kháng histamin hiệu quả trong vài tuần đến 1 tháng. Đối với mày đay mạn cần duy trì kéo dài hơn tùy theo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.

+ Việc kết hợp 2 loại kháng histamin H1 được cho là không có lợi ích so với sử dụng

1 loại đơn độc.

- Lựa chọn thứ hai: omalizumab được FDA cho phép sử dụng điều trị mày đay mạn tính với liều 150 – 300mg tiêm dưới da mỗi 4 tuần cho trường hợp người bệnh không đáp ứng với kháng histamin liều gấp 4 lần liều tiêu chuẩn sau 2 - 4 tuần.

- Lựa chọn thứ ba: cyclosporin được lựa chọn cho mày đay mạn với liều 3- 5mg/kg/ngày khi người bệnh không đáp ứng với liệu pháp kháng histamin H1 thế hệ 2 và omalizumab (trong 6 tháng). Cần theo dõi và cân nhắc tác dụng phụ của cyclosporin khi dùng thuốc.

- Các lựa chọn khác: + Kháng leukotrien: như montelukast + Corticosteroid ngắn ngày: được chỉ định trong trường hợp mày đay nặng, mày đay cấp tính có nguy hiểm đến tính mạng. Liều khuyến cáo 0,3-0,5mg/kg trong 10 - 14 ngày. Sử dụng kéo dài corticosteroid không được khuyến cáo do nhiều tác dụng phụ.

- Điều trị trên đối tượng phụ nữ có thai và cho con bú: cetirizin là kháng histamin

được lựa chọn hàng đầu.

- Điều trị hỗ trợ: dưỡng ẩm, làm dịu da tránh yếu tố kích thích. Bột talc xoa da giảm

ngứa, giảm cào gãi.

- Hạ sốt, kháng sinh điều trị nhiễm khuẩn trong trường hợp mày đay nhiễm khuẩn. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Khi người bệnh vào điều trị tại khoa, điều dưỡng có thái độ ân cần, niềm nở, động viên tinh thần giúp người bệnh bớt lo lắng, yên tâm điều trị đồng thời phải quan sát, đánh giá tình trạng người bệnh phát hiện những diễn biến bất thường báo bác sỹ để kịp thời xử lý.

- Theo dõi dấu hiệu sinh tồn, spo2 - Thực hiện y lệnh thở oxy khi người bệnh có dấu hiệu suy hô hấp - Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm, khám cận lâm sàng - Chăm sóc da vùng tổn thương - Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật nếu có - Đảm bảo đủ dinh dưỡng - Giáo dục sức khỏe - Quan sát tình trạng thương tổn da: vị trí, đặc điểm… - Phát hiện các dấu hiệu bất thường: khó thở, tiếng rít thanh quản, suy hô hấp… 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe

511

9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Xếp người bệnh ở buồng bệnh yên tĩnh, thoáng mát + Động viên, khích lệ người bệnh an tâm điều trị + Hướng dẫn nội quy khoa phòng và cách tự chăm sóc. - Vệ sinh: + Cho người bệnh mặc quần áo rộng rãi có chất liệu thông thoáng + Cắt ngắn móng tay để hạn chế tổn thương do cào gãi + Tắm rửa hàng ngày, tránh dùng xà bông có tính kiềm cao + Dưỡng ẩm, làm dịu da tránh yếu tố kích thích. Bột talc xoa da giảm ngứa, giảm cào

gãi.

- Vận động- phục hồi chứa năng: Vận động nhẹ nhàng, phù hợp với độ tuổi và thể

trạng

- Chế độ dinh dưỡng: + Thực phẩm ưu tiên • Thực phẩm nhiều vitamin A: vitamin A tham gia vào quá trình tái tạo tế bào da, kích thích biểu mô da phát triển, đồng thời hạn chế tình trạng nứt nẻ, khô ráp, làm hồng hào da. Vitamin A có nhiều trong trong các loại cá, cà chua, cà rốt…

• Thực phẩm giàu vitamin B: Loại vitamin này không chỉ thúc đẩy quá trình trao đổi chất, tăng cường hoạt động của hệ thần kinh mà còn tăng cường sức khỏe cho làn da. Vitamin B giúp làm lành vùng da bị tổn thương, hỗ trợ phục hồi chức năng gan, tăng cường hệ miễn dịch và hạn chế mề đay tái phát. Những loại thực phẩm dồi dào vitamin B như hạt điều, chuối, gạo lứt, rau xanh…

• Thực phẩm giàu vitamin C: Vitamin C là chất chống oxy hóa có tác dụng kích thích sản xuất collagen, chống lão hóa, tái tạo làn da, tăng cường độ ẩm và dưỡng chất cho da, ngăn chặn tác hại của môi trường và ánh nắng mặt trời đối với tế bào cơ thể. Đặc biệt, vitamin C còn kích thích quá trình đào thải độc tố, tăng cường sức đề kháng, nhờ đó hỗ trợ đẩy lùi triệu chứng mề đay và mẩn ngứa nhanh chóng. Các thực phẩm giàu vitamin C như ớt chuông, quả kiwi, súp lơ trắng, dưa lưới vàng, cà chua, khoai tây…

• Trà thảo mộc: Các loại trà như trà gừng, trà hoa cúc, trà xanh… có chứa nhiều vitamin C, chất chống oxy hóa… không chỉ hỗ trợ giấc ngủ sâu, giảm stress, giúp tinh thần thư thái, tỉnh táo mà còn có khả năng hỗ trợ cơ thể giải độc, thanh lọc cơ thể và giảm các triệu chứng mề đay, mẩn ngứa…

+ Thực phẩm nên tránh • Kiêng thực phẩm giàu đạm: Nhóm thực phẩm giàu đạm gồm tôm, cua, cá biển, hải sản, thịt bò, sữa bò, thịt gà… những thực phẩm này chứa nhiều protein và khiến cơ thể khó tiêu hóa, hấp thụ nên dễ làm cho da dị ứng dẫn đến tình trạng bệnh nặng và tái phát nhiều lần.

• Kiêng thực phẩm chứa nhiều đường và muối: Đường và muối sẽ gây kích ứng thần kinh ngoại biên, làm cơ thể xuất hiện thêm nhiều nốt mẩn đỏ, mề đay gây ngứa ngáy khó

chịu. Ngoài ra, đường và muối cũng làm suy giảm hệ miễn dịch của cơ thể, khiến tình trạng nổi mề đay kéo dài, tái phát thường xuyên và khó điều trị hơn.

512

• Kiêng thực phẩm cay nóng, nhiều dầu mỡ: Đó là các món ăn chiên rán, sử dụng gia vị cay nóng như hạt tiêu, ớt… khiến cơ thể phải làm việc nhiều hơn để tiêu thụ, gây nóng trong người, tạo cảm giác khó chịu. Ngoài ra, đồ ăn cay nóng, nhiều dầu mỡ còn làm khô da, khiến da dễ bong tróc và tình trạng mề đay trở nên nghiêm trọng hơn.

• Không sử dụng các chất kích thích: Rượu, bia, thuốc lá… là nguyên nhân làm suy giảm hệ thống miễn dịch của cơ thể. Do đó, nếu bị nổi mày đay mà vẫn tiếp tục sử dụng các chất kích thích sẽ khiến tình trạng bệnh nặng hơn và sẽ tái phát nhiều lần.

• Không dùng các thực phẩm dễ gây dị ứng: Sữa, trứng, hạt, đậu (phộng, nành), hải sản, lúa mì, côn trùng…là những thứ dễ gây dị ứng. Nếu có tiền sử dị ứng thì cần tránh các loại thực phẩm này. 9.2. Phòng bệnh Bệnh mày đay có nguyên nhân phức tạp nên nếu tìm ra được nguyên nhân và loại trừ

chúng thì sẽ giảm nguy cơ tái phát bệnh. Một số biện pháp phòng ngừa như:

- Không sử dụng các loại thực phẩm có khả năng dị ứng cao. Ngoài ra, người có cơ

địa nhạy cảm cần hạn chế dùng rượu bia, trà đặc và cafe.

- Giữ vệ sinh da sạch sẽ, đồng thời nên mặc quần áo rộng rãi, thoáng mát - Giữ không gian sống thông thoáng, thường xuyên vệ sinh nhà cửa để loại bỏ nấm

mốc, phấn hoa, bụi bẩn.

- Không sử dụng các loại thực phẩm có khả năng dị ứng cao đối với người có cơ địa

dễ bị dị ứng, mẫn cảm.

- Hạn chế sử dụng các sản phẩm vệ sinh và dưỡng da có độ pH cao, nhiều xà phòng

và hương liệu.

- Hạn chế sinh hoạt trong các môi trường có độ ẩm không khí thấp vì dễ khiến da

khô, kích ứng, tái phát bệnh da dị ứng theo mùa.

- Người bị bệnh mày đay khi sử dụng các loại thuốc điều trị như kháng sinh, thuốc đau nhức xương khớp…nên hỏi ý kiến bác sỹ để được tư vấn, thay đổi loại thuốc, tránh nguy cơ dị ứng, mẩn ngứa sau này.

- Thường xuyên vận động, tập thể dục thể thao để tăng cường tuần hoàn máu, tăng

cường sức đề kháng cho cơ thể, giảm nguy cơ mắc bệnh.

- Khi bị nổi mày đay lần đầu, nên đi khám chuyên khoa da liễu để được chuẩn đoán,

có hướng điều trị kịp thời, hiệu quả, loại trừ nguyên nhân để tránh tái phát.

Câu hỏi thảo luận: 1. Nguyên nhân gây nên bệnh mày đay? 2. Triệu chứng nhân biết bệnh mày đay? 3. Cách phòng bệnh mày đay? Tài liệu tham khảo Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Nổi mề đay (mày đay): Nguyên nhân, dấu hiệu và cách

phòng ngừa; https://tamanhhospital.vn/benh/me-day/

513

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH NHỌT, ÁP XE DA

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây nên bệnh nhọt, áp xe 2. Biểu hiện của bệnh nhọt, áp xe 3. Chế độ ăn sinh hoạt của bệnh nhọt, áp xe và cách phòng ngừa. II. Nội dung 1. Đại cương 1.1. Khái niệm - Nhọt là tình trạng viêm cấp tính gây hoại tử nang lông và tổ chức xung quanh. - Áp xe da là một ổ mủ khu trú trong trung bì hoặc tổ chức dưới da, có thể gặp ở bất kì vị trí nào nhưng hay gặp hơn ở các vị trí nếp kẽ như nách, quanh bộ phận sinh dục và hậu môn.

1.2. Dịch tễ - Nhọt thường gặp về mùa hè, nam nhiều hơn nữ. Mọi lứa tuổi đều có thể mắc bệnh,

tuy nhiên, bệnh thường gặp hơn ở trẻ em.

- Áp xe da có thể gặp cả ở những người khỏe mạnh, nhưng hay gặp hơn ở các đối

tượng: béo phì, nghiện thuốc lá, tiểu đường, suy giảm miễn dịch, tiêm truyền thuốc.

2. Nguyên nhân - Nhọt: căn nguyên gây bệnh là tụ cầu vàng (Staphylococcus aereus). Bình thường vi khuẩn này sống ký sinh trên da, nhất là các nang lông ở các nếp gấp (rãnh mũi má, rãnh liên mông…) hoặc các hốc tự nhiên (lỗ mũi…). Khi nang lông bị tổn thương kết hợp với những điều kiện thuận lợi như tình trạng miễn dịch kém, suy dinh dưỡng, mắc bệnh tiểu đường, hút thuốc… vi khuẩn sẽ phát triển và gây bệnh.

- Áp xe da: + Chủ yếu do nhiễm khuẩn. Vi khuẩn xâm nhập qua da bị tổn thương. Các căn

nguyên phổ biến nhất là:

• Tụ cầu vàng: căn nguyên thường gặp nhất, tụ cầu vàng kháng methicillin: gây áp xe

da tái phát

• Liên cầu khuẩn nhóm A • Vi khuẩn gram âm, vi khuẩn kị khí • Các căn nguyên ít gặp hơn: Vi khuẩn lao và vi khuẩn lao không điển hình, nấm + Áp xe vô khuẩn: • Có thể do các mô hoại tử, mô chết và các tế bào viêm sau khi hết nhiễm trùng • Một số bệnh da viêm gây phá hủy mô và hình thành áp xe mà không có mặt vi khuẩn gây bệnh như viêm tuyến mồ hôi mủ, trứng cá bọc và trứng cá tối cấp, bệnh Crohn da, viêm mô mỡ dưới da.

• Áp xe vô khuẩn cũng có thể xảy ra sau tiêm corticosteroid.

514

3. Triệu chứng - Nhọt: tổn thương ban đầu là sẩn nhỏ, màu đỏ, sưng nề, chắc, tấy đỏ ở nang lông. Sau đó, tổn thương lan rộng hóa mủ tạo thành ổ áp xe, ở giữa hình thành ngòi mủ. Thường đau nhức, nhất là khi nhọt khu trú ở mũi, vành tai. Vị trí thường gặp là ở đầu, mặt, cổ, lưng, mông và chân, tay. Số lượng tổn thương có thể một hoặc nhiều, kèm theo các triệu chứng toàn thân như sốt, mệt mỏi, hội chứng nhiễm trùng.

- Nhọt cụm còn gọi là nhọt bầy hay hậu bối gồm một số nhọt xếp thành đám. Bệnh thường gặp ở những người suy dinh dưỡng, giảm miễn dịch hoặc mắc các bệnh mạn tính như tiểu đường, hen phế quản, lao phổi.

- Áp xe da thường có biểu hiện sưng, nóng, đỏ, đau. Kích thước thay đổi thường từ 1- 3cm, đôi khi có thể rất lớn. Ban đầu phản ứng viêm đỏ cương tụ nên rất cứng sau đó, các ổ mủ hình thành, lớp da bên trên trở nên mỏng hơn và sờ cảm giác mềm hơn, có thể tự vỡ và chảy mủ, cũng có thể có sưng hạch vùng, sốt.

4. Cận lâm sàng - Mô bệnh học: ổ áp xe ở nang lông, cấu trúc nang lông bị phá vỡ, giữa là tổ chức hoại tử, xung quanh thâm nhập nhiều các tế bào viêm, chủ yếu là bạch cầu đa nhân trung tính.

- Siêu âm (áp xe): đánh giá kích thước và sự khu trú của khối áp xe. - Vi sinh: nhuộm gram, nuôi cấy định danh vi khuẩn và làm kháng sinh đồ - Xét nghiệm đánh giá tình trạng viêm: bạch cầu, máu lắng, CRP, procalcitonin có

thể tăng

5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định Chủ yếu dựa vào triệu chứng lâm sàng: Sưng, đỏ, đau nhức, có mủ… 5.2. Chẩn đoán phân biệt - Viêm nang lông - Herpes da lan tỏa - Trứng cá - Viêm tuyến mồ hôi mủ - Kén thượng bì - Viêm cân cơ hoại tử - Viêm mô bào 6. Biến chứng - Vỡ ổ nhọt/ ápxe - Viêm mô tế bào - Nhiễm trùng huyết - Viêm màng não 7. Điều trị 7.1. Nguyên tắc điều trị - Vệ sinh cá nhân. - Điều trị chống nhiễm khuẩn tại chỗ và toàn thân.

515

- Nâng cao thể trạng. - Với ổ áp xe: Cần trích rạch dẫn lưu và dùng kháng sinh toàn thân. 7.2. Điều trị cụ thể 7.2.1. Điều trị tại chỗ - Vệ sinh cá nhân: Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, tránh tự lây nhiễm ra các

vùng da khác.

- Điều trị tại chỗ: - Ở giai đoạn sớm, chưa có mủ: Không nặn, kích thích vào tổn thương; bôi dung dịch

sát khuẩn ngày 2-4 lần.

- Giai đoạn có mủ: Chích rạch làm sạch, dẫn lưu trong trường hợp ổ áp xe. - Sử dụng dung dịch sát khuẩn (povidon-iod 10%, hexamidin 0,1%, chlorhexidin 4%...) và thuốc kháng sinh tại chỗ (axít fusidic 2%, mupirocin 2%, neomycin, silversulfadiazin 1%).

7.2.2. Điều trị toàn thân - Kháng sinh toàn thân: lựa chọn một trong các kháng sinh sau: Cloxacilin,

Amoxicillin/ clavulanic, Roxithromycin, Azithromycin, Clindamycin…

- Thời gian điều trị kháng sinh từ 7- 10 ngày. - Có thể sử dụng các thuốc chống viêm giảm đau kháng viêm không steroid hoặc

corticosteroid trong một số trường hợp.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Khi người bệnh vào điều trị tại khoa, điều dưỡng có thái độ ân cần, niềm nở, động viên tinh thần giúp người bệnh bớt lo lắng, yên tâm điều trị đồng thời phải quan sát, đánh giá tình trạng người bệnh phát hiện những diễn biến bất thường báo bác sỹ để kịp thời xử lý.

- Quan sát tình trạng thương tổn da: Vị trí, đặc điểm… - Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm, khám cận lâm sàng (nếu có) - Vệ sinh da, vệ sinh cá nhân - Phụ giúp bác sỹ thực hiện thủ thuật nếu có - Rửa vết nhọt, áp xe bị vỡ - Đảm bảo đủ dinh dưỡng - Giáo dục sức khỏe - Theo dõi dấu hiệu lâm sàng - Phát hiện các dấu hiệu bất thường: Sốt, chảy dịch mủ, vỡ ổ áp xe… 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Xếp người bệnh ở buồng bệnh yên tĩnh, thoáng mát + Động viên, khích lệ người bệnh an tâm điều trị + Hướng dẫn nội quy khoa phòng và cách tự chăm sóc. - Vệ sinh: + Cho người bệnh mặc quần áo rộng rãi có chất liệu thông thoáng

516

+ Không tự ý sờ chạm hoặc nặn nhọt, ổ áp xe + Tắm rửa, thay quần áo hàng ngày, tránh dùng xà bông có tính kiềm cao + Dưỡng ẩm, làm dịu da tránh yếu tố kích thích. Bột talc xoa da giảm ngứa, giảm cào

gãi.

- Vận động- phục hồi chứa năng: Vận động nhẹ nhàng, phù hợp với độ tuổi và thể

trạng.

- Chế độ dinh dưỡng: + Thực phẩm nên dùng: • Thực phẩm giàu đạm như thịt bò, heo, trứng … giúp cung cấp lượng đạm bị hao hụt trong quá trình tạo mủ, đồng thời cung cấp thêm năng lượng giúp người bệnh nhanh chóng phục hồi sức khỏe.

• Thực phẩm giàu kẽm như ngũ cốc, hải sản, nấm…đóng vai trò quan trọng trong điều chỉnh hormone, trao đổi chất và tái tạo da, giúp cơ thể tiêu diệt một số vi khuẩn gây mụn nhọt.

• Ưu tiên bổ sung trái cây đa dạng hàng ngày, trong trái cây có chứa nhiều hợp chất có lợi cho sức khỏe cơ thể đồng thời chứa nhiều vitamin C hỗ trợ làm đẹp da, thải độc và khắc phục tình trạng mụn từ sâu bên trong. Một số loại quả chứa nhiều dinh dưỡng cực tốt có thể kể đến như cam, dâu tây, chanh, bưởi…

• Đặc biệt cần uống đủ 2 lít nước mỗi ngày để công cuộc thải độc được diễn ra tốt hơn. Ngoài ra cũng nên bổ sung đậu xanh, nha đam, trà xanh đây đều là những thực phẩm, thực vật có khả năng thanh lọc và giải độc cơ thể hiệu quả.

+ Thực phẩm nên tránh: • Thực phẩm cay nóng: Không chỉ khiến các cơ quan trong cơ thể hoạt động yếu hơn,

gây ảnh hưởng đến dạ dày còn gây mụn nhọt trên da.

• Thức ăn chứa nhiều dầu mỡ: Khi ăn đồ dầu mỡ tuyến bã nhờn và mồ hôi bị kích thích hoạt động nhanh hơn khiến các lỗ chân lông bị quá tải gây nên tình trạng bít tắc lỗ chân lông, viêm nang lông và xúc tác hình thành mụn. Đặc biệt khi đang bị mụn nhọt mà ăn nhiều dầu mỡ sẽ kích thích vi khuẩn sinh sôi nhiều hơn bám vào ổ mụn làm tăng trưởng phát triển của mụn trên bề mặt da.

• Nhóm thực phẩm chứa nhiều đường, tinh bột tinh chế như bánh kẹo, nước uống có ga, nước ngọt, đồ ăn nhanh…những thực phẩm này có nguy cơ khiến cơ thể bị mụn nhọt xuất hiện nhiều hơn trên bề mặt da.

• Thực phẩm từ sữa: Nhóm thực phẩm được làm từ sữa chứa nhiều chất dinh dưỡng bổ sung tốt cho sức đề kháng tổng hợp của cơ thể. Tuy nhiên đây cũng là thực phẩm gây nhiều mụn nhất đặc biệt là sữa bò, thành phần trong nó chứa acid amin cao do khả năng kích thích gan sản sinh nhiều IGF-1. Từ đó làm tăng nguy cơ xuất hiện mụn trên da.

• Thịt gà: Thịt gà có tính nóng, có thể làm mưng mủ và dễ làm sưng tấy các vết thương hở. Ngoài ra, loại thịt này sẽ làm tăng nguy cơ để lại sẹo và làm mụn nhọt khó lành hơn.

9.2. Phòng bệnh - Giữ vệ sinh cá nhân sạch sẽ

517

- Duy trì chế độ ăn uống, làm việc và nghỉ ngơi khoa học. - Tránh sử dụng chung vật dụng cá nhân để ngăn ngừa lây nhiễm nhọt da và các bệnh

lý khác.

- Chăm sóc tốt vết thương ở da hay vết côn trùng cắn. - Kiểm soát tốt các bệnh lý mạn tính ở da như bệnh vảy nến, đỏ da toàn thân, bệnh

nền như tiểu đường… Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây nên nhọt, áp xe? 2. Triệu chứng nhận biết nhọt, áp xe? 3. Cách phòng bệnh nhọt, áp xe? Tài liệu tham khảo Bộ Y tế (2023), Quyết định số 4416/QĐ-BYT về Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các

Bệnh Da Liễu.

518

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM DA NHIỄM TRÙNG

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân của bệnh viêm da nhiễm trùng 2. Triệu chứng của bệnh viêm da nhiễm trùng 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh viêm da nhiễm trùng II. Nội dung 1. Đại cương Viêm da nhiễm trùng (hay nhiễm trùng da) là tình trạng vi khuẩn, virus, nấm hoặc kí sinh trùng xâm nhập vào da qua vết thương hở hoặc vùng da bị tổn thương gây viêm nhiễm và các triệu chứng khác. Trong đó, vi khuẩn là tác nhân thường gặp nhất gây viêm da nhiễm trùng.

Loại vi khuẩn phổ biến gây viêm da nhiễm trùng là tụ cầu vàng và liên cầu khuẩn. Các loại vi khuẩn này thường sống trên da hoặc trong mũi miệng. Chúng có thể xâm nhập vào cơ thể qua vết thương hở dù là vết thương rất nhỏ.

2. Nguyên nhân Nguyên nhân của viêm da nhiễm trùng (hay nhiễm trùng da) chủ yếu là do vi sinh vật

xâm nhập vào da khi hàng rào bảo vệ da bị tổn thương.

₋ Vi khuẩn: Là nguyên nhân phổ biến nhất gây viêm da nhiễm

trùng. Hai loại thường gặp: Tụ cầu vàng, Liên cầu khuẩn. Các vi khuẩn này vốn sống bình thường trên da, trong mũi hoặc miệng. Khi có vết trầy xước, rách da, mụn nhọt, côn trùng đốt, hoặc da bị viêm sẵn, chúng dễ dàng xâm nhập và gây nhiễm trùng.

- Virus: Một số loại virus có thể gây viêm da nhiễm trùng, như vius Herpes simplex: gây mụn rộp môi, mụn rộp sinh dục; virus Varicella-zoster: gây thủy đậu, zona thần kinh… Các virus này thường tấn công da khi hệ miễn dịch yếu hoặc sau khi mắc bệnh khác.

- Nấm: Gây ra các bệnh như hắc lào, lang ben, nấm móng, nấm kẽ tay chân. Thường

xảy ra ở vùng da ẩm ướt, ra nhiều mồ hôi, hoặc do vệ sinh da không tốt.

- Ký sinh trùng: ghẻ hoặc chấy rận. Chúng gây ngứa, trầy xước, dễ dẫn đến nhiễm

khuẩn thứ phát.

❖ Yếu tố thuận lợi (làm tăng nguy cơ nhiễm trùng da): - Chấn thương trên da: Vết thương, trầy xước, vết cắt. - Xạ trị khu vực da. - Tình trạng da mãn tính: Chàm, viêm da. - Bệnh mạn tính: đái tháo đường, suy giảm miễn dịch, béo phì. - Dùng thuốc corticoid kéo dài hoặc thuốc ức chế miễn dịch, hệ miễn dịch suy yếu… - Vệ sinh cá nhân kém. - Tiếp xúc với người bị viêm da nhiễm trùng. 3. Triệu chứng

519

Các biểu hiện của viêm da nhiễm trùng có thể khác nhau ở mỗi người, tùy vào loại vi

sinh vật gây bệnh và mức độ nhiễm trùng. Tuy nhiên, một số dấu hiệu thường gặp gồm:

- Triệu chứng tại chỗ: + Da đỏ và sưng: Vùng da bị nhiễm trùng thường đỏ hơn bình thường, có thể nóng và

sưng.

+ Ngứa hoặc rát: Người bệnh cảm thấy ngứa ngáy, châm chích hoặc rát tại chỗ. + Đau và nhạy cảm: Khi chạm vào vùng da bị nhiễm trùng sẽ thấy đau hoặc nhói. + Tổn thương da: Da có thể nổi mụn nhỏ, rộp nước, hoặc xuất hiện vết loét, vết nứt.

Da bị bong tróc, tróc vảy.

+ Rỉ dịch hoặc có mủ: Một số trường hợp có mủ vàng, mùi hôi nhẹ. - Triệu chứng toàn thân (nhiễm trùng nặng hơn): + Sốt, mệt mỏi, ớn lạnh. + Vùng da bị sưng lan rộng, đổi màu tím sẫm hoặc đen (có thể là dấu hiệu hoại tử). + Đau tăng dần, đặc biệt khi nhiễm trùng lan sâu. - Nếu thấy da sưng, đau, đỏ lan nhanh, có mủ hoặc sốt, người bệnh nên đi khám sớm

để được điều trị kịp thời, tránh biến chứng.

4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm máu: + Công thức máu: Tăng bạch cầu đặt biệt là bạch cầu đa nhân trung tính là dấu hiệu

của nhiễm trùng.

+ Tốc độ máu lắng (VS): Tốc độ máu lắng có thể tăng cao trong nhiễm trùng. + CRP (Protein C phản ứng): CRP tăng cao cho thấy có tình trạng viêm trong cơ thể. + Cấy máu: Nếu nghi ngờ nhiễm trùng huyết, cấy máu có thể giúp xác định loại vi

khuẩn gây bệnh.

- Nuôi cấy vi khuẩn: + Nuôi cấy mủ, dịch tiết, hoặc mẫu bệnh phẩm từ vết thương giúp xác định loại vi

khuẩn gây bệnh và chọn kháng sinh phù hợp để điều trị.

+ Kháng sinh đồ: Giúp xác định kháng sinh nào có hiệu quả nhất với vi khuẩn gây

bệnh.

- Các xét nghiệm khác: + Soi tươi, nhuộm Gram: Giúp xác định nhanh chóng sự hiện diện của vi khuẩn và

loại vi khuẩn thường gặp.

+ Sinh thiết da: Xác định loại vi khuẩn và mức độ tổn thương da. 5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định: Tiêu chuẩn vàng là phân lập được vi khuẩn gây bệnh bằng nuôi cấy dịch mủ, dịch vết thương hoặc máu. Tuy nhiên, trên thực tế, chỉ có khoảng 5% trường hợp cấy máu và 20– 30% trường hợp cấy dịch vết thương cho kết quả dương tính.

Vậy nên chẩn đoán xác định thường dựa vào dấu hiệu lâm sàng với các triệu chứng tại

chỗ, toàn thân kết hợp với cận lâm sàng.

5.2. Chẩn đoán phân biệt

520

- Ung thư di căn da (các nốt cứng, không đau, tiến triển chậm). - Viêm da cơ tự miễn (ban tím đỏ, yếu cơ kèm theo). - Phù nề phần mềm cạnh khớp trong cơn gout cấp (sưng, nóng, đỏ nhưng thường khu

trú quanh khớp và không có mủ).

6. Biến chứng Nếu không được phát hiện và điều trị sớm, viêm da nhiễm trùng có thể gây ra nhiều

biến chứng, từ nhẹ đến nặng, gồm:

- Biến chứng tại chỗ: + Áp xe da: Hình thành ổ mủ dưới da, gây sưng, đau, có thể phải rạch dẫn lưu. + Viêm mô tế bào: Nhiễm trùng lan sâu vào mô dưới da, gây sưng đỏ lan rộng, đau

nhiều, có thể kèm sốt.

+ Hoại tử da: Mô da bị chết do vi khuẩn gây độc tố mạnh (hiếm nhưng nguy hiểm). - Biến chứng toàn thân: + Nhiễm trùng huyết: Vi khuẩn xâm nhập vào máu, gây sốt cao, rét run, tụt huyết áp,

đe dọa tính mạng.

+ Viêm cầu thận cấp: Có thể gặp sau nhiễm liên cầu khuẩn, gây phù, tiểu ít, nước tiểu

sẫm màu.

+ Viêm màng não: Xảy ra khi vi khuẩn lan đến màng não (hiếm, nhưng nặng). + Tử vong: Gặp trong trường hợp nặng, đặc biệt ở trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người

có hệ miễn dịch yếu.

- Biến chứng ảnh hưởng chất lượng sống: + Rối loạn giấc ngủ do ngứa, đau, khó chịu kéo dài. + Sẹo hoặc thay đổi sắc tố da sau khi lành. + Tái phát nhiều lần nếu không điều trị triệt để hoặc vệ sinh da chưa tốt. 7. Điều trị 7.1. Nguyên tắc điều trị - Loại bỏ ổ nhiễm trùng bằng cách dùng kháng sinh phù hợp và chăm sóc vết thương

đúng cách.

- Ngăn ngừa nhiễm trùng lan rộng sang vùng da khác hoặc lan vào máu. - Kết hợp điều trị toàn thân và tại chỗ, tùy mức độ bệnh. - Phát hiện và xử trí sớm các biến chứng nếu có. 7.2. Điều trị cụ thể: Dùng kháng sinh: - Cần dùng sớm, ngay khi nghi ngờ có nhiễm trùng, trước khi có kết quả kháng sinh

đồ.

- Lựa chọn kháng sinh dựa vào loại vi khuẩn thường gặp (tụ cầu, liên cầu) và mức độ

nặng của bệnh.

- Khi có kết quả kháng sinh đồ, cần điều chỉnh thuốc cho phù hợp. - Trường hợp nhẹ: có thể dùng kháng sinh đường uống; nặng hơn cần dùng đường

tiêm tĩnh mạch.

7.3. Điều trị hỗ trợ

521

- Giảm đau, hạ sốt: Paracetamol; trong trường hợp đau nhiều có thể dùng thêm

Tramadol hoặc Codein theo chỉ định.

- Kháng viêm không steroid khi có sưng đau rõ (dùng theo chỉ định bác sĩ). - Điều trị tại chỗ: + Thay băng, làm sạch, sát khuẩn vết thương hằng ngày. + Phẫu thuật cắt lọc mô hoại tử hoặc dẫn lưu mủ nếu có ổ áp xe. - Điều trị toàn thân: + Nâng cao thể trạng, tăng dinh dưỡng, nghỉ ngơi hợp lý. + Bù nước, điện giải, protein, albumin nếu có mất dịch hoặc suy dinh dưỡng. + Theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân để xử trí kịp thời. 8. Chăm sóc điều dưỡng Khi bệnh nhân vào điều trị tại khoa, điều dưỡng có thái độ ân cần, niềm nở, động viên tinh thần giúp bệnh nhân bớt lo lắng, yên tâm điều trị đồng thời phải quan sát, đánh giá tình trạng bệnh nhân phát hiện những diễn biến bất thường báo bác sỹ để kịp thời xử lý.

- Quan sát tình trạng thương tổn da: vị trí, đặc điểm… - Thực hiện y lệnh thuốc kháng sinh, thuốc hạ sốt, thuốc giảm đau, xét nghiệm, cận

lâm sàng (nếu có).

- Giúp bệnh nhân tìm tư thế thoải mái. Bố trí bệnh nhân viêm da nhiễm trùng nặng

hoặc dễ lây lan ở phòng riêng hoặc khu vực riêng, hạn chế vận chuyển.

- Chăm sóc tổn thương da, thực hiện thay băng, rửa vết thương theo đúng kỹ thuật vô

khuẩn và y lệnh (nếu có).

- Theo dõi sát dấu hiệu sinh tồn: Đặc biệt là nhiệt độ (theo dõi sốt), mạch, huyết áp.

Báo bác sĩ kịp thời nếu có dấu hiệu nặng (sốt cao, rét run, mạch nhanh, huyết áp tụt).

- Phát hiện các dấu hiệu bất thường: Sốt, chảy dịch mủ, vỡ ổ áp xe… - Phụ bác sỹ thực hiện các thủ thuật (nếu có). - Hướng dẫn bệnh nhân không gãi, cào xước tổn thương (có thể cắt ngắn móng tay,

hoặc dùng bao tay cho trẻ em).

- Giúp bệnh nhân tắm rửa, vệ sinh hàng ngày bằng xà phòng nhẹ nhàng hoặc dung

dịch sát khuẩn theo chỉ định, giữ cơ thể và quần áo luôn sạch sẽ, khô ráo.

- Khuyến khích người bệnh uống nhiều nước (nước ấm, nước ép trái cây) để bù nước và hỗ trợ thải độc. Đảm bảo chế độ ăn giàu đạm, vitamin, khoáng chất để tăng cường sức đề kháng và phục hồi mô da.

9.Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Xếp bệnh nhân ở buồng bệnh yên tĩnh, thoáng mát + Động viên, kích lệ bệnh nhân an tâm điều trị + Hướng dẫn nội quy khoa phòng và cách tự chăm sóc. - Vệ sinh:

522

+ Vệ sinh tay: Đây là biện pháp quan trọng nhất. Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, đặc biệt là trước và sau khi chạm vào vết thương hoặc bôi thuốc. Cắt ngắn móng tay để hạn chế tổn thương do cào gãi.

+ Tắm rửa: tắm hàng ngày bằng nước ấm, sử dụng xà phòng/sữa tắm dịu nhẹ, không gây kích ứng (hoặc theo chỉ định của bác sĩ). Không chà xát mạnh lên vùng da bị tổn thương. Sau khi tắm, dùng khăn sạch thấm khô nhẹ nhàng, sau đó bôi thuốc theo chỉ dẫn. + Quần áo và chăn ga: Cho bệnh nhân mặc quần áo rộng rãi có chất liệu thông thoáng. Giặt giũ quần áo, khăn tắm, chăn ga thường xuyên bằng nước nóng (nếu có thể) để tiêu diệt vi khuẩn, và thay đồ mới sạch sẽ mỗi ngày.

- Vận động - phục hồi chứa năng. + Nghỉ ngơi: Nếu bệnh đang ở giai đoạn cấp tính, có sốt hoặc nhiễm trùng lan rộng (như viêm mô tế bào), người bệnh cần nghỉ ngơi tuyệt đối để cơ thể tập trung chống lại nhiễm trùng.

+ Vận động nhẹ: Khi tình trạng đã ổn định, duy trì vận động nhẹ nhàng để tăng cường

lưu thông máu và sức đề kháng.

+ Tư thế: Nếu tổn thương ở chi dưới (chân, bàn chân), nên kê cao vùng chi bị viêm

khi nằm nghỉ để giảm sưng. - Chế độ dinh dưỡng: + Thực phẩm nên dùng: • Ăn nhiều rau xanh, hoa quả tươi (đặc biệt là các loại giàu Vitamin C, A và Kẽm) để

hỗ trợ quá trình lành vết thương và tăng cường hệ miễn dịch.

• Bổ sung đầy đủ chất đạm (thịt, cá, trứng, sữa, đậu đỗ) vì đạm là nguyên liệu để tái

tạo da và chống nhiễm trùng.

• Uống đủ nước: Uống đủ 2-2.5 lít nước mỗi ngày (nước lọc, nước ép trái cây, nước

canh) để hỗ trợ quá trình thải độc và chống mất nước (đặc biệt khi bị sốt).

+ Thực phẩm nên tránh: • Thực phẩm nhiều đường làm suy yếu hệ miễn dịch, làm chậm quá trình lành vết

thương.

• Thực phẩm chế biến sẵn thường chứa nhiều muối, đường, chất béo bão hòa và các

chất phụ gia không tốt cho sức khỏe.

• Thực phẩm nhiều dầu mỡ: Các thực phẩm chiên xào nhiều dầu mỡ có thể gây viêm

và làm chậm quá trình lành vết thương.

• Các chất kích thích như bia, rượu, cà phê vì chúng có thể làm nặng thêm tình trạng

viêm.

• Các thực phẩm mà cơ thể người bệnh đã từng bị dị ứng. 9.2 Phòng bệnh - Tiêm phòng các bệnh do virus như thủy đậu, HPV. - Rửa tay thường xuyên và đúng cách bằng xà phòng và nước sạch đặc biệt sau khi va

chạm vào các bề mặt công cộng, trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh.

- Giữ cơ thể sạch sẽ và khô ráo bằng cách tắm rửa thường xuyên, lau khô người sau

khi tắm hoặc vận động.

523

- Tránh dùng chung đồ cá nhân như khăn tắm, quần áo, dao cạo râu hoặc các vật

dụng cá nhân khác.

- Vệ sinh và băng bó kịp thời các vết cắt, trầy xước - Tránh tiếp xúc trực tiếp với người bị viêm da nhiễm trùng đặc biệt các bệnh có tính

lây lan như ghẻ, herpes.

- Giữ môi trường sống sạch sẽ để giảm thiểu mầm bệnh. - Điều trị kịp thời các bệnh lý về da tiềm ẩn như eczema để ngăn ngừa bội nhiễm Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây nên viêm da nhiễm trùng? 2. Triệu chứng nhận biết viêm da nhiễm trùng? 3. Cách phòng bệnh viêm da nhiễm trùng? Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế (2015), Quyết định số 75/QĐ-BYT, về Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị

các Bệnh Da Liễu.

2. Bộ Y tế (2023), Quyết định số 4416/QĐ-BYT, về Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị

các Bệnh Da Liễu.

524

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM DA KÍCH ỨNG

I. Mục tiêu 1. Nguyên nhân dẫn đến bệnh viêm da kích ứng 2. Biểu hiện của bệnh viêm da kích ứng 3. Chế độ ăn, sinh hoạt của bệnh nhân viêm da kích ứng II. Nội dung 1. Đại cương Viêm da kích ứng hay viêm da tiếp xúc kích ứng là tình trạng da phản ứng viêm khi tiếp xúc với các chất hoặc yếu tố gây kích ứng như hóa chất, xà phòng, chất tẩy rửa, hoặc thậm chí là thời tiết quá nóng hoặc quá lạnh.

2. Nguyên nhân - Các chất kích ứng thường gặp: xà phòng, chất tẩy rửa, axit, kiềm, dung môi, xi

măng, nước tiểu, phân (ở trẻ em, người già)

- Yếu tố môi trường: Thời tiết lạnh, nóng, độ ẩm cao hoặc thấp. - Thói quen sinh hoạt: Sử dụng tã bỉm nhiều, kéo dài (ở trẻ em và người già), tiếp xúc

thường xuyên với nước, xà phòng, hóa chất.

3. Triệu chứng - Da đỏ, ngứa: Vùng da tiếp xúc có thể bị đỏ, nóng rát, ngứa là một triệu chứng rất

phổ biến, có thể từ nhẹ đến dữ dội, gây khó chịu khiến người bệnh gãi nhiều.

- Mụn nước, bọng nước, mụn mủ: Trong một số trường hợp có thể xuất hiện mụn

nước, bọng nước trên da, chứa dịch trong suốt hoặc mủ.

- Da khô, nứt nẻ: Da có thể bị khô, nứt nẻ, đặc biệt là ở các vùng da tiếp xúc thường

xuyên với nước và xà phòng.

- Sưng đau: Trong các trường hợp kích ứng nặng, có thể xuất hiện sưng đau thậm chí

là phù nề.

4. Cận lâm sàng - Test áp bì: Phương pháp này sử dụng các chất gây dị ứng tiềm ẩn được dán lên da và theo dõi trong 48-72 giờ để xem có phản ứng nào xảy ra không, giúp xác định các chất gây dị ứng tiếp xúc.

- Test lẩy da: Sử dụng các chất gây dị ứng được đưa vào chích nhẹ, nếu có phản ứng

dị ứng vùng da xung quanh vết chích sẽ đỏ và sưng lên.

- Xét nghiệm máu: Kiểm tra mức độ IgE (kháng thể dị ứng) và các tế bào bạch cầu,

giúp xác định phản ứng dị ứng và tình trạng viêm nhiễm.

- Sinh thiết da: Trong một số trường hợp, mỗi mẫu da nhỏ có thể được lấy để kiểm

tra dưới kính hiển vi để xác định chẩn đoán và loại trừ các bệnh lý da khác.

5. Chẩn đoán - Dựa vào dấu hiệu lâm sàng, yếu tố tiếp xúc. - Chẩn đoán phân biệt + Viêm da tiếp xúc kích ứng

525

+ Viêm da cơ địa + Viêm da dầu + Bệnh vảy nến (ở lòng bàn tay, bàn chân) 6. Biến chứng Viêm da kích ứng nếu không được điều trị đúng cách có thể dẫn đến một số biến chứng như nhiễm trùng da, hen suyễn và viêm mũi dị ứng, ảnh hưởng đến tâm lý và giấc ngủ.

Các biến chứng cụ thể: - Nhiễm trùng da: Da bị tổn thương do viêm, nứt nẻ, bong tróc và việc cào gãi có thể tạo điều kiện cho vi khuẩn, virut xâm nhập gây nhiễm trùng da. Các dấu hiệu nhiễm trùng bao gồm dịch vàng tiết ra, các đốm nhỏ trắng hoặc vàng trên vết chàm, sưng tấy, đau nhức, mệt mỏi, ớn lạnh.

- Ảnh hưởng tâm lý: Viêm da dị ứng có thể ảnh hưởng đến trẻ em mặc dù không có mối liên hệ trực tiếp nhưng một số nghiên cứu cho thấy các bệnh dị ứng bao gồm cả viêm da kích ứng có thể làm tăng nguy cơ mắc chứng tăng động giảm chú ý ở trẻ.

- Ảnh hưởng giấc ngủ: Ngứa ngáy và đau rát do viêm da có thể gây khó ngủ, mệt

mỏi, cáu gắt ảnh hưởng tới chất lượng cuộc sống.

- Trong một số trường hợp, viêm da có thể dẫn đến các biến chứng như nhiễm trùng

huyết, hoại tử da nếu không được điều trị kịp thời và đúng cách.

7. Điều trị a. Nguyên tắc chung: - Xác định và tránh tiếp xúc với các chất gây kích ứng da - Điều trị phụ thuộc vào giai đoạn của bệnh, mức độ bệnh - Giảm viêm, phục hồi hàng rào bảo vệ da. b. Điều trị cụ thể - Thuốc bôi: Corticosteoid dạng kem hoặc thuốc mỡ có thể được sử dụng để giảm

viêm và ngứa. Tuy nhiên, không nên lạm dụng Corticosteoid vì có thể gây tác dụng phụ.

- Thuốc kháng histamin: Thuốc kháng histamin đường uống có thể giúp làm giảm

ngứa, đặc biệt là trong trường hợp viêm da dị ứng.

- Thuốc ức chế miễn dịch: Trong một số trường hợp nặng, bác sĩ có thể kê đơn thuốc

ức chế miễn dịch để làm giảm phản ứng viêm của cơ thể.

8. Chăm sóc điều dưỡng Khi bệnh nhân vào điều trị tại khoa, điều dưỡng có thái độ ân cần, niềm nở, động viên tinh thần giúp bệnh nhân bớt lo lắng, yên tâm điều trị đồng thời phải quan sát, đánh giá tình trạng bệnh nhân phát hiện những diễn biến bất thường báo bác sỹ để kịp thời xử lý.

- Quan sát tình trạng thương tổn da: vị trí, đặc điểm… - Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm, khám cận lâm sàng (nếu có) - Theo dõi dấu hiệu lâm sàng - Phát hiện các dấu hiệu bất thường: Nhiễm trùng da, hen suyễn… 9.Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản

526

- Tinh thần: + Xếp bệnh nhân ở buồng bệnh yên tĩnh, thoáng mát + Động viên, kích lệ bệnh nhân an tâm điều trị + Hướng dẫn nội quy khoa phòng và cách tự chăm sóc. - Vệ sinh: + Cho bệnh nhân mặc quần áo rộng rãi có chất liệu thông thoáng + Cắt ngắn móng tay để hạn chế tổn thương do cào gãi + Tắm rửa hàng ngày, tránh dùng xà bông có tính kiềm cao + Dưỡng ẩm, làm dịu da tránh yếu tố kích thích. - Vận động- phục hồi chứa năng: Vận động nhẹ nhàng, phù hớp với độ tuổi và thể

trạng

- Chế độ dinh dưỡng: + Thực phẩm nên dùng: Ưu tiên bổ sung trái cây đa dạng hàng ngày, trong trái cây có chứa nhiều hợp chất có lợi cho sức khỏe cơ thể đồng thời chứa nhiều vitamin C hỗ trợ làm đẹp da, thải độc và khắc phục tình trạng mụn từ sâu bên trong. Một số loại quả chứa nhiều dinh dưỡng cực tốt có thể kể đến như cam, dâu tây, chanh, bưởi…

+ Đặc biệt cần uống đủ 2 lít nước mỗi ngày để công cuộc thải độc được diễn ra tốt hơn. Ngoài ra cũng nên bổ sung đậu xanh, nha đam, trà xanh đây đều là những thực phẩm, thực vật có khả năng thanh lọc và giải độc cơ thể hiệu quả.

+ Thực phẩm nên tránh: • Thực phẩm cay nóng: Không chỉ khiến các cơ quan trong cơ thể hoạt động yếu hơn,

gây ảnh hưởng đến dạ dày còn gây mụn nhọt trên da.

• Thức ăn chứa nhiều dầu mỡ: Khi ăn đồ dầu mỡ tuyến bã nhờn và mồ hôi bị kích thích hoạt động nhanh hơn khiến các lỗ chân lông bị quá tải gây nên tình trạng bít tắc lỗ chân lông, viêm nang lông và xúc tác hình thành mụn. Đặc biệt khi đang bị mụn nhọt mà ăn nhiều dầu mỡ sẽ kích thích vi khuẩn sinh sôi nhiều hơn bám vào ổ mụn làm tăng trưởng phát triển của mụn trên bề mặt da.

• Nhóm thực phẩm chứa nhiều carbohydrate tinh chế như bánh kẹo, nước uống có ga, nước ngọt, dồ ăn nhanh…những thực phẩm này có nguy cơ khiến cơ thể bị mụn nhỏ xuất hiện nhiều hơn trên bề mặt da.

9.2 Phòng bệnh Phòng bệnh viêm da kích ứng gồm nhiều biện pháp, đặc biệt đối với bệnh da nghề nghiệp. Các biện pháp dự phòng gồm: dự phòng tiên phát, thứ phát và dự phòng cơ địa. Hai điểm cần chú ý là:

- Mang găng tay phù hợp sẽ tránh hoặc giảm nhiều triệu chứng bệnh. - Sử dụng kem bảo vệ có tác dụng tương đối tùy theo hoàn cảnh bị bệnh, có hiệu quả

hơn đối với viêm da tiếp xúc kích ứng.

- Tránh tiếp xúc với tác nhân gây bệnh như đeo găng tay, quần áo bảo hộ khi tiếp xúc

với chất tẩy rửa.

- Giu da sạch, khô, tránh ẩm ướt kéo dài

527

- Sử dụng sản phẩm dịu nhẹ không gây kích ứng, tránh gãi hoặc chà xát mạnh lên

vùng da bị tổn thương Câu hỏi thảo luận: 1. Nguyên nhân gây nên viêm da kích ứng 2. Triệu chứng nhận biết viêm da kích ứng 3. Cách phòng bệnh viêm da kích ứng Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế (2015), Quyết định số 75/QĐ-BYT, về Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các

Bệnh Da Liễu.

2. Bộ Y tế (2023), Quyết định số 4416/QĐ-BYT, về Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị

các Bệnh Da Liễu

528

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH BỊ CÔN TRÙNG CẮN

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và gia đình hiểu biết để: 1. Nhận biết nguyên nhân, triệu chứng do côn trùng cắn. 2. Biết cách xử trí và chăm sóc đúng khi bị côn trùng cắn. 3. Biết phòng ngừa bị côn trùng cắn, tránh biến chứng và tái nhiễm. II. Nội dung 1. Đại cương Côn trùng cắn là tình trạng da và mô mềm bị tổn thương do nọc độc hoặc cơ học khi côn trùng (muỗi, kiến, ong, rệp, bọ chét, ve, nhện…) chích hoặc cắn. Mức độ tổn thương có thể nhẹ (ngứa, đỏ, sưng) hoặc nặng (phản ứng dị ứng, nhiễm trùng, sốc phản vệ). Thường gặp ở vùng da hở (tay, chân, cổ, mặt), nhất là mùa hè hoặc trong môi trường ẩm thấp.

2. Nguyên nhân - Do côn trùng chích hút máu: muỗi, rệp, bọ chét, ve, mạt… - Do côn trùng có nọc độc: ong, kiến lửa, bọ cạp, nhện độc… - Do bị dị ứng với nọc hoặc độc tố của côn trùng. - Do vệ sinh môi trường kém: rác thải, nước đọng, chuồng trại ẩm ướt. - Do quần áo, chăn màn, thú nuôi có ký sinh trùng. 3. Triệu chứng a. Tại chỗ - Đỏ da, sưng, nóng, ngứa hoặc đau rát. - Có thể xuất hiện mụn nước, mụn mủ, sưng to quanh vết cắn. - Trong trường hợp nặng: hoại tử da, loét, chảy dịch, nhiễm trùng. b. Toàn thân (trường hợp dị ứng hoặc phản ứng nặng) - Sốt, nổi mẩn toàn thân, buồn nôn, đau đầu. - Khó thở, tụt huyết áp, sốc phản vệ (nguy hiểm, cần cấp cứu ngay). 4. Cận lâm sàng (khi cần thiết) - Công thức máu: có thể tăng bạch cầu, tăng eosinophil nếu dị ứng. - Cấy mủ hoặc dịch vết thương nếu nghi nhiễm trùng. - Test dị ứng (ở bệnh nhân có phản ứng tái diễn). 5. Tiên lượng - Hầu hết các trường hợp nhẹ, khỏi nhanh sau vài ngày nếu xử trí đúng. - Nếu bị côn trùng độc cắn (ong, nhện, rắn, bọ cạp...) hoặc phản ứng dị ứng nặng, có

thể gây biến chứng nguy hiểm như sốc phản vệ, hoại tử, nhiễm trùng lan rộng.

- Tái phát có thể xảy ra nếu môi trường không được xử lý sạch. 6. Biến chứng Tùy loại côn trùng (muỗi, kiến, ong, bọ chét, ve, rệp…), cơ địa người bệnh và cách xử

trí, côn trùng cắn có thể gây các biến chứng từ nhẹ đến nặng, bao gồm:

529

- Biến chứng tại chỗ + Viêm da – nhiễm trùng tại chỗ: sưng, đỏ, nóng, đau, mưng mủ do gãi nhiều hoặc vệ

+ Áp xe da: tụ mủ tại vị trí bị cắn. + Hoại tử da (hiếm): gặp ở một số loài như nhện độc, kiến lửa. + Sẹo xấu, thâm da: do viêm kéo dài, gãi trầy xước nhiều. + Phù nề nhiều: đặc biệt khi cắn ở mặt, mí mắt, môi, tay chân. - Biến chứng dị ứng + Phản ứng dị ứng nhẹ: ngứa dữ dội, mề đay, phát ban lan rộng. + Phù Quincke: sưng môi, lưỡi, mí mắt, họng → nguy hiểm nếu chèn ép đường thở. + Sốc phản vệ (nguy hiểm, cấp cứu): Thường gặp sau ong, kiến lửa, côn trùng có nọc

sinh kém.

độc: Khó thở, khò khè, tụt huyết áp, choáng, mất ý thức

suy giảm miễn dịch, đái tháo đường

- Biến chứng nhiễm trùng lan rộng + Viêm mô tế bào: sưng đỏ lan nhanh quanh vùng cắn. + Viêm hạch bạch huyết vùng lân cận. + Nhiễm trùng huyết (hiếm nhưng rất nguy hiểm), đặc biệt ở: Trẻ nhỏ, người già, người

- Biến chứng toàn thân – bệnh truyền nhiễm: Một số côn trùng là vật trung gian

truyền bệnh, có thể gây:

+ Sốt xuất huyết, Zika, sốt rét, viêm não Nhật Bản (muỗi) + Sốt mò, Lyme, viêm não do ve + Dịch hạch (bọ chét – rất hiếm) 7. Điều trị a. Trường hợp nhẹ: - Rửa sạch vùng bị cắn bằng nước sạch hoặc xà phòng dịu nhẹ. - Chườm lạnh để giảm sưng và ngứa. - Bôi thuốc chống ngứa hoặc kháng viêm nhẹ (ví dụ: kem hydrocortison 1%, hồ

nước, calamine).

- Uống thuốc kháng histamin nếu ngứa nhiều (Clorpheniramin, Loratadin…). b. Trường hợp nặng hoặc dị ứng: - Tiêm hoặc uống corticoid và thuốc chống dị ứng mạnh theo y lệnh bác sĩ. - Nếu sốc phản vệ → xử trí cấp cứu bằng adrenaline, truyền dịch, thở oxy. - Kháng sinh nếu có nhiễm trùng thứ phát. - Theo dõi sát dấu hiệu sinh tồn, đặc biệt là hô hấp và tuần hoàn. 8. Chăm sóc điều dưỡng a. Theo dõi: - Dấu hiệu sinh tồn (mạch, nhiệt độ, huyết áp, nhịp thở). - Diện tích, màu sắc, tình trạng sưng – đỏ – loét tại vết cắn. - Dấu hiệu dị ứng toàn thân hoặc sốc phản vệ. b. Thực hiện y lệnh thuốc: - Tuân thủ theo hướng dẫn của nhân viên y tế

530

- Theo dõi phản ứng phụ của thuốc c. Chăm sóc da tại chỗ: - Giữ vết thương sạch, khô, không gãi, không bôi lá hoặc thuốc dân gian. - Nếu có mụn nước, không tự chích hoặc bóp vỡ. - Thay băng vô khuẩn nếu vết thương có tiết dịch. d. Động viên tinh thần: giúp người bệnh yên tâm, tránh lo lắng, sợ hãi. e. Dinh dưỡng: - Ăn đủ chất, tăng rau xanh, hoa quả tươi, uống nhiều nước. - Hạn chế đồ cay, rượu bia, chất kích thích làm ngứa hoặc viêm nặng hơn. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1.Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Giải thích cho người bệnh và gia đình hiểu: đa số côn trùng cắn là lành tính, có thể

+ Trấn an, giúp người bệnh không hoảng loạn, đặc biệt khi sưng, ngứa nhiều. + Động viên người bệnh không gãi, tránh làm trầy xước da gây nhiễm trùng. + Với trẻ em: hướng dẫn người nhà quan sát sát và giúp trẻ tuân thủ điều trị. + Tuân thủ đúng hướng dẫn của bác sĩ, không tự ý bôi hoặc uống thuốc. - Vệ sinh: + Rửa sạch vùng bị cắn bằng nước sạch và xà phòng nhẹ ngay sau khi bị cắn. + Có thể chườm lạnh 10–15 phút/lần để giảm sưng, đau, ngứa. + Giữ vùng da bị cắn sạch, khô, tránh băng kín khi không cần thiết. + Không gãi, không chích nặn vết cắn. + Bôi thuốc chống ngứa, chống viêm hoặc sát khuẩn theo chỉ định của nhân viên y tế. + Cắt ngắn móng tay, đặc biệt ở trẻ em. + Giữ nhà ở khô ráo, thoáng mát, giặt chăn màn, quần áo thường xuyên. - Vận động: + Nghỉ ngơi khi sốt hoặc sưng nhiều, tránh gãi hoặc cử động mạnh gây trầy da. Khi

tự khỏi nếu chăm sóc đúng.

+ Khi côn trùng cắn gây phù nề chi: nâng cao chi bị cắn khi nghỉ ngơi, tránh đứng

đỡ sưng có thể vận động nhẹ để lưu thông máu.

hoặc đi lại quá lâu

+ Trường hợp có đau nhiều, nhiễm trùng cần nghỉ ngơi, theo dõi sát. - Dinh dưỡng: − Ăn đủ năng lượng, bổ sung vitamin C, A, E (giúp lành da). − Uống nhiều nước, tránh rượu, cà phê, thực phẩm gây ngứa (tôm, cua, hải sản). 9.2.Phòng bệnh - Giữ gìn vệ sinh môi trường, diệt muỗi, ruồi, kiến, bọ chét. - Mặc quần áo dài tay, dùng kem chống muỗi khi đi rừng, làm việc ngoài trời. - Ngủ màn, mắc mùng kỹ vào buổi tối. - Không để nước đọng quanh nhà, thường xuyên vệ sinh chuồng trại, thùng rác - Không tự tay bắt hoặc chọc tổ côn trùng (ong, kiến, bọ cạp...).

531

- Nếu đã từng bị dị ứng nặng với côn trùng → nên mang theo thẻ dị ứng và bút tiêm

Adrenaline (theo chỉ định bác sĩ).

- Khi bị côn trùng cắn: - Rửa sạch, chườm lạnh, theo dõi triệu chứng. - Nếu có khó thở, sưng lan nhanh, nổi mẩn toàn thân, chóng mặt phải đi cấp cứu

ngay.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân và triệu chứng của bệnh nhân bị côn trùng cắn là gì? 2. Cách chăm sóc người bệnh bị côn trùng cắn như thế nào 3. Biện pháp phòng ngừa bị côn trùng cắn và biến chứng cần lưu ý? Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế (2020). Hướng dẫn xử trí một số tai nạn thường gặp trong cộng đồng. 2. Bệnh viện Bạch Mai (2023). Quy trình xử trí người bệnh bị côn trùng đốt.

532

Chương XI Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Truyền nhiễm

533

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM GAN B

I.Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân bệnh Viêm gan B. 2. Triệu chứng của bệnh Viêm gan B. 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh Viêm gan B. II.Nội dung 1. Đại cương Viêm gan B là bệnh truyền nhiễm do vi rút viêm gan HBV gây ra, còn gọi là bệnh viêm gan siêu vi B. Vi rút viêm gan B là vi rút có thể gây ra tổn thương gan, hủy hoại tế bào gan… và là căn nguyên hàng đầu gây ung thư gan tại Việt Nam. Theo thống kê của tổ chức y tế thế giới thì năm 2017, tỉ lệ nhiễm vi rút viêm gan B tại Việt nam là 8,1%.

Bệnh viêm gan B khác với bệnh viêm gan A, viêm gan C, viêm gan E, và khác với

bệnh HIV/AIDS.

2. Nguyên nhân - Vi rút viêm gan B có mặt ở trong tất cả các dịch cơ thể nhưng nó chỉ lây lan qua tiếp xúc máu trực tiếp, quan hệ tình dục không được bảo vệ, và mẹ truyền sang con khi mang thai hoặc khi sinh.

- Người bệnh có thể bị lây vi rút viêm gan B do: + Mẹ truyền viêm gan B cho con khi sinh nở hoặc trong quá trình mang thai. + Không sử dụng bao cao su khi quan hệ tình dục với người bị viêm gan B. + Dùng chung dụng cụ khi tiêm chích ma túy. + Dùng chung bàn chải đánh răng, dao cạo râu, nhíp, dụng cụ cắt móng tay, móng

+ Xăm mày, xăm môi, xăm cơ thể, xỏ lỗ tai… + Quan hệ bằng miệng khi có vết thương, vết loét, viêm, nhiệt miệng. + Có tiền sử truyền máu và các chế phẩm của máu. + Tiếp xúc với máu của người nhiễm vi rút viêm gan B qua vết thương hở. + Thủ thuật y tế: làm răng, nạo hút thai, cắt bao quy đầu, nội soi đường tiêu hóa…. - Viêm gan vi rút B KHÔNG LÂY qua ăn uống, không lây khi dùng chung bát đũa,

chân (bấm móng tay..) với người bị viêm gan B.

không lây qua ôm hôn, không lây qua hắt hơi, muỗi đốt.

- Việc tìm hiểu vì sao người bệnh bị viêm gan B thật sự rất khó vì điều này đã xảy ra trong quá khứ. Điều quan trọng là người bệnh cần biết đường lây của viêm gan B để phòng tránh cho người nhà, bạn bè và cộng đồng.

3. Triệu chứng - Viêm gan B có triệu chứng không rõ ràng nên người bệnh rất khó nhận biết. Thậm chí có rất nhiều người bị nhiễm viêm gan B mà không hề hay biết. Tuy nhiên, kể cả khi không có triệu chứng bệnh gì thì vi rút viêm gan B vẫn có thể gây tổn hại nặng nề đến

gan sau một thời gian phát triển âm ỉ. Do đó, cần lưu ý những triệu chứng nhận biết bệnh như sau:

+ Cơ thể mệt mỏi, ăn uống không ngon miệng. + Đau nhức xương khớp. + Thường xuyên buồn nôn, ói mửa. + Nước tiểu có màu vàng sẫm. + Đau bụng. + Phân màu xanh xám, sẫm màu. + Thường xuyên bị rối loạn tiêu hóa. + Vàng da, vàng mắt. + Có hiện tượng xuất huyết dưới da. + Đau tức hạ sườn phải. + Sưng bụng, chướng bụng. - Viêm gan B nếu không được phát hiện, theo dõi và điều trị ở giai đoạn thích hợp có thể phát triển thành suy gan, xơ gan cổ trướng hoặc ung thư gan nguy hiểm đến sức khỏe.

534

4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm HBsAg: HBsAg chính là kháng nguyên bề mặt của vi rút viêm gan B.

Nếu kết quả là HBsAg (+) nghĩa là cơ thể đang bị nhiễm vi rút viêm gan B.

- Xét nghiệm Anti-HBs: Đây là xét nghiệm kiểm tra khả năng miễn dịch của cơ thể đối với vi rút viêm gan B. Nếu người bệnh đã được tiêm ngừa vắc xin viêm gan B hoặc đã bị nhiễm vi rút viêm gan B và khỏi bệnh, cơ thể sẽ tạo ra kháng thể chống lại vi rút và xét nghiệm anti-HBs sẽ cho kết quả dương tính. Nồng độ Anti-HBs >10 UI/ml được xem là có tác dụng bảo vệ cơ thể khỏi vi rút viêm gan B.

Trên đây là 2 loại xét nghiệm cần thiết để chẩn đoán viêm gan B và đánh giá khả năng miễn dịch của cơ thể đối với vi rút này. Bên cạnh đó, bác sĩ có thể chỉ định thêm các xét nghiệm khác gồm xét nghiệm men gan AST (SGOT), ALT (SGPT), Bilirubin, xét nghiệm HBeAg, Anti-HBe, Anti-HBc,... để đánh giá chức năng gan, lượng vi rút, khả năng nhân lên của vi rút.., từ đó đưa ra hướng điều trị thích hợp.

5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán Viêm gan B cấp - Tiền sử: người bệnh có truyền máu hay các chế phẩm của máu, tiêm chích, quan hệ

tình dục không an toàn trong khoảng 4-24 tuần trước khởi bệnh.

- Lâm sàng: - Đa số không có biểu hiện lâm sàng rõ ràng. + Trong thể điển hình, có thể xuất hiện các triệu chứng như: sốt (khi chưa vàng da),

+ Viêm gan B cấp có thể diễn tiến nặng sang suy gan cấp dẫn đến bệnh não gan, tỷ lệ

mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn, nôn, vàng da, vàng mắt, tiểu sậm màu, đau tức vùng gan...

tử vong cao.

- Cận lâm sàng: + AST, ALT tăng, thường trên 5 lần giới hạn trên của mức bình thường Giới hạn bình

thường AST và ALT: 35 U/L đối với nam, 25 U/L đối với nữ).

+ Bilirubin có thể tăng. + Anti-HBc IgM dương tính, HBsAg dương tính (hoặc âm tính trong giai đoạn cửa

535

sổ)

- Chẩn đoán phân biệt: + Viêm gan cấp do vi rút khác (HAV, HCV, HDV, HEV, CMV, EBV, Dengue,...) + Viêm gan do các nguyên nhân khác: rượu, nhiễm độc (do thuốc, hóa chất...), tự

miễn, bệnh Wilson...

+ Đợt bùng phát của Viêm gan B mạn. + Một số bệnh có biểu hiện vàng da. - Các bệnh nhiễm khuẩn: Bệnh nhiễm Leptospira, sốt rét... - Tắc mật sau gan: u đầu tụy, u đường mật, sỏi đường mật... 5.2. Chẩn đoán Viêm gan B mạn tính - Chẩn đoán nhiễm HBV mạn tính + HBsAg và/ hoặc HBV DNA dương tính ≥ 6 tháng, hoặc + HBsAg dương tính và anti-HBc IgM âm tính. - Chẩn các

đoạn đoán nhiễm HBV giai của

mạn: (Ban hành kèm theo Quyết định số 3310/QĐ-BYT ngày 29 tháng 7 năm 2019 của Bộ trưởng Bộ Y tế)

Giai đoạn Tiêu chuẩn

Viêm gan B mạn

- HBsAg (+) ≥ 6 tháng - Tải lượng HBV DNA thay đổi: từ không phát hiện cho đến vài tỷ IU/mL - Chia làm 2 thể HBeAg (+) và HBeAg (-) - Nồng độ ALT/AST bình thường hoặc tăng - Sinh thiết gan có hình ảnh viêm gan mạn với nhiều mức độ hoại tử hoặc/và xơ hóa gan

Nhiễm HBV mạn giai đoạn dung nạp miễn dịch

Viêm gan B mạn tính giai đoạn hoạt động

- HBsAg (+) ≥ 6 tháng - HBeAg (+) - Tải lượng HBV cao (điển hình > 1 triệu IU/mL) - ALT hoặc/và AST bình thường hoặc hơi tăng - Không xơ hóa và tình trạng viêm nhẹ trên sinh thiết gan - HBsAg (+) ≥ 6 tháng - Tải lượng HBV DNA > 20.000 IU/mL với HBeAg (+) và > 2.000 IU/mL với HBeAg (-) - Nồng độ ALT hoặc/và AST tăng dai dẳng hoặc tăng từng đợt - Sinh thiết gan có hình ảnh viêm gan mạn với mức độ viêm từ vừa đến nặng kèm theo có xơ hóa gan hoặc không xơ hóa gan

536

Viêm gan B mạn tính giai đoạn không hoạt động

- HBsAg (+) ≥ 6 tháng. - HBeAg (-), anti-HBe (+) - HBV DNA < 2.000 IU/mL - Nồng độ ALT hoặc/và AST luôn bình thường - Sinh thiết gan không có tình trạng viêm đáng kể, tuy nhiên, sinh thiết hoặc đánh giá xơ hóa gan bằng các phương pháp không xâm lấn cho thấy có thể có xơ hóa gan ở nhiều mức độ.

+ Người bệnh xơ gan có thể gặp triệu chứng mệt mỏi, người yếu, dễ bị nhiễm khuẩn. Phù là một trong những dấu hiệu điển hình cảnh báo xơ gan. Người bệnh trước tiên sẽ bị phù 2 chân, về sau có thể phù toàn thân do chức năng gan suy giảm. Áp lực tĩnh mạch cửa tăng gây ra tình trạng cổ trướng. Xơ gan có thể gây tử vong vì các biến chứng như nhiễm khuẩn, hôn mê gan, vỡ tĩnh mạch thực quản…

6. Biến chứng - Xơ gan + Tế bào gan bị tấn công, hoại tử hình thành các mô sẹo, theo thời gian sẽ gây ra xơ gan. Nhiều trường hợp xơ gan không có biểu hiện rõ ràng, người bệnh không phát hiện ra bất thường của gan. Đến khi xơ gan biểu hiện thành các triệu chứng cụ thể hơn, bệnh được phát hiện thì đã tiến triển nặng. Việc điều trị xơ gan lúc này sẽ gặp nhiều khó khăn, tốn kém, gan không còn khả năng phục hồi.

+ Phần lớn trường hợp ung thư gan được phát hiện ở giai đoạn muộn do bệnh phát triển và tàn phá gan âm thầm, người bệnh khó nhận ra triệu chứng bất thường ở giai đoạn sớm. Đau bụng vùng gan (hạ sườn phải), phù nề, sốt, sụt cân nhanh… là một số triệu chứng thường gặp nhất của ung thư gan. Để điều trị kịp thời và hiệu quả, người bệnh cần tiến hành thăm khám với bác sĩ gan mật càng sớm càng tốt ngay khi có các biểu hiện bất thường. Bệnh có tỉ lệ gây tử vong cao tới 90%.

- Ung thư gan + Đây là biến chứng nặng nề nhất của viêm gan mãn tính. Tế bào gan bị tấn công trên diện rộng, tăng nguy cơ hình thành các tế bào ác tính. Ung thư gan là bệnh lý ung thư đặc biệt nguy hiểm, diễn biến nhanh và nguy cơ tử vong cao.

- Suy gan + Viêm gan B là một trong những nguyên nhân của tình trạng suy gan cấp tính, tức các tế bào gan bị tổn thương một cách ồ ạt và làm tăng đáng kế nguy cơ tử vong. Người bị suy gan cấp tính có thể phải cần ghép gan để điều trị.

- Bệnh não gan + Đây một trong những biến chứng nặng nhất và thường xảy ra trên nền một bệnh lý gan mãn tính. Khi ấy, các chất độc hấp thu từ ruột không được gan xử lý và dần dần tích lũy trong máu, sau đó đưa đến não. Độc chất tích tụ trong não ngày càng nhiều sẽ làm giảm chức năng của não và tổn thương hệ thần kinh trung ương dẫn đến nhận thức của người bệnh sẽ bị giảm. Tình trạng phù não trong suy gan cấp có thể gây thoát vị não và tử vong.

537

7. Điều trị 7.1. Điều trị viêm gan B cấp tính Hơn 95% người lớn bị Viêm gan B cấp sẽ hồi phục một cách tự nhiên mà không cần

điều trị thuốc kháng vi rút. Điều trị Viêm gan B cấp chủ yếu là điều trị hỗ trợ.

- Điều trị hỗ trợ: + Nghỉ ngơi, tránh làm việc nặng hoặc gắng sức trong thời kỳ có triệu chứng lâm

+ Chế độ ăn: giảm bớt chất béo, kiêng rượu bia. Chỉ nuôi dưỡng tạm thời bằng đường

sàng.

tĩnh mạch khi bị nôn nhiều hoặc không ăn uống được. + Tránh sử dụng các thuốc chuyển hóa qua gan. + Điều trị hồi sức nội khoa tích cực các trường hợp diễn tiến nặng. - Đảm bảo duy trì hô hấp, tuần hoàn ổn định. - Vitamin K1: 10 mg/ngày tiêm bắp hoặc pha loãng tiêm tĩnh mạch chậm trong 3

ngày khi tỷ lệ prothrombin giảm < 60%.

- Điều chỉnh các rối loạn đông máu, chống phù não, lọc huyết tương... dựa trên việc

đánh giá các bất thường cụ thể trên lâm sàng.

+ Viêm gan B thể tối cấp. + Viêm gan B cấp kèm theo ít nhất 2 tiêu chí sau: • Bệnh não gan. • Bilirubin toàn phần huyết thanh >3 mg/dL hay >51 µmol/L (hoặc bilirubin trực tiếp

- Chỉ định dùng thuốc kháng vi rút: Thuốc Entecavir hoặc tenofovir (TDF: tenofovir disoproxil fumarate, TAF: tenofovir alafenamide) cho đến khi mất HBsAg trong các trường hợp sau:

>1,5 mg/dL hay >25 µmol/L).

• INR > 1,5 • Bệnh kéo dài > 4 tuần với bilirubin có xu hướng tăng. 7.2. Điều trị viêm gan B mãn tính - Mục tiêu điều trị: + Ức chế lâu dài sự sao chép của HBV. + Cải thiện chất lượng sống, ngăn ngừa diễn tiến xơ gan, HCC. + Dự phòng lây truyền HBV cho cộng đồng bao gồm dự phòng lây truyền mẹ con. + Dự phòng đợt bùng phát VGVR B. - Nguyên tắc điều trị: + Lựa chọn ban đầu là các thuốc uống nucleot(s)ide analogues (NAs). Chỉ nên dùng

+ Điều trị VGVR B mạn với NAs là điều trị lâu dài, có thể kéo dài suốt đời. + Tuân thủ điều trị. - Chuẩn bị điều trị: + Tư vấn cho người bệnh về các vấn đề sau: • Sự cần thiết, mục tiêu và hiệu quả điều trị với thuốc kháng vi rút.

các phác đồ có Peg-IFN đối với một số trường hợp đặc biệt.

538

• Tầm quan trọng của tuân thủ điều trị (cách uống thuốc, uống thuốc đúng giờ, tái

khám đúng hẹn...).

• Các xét nghiệm cần thiết để chẩn đoán, theo dõi và đánh giá điều trị. • Thời gian điều trị lâu dài, có thể suốt đời (đối với NAs). • Tác dụng không mong muốn của thuốc. • Biến chứng HCC có thể xảy ra, kể cả trong quá trình điều trị kháng vi rút, đặc biệt

các trường hợp có xơ hóa gan F ≥ 3.

- Chỉ định điều trị thuốc kháng vi rút: Dựa vào sự kết hợp 3 yếu tố: nồng độ ALT, tải

+ Đối với trường hợp xơ gan còn bù hoặc mất bù: dựa vào triệu chứng lâm sàng và/hoặc kết quả đánh giá xơ hóa gan là F4 bằng các phương pháp không xâm lấn hoặc sinh thiết. Điều trị khi tải lượng HBV DNA trên ngưỡng bất kể nồng độ ALT và tình trạng HBeAg.

+ Đối với trường hợp không xơ gan: Điều trị cho người bệnh khi đáp ứng cả 2 tiêu

lượng HBV DNA và mức độ xơ hóa gan.

chuẩn:

• Tổn thương tế bào gan • Vi rút đang tăng sinh - Thuốc điều trị 8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc đầy đủ và đúng giờ. - Thực hiện đầy đủ y lệnh về xét nghiệm và cận lâm sàng. - Hướng dẫn cách vệ sinh, sinh hoạt tránh lây lan vi rút viêm gan B để bảo vệ cho

người nhà và cộng đồng.

- Giải thích về bệnh trong phạm vi cho phép. - Luôn theo dõi các dấu hiệu sinh tồn, tình trạng cân nặng, trạng thái tinh thần và các

dấu hiệu tiến triển nặng của bệnh như hôn mê gan, não gan…

- Hướng dẫn người bệnh cách theo dõi ngăn ngừa các biến chứng cho người bệnh. - Kiểm tra sức khỏe định kỳ theo lịch hẹn và khi có các dấu hiệu bất thường. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Giải thích người bệnh không nên quá lo lắng đồng thời không được quá chủ quan về

+ Người bệnh nên giữ tâm trạng vui vẻ, thoải mái, lạc quan để hỗ trợ tốt nhất cho quá

vấn đề truyền nhiễm viêm gan B.

+ Giảm thiểu mọi áp lực liên quan đến công việc, cuộc sống. Ngủ đủ giấc, nghỉ ngơi

trình điều trị.

nhiều theo nhu cầu của cơ thể.

- Vệ sinh: + Khi băng bó các vết thương hở cho người bệnh cần đeo bao tay và đặc biệt cẩn thận

+ Không dùng chung bót đánh răng, dụng cụ cạo râu, nhíp, dụng cụ cắt móng tay

tránh tiếp xúc trực tiếp với máu, các vết lở loét của người bệnh

+ Nên dùng bao cao su khi quan hệ tình dục. - Vận động-Phục hồi chức năng: + Cần nghỉ ngơi tuyệt đối, tạm nghỉ tập thể thao và tránh xa các căng thẳng, áp lực

539

+ Nếu bị viêm gan B mạn, không bị tăng men gan và không bị xơ gan thì sinh hoạt

trong thời gian tăng men gan.

bình thường, tập thể dục và thể thao vừa phải hàng ngày.

+ Ăn các thực phẩm giàu choline bao gồm trứng, cá, ngũ cốc nguyên hạt và các loại

- Chế độ dinh dưỡng: + Ăn đầy đủ các nhóm thực phẩm cần thiết gồm: đạm, tinh bột, đường, chất béo, vitamin và các khoáng chất khác trong mỗi bữa ăn là vô cùng quan trọng để duy trì sức khoẻ và cải thiện chức năng gan.

+ Nên ăn thức ăn chứa chất béo không bão hòa thường có trong cá, hạt, dầu ô liu và dầu cây cỏ có thể có lợi cho gan. Chúng cung cấp axit béo omega-3 và omega-6 giúp giảm viêm nhiễm trong gan.

hạt.

• Để đảm bảo sự cung cấp đủ vitamin và khoáng chất cho cơ thể, nên tiêu thụ ít nhất 300g rau xanh và 200g hoa quả tươi hàng ngày. Rau xanh và hoa quả chứa nhiều vitamin và khoáng chất, chất xơ có lợi cho sức khỏe.

• Nên chia nhỏ nhiều bữa ăn, giúp cơ thể hấp thu chất dinh dưỡng tốt hơn và giảm áp lực cho gan, chế độ dinh dưỡng cần được điều chỉnh một cách khoa học và ăn uống điều độ. Đảm bảo ăn đúng giờ và cung cấp đủ năng lượng cần thiết cho cơ thể. Trung bình, người bị viêm gan B nên tiêu thụ khoảng 1.600 – 1.700 calo/ngày, tùy thuộc vào trọng lượng cơ thể (khoảng 30 – 35 Kcal/kg/ngày).

• Trong chế độ ăn hàng ngày, người bị viêm gan B cần tránh xa các loại thực phẩm chưa được nấu chín như cá sống, tôm sống, hải sản sống và thức ăn đã lưu giữ quá lâu trong tủ lạnh mà không đảm bảo vệ sinh.

• Uống đủ nước hàng ngày giúp duy trì sự tươi trẻ của da, giúp cơ thể loại bỏ độc tố

và duy trì sự hoạt động chức năng của gan, Nên uống thêm nước ép trái cây tươi.

• Hạn chế tối đa thức ăn chế biến sẵn và thức ăn nhanh có chứa nhiều chất béo bão hòa như mỡ động vật, bơ, kem, và các loại thực phẩm chiên giòn, thức ăn nhanh có chất bảo quản, nhiều muối.

• Không nên ăn quá cay, quá mặn hoặc quá béo • Để cải thiện hiệu quả điều trị và đẩy nhanh quá trình phục hồi, người bị viêm gan B

cần ngừng hoàn toàn thói quen uống bia, rượu.

9.2 Phòng bệnh - Đối với người bệnh bị Viêm gan B cần biết + Viêm gan B lây qua đường máu, đường tình dục và mẹ truyền sang con. Vì vậy trước khi kết hôn, người bệnh cần cho vợ/chồng đi tiêm phòng vaccine viêm gan B. Sau khi tiêm phòng vaccine viêm gan B và có kháng thể thì sẽ không bị lây viêm gan B. Cần đi tư vấn kỹ bác sĩ chuyên khoa khi có kế hoạch kết hôn và sinh con.

+ Người thân của người bệnh nên đi xét nghiệm để biết có bị lây nhiễm hay không,

540

+ Nếu bệnh đã chuyển sang giai đoạn mãn tính, thì chỉ có thể dùng thuốc để kiểm soát

nếu không thì cần tiêm phòng vắc xin viêm gan B càng sớm càng tốt

+ Người bệnh viêm gan siêu vi B cần có ý thức trong sinh hoạt và đời sống nhằm

tình trạng vi rút viêm gan B trong cơ thể.

tránh lây nhiễm bệnh cho cộng đồng và người thân.

+ Nên đi khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm, theo dõi và điều trị khi có chỉ

- Đối với người chưa bị nhiễm vi rút viêm gan B, để phòng bệnh cần + Tiêm vắc xin viêm gan B là biện pháp phòng tránh bệnh hiệu quả nhất. + Tổ chức WHO khuyến cáo cần tiêm vacxin phòng viêm gan B đầu tiên càng sớm càng tốt: trong vòng 24 giờ đầu sau khi sinh, tiếp theo là 2 hoặc 3 liều với khoảng thời gian cách nhau tối thiểu là 4 tuần.

+ Quan hệ tình dục thủy chung, an toàn, sử dụng bao cao su để tránh lây nhiễm vi rút

định.

+ Trước khi có ý định mang thai cả hai vợ chồng cần đi kiểm tra để xác định có bị

viêm gan B.

+ Thai phụ cũng cần thăm khám định kỳ trong suốt quá trình mang thai để đảm bảo

nhiễm bệnh không.

+ Băng kín các vết thương hở để tránh bị lây nhiễm vi rút viêm gan B. + Tuyệt đối không dùng chung bơm kim tiêm với bất kỳ ai, luôn dùng bơm kim tiêm

có một thai kỳ khỏe mạnh.

+ Không tiếp xúc trực tiếp với máu, các vết thương hở, chất dịch của người khác nếu

mới và đã được vô trùng.

+ Không xăm hình, làm răng, châm cứu, xăm mắt, xăm môi...tại những cơ sở không

không sử dụng dụng cụ bảo vệ.

+ Không dùng chung các vật dụng cá nhân với người khác như: bàn chải đánh răng,

uy tín, an toàn.

+ Các bậc cha mẹ cần hướng dẫn trẻ cách phòng tránh viêm gan B để tránh bị lây

kìm bấm móng, dao cạo râu...

nhiễm

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân bệnh Viêm gan B. 2. Triệu chứng nhận biết bệnh Viêm gan B. 3. Cách phòng bệnh Viêm gan B. Tài liệu tham khảo: 1. Bộ y tế, Quyết định số 3310/QĐ-BYT về hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh

Viêm gan B, 2019.

2. Benhnhietdoi.vn, Viêm gan B những điều cần biết, https://benhnhietdoi.vn/chuyen-

de/chi-tiet/viem-gan-b-nhung-dieu-can-biet/88, 2022.

541

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE

CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM GAN C

I. Mục tiêu Giúp người bệnh, người nhà người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây bệnh viêm gan C 2. Triệu chứng của bệnh viêm gan C 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh viêm gan C II. Nội dung 1. Đại cương Bệnh viêm gan C là bệnh truyền nhiễm do vius viêm gan C (Hepatis C Virus: HCV) gây ra. HCV có cấu trúc di truyền là sợi đơn RNA, thuộc họ Flaviviridae. HCV có 6 kiểu gen: 1, 2, 3, 4, 5, 6. Mỗi kiểu gen lại chia thành nhiều nhóm khác nhau. Ở Việt Nam, kiểu gen thường gặp nhất là 1 và 6. Các kiểu gen 2 và 3 ít gặp hơn. HCV chủ yếu lây qua đường máu, ngoài ra còn lây qua đường tình dục, mẹ truyền sang con.

Thuốc kháng vius tác dụng trực tiếp (DAA) có thể chữa khỏi hơn 95% số người bị nhiễm viêm gan C, nhưng khả năng tiếp cận chẩn đoán và điều trị còn thấp. Hiện chưa có vắc-xin hiệu quả chống lại vius viêm gan C.

2. Nguyên nhân - Lây truyễn qua đường máu: Đây là con đường lây truyền chính của virus viêm gan

+ Dùng chung kim tiêm, dụng cụ tiêm chích + Truyền máu hoặc các sản phẩm máu chưa được kiểm soát + Xăm hình, xỏ lỗ tai không đảm bảo vệ sinh - Lây truyền qua đường tình dục: Mặc dù ít phổ biến hơn đường máu nhưng vẫn có

C. Một số hoạt động có thể làm lây truyền virus như:

khả năng lây truyền, đặc biệt khi có vết thương hở trong quá trình quan hệ

- Từ mẹ sang con: Virus có thể lây truyền từ mẹ sang con trong quá trình mang thai

hoặc sinh nở.

3. Triệu chứng - Phần lớn người nhiễm HCV không có triệu chứng lâm sàng cho đến khi có biểu hiện xơ gan hoặc ung thư gan. Đôi khi có mệt mỏi, chán ăn, đầy bụng, đau nhẹ hạ sườn phải, rối loạn tiêu hóa, đau cơ, ...

- Có thể có các biểu hiện ngoài gan như: đau khớp, viêm khớp, viêm da, tóc dễ gãy rụng, cryoglobulinemia (globulin bất thường trong máu), đau cơ, bệnh cơ tim, viêm cầu thận tăng sinh màng, ... 4. Cận lâm sàng 4.1. Kháng thể kháng HCV (anti-HCV) - Anti-HCV là xét nghiệm ban đầu để phát hiện tình trạng nhiễm HCV. - Anti-HCV xuất hiện trong máu của người nhiễm HCV sau 8 - 12 tuần kể từ khi phơi nhiễm. Kháng thể anti-HCV tồn tại suốt đời. Vì vậy người bệnh có anti- HCV dương tính

có thể đang nhiễm vius viêm gan C hoặc đã từng nhiễm vius viêm gan C nhưng đã tự khỏi hoặc đã khỏi bệnh do được điều trị.

542

- Trong trường hợp viêm gan vius C cấp ở giai đoạn sớm anti-HCV có thể âm tính

nhưng HCV RNA dương tính.

- Một số trường hợp nhiễm HCV ở người suy giảm miễn dịch nặng như người nhiễm HIV, người chạy thận nhân tạo, người điều trị các thuốc ức chế miễn dịch có thể có anti- HCV âm tính vì thế nên được làm xét nghiệm HCV RNA để khẳng định nhiễm HCV khi có các biểu hiện của bệnh gan (Chức năng gan tăng, ...).

- Đối với người bệnh lọc máu chu kỳ có anti-HCV dương tính thì xét nghiệm HCV

RNA định ký 6 tháng/lần nếu trước đó xét nghiệm HCV RNA âm tính.

4.2 Kháng nguyên của HCV (HCVcAg, HCV RNA) - HCV RNA định tính dương tính hoặc định lượng HCV RNA trên ngưỡng phát hiện:

khẳng định nhiễm HCV.

- HCV core antigen - kháng nguyên lõi của HCV: xuất hiện trong máu của người bệnh sau 2 tuần nhiễm HCV. Trong trường hợp không làm được HCV RNA, HCVcAg (HCV core Antigen) dương tính được coi là tiêu chuẩn xác định hiện nhiễm HCV.

- Test đôi HCVcAg kết hợp anti-HCV (xét nghiệm kết hợp giữa kháng nguyên và kháng thể): giúp phát hiện và khẳng định nhiễm HCV sớm trong vòng 2 tuần sau phơi nhiễm. Trường hợp nghi ngờ có thể xét nghiệm khẳng định lại bằng HCV RNA

5. Chẩn đoán Dựa vào triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng để chẩn đoán Từ mẹ sang con: Virus có thể lây truyền từ mẹ sang con trong quá trình mang thai

hoặc sinh nở.

- Viêm gan vius C cấp: + Thời gian nhiễm HCV dưới 6 tháng: có chuyển đảo huyết thanh từ anti-HCV âm

+ Có tiền sử phơi nhiễm với nguồn bệnh. + Không có biểu hiện lâm sàng hoặc có biểu hiện của viêm gan cấp: mệt, vàng mắt,

tính sang anti-HCV dương tính.

+ Chức năng gan thường tăng. + HCV RNA và/hoặc HCV core Ag: dương tính sau 2 tuần phơi nhiễm. + Anti-HCV có thể âm tính trong vài tuần đầu, xét nghiệm này thường dương tính sau

vàng da, ...

+ Chẩn đoán nhiễm HCV cấp khi có chuyển đảo anti-HCV từ âm tính sang dương tính hoặc anti-HCV âm tính nhưng kháng nguyên HCV (HCV RNA, HCVcAg) dương tính ở người bình thường.

8-12 tuần phơi nhiễm.

- Viêm gan vius C mạn + Thời gian nhiễm HCV > 6 tháng tuy nhiên thường khó xác định thời điểm bị nhiễm

+ Có hoặc không có biểu hiện lâm sàng. + Anti- HCV dương tính và HCV RNA dương tính hoặc HCVcAg dương tính.

HCV.

+ Không có/hoặc có xơ hoá gan, xơ gan. + Người bệnh được chẩn đoán viêm gan vius C mạn khi có anti-HCV dương tính và HCV RNA dương tính hoặc tải lượng HCV RNA trên ngưỡng phát hiện hoặc HCVcAg dương tính

543

6. Biến chứng - Xơ gan: Viêm gan kéo dài gây tổn thương gan, các mô tổn thương liên tục được thay thế bằng các mô sẹo, khiến gan dần bị xơ hóa. Theo WHO, có khoảng 15 – 30% người bị viêm gan mãn tính tiến triển thành xơ gan trong vòng 20 năm. Biểu hiện xơ gan là tùy giai đoạn còn bù trừ hay mất bù trừ của chức năng tế bào gan và tăng áp lực tĩnh mạch cửa gan. Một số biểu hiện trầm trọng hay thấy như ói ra máu, chảy máu khó cầm, nhiễm trùng ổ bụng, hôn mê, và cuối cùng là tử vong do các biến chứng này.

- Ung thư gan: Virus viêm gan C được xác định là một trong những nguyên nhân gây ung thư gan. Những người bị xơ gan liên quan đến HCV có nguy cơ ung thư gan cao hơn những người bị xơ gan liên quan đến uống nhiều rượu. Nguy cơ ung thư sẽ cao hơn nữa nếu người bệnh vừa bị viêm gan C vừa nghiện rượu.

- Suy gan. - Các biến chứng khác như: Giãn tĩnh mạch thực quản, rối loạn chuyển hóa. 7. Điều trị 7.1. Điều trị viêm gan virus C cấp: Khoảng 25% người bệnh viêm gan cấp có thể tự

khỏi trong vòng 6 tháng.

- Điều trị hỗ trợ: nghỉ ngơi và điều trị triệu chứng. - Điều trị đặc hiệu: - Điều trị sofosbuvir/velpatasvir hoặc glecaprevir/pibrentasvir trong thời gian 8 tuần

nếu cần thiết.

- Xét nghiệm tải lượng HCV RNA ở tuần thứ 12 sau khi hoàn thành điều trị (SVR12) hoặc xét nghiệm trong khoảng thời gian tuần thứ 12 đến tuần thứ 24 nếu không làm được SVR 12 để đánh giá khả năng khỏi bệnh. 7.2. Điều trị viêm gan virus C mạn - Người bệnh được chẩn đoán viêm gan vius C cần điều trị sớm, đặc biệt trong các trường hợp sau: người bệnh có xơ hóa gan ≥ F2, người bệnh viêm gan vius C có biểu hiện ngoài gan, người bệnh đồng nhiễm HIV/HCV, người bệnh đồng nhiễm HBV/HCV, người bệnh nghiện chích ma túy, phụ nữ độ tuổi sinh đẻ mong muốn có thai,...

- Lựa chọn phác đồ có các thuốc DAA, ưu tiên các phác đồ có hiệu quả với tất cả các

kiểu gen để người bệnh được điều trị sớm và điều trị trong ngày.

- Dựa vào tình trạng xơ gan, các chống chỉ định, tương tác thuốc và bệnh đi kèm để

lựa chọn các phác đồ

- Các trường hợp xơ gan mất bù cần được điều trị tại các cơ sở chuyên khoa tuyến

tỉnh hoặc trung ương.

7.3. Tuân thủ điều trị và tư vấn hỗ trợ khác

544

- Người bệnh cần được cung cấp thông tin về tầm quan trọng của tuân thủ điều trị,

đánh giá tuân thủ điều trị mỗi lần tái khám, nhận thuốc.

- Tư vấn về tác hại của rượu bia. - Tư vấn về dinh dưỡng đặc biệt cho người bệnh xơ gan. - Tư vấn và kết nối người bệnh viêm gan vius C nghiện chích ma túy đến các dịch vụ

giảm hại.

- Tư vấn nguy cơ xơ gan và HCC. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Làm hết tình trạng vàng da, vàng mắt, nước tiểu vàng + Theo dõi mức độ vàng da vàng mắt hàng ngày, giảm đi hay vàng đậm lên. + Theo dõi màu sắc nước tiểu và đo lượng nước tiểu hàng ngày. + Theo dõi gan to hay teo nhỏ? Người bệnh đau vùng gan âm ỉ hay đau quặn từng

+ Dùng thuốc Glucoza uống hay truyền, lợi mật, dùng thuốc bảo vệ chống sự huỷ

cơn.

+ Theo dõi và làm xét nghiệm Bilirubin, Transaminaza, sắc tố mật. - Làm giảm mệt mỏi cho người bệnh: + Đánh giá mức độ mệt mỏi của người bệnh, trường hợp nặng người bệnh mệt mỏi

hoại tế bào gan

+ Người bệnh cần được nghỉ ngơi cả thể xác lẫn tinh thần. Tuỳ mức độ người bệnh

nhiều.

+ Động viên người bệnh yên tâm điều trị, tránh lo lắng, người bệnh ngủ được cũng

năm nghỉ tại giường hay đi lại nhẹ nhàng trong phòng hay nằm nghỉ tuyệt đối.

làm giảm một phần mệt mỏi cho người bệnh.

+ Khi tình trạng người bệnh nặng, chán ăn nhiều thì nuôi dưỡng bằng đường tĩnh

- Tăng cường dinh dưỡng cho người bệnh: + Khi người bệnh bị rối loạn tiêu hóa: Nôn, ỉa chảy hay táo bón, chán ăn, ... đều làm cho tình trạng hấp thu dinh dưỡng kém đi, cho nên người điều dưỡng cần quan tâm theo dõi sát, động viên cho người bệnh ăn, nên ăn làm nhiều bữa, chế biến thức ăn hợp khẩu vị, ăn nhiều đạm và hoa quả, không nên ăn thức ăn kích thích, rượu bia, …

mạch.

- Giảm nguy cơ biến chứng: + Để giảm nguy cơ biến chứng cho người bệnh, người điều dưỡng cần theo dõi sát

+ Người bệnh viêm gan giai đoạn cấp cần điều trị tích cực, phát hiện sớm và kịp thời khi người bệnh có biểu hiện rối loạn tri giác, dấu hiệu tiền hôn mê gan như lú lẫn, ngủ gà, hành vi bất thường.

+ Theo dõi sát dấu hiệu sinh tồn. Những trường hợp diễn biến nặng, người bệnh sốt cao lên, mạch nhanh, huyết áp hạ, suy tuần hoàn, hơi thở mùi axeton trong viêm gan tối cấp.

tình trạng diễn biến của bệnh.

- Phát hiện kịp thời dấu hiệu phù, tuần hoàn bàng hệ, cổ chướng. - Theo dõi tri giác, dấu hiệu sinh tồn tuỳ tình hình diễn biến bệnh.

545

- Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật nếu có - Báo bác sỹ khi có diễn biến xấu để kịp thời xử trí - Theo dõi các triệu chứng hội chứng gan mật: Vàng da niêm, gan đau… - Thực hiện các y lệnh thuốc, xét nghiệm đúng, kịp thời. - Chăm sóc, hướng dẫn chế độ về dinh dưỡng, vệ sinh, nghỉ ngơi, tự chăm sóc khi

nằm viện.

- Động viên tinh thần người bệnh tuân thủ chế độ điều trị 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: Động viên người bệnh yên tâm điều trị, tránh lo lắng, ngủ đủ giấc - Vệ sinh: Duy trì tuân thủ rửa tay sau khi đi tiểu và đại tiện. Không dùng chung vật dụng cá nhân (bàn chải đánh răng, dao cạo râu, khăn mặt). Sử dụng dụng cụ ăn uống dùng một lần hoặc rửa dụng cụ riêng trong nước nóng có xà phòng. Không dùng chung thức ăn hoặc dụng cụ ăn uống. Không dùng chung kim tiêm và vứt bỏ đúng cách sau khi sử dụng.

- Vận động-Phục hồi chức năng: Người bệnh cần được nghỉ ngơi cả thể xác lẫn tinh thần. Tuỳ mức độ người bệnh năm nghỉ tại giường hay đi lại nhẹ nhàng trong phòng hay nằm nghỉ tuyệt đối.

+ Khi tình trạng người bệnh nặng, chán ăn nhiều thì nuôi dưỡng bằng đường tĩnh

- Chế độ dinh dưỡng: + Khi người bệnh bị rối loạn tiêu hóa: Nôn, ỉa chảy hay táo bón, chán ăn,.. đều làm cho tình trạng hấp thu dinh dưỡng kém đi, cho nên người điều dưỡng cần quan tâm theo dõi sát, động viên cho người bệnh ăn, nên ăn làm nhiều bữa, chế biến thức ăn hợp khẩu vị, ăn nhiều đạm và hoa quả, không nên ăn thức ăn kích thích, rượu bia,…

+ Người bệnh cần tránh uống rượu trong vòng 6 tháng đến 1 năm, tránh các loại thuốc

mạch.

và hóa chất độc hại không rõ nguồn gốc.

9.2. Phòng bệnh 9.2.1. Dự phòng nhiễm HCV - Hiện tại chưa có vắc xin phòng bệnh viêm gan C vì vậy biện pháp phòng bệnh cơ

bản là phát hiện sớm, chẩn đoán sớm, điều trị bệnh sớm và thích hợp.

- Tăng cường sàng lọc nhiễm HCV và đảm bảo an toàn truyền máu. - Giảm nguy cơ phơi nhiễm với HCV trong môi trường y tế, đảm bảo tiêm an toàn và

thực hiện kiểm soát nhiễm khuẩn. - Thực hiện tiêm chích an toàn - Sàng lọc an toàn trước truyền máu và các chế phẩm máu - Tư vấn về quan hệ tình dục an toàn bằng sử dụng bao su dự phòng lây truyền viêm

gan C và các bệnh lây truyền qua đường tình dục.

- Lồng ghép dịch vụ cung cấp bao cao su với các dịch vụ y tế cho các quần thể nguy

cơ cao và người nhiễm HIV.

546

9.2.2. Dự phòng lây truyền HCV từ mẹ sang con - Phụ nữ độ tuổi sinh đẻ được chẩn đoán viêm gan C cần được điều trị trước khi có kế

hoạch mang thai.

- Xét nghiệm anti-HCV cho phụ nữ mang thai có nguy cơ cao. Nếu phụ nữ mang thai có kết quả anti HCV dương tính thì tư vấn khả năng lây truyền cho con và chuyển gửi xét nghiệm chẩn đoán và điều trị.

- Tất cả trẻ em sinh ra từ mẹ bị viêm gan vius C cần được xét nghiệm xác định tình

+ Xét nghiệm anti-HCV thực hiện khi trẻ từ 18 tháng tuổi. + Trẻ có anti-HCV dương tính cần được xét nghiệm HCV RNA sau 3 tuổi để

trạng nhiễm HCV.

khẳng định nhiễm HCV mạn.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyễn nhân gây bệnh viêm gan virus C 2. Triệu chứng nhân 3. Cách chăm sóc và phòng bệnh Tài liệu tham khảo 1. Trường Đại học Y Hà Nội – bộ môn nhiễm (2021), Bài giảng Bệnh truyền nhiễm dành cho đối tượng sinh viên đa khoa, nhà xuất bản Y học Hà Nội. 2. Trường Đại học y khoa Phạm Ngọc Thạch, Khoa Điều dưỡng (2013), Kỹ thuật y học Bộ môn Điều dưỡng lâm sàng. Nhà xuất bản y học Chi nhánh Thành phố Hồ CHí Minh.

3. Bộ Y tế (2024), QĐ 2855/QĐ-BYT ngày 25/9/2024 về việc Hướng dẫn chẩn đoán

và điều trị bệnh viêm gan virus C.

547

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH SỐT XUẤT HUYẾT

I.Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây nên bệnh sốt xuất huyết. 2. Triệu chứng của bệnh sốt xuất huyết 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh sốt xuất huyết II.Nội dung 1. Đại cương Sốt xuất huyết Dengue là bệnh truyền nhiễm gây dịch do vi rút Dengue gây nên. Vi rút Dengue có 4 typ huyết thanh là DEN-1, DEN-2, DEN-3 và DEN-4. Vi rút truyền từ người bệnh sang người lành do muỗi đốt. Muỗi Aedes aegypti là côn trùng trung gian truyền bệnh chủ yếu.

Bệnh xảy ra quanh năm, thường gia tăng vào mùa mưa. Bệnh gặp ở cả trẻ em và người lớn. Đặc điểm của sốt xuất huyết Dengue là sốt, xuất huyết và thoát huyết tương, có thể dẫn đến sốc giảm thể tích tuần hoàn, rối loạn đông máu, suy tạng, nếu không được chẩn đoán sớm và xử trí kịp thời dễ dẫn đến tử vong.

2. Nguyên nhân Người nhiễm virus dengue do muỗi cái thuộc chi Aedes đốt. Muỗi Aedes aegypti là véc tơ truyền bệnh chủ yếu ở hầu hết các khu vực bệnh lưu hành. Muỗi Aedes aegypti hoạt động vào ban ngày và chỉ có muỗi cái mới đốt người và truyền bệnh. Khi muỗi cái Aedes hút máu bệnh nhân nhiễm virus dengue, virus này sẽ ủ bệnh trong cơ thể muỗi khoảng 8 đến 11 ngày. Trong khoảng thời gian sống còn lại sau đó, muỗi có nguy cơ truyền bệnh cho người. Khi virus vào cơ thể người, chúng tuần hoàn trong máu từ 2 đến 7 ngày. Trong khoảng thời gian này nếu muỗi Aedes hút máu thì virus được truyền cho muỗi. Người là ổ chứa virus chính.

3. Triệu chứng Bệnh sốt xuất huyết Dengue có biểu hiện lâm sàng đa dạng, diễn biến nhanh chóng từ

nhẹ đến nặng.

3.1. Giai đoạn sốt - Lâm sàng + Sốt cao đột ngột, liên tục. + Nhức đầu, chán ăn, buồn nôn. + Da xung huyết. + Đau cơ, đau khớp, nhức hai hố mắt. + Nghiệm pháp dây thắt dương tính. + Thường có chấm xuất huyết ở dưới da, chảy máu chân răng hoặc chảy máu mũi. - Cận lâm sàng + Hematocrit (Hct) bình thường. + Số lượng tiểu cầu bình thường hoặc giảm dần (nhưng còn trên 100.000/mm3). + Số lượng bạch cầu thường giảm.

548

3.2. Giai đoạn nguy hiểm: thường vào ngày thứ 3 - 7 của bệnh - Lâm sàng: Có thể có các biểu hiện sau: + Đau bụng nhiều: đau bụng nhiều và liên tục hoặc tăng cảm giác đau nhất là ở vùng

gan.

+ Vật vã, lừ đừ, li bì. + Gan to > 2cm dưới bờ sườn, có thể đau. + Nôn ói. + Có thể còn sốt hoặc đă giảm sốt. + Biểu hiện thoát huyết tương do tăng tính thấm thành mạch (thường kéo dài 24 - 48

giờ):

• Tràn dịch màng phổi, mô kẽ, màng bụng, phù nề mi mắt. • Nếu thoát huyết tương nhiều sẽ dẫn đến sốc với các biểu hiện vật vã, bứt rứt hoặc li bì, lạnh đầu chi, nổi vân tím, mạch nhanh nhỏ, không bắt được, huyết áp kẹt/tụt huyết áp/không đo được, tiểu ít.

+ Xuất huyết: • Xuất huyết dưới da: Nốt xuất huyết rải rác hoặc chấm xuất huyết thường ở mặt

trước hai cẳng chân và mặt trong hai cánh tay, bụng, đùi, mạn sườn hoặc mảng bầm tím.

• Xuất huyết niêm mạc như chảy máu chân răng, chảy máu mũi, nôn ra máu, đi ngoài

(tiêu) phân đen hoặc máu, xuất huyết âm đạo hoặc tiểu máu.

+ Xuất huyết nặng: chảy máu mũi nặng, xuất huyết âm đạo nặng, xuất huyết trong cơ và phần mềm, xuất huyết đường tiêu hóa và nội tạng (phổi, não, gan, lách, thận), thường kèm theo tình trạng sốc, giảm tiểu cầu, thiếu oxy mô và toan chuyển hóa có thể dẫn đến suy đa phủ tạng và đông máu nội mạch nặng.

+ Một số trường hợp nặng có thể có biểu hiện suy tạng như tổn thương gan nặng/suy

gan, thận, tim, phổi, não. - Cận lâm sàng + Cô đặc máu khi Hematocrit tăng > 20% so với giá trị ban đầu của người bệnh hoặc

so với giá trị trung bình của dân số ở cùng lứa tuổi. + Số lượng tiểu cầu giảm (< 100.000/mm3). + AST, ALT thường tăng. + Trường hợp nặng có thể có rối loạn đông máu. + Siêu âm hoặc X-quang có thể phát hiện tràn dịch màng bụng, màng phổi. 3.3. Giai đoạn hồi phục: thường vào ngày thứ 7 - 10 của bệnh - Lâm sàng + Người bệnh hết sốt, toàn trạng tốt lên, thèm ăn, huyết động ổn định và tiểu nhiều. + Có thể phát ban hồi phục hoặc ngứa ngoài da. + Có thể có nhịp tim chậm, không đều, có thể có suy hô hấp do quá tải dịch truyền. - Cận lâm sàng + Hematocrit trở về bình thường hoặc có thể thấp hơn do hiện tượng pha loãng máu

khi dịch được tái hấp thu trở lại.

+ Số lượng bạch cầu máu thường tăng lên sớm sau giai đoạn hạ sốt.

549

+ Số lượng tiểu cầu dần trở về bình thường, muộn hơn so với số lượng bạch cầu. + AST, ALT có khuynh hướng giảm. 4. Phân độ Bệnh sốt xuất huyết Dengue được chia làm 3 mức độ (theo Tổ chức Y tế thế giới năm

2009):

- Sốt xuất huyết Dengue. - Sốt xuất huyết Dengue có dấu hiệu cảnh báo. - Sốt xuất huyết Dengue nặng. BẢNG PHÂN ĐỘ SỐT XUẤT HUYẾT DENGUE

Phân độ SXHD SXHD nặng SXHD có dấu hiệu cảnh báo

Ít nhất 1 trong các dấu hiệu sau:

Ít nhất 1 trong các dấu hiệu sau: - Vật vã, lừ đừ, li bì. - Đau bụng nhiều và liên tục hoặc tăng cảm giác đau vùng gan.

Triệu chứng lâm sàng, cận lâm sàng

rối bình cầu

- Nôn ói nhiều ≥ 3 lần/1 giờ hoặc ≥ 4 lần/6 giờ. - Xuất huyết niêm mạc: chảy máu chân răng, mũi, nôn ra máu, tiêu phân đen hoặc có máu, xuất huyết âm đạo hoặc tiểu máu. - Gan to > 2cm dưới bờ sườn. - Tiểu ít. - Hct tăng kèm tiểu cầu giảm nhanh. - AST/ALT ≥ 400U/L*. - Tràn dịch màng phổi, màng bụng trên siêu âm hoặc X- quang. 1.Thoát huyết tương nặng dẫn tới - Sốc SXHD, sốc SXHD nặng. - Ứ dịch, biểu hiện suy hô hấp. 2. Xuất huyết nặng 3. Suy các tạng - Gan: AST hoặc ALT ≥ 1000U/L. - Thần kinh trung loạn ý ương: thức. - Tim và các cơ quan khác. Sống/đi đến vùng có dịch. Sốt ≤ 7 ngày và có 2 trong các dấu hiệu sau: - Buồn nôn, nôn. - Phát ban. - Đau cơ, đau khớp, nhức hai hố mắt. - Xuất huyết da hoặc dấu hiệu dây thắt (+). - Hct bình thường hoặc tăng. -Bạch thường hoặc giảm. - Tiểu cầu bình thường hoặc giảm (*) Nếu có điều kiện thực hiện.

Lưu ý: Trong quá trình diễn biến, bệnh có thể chuyển từ mức độ nhẹ sang mức độ nặng, vì vậy khi thăm khám cần phân độ lâm sàng để tiên lượng bệnh và có kế hoạch xử trí thích hợp.

5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán căn nguyên vi rút Dengue - Xét nghiệm huyết thanh + Xét nghiệm nhanh: tìm kháng nguyên NS1 từ ngày 1 đến ngày 7 của bệnh (ưu tiên

trong 5 ngày đầu).

+ Xét nghiệm ELISA hoặc test nhanh tìm kháng thể IgM, IgG từ ngày thứ 5 của bệnh

nếu NS1 âm tính.

550

- Xét nghiệm PCR, phân lập vi rút: lấy máu trong giai đoạn sốt. 5.2. Chẩn đoán phân biệt - Sốt phát ban do vi rút. - Tay chân miệng. - Sốt mò. - Sốt rét. - Nhiễm khuẩn huyết do liên cầu lợn, năo mô cầu, vi khuẩn gram âm, ... - Sốc nhiễm khuẩn. - Các bệnh máu. - Bệnh lý ổ bụng cấp,... 6. Biến chứng Sốt xuất huyết là bệnh diễn tiến rất khó lường, chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và chưa có vắc xin phòng bệnh. Nếu không được cấp cứu kịp thời, có thể tử vong hoặc dẫn đến các tình trạng nguy hiểm sau:

- Suy tim, suy thận: + Do tình trạng xuất huyết liên tục trong cơ thể, làm rối loạn hệ thống tuần hoàn nên dẫn đến suy tim. Khi tim không đủ sức bơm máu, dịch huyết tương xuất hiện liên tục sẽ khiến màng tim bị tràn dịch, gây ứ đọng. Điều này khiến tim và hệ thống tuần hoàn bị ảnh hưởng nghiêm trọng, gây suy giảm, xuất huyết cơ tim.

+ Thận cũng phải làm việc hết công suất để bài tiết huyết tương qua nước tiểu nên có

thể dẫn đến tình trạng suy thận cấp.

- Sốc do mất máu: Do virus sốt xuất huyết làm tăng tính thấm mao quản, thoát huyết tương và cô đặc máu đến một ngưỡng nhất định sẽ gây sốc khiến máu bị đẩy ra ngoài. Nếu không điều trị kịp thời, bệnh nhân sẽ xuất huyết nội tạng.

- Xuất huyết não: Tiểu cầu bị giảm mà bệnh nhân không được truyền kịp thời có thể

dẫn đến xuất huyết não.

- Tràn dịch màng phổi: Huyết tương trong cơ thể bị tràn sẽ xâm nhập vào đường hô

hấp, gây viêm đường hô hấp, tràn dịch màng phổi, viêm phổi hoặc phù phổi cấp.

- Hôn mê: Khi bị xuất huyết, dịch huyết tương có thể ứ đọng trong màng não qua các thành mạch gây phù não và các hội chứng thần kinh dẫn đến hôn mê. Ngoài ra, có một số trường hợp xuất hiện hôn mê thứ phát sau sốc, sau xuất huyết nội tạng, sau suy tim thận cấp, ...

- Sinh non, sẩy thai xảy ra ở phụ nữ mang thai: Thai phụ có thể bị tiền sản giật, ltổn

thương đến chức năng gan, thận, chảy máu kéo dài khi chuyển dạ.

7. Điều trị 7.1. Điều trị sốt xuất huyết Dengue Phần lớn các trường hợp đều được điều trị ngoại trú và theo dõi tại y tế cơ sở, chủ yếu là điều trị triệu chứng và phải theo dõi chặt chẽ phát hiện sớm sốc xảy ra để xử trí kịp thời. Xem xét chỉ định nhập viện trong các trường hợp sau:

- Sống một mình. - Nhà xa cơ sở y tế, không thể nhập viện kịp thời khi bệnh trở nặng.

551

- Gia đình không có khả năng theo dõi sát. - Trẻ nhũ nhi (< 1 tuổi) - Dư cân, béo phì. - Phụ nữ có thai. - Người lớn tuổi (≥ 60 tuổi). - Bệnh mạn tính đi kèm (thận, tim, gan, hen, COPD kém kiểm soát, đái tháo đường,

thiếu máu tan máu...

a. Điều trị triệu chứng - Nếu sốt cao ≥ 38,5°C, cho thuốc hạ nhiệt, nới lỏng quần áo và lau mát bằng nước

ấm.

- Thuốc hạ nhiệt chỉ được dùng là paracetamol đơn chất, cách nhau mỗi 4 - 6 giờ. b. Bù dịch sớm bằng đường uống: khuyến khích người bệnh uống nhiều nước oresol

hoặc nước trái cây (nước dừa, cam, chanh,...) hoặc nước cháo loãng với muối.

c. Theo dõi - Tái khám và làm xét nghiệm hàng ngày. Nếu xuất hiện dấu hiệu cảnh báo cho nhập

viện điều trị.

- Người bệnh đến khám lại ngay khi có một trong các dấu hiệu sau: + Người bệnh thấy khó chịu hơn mặc dù sốt giảm hoặc hết sốt. + Không ăn, uống được. + Nôn ói nhiều. + Đau bụng nhiều. + Tay chân lạnh, ẩm. + Mệt lả, bứt rứt. + Chảy máu mũi, miệng hoặc xuất huyết âm đạo. + Không tiểu trên 6 giờ. + Biểu hiện hành vi thay đổi như lú lẫn, tăng kích thích, vật vã hoặc li bì. 7.2. Điều trị sốt xuất huyết Dengue có dấu hiệu cảnh báo a. Đối với người bệnh trẻ em (< 16 tuổi) - Điều trị triệu chứng: hạ sốt. - Bù dịch sớm bằng đường uống nếu bệnh nhân còn khả năng uống được. - Theo dõi mạch, HA, những dấu hiệu cảnh báo, lượng dịch đưa vào, nước tiểu và

Hct mỗi 4 - 6 giờ.

- Chỉ định truyền dịch đẳng trương (Ringer lactate, NaCl 0,9%) khi có ít nhất 1 trong

các dấu hiệu sau: + Lừ đừ. + Không uống được nước. + Nôn ói nhiều. + Đau bụng nhiều. + Có dấu hiệu mất nước. + Hct tăng cao. b. Đối với người bệnh người lớn (≥ 16 tuổi)

552

- Điều trị triệu chứng: hạ sốt. - Bù dịch sớm bằng đường uống nếu bệnh nhân còn khả năng uống được. - Theo dõi mạch, HA, những dấu hiệu cảnh báo, lượng dịch đưa vào, nước tiểu và

Hct mỗi 4 - 6 giờ.

- Chỉ định truyền dịch: xem xét truyền dịch (Ringer lactate, NaCl 0,9%) khi người

bệnh nôn nhiều, không uống được và Hct cao hoặc có dấu mất nước.

7.3. Điều trị sốt xuất huyết Dengue nặng: người bệnh phải được nhập viện điều trị cấp cứu. Và tùy tình trạng lâm sàng và diễn biến của từng bệnh nhân, sẽ có phác đồ điều trị thích hợp.

a. Điều trị sốc sốt xuất huyết Dengue - Thở oxy khi SpO2 < 95%. - Bù dịch nhanh theo phác đồ. b. Điều trị sốc sốt xuất huyết Dengue nặng - Trường hợp bệnh nhân nhập viện trong tình trạng sốc nặng thì khẩn trương truyền nhanh Ringer lactate hoặc NaCl 0,9% trong vòng 15 phút, rồi chuyển sang truyền cao phân tử trong 1 giờ, sau đó đánh giá lại lâm sàng và Hct.

- Nếu cải thiện lâm sàng thì chuyển sang truyền Ringer lactate hoặc NaCl 0,9%. - Nếu không cải thiện lâm sàng thì tiếp tục truyền cao phân tử. c. Điều trị tái sốc - Sử dụng cao phân tử để chống sốc, nếu huyết động cải thiện, chuyển sang Ringer lactate hoặc NaCl 0,9%, sau đó giảm liều. Thời gian duy trì các liều trên có thể giảm tùy thuộc vào lâm sàng, diễn tiến Hct và giai đoạn sốc.

- Truyền phối hợp Albumin khi bệnh nhân có albumin máu ≤ 2,5 g/dL kèm trong một

số tình huống và duy trì truyền Albumin nếu diễn tiến lâm sàng không thuận lợi.

d. Điều trị xuất huyết nặng: Truyền máu, chế phẩm máu. 8. Chăm sóc điều dưỡng 8.1. Tại khoa Khám bệnh Khi người bệnh đến khám có các biểu hiện đe dọa trở nặng hoặc có y lệnh nhập viện để điều trị, thì điều dưỡng giải thích và chuyển bệnh nhân vào nhập viện kịp thời. Còn lại, đa số người bệnh đến khám bệnh được chỉ định điều trị ngoại trú. Điều dưỡng:

- Thực hiện các y lệnh xét nghiệm kịp thời. - Phát thuốc theo y lệnh và hướng dẫn uống thuốc theo đơn. - Dặn dò bệnh nhân các dấu hiệu nặng bắt buộc phải nhập viện. 8.2. Điều trị nội trú - Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm đầy đủ và kịp thời. - Nhét bấc có tẩm adrenalin từ mũi trước đến mũi sau nếu có chảy máu mũi. - Giữ ấm nếu bệnh đang sốc. - Truyền máu/chế phẩm máu. - Nuôi ăn qua sonde (nếu có). - Theo dõi lâm sàng: + Toàn trạng, dấu hiệu sinh tồn theo chỉ định bác sĩ, nước tiểu, tình trạng nôn ói…

553

+ Kiểm tra và theo dõi dấu hiệu xuất huyết: xuất huyết da, chân răng, mũi, ra máu âm

đạo…

+ Ghi chép phiếu chăm sóc theo dõi. - Theo dõi xét nghiệm: + Hct tăng > 20% so với trị số bình thường (nam 43%, nữ 38%). + Tiểu cầu ≤ 100.000/mm3. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Trấn an người bệnh giảm lo lắng, tránh xúc động. + Giải thích cho người bệnh và thân nhân hiểu về tình trạng bệnh, động viên để người

bệnh yên tâm điều trị, tuân thủ và phối hợp tốt với NVYT.

- Vệ sinh: + Lau mát thường xuyên: cần thường xuyên lau mát cho bệnh nhân để giúp giảm nhiệt độ cơ thể. Dùng khăn sạch, nhúng vào nước ấm vừa phải, vắt khô lau trán, mặt, tay chân, các vùng nách, bẹn… Khi nhiệt độ cơ thể giảm < 380C thì có thể ngừng lau mát Không được dùng nước đá, nước lạnh để lau vì càng khiến cơ thể bị sốc nhiệt, sốt cao hơn.

+ Vệ sinh răng miệng và cơ thể thường xuyên. Nếu có chảy máu chân răng nên vệ

sinh nhẹ nhàng bằng bàn chải mềm.

+ Bảo đảm giường sạch sẽ, đặc biệt ở người bệnh có nôn máu, đi ngoài ra máu để

tránh tình trạng bội nhiễm vi khuẩn bệnh viện.

+ Mặc những bộ đồ làm từ chất liệu thoáng mát, thấm hút mồ hôi. - Vận động: Dặn người bệnh nghỉ ngơi, vận động nhẹ nhàng, giai đoạn nặng nghỉ

ngơi tuyệt đối tại giường.

- Chế độ dinh dưỡng: + Nên dùng Protein có giá trị sinh học cao: trứng, sữa, thịt, cá… + Lipid và cacbohydrat: là nguồn cung cấp năng lượng chủ yếu, tăng tỉ lệ đường đơn,

đôi (nước đường, nước trái cây) và lipid thực vật.

+ Đủ nước, giàu sinh tố và muối khoáng: nước trái cây, rau quả, mật ong. + Bữa ăn: chia nhỏ làm nhiều bữa trong ngày. + Thực phẩm: mềm, lỏng, nhiều nước, không màu như sữa, bột cháo mì, phở. + Nhịn ăn trong trường hợp có xuất huyết tiêu hóa. + Khuyên người bệnh uống nước nhiều: Uống nước để bù vào lượng nước đã mất

trong quá trình bệnh lý do sốt cao, ăn uống kém.

+ Không uống nước ngọt, nước có gas, rượu bia và cà phê. Các loại đồ uống này sẽ

làm suy giảm năng lượng và sức đề kháng của cơ thể.

+ Không ăn uống những thực phẩm có màu nâu hoặc đỏ như xá xị, sô cô la,… do khi

nôn dễ nhầm xuất huyết tiêu hóa.

9.2. Phòng bệnh - Kiểm soát côn trùng trung gian truyền bệnh như tránh muỗi đốt, diệt bọ gậy (loăng

quăng), diệt muỗi trưởng thành, vệ sinh môi trường, loại bỏ ổ chứa nước đọng.

554

- Nâng cao ý thức vệ sinh môi trường nơi đang sinh sống: Phát quang bụi rậm, không

để nước đọng tạo điều kiện cho muỗi phát triển.

- Cần nằm mùng để tránh bị muỗi đốt. Muỗi vằn này chủ yếu đốt vào ban ngày, nhất

là vào sáng sớm và chiều tối. Vì vậy cần chú ý nằm mùng cả ban ngày khi ngủ. - Vắc xin phòng bệnh đang tiếp tục được đánh giá, chưa áp dụng rộng rãi. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây bệnh sốt xuất huyết 2. Triệu chứng nhận biết sốt xuất huyết. 3. Cách phòng bệnh sốt xuất huyết. Tài liệu tham khảo Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị Sốt xuất huyết Dengue. Ban hành kèm theo quyết định số

2760/QĐ-BYT, ngày 04/07/2023 của Bộ trưởng Bộ Y tế.

555

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHOẺ CHO NGƯỜI BỆNH CÚM

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân, triệu chứng của bệnh cúm. 2. Cách chăm sóc và phòng bệnh cúm. II. Nội dung 1. Đại cương a. Định nghĩa Cúm là bệnh truyền nhiễm cấp tính ở đường hô hấp do virus Infitenzae, dễ phát thành dịch lớn. Bệnh thường lành tính, tự giới hạn nhưng vẫn có thể có biến chứng nặng. Nên phân biệt cúm với 1 tình trạng cảm lạnh thông thường (Common cold) do nhiễm lạnh (tắm, đi mưa...) và nhiễm một số virus khác.

b. Nguồn nhiễm Người bệnh và người lành mang virus là nguồn nhiễm duy nhất. Virus có mặt trong các hạt chất tiết đường hô hấp khi người bệnh hắt hơi, ho... Virus có mặt rất sớm, đạt cao nhất sau 48 giờ, sau giảm nhanh.

c. Đường truyền nhiễm Đường hô hấp, virus bám lên tế bào thượng bì phế quản. d. Dịch cúm - Xảy ra nhiều vào mùa đông- xuân hoặc giao mùa ờ vùng nhiệt đới. - Virus A gây các dịch nhỏ, dịch lưu hành địa phương hay đại dịch toàn thế giới. Trong khi các virus B và C chỉ gây bệnh lẻ tẻ hoặc các dịch nhỏ trong trường học, trại lính...

- Thường dịch cúm kéo dài 15 ngày đến 1 tháng. e. Bệnh sinh - Virus bám trên tế bào thượng bì đường hô hấp để tăng trưởng gây hoại tử tế bào.

Mức độ nặng nhẹ của bệnh tùy thuộc vào số lượng virus nhiễm.

- Miễn dịch với virus xuất hiện nhanh nhưng không bền vững sau 1 - 2 năm. 2. Triệu chứng a. Thời kỳ ủ bệnh: 24 – 48 giờ, có trường hợp 3 ngày. b. Thời kỳ khỏi phát - Sốt cao đột ngột 39 – 40oC kèm ớn lạnh hoặc lạnh run. - Mệt mỏi, cảm giác kiệt sức. - Nhức đầu, đau mình. - Ho khan. c. Thời kỳ toàn phát - Hội chứng nhỉễm khuẩn: + Sốt 39 - 40 oC liên tục. + Mặt đỏ bừng.

556

+ Biếng ăn, lưỡi trắng. - Tiểu ít. - Mệt lả. - Chảy máu cam: Nếu có thì là dấu hiệu quan trọng. - Hội chứng đau: ₊ Nhức đầu dữ dội và liên tục gia tăng khi sốt cao hoặc ho gắng sức, thường đau ở

vùng trán, vùng trên hốc mắt.

₊ Đau cơ toàn thân, nhất là ở ngực, thắt lưng, chi dưới. Người bệnh cảm thấy nóng,

đau vùng trên xương ức (tổn thương thượng bì khí quản).

- Hội chứng hô hấp: ₊ Xuất hiện sớm, từ những ngày đầu. ₊ Hắt xì hơi, sổ mũi, đỏ mặt, chảy nước mắt, sợ ánh sáng, cám giác khô và rát họng. ₊ Ho khan, khàn tiếng. ₊ Triệu chứng viêm phế quán cấp, viêm phổi: Ho, khó thở, khạc đờm. - Các rối loạn tiêu hóa và thần kinh: ₊ Ít gặp, có thể tiêu chảy, có dấu hiệu màng não, liệt nhẹ. d. Thời kỳ lui bệnh - Sau 2 - 5 ngày sốt giảm. - Ho và đau ngực giảm chậm hơn. 3. Cận lâm sàng - Bạch cầu bình thường hoặc hơi tăng, khi tăng trên 15.000 tế bào/máu phải đề phòng

bội nhiễm.

- Phân lập virus từ dịch phết họng. - Phản ứng huyết thanh (ức chế ngưng kết hồng cầu cố định bổ thể, ELISA): Làm 2

lần cách nhau 10 - 14 ngày, hiệu giá kháng thể gấp 4 lần có giá trị chẩn đoán. - PCR khó thực hiện và đắt tiền, chỉ sử dụng ở các phòng xét nghiệm lớn. 4. Chẩn đoán Dựa vào các yếu tố: - Dịch tễ học. - Lâm sàng: ₊ Hội chứng nhiễm khuẩn. ₊ Hội chứng đau. ₊ Hội chứng hô hấp. 5. Biến chứng - Biến chứng phổi: Viêm phổi, áp xe phổi, viêm phế quản… - Biến chứng tim mạch. - Biến chứng thần kinh: Viêm não. - Viêm cơ. - Biến chứng về tai mũi họng: ₊ Viêm họng, Amidan. ₊ Viêm tuyến mang tai.

557

₊ Viêm xoang trán, xoang hàm. ₊ Viêm tai giữa, viêm tai xương chum. 6. Điều trị - Nghỉ ngơi. - Giảm đau, hạ nhiệt bằng Acetaminophene, Paracetamol. - Kháng Histamine. - Giảm ho. - Cung cấp nước và điện giải. - Chỉ dùng kháng sinh khi có bội nhiễm. - Gần đây, có Amantadine là thuốc đặc trị, có hiệu quả với Virus Influenzae A. 7. Chăm sóc điều dưỡng - Hạ sốt, bù nước cho bệnh nhân nếu sốt cao. ₊ Cho bệnh nhân uống thuốc hạ sốt nếu sốt trên 38,5oC uống cách nhau 4-6 giờ kết

hợp lau mát tích cực.

₊ Uống nhiều nước 1,5l – 2l, tốt nhất uống ORS…tăng cường nước trái cây nếu có

điều kiện.

- Theo dõi tri giác, DHDT tuỳ tình hình diễn biến bệnh. - Theo dõi các triệu chứng hội chứng gan mật: Vàng da niêm, gan đau. - Thực hiện các y lệnh thuốc, xét nghiệm đúng, kịp thời. - Chăm sóc, hướng dẫn chế độ về dinh dưỡng, vệ sinh, nghỉ ngơi, tự chăm sóc khi

nằm viện.

- Động viên tinh thần người bệnh. 8. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khoẻ 8.1 Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: ₊ Bệnh nhân thường có tâm lý lo lắng về tình hình bệnh nên cần được tư vấn kịp thời, giải đáp các nhu cầu cần thiết của bệnh nhân để bệnh nhân an tâm và biết được nhưng việc cần tuân thủ trong quá trinh điều trị.

₊ Tạo môi trường thân thiện giữa nhân viên và bệnh nhân. Giúp bệnh nhân thoải mái,

giảm những lo lắng, suy nghĩ tích cực lạc quan khi nằm viện.

- Vệ sinh: ₊ Hướng dẫn giữ vệ sinh cá nhân sạch sẽ, vệ sinh răng miệng, đặc biệt giữ vệ sinh khi

ho, hắt hơi, sổ mũi.

- Vận động – Phục hồi chức năng: ₊ Hướng dẫn BN tập thở sâu và tập ho hiệu quả. ₊ Áp dụng kết hợp vật lý trị liệu vùng ngưc, vỗ rung để làm long đờm và dịch xuất

tiết dễ dàng.

- Chế độ dinh dưỡng: ₊ Ngoài việc tuân thủ điều trị, bệnh nhân cần có chế độ dinh dưỡng hợp lý cung cấp

đủ năng lượng để giúp bệnh nhanh bình phục.

₊ Ăn thức ăn dễ tiêu, đủ năng lượng, đạm và vitamin, khoáng chất.

558

₊ Bệnh nhân mệt mỏi, cảm giác chán ăn nên cho bệnh nhân ăn nhiều bữa trong ngày,

thay đổi món ăn phong phú tạo cảm giác ngon miệng.

₊ Ăn thêm hoa quả, rau xanh để tăng cường vitamin. 8.2 Phòng bệnh - Ngay từ khi người bệnh mới vào phải hướng dẫn nội quy khoa, phòng cho người bệnh (nếu bệnh tỉnh) và người nhà người bệnh bằng thái độ dịu dàng để người bệnh yên tâm điều trị.

- Mang khẩu trang khi tiếp xúc với người khác. - Hạn chế sinh hoạt, tụ họp đông đúc trong thời gian dịch bộc phát. - Rửa mũi và xúc họng bằng nước muối sinh lý. - Tránh để bị nhiễm lạnh, lao động quá sức. - Tăng sức đề kháng cơ thể. - Chủng ngừa bằng Vacxin chế tạo từ virus influenzae A và B. - Uống phòng bằng Amantadine. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân, triệu chứng của Người bệnh cúm? 2. Cách chăm sóc, dự phòng bệnh cúm? Tài liệu tham khảo 1. Bài giảng Bệnh truyền nhiễm dành cho đối tượng sinh viên đa khoa, BYT Đại học y

Hà Nội – Bộ môn truyền nhiễm. Nhà xuất bản y học.

2. PGS.TS. Cao Văn Thịnh, Giáo trình đào tạo điều dưỡng nhi – nhiễm, Nhà xuất bản

y học.

559

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE

CHO NGƯỜI BỆNH DỊCH HẠCH

I.Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân, đường lây của bệnh dịch hạch. 2. Cách chăm sóc và phòng bệnh dịch hạch. II.Nội dung 1. Đại cương 1.1. Định nghĩa - Dịch hạch là truyền nhiễm cấp tính do trực khuẩn Yersinia Pestis lây truyền chủ yếu bằng đường máu (do bọ chét đốt). Bệnh cảnh lâm sàng là tình trạng nhiễm trùng nhiễm độc toàn thân nặng. Tổn thương hạch đặc hiệu, phổi và một số cơ quan khác.

- Bệnh dịch hạch được xếp vào bệnh "tối nguy hiểm" và có ổ bệnh thiên nhiên. 1.2. Mầm bệnh Yersinia Pestis là một loại trực khuẩn Gram (-), vi khuẩn không sinh bào tử, sức đề

kháng kém: Dễ bị tiêu diệt bởi ánh sáng mặt trời và thuốc sát khuẩn thông thường.

1.3. Dịch tễ - Nguồn bệnh: Bệnh từ động vật lây sang người, có ổ bệnh thiên nhiên. Nguồn bệnh là loài gặm nhấm hoang dã (khoảng 7.200 loài) chủ yếu là các loài chuột (chuột cống, chuột đồng, chuột nhắt,...).

- Người đang mắc dịch hạch hoặc vừa khỏi có thể là nguồn bệnh (đặc biệt dịch hạch

thể phổi).

- Đường lây: Có 4 đường lây trong đó chủ yếu lây qua đường máu. ₊ Đường máu: Lây qua vết đốt của côn trùng. Chủ yếu là bọ chét Xenopsyllacheopis thứ yếu là: Chấy, rận, rệp. Bọ chét hút máu là lan truyền bệnh trong các giống chuột và từ chuột sang người.

₊ Đường tiêu hoá: Thực phẩm, nước bị ô nhiễm do chuột trực tiếp reo rắc mầm bệnh vào. Đường lây này trên thực tế ít nguy hiểm vì trực khuẩn dịch hạch rễ bị chết khi đun sôi, nấu chín.

₊ Đường hô hấp: qua đờm, nước bọt bắn ra khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện. ₊ Đường da và niêm mạc: Qua tiếp xúc trực tiếp với vùng da tổn thương (hiếm gặp). ₊ Cơ thể cảm thụ: ₊ Sức cảm thụ với bệnh cao, do đó thường mắc ngay từ nhỏ, nhiều nhất khoảng 5- 16

tuổi.

₊ Sau khi mắc bệnh có miễn dịch lâu bền.

2. Nguyên nhân Trực khuẩn dịch hạch xâm nhập vào cơ thể qua da chủ yếu qua vết đốt của bọ chét và niêm mạc (niêm mạc hầu họng, ống tiêu hoá, đường hô hấp) theo đường bạch huyết đến khu vực sinh sản và phát triển mạnh. Vượt qua được hạch khu vực, vi khuẩn lại theo đường bạch huyết đến các hạch toàn thân và vào máu, vi khuẩn chỉ tồn tại ở máu một

560

thời gian ngắn, do tác dụng của đại thực bào của gan, lá lách và các tổ chức. Quá trình bệnh lý dừng ở đây và gây ra dịch hạch thể hạch tiên phát. Ngược lại, nếu đại thực bào gan, lách không ngăn cản được thì trực khuẩn dịch hạch sinh sản và phát triển, gây thể nhiễm khuẩn huyết tiên phát. Từ máu vi khuẩn đến các cơ quan như hạch, phổi, ruột, màng não... gây nên các thể hạch, thể phổi, thể tiêu hoá.

3. Triệu chứng 3.1. Thể hạch là thể phổ biến nhất - Thời kỳ ủ bệnh: 2-5 ngày, lâm sàng không biểu hiện gì đặc biệt. - Thời kỳ khởi phát: Bệnh khởi phát đột ngột ở người đang khở mạnh, tự nhiên thấy người mệt mỏi khó chịu, nhức đầu, chóng mặt, đau khắp người, buồn nôn, sốt cao thường có gai rét, hoặc có rét run người bệnh đau nhiều ở vùng sắp sưng hạch. Sau vài giờ hoặc 1-2 ngày bệnh chuyển sang giai đoạn toàn phát.

- Thời kỳ toàn phát: ₊ Viêm hạch: • Viêm khu vực có liên quan đến vết đốt của bọ chét (bẹn, nách...) vị trí hạch bẹn

chiếm 50-70%.

• Đặc điểm của hạch viêm: Sưng to, rất đau cả khi đi lại lẫn khi nằm nghỉ làm cho người bệnh luôn ở tư thế chống đỡ lại (co chân, co tay, nghẹo cổ ...). Lúc đầu là một vài hạch nhỏ liên kết với nhau, sau đó hạch sưng to lên 5-8cm, dính với các tổ chức xung quanh thành đám từ cứng đến mềm (có mủ), khó xác định ranh giới, da vùng hạch viêm nóng đỏ khối hạch sưng to từ 6-9 ngày và tiến triển theo ba hướng:

• Hạch viêm sẽ hoá mủ, tự vỡ, chảy dịch mủ và máu, chất hoại tử, lỗ dò lâu liền,

thành sẹo co rúm.

• Hạch sơ hoá trở thành một cục rắn chắc. • Nếu được điều trị sớm, đúng phác đồ hạch sẽ thu nhỏ lại.

- Hội chứng nhiễm trùng, nhiễm độc: Người bệnh sốt cao 39-400C, ớn lạnh, mạch nhanh, lừ đừ, mệt mỏi hoặc bứt rứt mê sảng. Vẻ mặt nhiễm trùng độc nặng, da xung huyết đỏ, mắt đỏ, môi khô lưỡi bẩn, nôn mửa đi phân lỏng, nước tiểu xẫm màu.

3.2. Thể nhiễm khuẩn huyết: ít gặp nhưng nguy hiểm - Nguyên phát: Xảy ra đột ngột, không thấy hạch ngoại vi: Sốt 40-410C, kích động mê sảng, nôn mửa, đi lỏng, thở nhanh, xuất huyết, tiếp theo là sốc nhiễm trùng. Bạch cầu trong máu tăng 30.000-40.000/mm3, 80-90% là đa nhân trung tính.

- Thứ phát: Xảy ra sau viêm hạch không điều trị ít rầm rộ hơn thể nguyên phát, tiên

lượng khả quan hơn nếu được điều trị và chăm sóc tốt.

3.3. Thể phổi - Nguyên phát: Hiếm gặp, ủ bệnh ngắn, sau đó sốt cao 40-410C kèm theo rét run, mạch nhanh, mệt mỏi, khó chịu nhức đầu. Khoảnh 24h người bệnh tức ngực, kho cơn, khạc nhiều đờm, ít khi nghe thấy ran ở phổi, phim X - quang cho thấy hình ảnh đông đặc phổi hay nhiều bóng mờ rải rác.

- Thứ phát: Thường gặp hơn so với biến chứng của thể hạch, chẩn đoán dựa vào X

quang và dịch tễ.

561

4. Cận lâm sàng

- Soi, cấy tìm vi khuẩn trong máu, dịch hạch viêm, đờm dãi. - Xét nghiệm máu bạch cầu trên 16.000mm3, > 80% là bạch cầu đa nhân trung tính.

Bệnh càng nặng bạch cầu càng tăng.

5. Chẩn đoán Cần dựa vào yếu tố dịch tễ, biểu hiện lâm sàng và chọc hạch để tìm vi khuẩn dịch

hạch.

6. Biến chứng

- Hạch vỡ hoặc hóa mủ. - Suy tim sung huyết. - Xuất huyết tiêu hóa. - Sốc nhiễm khuẩn. - Suy đa tạng. 7. Điều trị Tất cả người bệnh phải được vào viện điều trị, cách ly tại chỗ theo chế độ người bệnh

"Tối nguy hiểm", điều trị đặc hiệu bằng kháng sinh:

- Streptomyxin là kháng sinh điều trị có hiệu quả. Liều dùng: 3g/ngày tiêm 0,5g/lần cách 4h (tổng liều 3g/ngày) x 2 ngày. Sau đó 0,5g cách 6h (tổng liều 2g/ngày) x 7-10 ngày, (thể hạch thông thường).

- Nếu vi khuẩn kháng với Streptomyxin thì thay bằng Kanamyxin 1g/1 ngày, các

kháng sinh khác có thể thay thế khi người bệnh dị ứng với Streptomyxin.

- Kháng sinh mới hiện nay có tác dụng tốt với dịch hạch: Nhóm Cephalosporin thế hệ

3: Ceftriaxon tiêm bắp thịt hoặc tĩnh mạch.

- Với dịch hạch nặng (thể nhiễm khuẩn huyết, thể phổi) nên dùng phối hợp kháng

sinh.

- Điều trị triệu chứng: Bù nước điện giải, chống toan huyết, trợ tim mạch, giảm đau,

hạ sốt, an thần.

- Hồi sức tích cực tuỳ theo triệu chứng của người bệnh: Chống sốc, suy hô hấp suy

tuần hoàn, xuất huyết.

8. Chăm sóc điều dưỡng

- Hạ sốt, bù nước cho người bệnh nếu sốt cao. ₊ Cho người bệnh uống thuốc hạ sốt nếu sốt trên 38,5oC. ₊ Uống nhiều nước 1,5 – 2l, tốt nhất nước ORS…. - Dùng kháng sinh theo y lệnh. - Theo dõi tri giác, DHST theo y lệnh tuỳ theo diễn biến người bệnh. - Theo dõi triệu chứng nhiễm khuẩn, nhiễm độc (sốt cao, nhức đầu, mệt lả, nôn). - Theo dõi tình trạng hạch sưng. - Chăm sóc hướng dẫn về chế độ dinh dưỡng, vẹ sinh, nghỉ ngơi, tự chăm sóc khi

nằm viện.

9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khoẻ 9.1 Chăm sóc cơ bản

562

- Tinh thần: ₊ Người bệnh thường lo lắng về tình hình bệnh nên cần tư vấn, giải đáp các nhu cầu cần thiết cho Người bệnh an tâm từ đó phối hợp tuân thủ tốt trong quá trình chăm sóc và điều trị.

₊ Tạo môi trường thân thiện, giúp người bệnh thoải mái yên tâm điều trị. - Vệ sinh: Hướng dẫn vệ sinh cá nhân sạch sẽ. - Vân động – Phục hồi chức năng: Vận động, nghỉ ngơi hợp lý. - Chế độ dinh dưỡng: ₊ Đảm bảo dinh dưỡng: Cho ăn thức ăn hợp khẩu vị, đủ dinh dưỡng. Nếu người bệnh không ăn được, cho ăn ít một, ăn làm nhiều bữa, thay đổi khẩu phần ăn cho hợp lý, ăn tăng quả tươi.

₊ Uống nhiều nước. 9.2 Phòng bệnh

- Chủ động diệt chuột trước khi vào hè, khi có dịch khoanh vùng đặt mồi dệt chuột,

phun thuốc diệt bọ chét.

- Tiêm phòng vacxin EV: Chỉ định cho người trong ổ dịch chưa có miễn dịch hoặc

người đi công tác vào vùng có dịch.

- Với người tiếp xúc với người bệnh: Tetraxylin 1g/1 ngày x 5 ngày. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân, triệu chứng của người bênh tả? 2. Cách chăm sóc, dự phòng bệnh tả? Tài liệu tham khảo 1. Bài giảng Bệnh truyền nhiễm dành cho đối tượng sinh viên đa khoa, BYT Đại học

y Hà Nội – Bộ môn truyền nhiễm. Nhà xuất bản y học.

2. PGS.TS. Cao Văn Thịnh, Giáo trình đào tạo điều dưỡng nhi – nhiễm, Nhà xuất

bản y học.

563

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH TẢ

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân và đường lây, triệu chứng của bệnh tả. 2. Cách chăm sóc và phòng bệnh tả. II. Nội dung 1. Đại cương 1.1. Định nghĩa Bệnh tả là bệnh truyền nhiễm cấp tính do phẩy khuẩn tả Vibro Cholerae gây ra, lây truyền bằng đường tiêu hoá. Bệnh có biểu hiện lâm sàng là ỉa lỏng và nôn nhiều lần, nhanh chóng dẫn đến mất nước và điện giải, truỵ mạch, suy kiệt và tử vong nếu không được điều trị kịp thời. 1.2. Nguồn bệnh - Nguồn bệnh đào thải vi khuẩn qua phân ngay từ thời kỳ nung bệnh, kéo dài 20

ngày, thậm chí 6 tháng sau khi khỏi bệnh.

- Người làm mang trùng, thải vi khuẩn qua thận. 1.3. Phương thức truyền bệnh - Vi khuẩn tồn tại khá lâu ở môi trường bên ngoài, nhiễm vào nước và các thực phẩm như cá, tôm, sò, ốc. Từ đó xâm nhập vào người khác khi họ ăn những thức ăn nấu chín chưa kỹ.

- Lây trực tiếp từ bệnh sang nhân viên y tế, người nuôi người bệnh. - Ruồi là vật chủ trung gian quan trọng trong phương thức truyền dịch bệnh. 1.4. Cơ chế bệnh sinh Sau khi vượt qua hàng rào dạ dày, phảy khuẩn tả sinh sản, phát triển tại ruột non và bài tiết ra độc tố Enterotoxin. Độc tố làm tăng hoạt tính men Andenylcyclase, sau đó hoạt hoá ATP vòng ở các tế bào niêm mạc ruột. Quá trình này làm thay đổi sự vận chuyển nước và điện giải qua màng tế bào. Kết quả một lượng lớn dịch đẳng trương vào lòng ruột (trong khi các tế bào niêm mạc ruột vẫn bình thường). Nếu lượng nước quá lớn vượt quá khả năng tái hấp thu của ruột già thì ỉa chảy, nôn xuất hiện, dẫn đến hậu quả rối loạn nước và điện giải toàn thân.

2. Triệu chứng - Thời kỳ nung bệnh: Rất ngắn có thể là từ 4h đến tối đa là 5 ngày - Thời kỳ khởi phát: Bắt đầu đột ngột sôi bụng, đầy bụng và đi ngoài, lúc đầu có phân, sau đó chỉ toàn nước, người bệnh mệt lả. Chỉ vài giờ sau, chuyển sang thời kỳ toàn phát.

- Thời kỳ toàn phát: Gồm 3 dấu hiệu chính: ₊ Ỉa chảy: là dấu hiệu chủ yếu. Số lượng 10-20 lần/ngày tới ỉa chảy liên tục không cầm, không đau bụng, không mót rặn, phân không máu, màu trắng đục như nước vo gạo, có nhiều hạt trắng xám, mùi tanh nồng. Trong 6-8h có thể mất 20 lít dịch theo phân.

564

₊ Nôn: Thường xuất hiện sau ỉa chảy 1-2 lần, có trường hợp trước khi ỉa chảy hoặc

không nôn. Lúc đầu nôn ra thức ăn, sau đó nôn ra toàn nước trong hoặc màu vàng.

₊ Mất nước, mất điện giải: Do ỉa chảy và nôn. Thể trạng người bệnh suy sụp rõ, rất nhanh: da khô, nhăn nheo, ngón tay nhăn như ngâm nước lâu, mắt trũng, niêm mạc khô, mắt lờ đờ, chuột rút rất đau ở bắp chân đùi bụng. Người bệnh đái ít rồi vô niệu, thân nhiệt giảm dưới 36oC, huyết áp tụt rồi không đo được, mạch nhanh nhỏ, môi tái đầu chi lạnh, vã mồ hôi, trẻ em đôi kho co giật do hạ đường huyết, bụng chướng do hạ nhịp tim.

- Tiến triển: ₊ Người bệnh được bồi phụ nước và điện giải sớm và nhanh chóng thì da và niêm mạc hồng hào trở lại, người bệnh dễ chịu, mạch, huyết áp trở về ổn định, số lần nôn, ỉa chảy giảm dần, ngừng hẳn sau 1-2 ngày: thường 48-72h người bệnh khỏi.

₊ Còn nếu không được điều trị, bệnh diễn biến nặng hoặc tử vong do truỵ tim mạch

hoặc do biến chứng. 3. Cận lâm sàng - Soi phân tìm phẩy khuẩn tả di động. - Cấy phân: cho kết quả sau 24h. 4. Chẩn đoán: Chẩn đoán xác định bệnh tả dựa trên sự kết hợp giữa lâm sàng, dịch tễ

và xét nghiệm vi sinh.

- Dựa vào triệu chứng lâm sàng: Khởi phát đột ngột với tiêu chảy cấp tính dữ dội. Phân lỏng như nước vo gạo, không có máu hay mủ, không đau bụng, không mót rặn. Nôn nhiều sau khi tiêu chảy.

- Dựa vào yếu tố dịch tễ: Sống hoặc từng đến vùng có dịch tả đang lưu hành. Ăn uống thực phẩm, nước không đảm bảo vệ sinh. Có người trong gia đình hoặc cộng đồng mắc bệnh tả gần đây.

- Dựa vào xét nghiệm: Cấy phân để tìm vi khuẩn Vibrio cholerae là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán xác định. Nếu cần nhanh, có thể làm soi phân tươi thấy vi khuẩn di động mạnh (phản ứng đặc hiệu với kháng huyết thanh) — đây là gợi ý sớm nhưng không thay thế cấy phân.

5. Biến chứng - Suy thận cấp. - Phù phổi cấp (do toan huyết kéo dài hoặc truyền quá nhiều). - Giảm Kali huyết gây rối loạn nhịp tim. - Giảm đường huyết. 6. Điều trị ❖ Bồi phụ nước và điện giải: - Cần làm sớm, khẩn trương, triệt để - Căn cứ vào độ mất nước chia làm 3 loại để xử trí: ₊ Độ 1: Mất nước khoảng 5% trọng lượng cơ thể: Toàn trạng bình thường, dấu hiệu mất nước kín đáo, mạch nhanh rõ, huyết áp bình thường. Cho người bệnh uống Oresol trung bình từ 5-20ml/h. Phải theo dõi dấu hiệu mất nước và số lượng nước tiểu để biết khi nào bù dịch đủ.

565

₊ Độ 2: Mất nước khoảng 6-8% trọng lượng cơ thể da mất độ căng bóng, người mệt hơi bứt rứt, khó chịu, mắt hơi trũng, mạch nhanh yếu, huyết áp hơi hạ, lượng nước tiểu giảm. Truyền dung dịch có điện giải + uống Oresol.

₊ Độ 3: Mất nước khoảng 10-12% trọng lượng cơ thể: mất sự đàn hồi của da, nếp véo da mất chậm, da tím tái, ở trẻ nhỏ thì thóp lõm, mắt trũng sâu, người lờ đờ, mệt lả, có thể có rối loạn chi giác. Huyết áp tối đa < 60mmHg hoặc huyết áp không đo được, mạch nhanh nhỏ, khó bắt, người bệnh trong tình trạng sốc nặng. Phải truyền dịch nhanh chóng và có thể truyền 2 đường tĩnh mạch. Khi đã qua giai đoạn nguy kịch, nếu người bệnh còn tiếp tục nôn và ỉa chảy thì cho uống Oresol. Ngừng bù dịch khi người bệnh đã hồi phục hoàn toàn. Các loại dịch để bù nước và điện giải là:

• Dung dịch uống: Oresol, trường hợp không có sẵn Oresol thì có thể dùng nước cháo

loãng pha với một ít muối cho người bệnh uống. • Các loại dịch truyền: Ringerlactat, NaCl 9%. ❖ Kháng sinh: - Kháng sinh dùng trong điều trị tả có tác dụng làm giảm khối lượng và thời gian ỉa

chảy, rút ngắn thời gian thải phẩy khuẩn tả trong phân.

- Chỉ dùng kháng sinh đường uống. Cho uống kháng sinh ngay sau khi hết nôn. - Kháng sinh để điều trị tả tốt nhất cho người lớn, trừ phụ nữ có thai: Doxycillin uống

liều duy nhất 300mg.

7. Chăm sóc điều dưỡng - Đo DHST, lưu ý tính chất mạch. - Theo dõi tri giác: tỉnh, lừ đừ, bứt rứt. - Đánh giá tình trạng mất nước (Dựa vào dấu véo da, mức độ khát nước, theo dõi

điện giải đồ, lượng nước xuất nhập).

- Trường hợp nhẹ người bệnh còn uống được thì cho uống nhiều nước (nước cháo,

nước trái cây, ORS…). Lưu ý cách pha và uống nước ORS.

- Thực hiện bù dịch bằng đường truyền theo y lệnh: bù đủ và đúng số lượng trong

từng khoảng thời gian nhất định.

- Thực hiện kháng sinh theo y lệnh (giúp làm giảm khối lượng nước tiêu chảy, rút

ngắn thời gian bệnh và làm sạch vi trùng trong phân nhanh chóng). - Không sử dụng các loại thuốc có tác dụng cầm tiêu chảy. - Hướng dẫn chế độ dinh dưỡng hợp lý, đảm bảo đủ năng lượng. - Phát hiện và xử trí kịp thời biến chứng suy thận cấp. - Vệ sinh sạch sẽ. 8. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khoẻ\ 8.1 Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: ₊ Người bệnh thường lo lắng về tình hình bệnh nên cần tư vấn, giải đáp các nhu cầu cần thiết cho người bệnh an tâm từ đó phối hợp tuân thủ tốt trong quá trình chăm sóc và điều trị.

₊ Tạo môi trường thân thiện, giúp người bệnh thoải mái yên tâm điều trị.

566

- Vệ sinh: ₊ Hướng dẫn người bệnh tắm bằng nước ấm, giữ da khô ráo, sạch sẽ. ₊ Hướng dẫn rửa tay trước khi ăn và sau khi đi tiêu bằng dung dịch khử khuẩn. ₊ Hướng dẫn người nhà khử khuẩn quần áo, chăn màn. ₊ Đi tiêu đúng chỗ, xử lý phân và chất thải đúng quy định. - Vận động – Phục hồi chức năng: Nghỉ ngơi, vận động hợp lý. - Chế độ dinh dưỡng: ₊ Tăng cường dinh dưỡng cho người bệnh: Hàng ngày động viên người bệnh ăn, đảm bảo dinh dưỡng đầy đủ thành phần, tăng Protid. Khuyến khích người bệnh ăn thức ăn dễ tiêu như súp, cháo. Đặc biệt trẻ em nên ăn nhiều lần, tránh suy dinh dưỡng. Thay đổi thức ăn hợp khẩu vị, chế biến hợp vệ sinh.

₊ Khuyến khích uống nhiều nước, uống thêm nước hoa quả, ORS…. 8.2 Phòng bệnh - Ngay khi vào viện, cần hướng dẫn nội quy khoa phòng cho người bệnh và người

nhà người bệnh bằng thái độ dịu dàng.

- Hướng dẫn cách tẩy uế và xử lý phân đúng qui cách để tránh lây lan. - Người bệnh cần tắm rửa và thay quần áo theo qui định. - Hướng dẫn tầm quan trọng của rửa tay sạch. - Khi xuất viện: Hướng dẫn phương pháp dự phòng, vệ sinh thực phẩm, nước uống,

cách tẩy uế và xử lý phân tại gia đình.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân, triệu chứng của người bênh tả? 2. Cách chăm sóc, dự phòng bệnh tả? Tài liệu tham khảo 1. Bài giảng Bệnh truyền nhiễm dành cho đối tượng sinh viên đa khoa, BYT Đại học

y Hà Nội – Bộ môn truyền nhiễm, Nhà xuất bản y học.

2. Giáo trình đào tạo điều dưỡng nhi – nhiễm, Chủ biên: PGS.TS. Cao Văn Thịnh,

Nhà xuất bản y học.

567

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH VIÊM MÀNG NÃO MỦ

I. Mục tiêu Giúp người bệnh, người nhà người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây bệnh viêm màng não mủ. 2. Triệu chứng của bệnh viêm màng não mủ. 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh viêm màng não mủ. II.Nội dung 1. Đại cương 1.1. Định nghĩa - Viêm màng não mủ là một hiện tượng viêm của màng não với sự gia tăng bạch cầu đa nhân trung tính trong dịch não tủy, do các vi khuẩn sinh mủ xâm nhập vào màng não tủy. Ảnh hưởng đến màng nhện, màng nuôi và tổ chức não.

- Bệnh cần được chẩn đoán và xử trí sớm đế hạn chế tử vong, biến chứng và di

chứng.

1.2. Dịch tễ - Viêm màng não mủ do não mô cầu (Neisseria meningitides) hay phát sinh thành dịch ở các nơi sinh hoạt tập thể (nhà trẻ, trường học...), truyền theo đường hô hấp trên (viêm họng). Những người bệnh chấn thương sọ não, viêm nội tâm mạc, viêm tắc tĩnh mạch... thường bị nhiễm tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus).

- Trẻ sơ sinh thường nhiễm vi khuẩn trong âm đạo mẹ (E.coli) khi vỡ ối sớm. Viêm màng não mủ do phế cầu (Streptococus pneumonicae) thường theo sau một nhiễm khuẩn tai mũi họng.

1.3. Bệnh sinh Đầu tiên, vi khuẩn từ ổ viêm xâm nhập vào máu, lên màng não, lan toả và gây viêm

màng nhện, màng nuôi, từ đó gây tổn thương cho não ở lân cận.

2. Nguyên nhân - Ở trẻ sơ sinh thường là nhóm vi khuẩn liên cầu (Streptococcus) và Escherichia coli

(từ âm đạo người mẹ).

- Ở trẻ 3 tháng đến 5 tuổi: Haemophilus influenzae nhóm B, phế cầu. - Ở trẻ 5 đến 15 tuổi hoặc người lớn: Não mô cầu (Neisseria meningtidis) và phế cầu

(Streptoctìcus pneumonicae), tụ cầu (Staphylcoccus) là thường gặp nhất.

3. Triệu chứng Bệnh cảnh rất đa dạng, tùy theo lứa tuổi, cơ địa và tác nhân gây bệnh. 3.1. Đối với Người lớn: Triệu chứng tương đối điển hình - Hội chứng nhiễm khuẩn: ₊ Sốt cao đôi khi rét run. ₊ Viêm đường hô hấp trên: Viêm tai mũi họng (xảy ra vài tháng trước đó). - Hội chứng màng não: ₊ Nhức đầu dữ dội và không giảm khi uống thuốc giảm đau.

568

₊ Buồn nôn, nôn mửa kiểu nôn vọt. ₊ Vài trường hợp có thể táo bón. ₊ Khám: Cứng gáy (+), dấu Kernig (+), Dấu Brudzinski (+), đôi khi có tăng phản xạ

gân xương.

- Các triệu chứng toàn thân: ₊ Co giật (khoảng 1/3 trường hợp). ₊ Rối loạn tri giác: Lú lẫn, ngủ gà ngủ gật, hôn mê. ₊ Sợ ánh sáng. ₊ Có những biểu hiện tăng áp lực nội sọ: Mạch chậm, huyết áp tăng, thở nhanh, phù

gai thị.

₊ Có dấu hiệu thần kinh khu trú: Liệt nửa người, liệt mặt, lác... ₊ Có ban xuất huyết hoại tử hình sao. 3.2. Đối với trẻ em - Ở sơ sinh và trẻ nhũ nhi các dấu hiệu kích thích ít nên khó chẩn đoán, thường kèm theo hội chứng nhiễm khuẩn: Trẻ có vẻ mặt lừ đừ, môi khô, lưỡi bẩn, sốt cao, nôn hoặc tiêu chảy mất nước.

- Bỏ bú, vàng da. - Hội chứng màng não: ₊ Thóp phồng (1/3 các trường hợp) ₊ Bức rứt, lặn lộn, bỏ ăn, bỏ bú. ₊ Cổ cứng, co giật (40% trường hợp là co giật toàn thân) ₊ Không tìm thấy dấu Kernig và dấu Brudzinski 4. Cận lâm sàng 4.1. Dịch não tủy - Thường đục. - Áp lực tăng nhẹ. - Tế bào 100- l.000/mm3, hơn 80% là bạch cầu đa nhân trung tính. - Đường giảm, dưới 40 mg%. - Đạm tăng, khoảng 100 mg%. - Cấy dịch não tủy cho phép phân lập vi khuẩn gây bệnh và làm kháng sinh đồ. 4.2. Các xét nghiệm hỗ trợ khác - Tỷ lệ bạch cầu đa nhân trung tính tăng. - Cấy máu có thể dương tính trong một số trường hợp. - Cấy tìm vi khuẩn từ mủ tai, cổ họng, mủ da... 4.3. Chẩn đoán hình ảnh X-quang có thể cho phép phát hiện ổ nhiễm nguyên phát ở ngực, xoang xương chũm... 5. Chẩn đoán - Chẩn đoán viêm màng não mủ khi Bệnh nhân có hội chứng nhiễm khuẩn cấp, có dấu hiệu màng não và dịch não tủy đục, có bạch cầu tăng, đường giảm, protein tăng hoặc soi cấy dịch não tủy tìm được vi khuẩn gây bệnh.

- Cần chẩn đoán phân biệt với:

569

- Trường hợp dịch não tủy (DNT) trong hoặc hơi đục nhẹ như: Viêm màng não do

lao, do virus, do nấm, do ký sinh trùng...

- Trường hợp DNT vàng như lao màng não - Trường hợp DNT màu hồng như viêm màng não do căn nguyên khác 6. Biến chứng Viêm màng não mủ là bệnh nhiễm trùng sinh mủ nặng, có tỷ lệ tử vong cao. Sau điều trị, người bệnh có thể gặp phải nhiều di chứng sức khỏe vĩnh viễn không thể khắc phục. Điển hình là những biến chứng viêm màng não mủ sau:

6.1. Cơ thể mệt mỏi, suy nhược Thời gian điều trị viêm màng não mủ thường kéo dài, hệ miễn dịch cũng cần hoạt động liên tục chống lại nhiễm trùng nên người bệnh thường mệt mỏi sau điều trị va phải đối mặt với các dấu hiệu suy nhược như: rối loạn giấc ngủ, sụt cân, chán ăn, tinh thần bất ổn, dễ nổi cáu, …

6.2. Di chứng lâu dài Viêm màng não mủ là bệnh lý nhiễm trùng nặng, gây ra di chứng nặng nề khó hồi

phục, người bệnh cần phải nhập viện điều trị cấp cứu ngay lập tức.

- Người bệnh viêm màng não mủ dễ mắc phải nhiều di chứng vĩnh viễn như: Các vấn đề về thị giác, thính giác, trí nhớ, khó khăn trong kiểm soát hành vi và cảm xúc, hành vi và vận động. Nghiêm trọng hơn, người bệnh có thể đối mặt với những biến chứng sau tổn thương xương, nhiễm trùng máu hoặc tổn thương mô tế bào.

- Trẻ nhỏ nếu tiếp cận điều trị chậm trễ, nguy cơ tử vong hoặc để lại di chứng thần

kinh là rất cao như: co giật, mù lòa, điếc, yếu liệt tay chân, kém nhận thức, …

- Những di chứng trên có thể chưa thấy rõ ngay sau khi điều trị, nhiều người bệnh xuất viện khỏe mạnh và không gặp phải bất cứ vấn đề nào kể trên. Tuy nhiên sau một thời gian, di chứng xuất hiện ở mức độ khác nhau với mỗi người. Do đó, người bệnh sau điều trị viêm màng não mủ cần ghi nhớ lịch tái khám đầy đủ và định kỳ.

7. Điều trị - Điều trị viêm màng não mủ gồm có 2 hai phần chính: điều trị đặc hiệu và điều trị

nâng đỡ.

₊ Điều trị đặc hiệu: Sử dụng kháng sinh tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh. Quá trình điều trị

có thể kéo dài từ 10 ngày – 3 tuần tùy theo tác nhân gây bệnh.

₊ Điều trị nâng đỡ: - Bảo đảm thông khí: tư thế phù hợp, hút đờm dãi, cung cấp đủ oxy. - Hạ sốt: cởi bớt quần áo, lau mát, sử dụng thuốc hạ sốt paracetamol, thuốc an thần

(nếu có sốt co giật).

- Chống phù não. - Cân bằng nước – điện giải. - Đảm bảo dinh dưỡng, đề phòng và chống loét tì đè do nằm lâu, tập vật lý trị liệu. - Một số trường hợp viêm màng não mủ xuất hiện biến chứng nặng như áp xe não

cần được điều trị bằng phương pháp phẫu thuật.

8. Chăm sóc điều dưỡng

570

Căn cứ vào diễn biến bệnh viêm màng não mủ của từng người bệnh, điều dưỡng sẽ ưu

tiên các phương án chăm sóc, đặc biệt khi người bệnh bị sốc hoặc suy hô hấp nặng.

khi nằm viện.

- Hạ sốt, bù nước cho người bệnh nếu sốt cao. ₊ Cho Người bệnh uống thuốc hạ sốt nếu sốt trên 38,50C. ₊ Uống nhièu nước 1,5 – 2l, tốt nhất nước ORS… - Thực hiện thuốc, xét nghiệm theo y lệnh. - Cho người bệnh nằm tư thế thích hợp, - Thở oxy theo y lệnh, hút đờm dãi nếu tăng tiết. - Theo dõi tri giác, DHST theo y lệnh tuỳ theo diễn biến bệnh. - Theo dõi dấu hiệu tăng áp lực nội sọ, dấu hiệu thần kinh khu trú. - Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật chọc dò não tủy. - Chăm sóc hướng dẫn về chế độ dinh dưỡng, vệ sinh, nghỉ ngơi, tự chăm sóc

mê, liệt phải chú ý vệ sinh phòng chống loét do tì đè.

- Phòng chống loét. - Phòng chống nguy cơ té ngã cho người bệnh. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1.Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: luôn bên cạnh, động viên, an ủi người bệnh an tâm điều trị. - Vệ sinh: vệ sinh răng miệng, thân thể sạch sẽ; đối với những người bệnh hôn

nhân viên phục hồi chức năng tập và hỗ trợ cho người bệnh.

- Vận động - Phục hồi chức năng: người bệnh bị yếu, liệt cần phối hợp với

- Chế độ dinh dưỡng: + Cho người bệnh ăn thức ăn nhẹ dễ tiêu hóa, ăn thành nhiều bữa nhỏ và thường

xuyên, đảm bảo đủ calo, dinh dưỡng và thực phẩm an toàn, hợp vệ sinh.

+ Dinh dưỡng qua ống mũi dạ dày cho người bệnh hưng phấn, vật vã, hôn mê: cho

súp, sữa, nước trái cây.

lúc tiếp xúc với người có dấu hiệu hoặc nghi ngờ mắc bệnh.

+ Cho người bệnh uống nhiều nước. 9.2.Phòng bệnh - Luôn mang khẩu trang khi đi ra ngoài để tránh tiếp xúc với mầm bệnh, nhất là

- Thường xuyên rửa tay với xà phòng hoặc các loại dung dịch sát khuẩn. Vệ sinh nhà ở, khu vực làm việc, các vật dụng sinh hoạt thường dùng, … sạch sẽ, thoáng mát, để đảm bảo sạch sẽ và an toàn cho chính mình và người thân.

- Duy trì thói quen ăn chín uống sôi và luôn luôn tránh xa các thực phẩm tái, sống

như tiết canh, nem, gỏi hải sản sống, … để phòng ngừa các yếu tố lây nhiễm.

- Phát hiện sớm và điều trị triệt để các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp, bệnh nhiễm

trùng tai – mũi – họng ở trẻ nhỏ, người lớn. - Vệ sinh tai – mũi – họng hằng ngày.

571

- Xây dựng chế độ dinh dưỡng – vận động – nghỉ ngơi khoa học để nâng cao thể trạng, vừa duy trì được một sức khỏe tốt, vừa tạo một lớp bảo vệ ngay từ bên trong để phòng tránh hiệu quả các tác nhân.

- Thăm khám định kỳ: Duy trì việc kiểm tra sức khỏe đều đặn, thường xuyên khoảng 6 tháng/lần vô cùng quan trọng, nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu cảnh báo và điều trị bệnh kịp thời nếu có.

- Tiêm phòng đầy đủ, đúng lịch các loại vắc xin viêm màng não mủ. Hiện nay ở Việt Nam đã có vắc xin viêm màng não mủ do não mô cầu khuẩn, phế cầu khuẩn và vi khuẩn Haemophilus influenzae tuýp B (cầu trực khuẩn).

- Tiêm vắc xin đầy đủ, đúng lịch là biện pháp hữu hiệu, chặn đứng nguy cơ mắc viêm

màng não mủ

- Các loại vắc xin viêm màng não mủ được các chuyên gia khuyến cáo cần tiêm ngay

lúc này gồm:

+ Vắc xin 6 trong 1 Hexaxim (Pháp)/Infanrix Hexa (Bỉ) phòng 6 bệnh: Ho gà, bạch hầu, uốn ván, bại liệt, viêm gan B, viêm phổi & viêm màng não do vi khuẩn Hib hoặc vắc xin 5 trong 1 Pentaxim (Pháp)/ Infanrix IPV+Hib (Bỉ) phòng 5 bệnh: Ho gà, bạch hầu, uốn ván, bại liệt, viêm phổi & viêm màng não do vi khuẩn Hib.

+ Vắc xin Prevenar 13 – Phế cầu 13 (Bỉ)/ Vắc xin Synflorix (Bỉ): phòng viêm phổi, viêm màng não, viêm tai giữa, nhiễm khuẩn huyết (nhiễm trùng máu), … do phế cầu khuẩn.

+ Vắc xin Menactra (Mỹ) phòng viêm màng não do não mô cầu khuẩn tuýp A, C, Y, W-135. Vắc xin VA-Mengoc-BC (Cu Ba) phòng viêm màng não do não mô cầu khuẩn tuýp B, C.

+ Vắc xin Quimi-Hib (Cu Ba) phòng viêm phổi, viêm màng não, … do vi khuẩn Hib. + Viêm màng não mủ là căn bệnh nguy hiểm, có thể đe dọa tính mạng người bệnh hoặc gây ra những biến chứng nguy hiểm, di chứng vĩnh viễn. Tất cả người dân, đặc biệt trẻ nhỏ, người già, người có hệ miễn dịch suy yếu, … cần chủ động tiêm vắc xin để đẩy lùi nguy cơ nhiễm bệnh. Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây bệnh viêm màng não mủ là gì? 2. Triệu chứng nhận biết bệnh viêm màng não mủ? 3. Cách phòng bệnh bệnh viêm màng não mủ? Tài liệu tham khảo 1. Trường Đại học Y Hà Nội, bộ môn nhiễm (2021), Bài giảng Bệnh truyền nhiễm

dành cho đối tượng sinh viên đa khoa, Nhà xuất bản Y học Hà Nội.

2. Trường Đại học y khoa Phạm Ngọc Thạch, Khoa Điều dưỡng (2013), Kỹ thuật y học Bộ môn Điều dưỡng lâm sàng, Nhà xuất bản Y học Chi nhánh Thành phố Hồ CHí Minh.

572

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH UỐN VÁN

I. Mục tiêu Giúp người bệnh, người nhà người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây bệnh uốn ván 2. Triệu chứng của bệnh uốn ván 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh uốn ván II. Nội dung 1. Đại cương 1.1. Định nghĩa Uốn ván là bệnh nhiễm khuẩn nguy hiểm, có tỷ lệ tử vong cao do ngoại độc tố của vi khuẩn uốn ván gây ra. Vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể qua các vết thương dưới dạng nha bào, phát triển tại vết thương trong điều kiện thiếu khí. Vi khuẩn tiết ra ngoại độc tố lan truyền trong cơ thể theo đường thần kinh, đường máu gây co cứng co giật.

1.2. Môi trường tồn tại và đường lây Nha bào uốn ván thường sống trong đất, cát, bụi, phân gia súc, gia cầm xâm nhập vào

cơ qua vết thương như:

- Dặm phải đinh, sắt rỉ, gai… - Vết trầy xước, rách da. - Hoặc các vết thương to, rộng nhiều ngóc ngách gặp trong lao động, tai nạn, bỏng. - Có thể gặp sau đẻ có sót nhau, nạo thai, cắt rốn với dụng cụ không đảm bảo vô

khuẩn.

1.3. Nguy cơ mắc - Người làm việc ở các nông trại gia súc, gia cầm, những nơi có điều kiện vệ sinh

kém.

- Người không tiêm phòng uốn ván khi bị thương. 2. Nguyên nhân Nguyên nhân trực tiếp gây uốn ván là sự xâm nhập của trực khuẩn uốn ván Clostridium tetani thông qua các vết thương, vết trầy xước… Trực khuẩn này thường có trong đất cát, phân gia cầm, phân trâu bò, dụng cụ phẫu thuật không được khử khuẩn kỹ… Chúng xâm nhập vào các vết thương, phát triển thành ổ nhiễm trùng và gây nên bệnh uốn ván rất nguy hiểm.

3. Triệu chứng - Thời kỳ ủ bệnh từ 2 đến 50 ngày (trung bình từ 5 đến 10 ngày). - Các triệu chứng của uốn ván bao gồm + Cứng hàm (thường gặp nhất) + Khó nuốt + Bồn chồn + Cáu gắt + Cứng cổ, cứng tay, hoặc chân

573

+ Lưng uốn cong (uốn người ra sau) + Đau đầu + Đau họng + Độc tính co thắt + Sau đó, người bệnh gặp khó khăn khi mở hàm (trismus). 4. Cận lâm sàng - Việc chẩn đoán bệnh uốn ván chủ yếu dựa vào quá trình diễn biến bệnh và khám các triệu chứng thực thể. Các xét nghiệm chủ yếu để phục vụ cho việc điều trị và theo dõi diễn biến của bệnh như: xét nghiệm công thức máu toàn bộ, xét nghiệm protein C phản ứng (CRP), Procalcitonin (PCT) hoặc lấy mẫu bệnh phẩm từ vết thương để cấy vi khuẩn và làm kháng sinh đồ...

- Ở một số cơ sở y tế có điều kiện thì xét nghiệm chẩn đoán uốn ván chính là định lượng kháng thể kháng độc tố uốn ván trong huyết thanh, kết quả dương tính khi có trên 0.01 đơn vị/dl thì nghĩ đến bệnh uốn ván.

5. Chẩn đoán - Uốn ván nên được cân nhắc khi người bệnh có co cứng cơ đột ngột không rõ nguyên nhân hoặc co thắt, đặc biệt nếu họ có tiền sử vết thương gần đây hoặc có các yếu tố nguy cơ của uốn ván.

- Uốn ván có thể bị nhầm với bệnh viêm não màng não do căn nguyên vi khuẩn hoặc

virut, những kết hợp sau đây gợi ý uốn ván:

+ Cảm giác không thay đổi + Dịch não tủy bình thường + Co cơ - Khít hàm phải được phân biệt với áp xe quanh amydan hoăc áp xe sau họng hoặc bất kì nguyên nhân khu trú nào khác. Phenothiazines có thể gây ra tình trạng co cứng giống như uốn ván (ví dụ, phản ứng dystonic, hội chứng an thần kinh ác tính).

- C. tetani đôi khi có thể được nuôi cấy từ vết thương, nhưng nuôi cấy thường không nhạy; chỉ có 30% người bệnh uốn ván có kết quả cấy dương tính. Ngoài ra, nuôi cấy dương tính giả có thể xảy ra ở những người bệnh không bị uốn ván.

6. Biến chứng Nếu không được điều trị kịp thời, người bệnh sẽ gặp những biến chứng uốn ván nguy

hiểm ảnh hưởng tới sức khỏe, thậm chí là tính mạng, bao gồm:

- Suy hô hấp: là nguyên nhân gây tử vong phổ biến nhất, đây là một trong những biến chứng uốn ván có thể xảy ra do dây thanh quản bị thắt chặt và cứng cơ ở cổ và bụng, đặc biệt là khi co thắt toàn thân.

- Co thắt và cứng cơ do uốn ván: có thể cản trở hoặc làm người bệnh ngừng thở. - Biến chứng tim mạch: ngừng tim đột ngột, truy tim mạch - Huyết khối tắc mạch và rạn da: Cục máu đông di chuyển từ nơi khác trong cơ thể có thể chặn động mạch chính của phổi hoặc một trong các nhánh của nó gây ra tắc nghẽn động mạch phổi (thuyên tắc phổi).

574

- Biến chứng xương khớp: Thông thường co thắt hoặc co giật toàn thân có thể gây

gãy xương cột sống hoặc các xương khác, rách cơ cực kỳ cao.

- Viêm phổi: Nhiễm trùng hô hấp do vô tình hít phải thứ gì đó vào phổi (viêm phổi

do hít phải) có thể là một biến chứng của chứng co thắt toàn thân.

- Nhiễm trùng: người bệnh mắc phải khi đến bệnh viện (hay còn gọi là nhiễm trùng bệnh viện) do nằm viện kéo dài cũng là một trong những biến chứng uốn ván có thể gặp phải. Nhiễm trùng thứ cấp có thể bao gồm nhiễm trùng huyết do đặt ống thông tiểu, loét do tư thế nằm.

- Suy thận: Tình trạng co thắt cơ nghiêm trọng từ đó dẫn đến sự phá hủy cơ xương

khiến protein bị rò rỉ vào nước tiểu chính là biến chứng uốn ván suy thận (suy thận cấp).

7. Điều trị - Trước khi điều trị uốn ván, cần làm sạch các vết thương để ngăn ngừa nhiễm trùng. Vết thương phải được cắt lọc các tổ chức bị nhiễm bẩn hoặc hoại tử và phải duy trì tình trạng thoáng khí của vết thương.

- Huyết thanh kháng độc tố uốn ván (Serum Anti Tetanique – SAT) - Vaccin (giải độc uốn ván – Anatoxin Tetanique) - Kháng sinh liều cao từ 7-14 ngày - Thuốc an thần chống co giật - Bồi phụ nước – điện giải và điều trị các biến chứng - Giảm đau, thuốc giãn cơ kết hợp với mở khí quản hoặc đặt ống nội khí quản, hỗ trợ

hô hấp bằng thở máy.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Phòng điều trị uốn ván cần được giữ yên tĩnh, ánh sáng dịu. - Nuôi dưỡng qua đường tĩnh mạch và qua sonde dạ dày đảm bảo năng lượng và đủ

chất, cho ăn qua sonde dạ dày phải nhỏ giọt tránh trào ngược khi co giật.

- Theo dõi cơn co giật: Cường độ và khoảng cách, tính chất của các cơn co giật để có biện pháp khống chế cơn giật hiệu quả, đặc biệt là những cơn co giật có tím tái, ngưng thở cần được mở khí quản để đảm bảo thông khí. Hạn chế các yếu tố gây co giật.

- Theo dõi hô hấp: Theo dõi tình trạng tăng tiết, tím môi và đầu chi, hút đờm dãi, thở oxy, đảm bảo thông khí, phòng ngừa suy hô hấp và bội nhiễm. Theo dõi tình trạng co thắt thanh quản, mở khí quản kịp thời tránh để ngưng thở và tử vong. Chăm sóc vệ sinh canyn mở khí quản tránh để tắc nghẽn, nhiễm khuẩn …

- Theo dõi tuần hoàn: Theo dõi mạch, huyết áp phát hiện kịp thời tình trạng trụy tuần

hoàn, ngưng tim.

- Theo dõi nhiệt độ, lượng nước tiểu, tri giác… - Thực hiện y lệnh đầy đủ, chính xác và kịp thời. - Phụ Bác sỹ thực hiện thủ thuật nếu có. - Thực hiện thay băng vết thương. - Giữ vệ sinh sạch sẽ, khô ráo, nằm đệm nước... để chống loét. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản

575

- Tinh thần: luôn bên cạnh, động viên, an ủi người bệnh an tâm điều trị - Vệ sinh: vệ sinh vết thương, cắt lọc hoại tử (nếu có); vệ sinh răng miệng, thân thể sạch sẽ; đối với những người bệnh hôn mê, liệt phải chú ý vệ sinh phòng chống loét do tì đè

- Vận động-Phục hồi chức năng: Phòng điều trị uốn ván cần được giữ yên tĩnh, ánh sáng dịu. Người bệnh co giật cần cố định chắc chắn vào giường bệnh, phòng chống té ngã cho người bệnh.

- Chế độ dinh dưỡng: Nuôi dưỡng qua đường tĩnh mạch và qua sonde dạ dày đảm bảo năng lượng và đủ chất, cho ăn qua sonde dạ dày phải nhỏ giọt tránh trào ngược khi co giật.

9.2. Phòng bệnh - Trong công tác tuyên truyền giáo dục sức khoẻ cần cung cấp những thông tin cần thiết về bệnh uốn ván và uốn ván sơ sinh (UVSS), về sự nguy hiểm của các vết thương do đâm chọc và những vết thương kín và sự cần thiết phải tiêm chủng chủ động hoặc tiêm chủng thụ động sau khi bị thương, quản lý thai nghén, tránh đẻ rơi, vô trùng tuyệt đối khi đỡ đẻ, cắt rốn.

- Tiêm vắc xin uốn ván để chủ động phòng uốn ván cho mẹ và UVSS cho con vì

miễn dịch của người mẹ do vắc xin có giá trị phòng được UVSS cho con.

- Tạo miễn dịch rộng rãi cho mọi người bằng vắc xin uốn ván, nhất là cho các đối

tượng nguy cơ cao mắc bệnh uốn ván, kể cả những người sau khi khỏi bệnh uốn ván.

- Với mục đích phòng bệnh cho người lớn nói chung: Tối thiểu 3 liều vắc xin uốn ván

với khoảng cách mỗi liều giống như tiêm cho phụ nữ 15 - 35 tuổi.

- Để duy trì khả năng miễn dịch bảo vệ bệnh uốn ván cần tiêm nhắc lại vắc xin uốn

ván cứ 10 năm 1 lần.

- Đối với trẻ em và người lớn bị mắc bệnh suy giảm miễn dịch hoặc bị nhiễm HIV thì vẫn chỉ định tiêm vắc xin uốn ván với liều lượng như người bình thường. Tuy nhiên, sự đáp ứng miễn dịch sau khi tiêm có thể không được đầy đủ.

- Đối với người bị thương có nguy cơ mắc bệnh uốn ván thì cần xử lý như sau: + Trường hợp người bị thương đã được tiêm vắc xin uốn ván đầy đủ: (1) Đối với vết thương nhẹ, không bị nhiễm bẩn và liều vắc xin uốn ván cuối cùng cách lúc đó > 10 năm thì phải tiêm nhắc lại 1 liều vắc xin uốn ván; (2) Đối với vết thương nặng hoặc bị nhiễm bẩn và trong vòng 5 năm trước đó chưa được tiêm vắc xin uốn ván thì phải tiêm nhắc lại 1 liều vắc xin uốn ván ngay trong ngày bị thương.

+ Trường hợp người bị thương chưa được gây miễn dịch cơ bản đầy đủ bằng vắc xin uốn ván thì phải được tiêm 1 liều vắc xin uốn ván ngay càng sớm càng tốt sau lúc bị thương. Nếu vết thương nặng hoặc bị nhiễm bẩn thì cần tiêm thêm SAT.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây bệnh uốn ván là gì? 2. Triệu chứng nhận biết bệnh uốn ván? 3. Cách phòng bệnh uốn ván? Ai cần tiêm vắc xin phòng bệnh uốn ván? Khi bị vết

thương cần làm gì để phòng bệnh uốn ván?

576

Tài liệu tham khảo 1. Trường Đại học Y Hà Nội – Bộ môn nhiễm (2011), Bài giảng Bệnh truyền nhiễm

dành cho đối tượng sinh viên đa khoa, nhà xuất bản Y học Hà Nội.

2. Trường Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch - Khoa Điều dưỡng (2013), Kỹ thuật y học Bộ môn Điều dưỡng lâm sàng, nhà xuất bản Y học Chi nhánh Thành phố Hồ CHí Minh.

577

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH QUAI BỊ

I. Mục tiêu Giúp người bệnh, người nhà người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây bệnh Quai bị 2. Triệu chứng của bệnh Quai bị 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh Quai bị II. Nội dung 1. Đại cương 1.1. Định nghĩa - Quai bị là bệnh truyền nhiễm cấp tính có thể gây thành dịch, do virus gây ra làm tổn

thương chính là viêm tuyến nước bọt.

- Bệnh thường xảy ra vào mùa thu đông, thường gặp ở trẻ em và lứa tuổi thanh thiếu

niên, sau khi bị bệnh được miễn dịch bền vững suốt đời.

1.2. Đường lây Virus trong nước bọt người bệnh lây sang người lành khi nói chuyện, ho hắt hơi

nhất là 6 ngày trước và 2 tuần sau khi tuyến mang tai sưng.

1.3. Bệnh sinh Virus xâm nhập đường hô hấp trên, sau đó theo đường máu đến tuyến nước bọt, tinh

hoàn, buồng trứng, tụy tạng và một số trường hợp lên cả màng não

2. Nguyên nhân Do virus quai bị thuộc nhóm Paramyxovirus 3. Triệu chứng 3.1. Thời kỳ ủ bệnh: 18 – 21 ngày 3.2. Thời kỳ khởi phát: 24 – 48h Xảy ra với sốt nhẹ, đau cổ họng, chán ăn, mệt mỏi, đau tai, nhai khó và đau, ấn vùng

tuyến mang tai đau

3.3. Thời kỳ toàn phát: - Hội chứng nhiễm khuẩn: Sốt 39oC, mệt mỏi, nhức đầu, chán ăn, khó chịu, đau

mang tai khi nhai.

- Viêm tuyến mang tai: + 24 - 36 giờ đầu: Viêm một bên, sau đó lan sang bên kia, sung nhiều nhất sau 1 tuần. Tuyến sưng to ở vùng trước tai, lan xuống hàm, da hơi đỏ nhưng không nóng, ấn vào có cảm giác đàn hồi.

+ Khám họng: Lỗ ống Stenon viêm đỏ + Vùng hạch trước tai và góc hàm cũng to và đau. 3.4. Thời kỳ hồi phục Sau 1 tuần, tuyến nhỏ dần và bớt đau 4. Cận lâm sàng 4.1. Công thức máu: - Số lượng bạch cầu bình thường

578

- Viêm tinh hoàn có thể bạch cầu tăng 4.2. Men amylase máu tăng 4.3. Men lipase: tăng trong viêm tụy 4.4. Đường máu và đường niệu: có thể tăng 4.5. Dịch não tủy: diễn biến kiểu viêm màng não nước trong tăng lymphocyte

(Albumin tăng nhẹ, đường và muối bình thường, tế bào tăng chủ yếu lymphocyte)

4.6. Xét nghiêm đặc hiệu: 4.6.1. Phân lập virus 4.6.2. Phản ứng huyết thanh - Elisa - Miễn dịch huỳnh quang - Phản ứng cố định cố định bổ thể: đáp ứng kháng thể đối với kháng nguyên S,V để chẩn đoán quai bị cấp. Kháng thể đối với kháng nguyên S xuất hiện sớm nhất, cao nhất 1 tuần, biến mất sau 6 - 12 tuần. Hiệu giá lần 2 sau 2 - 4 tuần tăng trên 4 lần.

5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định: dựa vào - Dịch tễ địa phương - Các biểu hiện lâm sàng - Xét nghiệm: + Men Amylase + Phân lập virus + Huyết thanh chẩn đoán 5.2. Chẩn đoán phân biệt: 5.2.1. Khi sung tuyến mang tai - Các bệnh khác thường sưng 1 bên + Do các virus khác như H.influenza, Parainfluenza... + Viêm mủ tuyến mang tai do tụ cầu, liên cầu + Sưng mộng rang, mọc răng khôn, nhọt ống tai ngoài + Sỏi tuyến nước bọt: đau kịch phát liên quan đến bữa ăn + Sưng hạch góc hàm (lao, Hogdkin, Leucemi, u tuyến mang tai). - Viêm mô tế bào dưới lưỡi 5.2.2. Sưng tinh hoàn - Viêm tinh hoàn do các vi khuẩn sinh mủ: hay gặp do lậu, thường sung ở đuôi mào

tinh hoàn (tiền sử đái mủ, qui đầu có mủ) - Lao tinh hoàn, ung thư tinh hoàn 5.2.3. Sưng tuyến nước bọt dưới hàm: làm cho phù nề trước xương ức, cần phân

biệt với Lymphoma.

5.2.4. Viêm màng não quai bị. 6. Điều trị Hiện tại chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, chủ yếu là chăm sóc, dinh dưỡng, điều

trị triệu chứng.

579

7. Biến chứng 7.1. Viêm tinh hoàn - Thường gặp ở thanh niên, sau tuổi dậy thì, xuất hiện vào ngày 7 – 10 sau khi viêm

mang tai, đa số 1 bên.

- Triệu chứng báo hiệu: Sốt cao, ớn lạnh, đau bụng, nhức đầu...sau đó bìu và tinh hoàn

sưng to (nóng đỏ, sưng đau).

- Bệnh khỏi sau 8 – 10 ngày, 30 – 40% người bệnh bị teo tinh hoàn và có thể dẫn đến

vô sinh.

7.2. Viêm màng não Thường gặp ở trẻ em, xuất hiện vào ngày 3 – 10 sau khi viêm tuyến mang tai. 7.3. Ngoài ra còn có một số biến chứng khác ít gặp hơn - Viêm tụy cấp - Viêm buồng trứng - Viêm cơ tim - Viêm tuyến giáp. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Cho người bệnh nghỉ ngơi tại giường, hạn chế đi lại trong thời gian còn sốt, còn sưng

tuyến (thường 7 – 8 ngày đầu). - Hạ sốt cho người bệnh. - Thực hiện các y lệnh đầy đủ, chính xác, kịp thời. - Đảm bảo đủ chế độ dinh dưỡng. - Hướng dẫn vệ sinh răng miệng, cá nhân. - Theo dõi, phát hiện và xử trí kịp thời các biến chứng. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Khi phát hiện bệnh, nên cách ly người bệnh trong khoảng 2 tuần. Trong trường hợp bệnh nhẹ, người bệnh có thể được cách ly và điều trị tại nhà theo sự hướng dẫn của các cơ sở y tế. Trường hợp có biến chứng nên nhập viện để điều trị.Trong thời gian cách ly, người bệnh cần hạn chế tiếp xúc, thường xuyên đeo khẩu trang. Đồ dùng cá nhân của người bệnh và dụng cụ y tế có liên quan cần phải được khử khuẩn bằng dung dịch cloramin 2% hoặc các chất khử khuẩn khác. Sau khi hết thời gian cách ly, các dụng cụ cá nhân của người bệnh và buồng bệnh cần được khử khuẩn lần cuối để tránh nguy cơ lây nhiễm cho cộng đồng.

- Tinh thần: Động viên tinh thần người bệnh. - Vệ sinh: + Giữ vệ sinh vòm họng bằng cách súc nước muối sinh lý, nước muối ấm hay nước

súc miệng.

+ Giữ vệ sinh buồng bệnh, nên mở cửa sổ để có ánh sáng mặt trời thông thoáng. + Trong trường hợp viêm tinh hoàn, người bệnh cần mặc quần lót nâng tinh hoàn để

giảm đau, đỡ căng tức.

+ Lau mát và dùng thêm thuốc hạ sốt nếu sốt > 38,5oC

580

- Dinh dưỡng: + Uống nhiều nước, tránh nước ép trái cây có vị chua làm kích thích tuyến nước bọt,

làm tình trạng bệnh xấu đi.

+ Ăn thức ăn mềm hoặc lỏng, chia nhỏ các bữa ăn trong ngày và cần tránh những loại thức ăn có vi chua như cam, chanh, bưởi, những loại thức ăn cay, những loại thức ăn làm từ nếp và thịt gà. Ngoài ra, người bệnh cần bổ sung thêm những loại rau xanh, dưa đỏ.

- Vận động – phục hồi chức năng: + Nghỉ ngơi đầy đủ, tránh vận động mạnh. + Chườm lạnh vùng góc hàm có thể giúp xoa dịu cơn đau. 9.2. Phòng bệnh - Bệnh lây qua đường hô hấp nên hạn chế tiếp xúc với người bệnh, đeo khẩu trang khi

tiếp xúc, cách ly người bệnh.

- Phương pháp hiệu quả, tiết kiệm và an toàn nhất để dự phòng bệnh quai bị là tiêm vắc xin đầy đủ và đúng lịch cho tất cả các đối tượng từ trẻ em, thanh thiếu niên, người trưởng thành chưa có miễn dịch cần tiêm chủng phòng ngừa bệnh quai bị.

- Vắc xin 3 trong 1 MMR II (Mỹ) và MMR (Ấn Độ) và Priorix (Bỉ) là những loại vắc

xin phòng ngừa bệnh Sởi – Quai bị – Rubella được lưu hành rộng rãi.

+ MMR và MMR II được chỉ định cho trẻ em trên 1 tuổi và người lớn chưa được tiêm

phòng đầy đủ các mũi tiêm cơ bản hoặc chưa từng tiêm phòng.

• Mũi 1: lần tiêm đầu tiên. • Mũi 2: • 3 tháng sau mũi 1 (ưu tiên) hoặc hẹn lúc 4-6 tuổi (cho trẻ từ 12 tháng tuổi – < 7 tuổi

(chưa tiêm Sởi đơn hay MMR II)).

• 1 tháng sau mũi 1 (cho trẻ từ 7 tuổi và người lớn) - Khi có dịch sởi: Trẻ nhỏ từ 6 – 12 tháng tuổi: Tiêm mũi thứ 2 lúc 12 – 15 tháng tuổi

và tái chủng lúc 4 – 6 tuổi.

+ Vắc xin Priorix được chỉ định cho trẻ em từ 9 tháng tuổi và người lớn. • Mũi 1: lần tiêm đầu tiên trong độ tuổi. • Mũi 2: • Cách mũi 1 3 tháng (Trẻ em từ 9 tháng tuổi đến dưới 12 tháng tuổi (chưa tiêm vắc

xin Sởi hay MMR II) và trẻ em từ 12 tháng tuổi đến dưới 7 tuổi). • Cách mũi 1 là 1 tháng (Trẻ em từ 7 tuổi và người lớn). - Mũi 3: cách mũi 2 là 3 năm hoặc hẹn lúc 4-6 tuổi (Trẻ em từ 9 tháng tuổi đến dưới 12

tháng tuổi).

- Khi có dịch: Khuyến cáo tiêm mũi 3, cách mũi 2 tối thiểu 1 tháng. - Phụ nữ nên hoàn tất lịch tiêm trước khi có thai ít nhất 3 tháng. Trong trường hợp lỡ tiêm vắc xin mới biết mình có thai, sản phụ nên thông báo ngay với bác sĩ sản khoa để được tư vấn và theo dõi thai kỳ. Việc tiêm vắc xin phòng bệnh trong thai kỳ không phải là yếu tố tiên quyết để chấm dứt thai kỳ.

581

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây ra bệnh quai bị là gì? 2. Triệu chứng của bệnh quai bị? 3. Các chăm sóc và phòng bệnh quai bị? Tài liệu tham khảo 1. Trường Đại học Y Hà Nội – bộ môn nhiễm (2011), Bài giảng Bệnh truyền nhiễm

dành cho đối tượng sinh viên đa khoa, Nhà xuất bản Y học Hà Nội.

2. Trường Đại học y khoa Phạm Ngọc Thạch, Khoa Điều dưỡng (2013), Kỹ thuật y học Bộ môn Điều dưỡng lâm sàng. Nhà xuất bản y học Chi nhánh Thành phố Hồ CHí Minh.

582

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH THỦY ĐẬU

I. Mục tiêu Giúp người bệnh, người nhà người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây bệnh thủy đậu. 2. Triệu chứng của bệnh thủy đậu. 3. Cách chăm sóc, phòng bệnh thủy đậu. II. Nội dung 1. Đại cương Bệnh thủy đậu là bệnh truyền nhiễm, gây dịch, do virus Varicella Zoster virus (VZV) gây nên. Bệnh lây qua đường hô hấp, trên lâm sàng bệnh có biểu hiện sốt, phát ban dạng nốt phỏng ở da và niêm mạc. Bệnh thường diễn biến lành tính, tuy nhiên có thể có một số biến chứng như viêm não, viêm phổi... Sau khi mắc bệnh, người bệnh có miễn dịch bền vững.

2. Nguyên nhân: Do virus Varicella Zoster thuộc họ virus Herpes visiridae, trên lâm

sàng có thể gây hai bệnh cảnh khác nhau: Bệnh thủy đậu và Zona.

3. Triệu chứng 3.1. Thời kỳ nung bệnh: từ 10 - 21 ngày, trung bình 14 ngày, hoàn toàn yên lặng. 3.2. Thời kỳ khởi phát: trong vòng 24 - 48h. - Sốt nhẹ 38 - 38,5oC, đôi khi sốt cao 39 - 40oC. - Một số trường hợp có nổi ban (ban dạng tinh hồng nhiệt thoáng qua). - Mệt mỏi. 3.3. Thời toàn phát - Sốt nhẹ 37,5 - 38oC. - Biểu hiện đặc trưng của thời kỳ này là nổi nốt phỏng: + Thoạt đầu nốt phỏng màu hồng, sau nổi gồ trên da, ngứa. • Trong vòng 24h, nốt phỏng nước trong, rất nông, xung quanh nốt phỏng có đường

viền da mảnh, màu đỏ.

• Sau 48h, nốt phỏng khô lại: chất dịch bên trong nốt phỏng trở nên có màu đục, vùng trung tâm nốt phỏng thu nhỏ lại và khô lại, sờ vào nốt phỏng vẫn mềm (khác với đậu mùa sờ vào nốt phỏng thấy cứng).

• Các tổn thương thường rất ngứa. Người bệnh thường ngứa gãi làm vỡ các nốt

phỏng.

+ Vị trí nốt phỏng: Rải rác khắp nơi, hay gặp nhất ở mặt, ngực, trên da đầu, chân tóc.

Đôi khi ở niêm mạc như ở trong má, vòm họng.

+ Các nốt phỏng tồn tại cùng thời gian với nhiều lứa tuổi khác nhau. - Hạch cổ thường nhỏ. 3.4. Thời kỳ hồi phục - Các nốt phỏng tồn tại khoảng 4 ngày, sau đó vảy vàng xuất hiện, khoảng ngày thứ

10 trở đi bắt đầu bong vảy, thường không để lại sẹo.

583

- Thủy đậu ở các cơ địa đặc biệt - Thủy đậu ở người suy giảm miễn dịch + Người bị giảm miễn dịch tế bào như leucemie, lymphoma, điều trị corticoides. + Tình trạng nhiễm trùng nặng, các nốt phỏng thường hoại tử và chảy máu. + Có thể có tổn thương khu trú ở các tạng như phổi, gan, thần kinh. + Thường gây tử vong. - Thủy đậu bẩm sinh. + Phụ nữ có thai mắc thủy đậu khoảng 5 ngày trước và sau khi đẻ sẽ gây thủy đậu bẩm sinh do giai đoạn này virus nhiễm vào máu, với các biểu hiện ở phế quản phổi, loét đường tiêu hóa, viêm não màng não, viêm gan, thường tiến triển dẫn đến tử vong.

+ Phụ nữ có thai mắc thủy đậu trong 3 tháng đầu sẽ gây bệnh lý đối với phôi thai như mất một hoặc nhiều chi, viêm hắc võng mạc, đục thủy tinh thể và các tổn thương da để lại sẹo.

4. Cận lâm sàng - Phết tế bào Tzanck: Lấy dịch từ mụn nước để tìm virus. - Nuôi cấy virus: Lấy dịch từ mụn nước để nuôi cấy virus. - Xét nghiệm máu: Đo kháng thể chống virus varicella-zoster. - PCR: Phản ứng chuỗi polymerase để phát hiện vật liệu di truyền của virus. 5. Chẩn đoán Dựa vào các yếu tố - Dịch tễ: đang có nhiều người sốt - Lâm sàng: + Sốt nhẹ, mệt mỏi, đau đầu, chán ăn, đau họng. + Xuất hiện các nốt ban đỏ nhỏ, tròn, màu hồng, ngứa, thường xuất hiện ở mặt, da

đầu, rồi lan ra toàn thân. Các nốt ban này tiến triển qua các giai đoạn:

+ Mụn nước: Nốt ban đỏ phát triển thành mụn nước, chứa dịch trong, gây ngứa dữ

dội.

+ Mài vảy: Mụn nước vỡ, đóng vảy. 6. Biến chứng - Biến chứng hệ thần kinh: Viêm não, viêm màng não - Viêm phổi - Viêm da bội nhiễm 7. Điều trị - Điều trị triệu chứng - Chăm sóc dinh dưỡng và phòng bội nhiễm - Điều trị bằng acyclovir khi có chỉ định - Điều trị kháng sinh khi người bệnh thủy đậu có biến chứng bội nhiễm tổn thương da

hoặc bội nhiễm tại các cơ quan khác.

- Hạ sốt. - Kháng histamin 8. Chăm sóc điều dưỡng

584

- Duy trì thân nhiệt trong giới hạn bình thường. - Chăm sóc các tổn thương da, vệ sinh sạch sẽ ngừa bội nhiễm. - Theo dõi tri giác, dấu hiệu sinh tồn. - Hỗ trợ hô hấp (nếu cần). - Thực hiện y lệnh đầy đủ, chính xác, kịp thời. - Phụ giúp Bác sỹ thực hiện thủ thuật nếu có. - Theo dõi phát hiện và xử trí kịp thời các biến chứng nếu có. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1 Chăm sóc cơ bản ₋ Tinh thần: + Động viên tinh thần người bệnh. + Tạo môi trường nghỉ ngơi yên tĩnh, tránh tiếp xúc với người lạ để không làm bệnh

nặng hơn hoặc lây lan.

₋ Vệ sinh: Giữ vệ sinh cá nhân sạch sẽ, vệ sinh mũi họng hàng ngày bằng nước muối sinh lý, cắt móng tay. Thay quần áo và tắm rửa hằng ngày bằng nước ấm sạch. Tránh gãi làm vỡ các nốt phỏng vì dễ gây bội nhiễm và tạo sẹo, gây mất thẩm mỹ, nếu đã vỡ dùng dung dịch xanh methylene bôi lên.

₋ Vận động - Phục hồi chức năng: + Khuyến khích nghỉ ngơi tuyệt đối trong giai đoạn cấp tính (sốt, mọc mụn nước). + Khi hết sốt, người bệnh có thể vận động nhẹ trong phòng, giúp cơ thể phục hồi

nhanh hơn.

+ Tránh vận động mạnh gây vỡ bóng nước hoặc làm bệnh nặng thêm. ₋ Chế độ dinh dưỡng: + Ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, dễ tiêu, chia nhiều bữa nhỏ: cháo, súp, canh, hoa quả

mềm.

+ Uống nhiều nước: nước lọc, nước ép hoa quả để bù nước, giúp hạ sốt và giảm khô

họng.

+ Tránh các thức ăn cay nóng, dầu mỡ, đồ ăn cứng dễ gây tổn thương niêm mạc họng

nếu có loét miệng. 9.2 Phòng bệnh ₋ Bệnh lây qua đường hô hấp nên hạn chế tiếp xúc với người bệnh, đeo khẩu trang

khi tiếp xúc, cách ly người bệnh cho nằm phòng riêng thoáng mát 7 đến 10 ngày.

₋ Người nhà nên tăng cường sức đề kháng bằng cách uống vitamin C, nước cam

chanh.

₋ Sử dụng vật dụng sinh hoạt riêng. ₋ Tiêm phòng văc xin nếu chưa mắc bệnh, trước khi có dự đinh có thai. Vaccine chống thuỷ đậu có hiệu quả cao và lâu dài, giúp cơ thể tạo kháng thể chống lại virus thủy đậu, được áp dụng đối với các đối tượng sau:

+ Tất cả trẻ em từ 12-18 tháng tuổi được tiêm 1 lần. + Trẻ em từ 19 tháng tuổi đến 13 tuổi chưa từng bị thuỷ đậu lần nào cũng tiêm 1 lần.

585

+ Trẻ em trên 13 tuổi và người lớn chưa từng bị thủy đậu lần nào thì nên tiêm 2 lần,

nhắc lại cách nhau từ 4-8 tuần.

₋ Hiệu quả bảo vệ của văc xin thủy đậu có tác dụng lâu bền. ₋ Nếu đã được chủng ngừa văc xin thủy đậu thì đại đa số từ 80-90% có khả năng

phòng bệnh tuyệt đối.

₋ Tuy nhiên, cũng còn khoảng 10% còn lại là có thể bị thủy đậu sau khi tiêm chủng, nhưng các trường hợp này cũng chỉ bị nhẹ, với rất ít nốt đậu, khoảng dưới 50 nốt, và thường là không bị biến chứng.

₋ Thời gian ủ bệnh của thuỷ đậu là từ 1-2 tuần sau khi tiếp xúc với người bệnh, do đó, nếu một người chưa được tiêm phòng vaccine thuỷ đậu mà có tiếp xúc với người bệnh thuỷ đậu, trong vòng 3 ngày ta có thể tiêm ngừa thì văc xin có thể phát huy tác dụng bảo vệ ngay sau đó giúp phòng ngừa thủy đậu.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây bệnh thủy đậu 2. Triệu chứng nhận biết bệnh thủy đậu 3. Cách chăm sóc và phòng bệnh thủy đậu Tài liệu tham khảo

1. Trường Đại học y Hà Nội – Bộ môn nhiễm (2011), Bài giảng Bệnh truyền nhiễm

dành cho đối tượng sinh viên đa khoa, Nhà xuất bản Y học Hà Nội.

2. Trường Đại học y khoa Phạm Ngọc Thạch - Khoa Điều dưỡng (2013), Kỹ thuật y học

Bộ môn Điều dưỡng lâm sàng, nhà xuất bản Y học Chi nhánh Thành phố Hồ CHí Minh.

586

Chương XII Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe Ung bướu

587

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH UNG THƯ TIỀN LIỆT TUYẾN

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà biết được: 1. Nguyên nhân gây ung thư tiền liệt tuyến 2. Triệu chứng của bệnh 3. Chế độ dinh dưỡng 4. Cách phòng bệnh. II. Nội dung 1. Đại cương Ung thư Tiền liệt tuyến (TLT) là bệnh ác tính thường gặp hàng đầu ở Nam giới Hoa kỳ, xuất độ 124,8/100.000 nam. Năm 2008 có khoảng 186.320 trường hợp bệnh mới và đây là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ 2 sau ung thư phổi.

Tại Việt Nam, theo ghi nhận ung thư quần thể năm 2002, có 756 ca ung thư TLT mới. 505 số trường hợp có tuổi vào lúc chẩn đoán là 70, nhưng ngày nay nhờ việc tầm soát, đã phát hiện bệnh ở đàn ông tuổi ngày càng trẻ hơn.

Mặc dù tầm soát ung thư tiền liệt tuyến dựa vào thăm trực tràng và xét nghiệm PSA nhằm phát hiện sớm ung thư tiền liệt tuyến. Tuy nhiên tỷ lệ ung thư tiền liệt tuyến giai đoạn muộn vẫn cao, đặc biệt ở các nước đang phát triển.

2. Nguyên nhân Hiện nay, nguyên nhân gây ung thư tiền liệt tuyến vẫn chưa được làm rõ. Tuy nhiên, bệnh đã được chứng minh là có mối quan hệ mật thiết với một số yếu tố như sau, bao gồm:

- Tuổi tác: Càng lớn tuổi, đàn ông càng dễ bị ung thư tuyến tiền liệt. Dưới 54 tuổi chỉ

có 10% trường hợp phát hiện bệnh nhưng con số đã tăng đến 65% ở độ tuổi từ 55-74.

- Chủng tộc: Nguy cơ người da màu bị ung thư tuyến tiền liệt cao hơn nhóm da trắng ở

cùng độ tuổi. Người châu Á, tỷ lệ mắc bệnh thấp hơn người da đen và da trắng.

- Tiền sử bệnh trong gia đình: Các trường hợp có bố hoặc anh em trai có tiền sử mắc bệnh thì nguy cơ mắc bệnh lên đến 2 – 3 lần. Tăng sản trong lớp biểu mô tuyến tiền liệt (PIN). PIN liên quan đến nguy cơ mắc ung thư, 25,8% ÷ 51% PIN biệt hoá cao phát triển thành ung thư tuyến tiền liệt.

- Một số yếu tố khác: Hiện nay, các nghiên cứu đã làm sáng tỏ nhiều vấn đề về sinh bệnh học. Trong đó có nguyên nhân liên quan đến một số gene trong quá trình phát sinh và phát triển của tế bào ung thư và các yếu tố nguy cơ như môi trường, tiếp xúc với hóa chất, chế độ dinh dưỡng (ăn nhiều thịt đỏ, ăn ít rau), bèo phì, hút thuốc, mắc bệnh lây qua đường tình dục, viêm tuyến tiền liệt, thắt ống dẫn tinh.

3. Triệu chứng 3.1. Triệu chứng cơ năng - Triệu chứng tiết niệu sinh dục: đái khó, đái buốt, đái rắt, đái ngắt quãng, đái máu, đôi

khi có bí đái...Có khi bệnh nhân đau khi xuất tinh.

588

- Hiếm gặp hơn có thể có triệu chứng chèn ép gây tắc ở trực tràng hoặc cương đau

dương vật.

- Các biểu hiện của di căn: đau xương, gãy xương bệnh lý do di căn xương, đau ngực khó thở do di căn phổi. Yếu liệt 2 chi dưới, liệt nửa người do u di căn đốt sống chèn ép tủy sống.

- Triệu chứng toàn thân: mệt mỏi, gầy sút cân, thiếu máu, đông máu rải rác lòng mạch. 3.2. Triệu chứng thực thể Thăm trực tràng: phát hiện khối u, đánh giá tiền liệt tuyến về kích thước, mật độ, mức độ xâm lấn xung quanh, đặc điểm của rãnh giữa, tình trạng của thành trực tràng, sự hẹp của lòng trực tràng. 4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm máu PSA:Xét nghiệm PSA (prostate specific antigen) dùng để định lượng nồng độ kháng nguyên đặc hiệu của tuyến tiền liệt trong máu. Bình thường, giá trị PSA dưới 4ng/mL và tỷ lệ PSA tự do so với PSA toàn thể trên 20%. Nếu PSA tăng cao trên 4ng/mL và tỷ lệ PSA tự do/tổng thể dưới 15%, nguy cơ mắc bệnh là rất cao.

- Sinh thiết: Khi khám tuyến tiền liệt có dấu hiệu bất thường, bệnh nhân sẽ được sinh thiết tuyến tiền liệt để tìm tế bào ung thư và đánh giá mức độ ác tính của khối u. Sinh thiết có thể thực hiện với gây tê tại chỗ.

- Chẩn đoán hình ảnh: + Siêu âm ổ bụng: phát hiện tổn thương di căn các tạng trong ổ bụng, di căn hạch ổ

bụng.

+ Siêu âm nội soi qua trực tràng. + Chụp CT-scaner. + Chụp MRI. + Xạ hình xương. + Chụp PET/CT: đánh giá tổn thương di căn xa, đánh giá hiệu quả các phương pháp

điều trị.

+ Xét nghiệm mô bệnh học: tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán ung thư tiền liệt tuyến. 5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán phân biệt. - Viêm tiền liệt tuyến. - Phì đại tiền liệt tuyến. 5.2. Chẩn đoán giai đoạn bệnh - Giai đoạn I: Tế bào ung thư khu trú tại tuyến tiền liệt. Giai đoạn này kích thước tiền liệt tuyến không to hơn so với kích thước bình thường, thăm khám trực tràng không phát hiện được. Ung thư gần như chỉ phát hiện khi thấy PSA tăng và làm sinh thiết tuyến tiền liệt.

- Giai đoạn II: Tế bào ung thư bắt đầu phát triển nhưng chưa phá vỡ vỏ bọc của tuyến. Kích thước tuyến tiền liệt phình lớn. Giai đoạn này có thể phát hiện bằng phương pháp thăm khám trực tràng và thực hiện các xét nghiệm PSA.

589

- Giai đoạn III: Tế bào ung thư đã phá vỡ vỏ bọc của tuyến tiền liệt, di căn sang các cơ

quan bên cạnh như trực tràng, bàng quang, túi tinh, cơ thắt niệu đạo.

- Giai đoạn IV: Tế bào ung thư di căn sang hạch bạch huyết và các cơ quan ở xa khác

như xương, gan, phổi…

6. Biến chứng - Hẹp niệu đạo, hẹp cổ bàng quang. - Rối loạn triệu chứng tiểu tiện. - Tiểu không kiểm soát hoàn toàn, rối loạn cương. - Di căn xương. - Di căn phổi. 7. Phương pháp điều trị - Phẫu thuật cắt tuyến tiền liệt tận gốc: + Phương pháp điều trị này chỉ định cho những trường hợp ung thư giai đoạn sớm 1 hoặc 2, và ước lượng bệnh nhân có thể sống trên 10 năm. Tế bào ung thư còn khu trú chưa phá vỡ vỏ bao của tuyến, phẫu thuật có thể lấy hết được đến ranh giới an toàn (bờ phẫu thuật không còn mô ung thư) thì khả năng tái phát ở thời điểm 5 năm sau mổ khoảng dưới 10%.

+ Phẫu thuật cắt tuyến tiền liệt tận gốc có thể thực hiện bằng phẫu thuật nội soi hoặc phẫu thuật mở vùng dưới rốn. Bác sĩ sẽ cắt hết toàn bộ tuyến tiền liệt, túi tinh và mô quanh tuyến tiền liệt ra ngoài.

- Đốt tuyến tiền liệt với siêu âm hội tụ (HIFU). - Điều trị nội tiết: nhằm làm giảm nội tiết tố nam trong máu. - Xạ trị. - Điều trị hóa chất. - Điều trị tổn thương di căn xương. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh. - Giảm đau cho người bệnh. - Phụ bác sỹ thực hiện thủ thuật (nếu có). - Động viên, trấn an người bệnh an tâm điều trị. - Theo dõi đề phòng các biến chứng. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: Đối với thân nhân và người chăm sóc cho người bệnh: + Cần động viên an ủi người bệnh để họ không chán nản, bỏ dở điều trị. + Giúp đỡ họ điều trị nghiêm túc: đi điều trị đúng hẹn uống thuốc đầy đủ. + Chia sẻ, hiểu và thông cảm với người bệnh khi họ có những khó khăn. + Không khí gia đình vui vẻ đầm ấm. + Tạo điều kiện cho người bệnh nghỉ ngơi: Phòng nghỉ thoáng, yên tĩnh, sạch đẹp. - Vệ sinh: Vệ sinh răng miệng, tắm rửa thay quần áo sạch sẽ hàng ngày. - Vận động – Phục hồi chức năng:

590

+ Xoa bóp, mát sa, hướng dẫn luyện tập nhẹ nhàng. + Đi bộ mỗi ngày,cần đi bộ 1 tiếng/ngày rất tốt cho sức khỏe người bệnh. + Cho người bệnh tắm nắng: Bệnh nhân cần nhận đủ ánh sáng mặt trời mỗi ngày (vào sáng sớm là tốt nhất) đảm bảo người bệnh nhận đủ 600IU vitamin D mỗi ngày và 1200mg.

- Chế độ dinh dưỡng: + Tuy ung thư tuyến tiền liệt không thể chữa khỏi bằng dinh dưỡng nhưng một chế độ ăn ít thịt đỏ (bò, heo, dê…), ít mỡ động vật và nhiều rau xanh cùng trái cây có thể giúp làm chậm quá trình tiến triển của ung thư. Bên cạnh đó, chế độ dinh dưỡng này còn góp phần giảm sự phát triển của khối u ở tuyến tiền liệt cũng như nguy cơ tái phát bệnh sau điều trị.

+ Chế độ ăn tăng lượng cá tươi bởi cá có chứa acid béo alpha omega-3 rất tốt. Các loại

cá giàu acid béo như cá hồi, cá mòi, cá thu… bệnh nhân nên ăn ít nhất 2-3 lần/ tuần.

+ Tăng lượng trái cây giàu vitamin, khoáng chất và các phytochemical chống ung thư khác. Tăng lượng rau họ cải: súp lơ, bắp cải, cải xoăn, cải ngọt, trái cây tươi các loại. Tối thiểu ăn nửa bát rau mỗi bữa, hoa quả vào các bữa phụ.

+ Các nhóm thực phẩm giàu chất xơ khác như ngũ cốc nguyên cám (yến mạch, lúa mạch…) và các loại đậu hạt sẽ làm chậm sự phát triển của ung thư tuyến tiền liệt cùng tỷ lệ tử vong do bệnh. Hạn chế các loại hạt giàu chất béo như đậu phộng, mắc ca.

+ Tăng cường vitamin C trong tự nhiên như: cam, quýt, dưa, ớt nghọt, xoài… + Thực phẩm nên tránh-hạn chế sử dụng: • Giảm mỡ động vật. • Tránh các acid béo: vì nó thúc đẩy sự phát triển ung thư tuyến tiền liệt. • Sữa và các chế phẩm từ sữa người bệnh cũng ko nên sử dụng: kể cả sữa ít béo hay

nguyên kem. • Tránh đồ ăn thức uống có chứa nhiều đường đặc biệt là đường đơn như bánh kẹo,

bánh qui, nước ngọt.

• Các loại thực phẩm bảo quản, chứa nhiều muối cũng không nên ăn vì kích thích sự

phát triển của ung thư. 9.2. Phòng ngừa - Xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh ít thịt đỏ và bổ sung nhiều chất xơ. - Kiểm tra sức khỏe định kì để tầm soát nguy cơ ung thư, đặc biệt thông qua xét

nghiệm PSA để phát hiện sớm bệnh ở giai đoạn đầu khi hầu như triệu chứng là chưa có.

- Vận động, thể dục thể thao hợp lý. - Có một chế độ sinh hoạt khoa học và đều đặn. - Sau điều trị cần tái khám lần đầu tiên vào 4-6 tuần, sau đó tái khám mỗi 3 tháng trong 2 năm đầu tiên, 6 tháng trong 3 năm tiếp theo. Sau 5 năm, bệnh nhân cần theo dõi hàng năm.

591

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây bệnh ung thư tiền liệt tuyến? 2. Dấu hiệu của ung thư tiền liệt tuyến? 3. Chế độ ăn của bệnh ung thư tiền liệt tuyến? 4. Cách phòng bệnh ung thư tiền liệt tuyến? Tài liệu tham khảo 1. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị ung thư tuyến tiền liệt – Bộ y tế (2020) ban hành

theo quyết định số 3130/QĐ-BYT ngày 17/07/2020.

2. PGS.TS.BS Nguyễn tuấn vinh (2021), Tổng quan điều trị ung thư tuyến tiền liệt,

Bệnh viện bình dân.

3. Đỗ anh Tú, Nguyễn Đình Lợi (2023), Thời gian sống còn toàn bộ của bệnh nhân

ung thư tuyến tiền liệt giai đoạn di căn, Tạp chí y học Việt Nam.

592

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH UNG THƯ XƯƠNG

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây bệnh ung thư xương. 2. Triệu chứng của bệnh ung thư xương. 3. Chế độ dinh dưỡng, luyện tập trong quá trình điều trị bệnh ung thư xương. 4. Cách phòng bệnh ung thư xương. II. Nội dung 1. Đại cương Ung thư xương bao gồm 2 loại nguyên phát và thứ phát. Bệnh thường gặp ở trẻ em và thanh thiếu niên. Ở Việt Nam, tỷ lệ mắc chiếm 0,8-1,5%. Bệnh có các thể chính: ung thư xương (osteosarcoma), u tế bào khổng lồ ác tính.

2. Nguyên nhân gây ung thư xương Nguyên nhân gây ung thư xương bao gồm các tác nhân bên trong và tác nhân bên

ngoài.

- Tác nhân bên trong: + Rối loạn di truyền là tác nhân bên trong, liên quan đến quá trình phân bào có gen biến dị. Điều đó giải thích tại sao ung thư xương xuất hiện chủ yếu ở người trẻ 12 – 20 tuổi. Bởi đây là độ tuổi xương phát triển mạnh.

+ Ung thư liên bào võng mạc mắt là bệnh ung thư di truyền có thể kèm theo ung thư

xương.

+ Rối loạn gen P53, một gen ức chế ung thư làm mất khả năng kiểm soát các gen biến dị. Hậu quả là các tế bào dị sản nặng, phân bào nhiều lần rồi biến dạng thành tế bào ung thư.

+ Một số bệnh lành tính của xương có thể chuyển dạng thành ung thư xương. Ví dụ như chồi xương sụn, quá phát bản sụn đầu xương dài, bệnh Paget của xương, loạn sản xơ. + Những người có tiền sử sarcoma trong gia đình (ví dụ như hội chứng Li-Fraumeni)

cũng có nguy cơ cao mắc bệnh xương khớp.

- Tác nhân bên ngoài: Một số yếu tố bên ngoài làm tăng nguy cơ mắc ung thư xương

như:

+ Xạ trị thời niên thiếu có thể xuất hiện ung thư xương ngoài 40 tuổi. Những người đã được xạ trị (thường là để điều trị một loại ung thư khác) có nguy cơ phát triển ung thư xương ở khu vực được điều trị. Nguy cơ này cao hơn ở những người được điều trị khi còn trẻ (đặc biệt là khi còn nhỏ) và những người được điều trị bằng liều lượng phóng xạ cao hơn.

+ Đôi khi ung thư xuất hiện một thời gian ngắn sau khi bị va đập hoặc gãy xương. Có thể chấn thương làm bong màng xương, khởi động tế bào xương quá sản. Tuy nhiên, chưa khẳng định được chân thương là nguyên nhân gây ra ung thư xương hay chỉ là trùng hợp ngẫu nhiên.

593

3. Triệu chứng 3.1. Triệu chứng cơ năng - Đau: chiếm 85%-95% các trường hợp. - Tự sờ thấy khối u, giai đoạn muộn khối u to làm biến dạng chi. - Có thể gãy xương bệnh lý do va chạm hoặc tiến triển tự nhiên của bệnh. - Hạn chế vận động. - Các triệu chứng của di căn xa: tùy theo vị trí và mức độ di căn mà có biểu hiện khác

nhau như khó thở, ho, đau ngực (di căn phổi); đau đầu, nôn, yếu nửa người (di căn não).

3.2. Triệu chứng thực thể - Sờ thấy khối u, giai đoạn muộn khối u to làm biến dạng chi - Đoạn chi bị gập góc lệch trục: trường hợp gãy xương bệnh lý. - Các tổn thương phần mềm: teo cơ, sưng nề. - Liệt chi với các mức độ khác nhau. 4. Cận lâm sàng 4.1. Chẩn đoán hình ảnh - Chụp X-quang thường quy: u có hình ảnh tạo xương, tiêu xương hoặc hỗn hợp, hình

có cháy, bong màng xương, xâm lấn tổ chức phần mềm xung quanh.

- Chụp CT-scanner: hình ảnh u phá hủy xương hoặc đặc xương, xâm lấn tổ chức xung

quanh.

- MRI: đánh giá chính xác xâm lấn các u vào tổ chức phần mềm, mạch máu thần

kinh.

4.2. Y học hạt nhân - Xạ hình xương toàn thân bằng máy SPECT: phát hiện tổn thương xương tại vị trí u

và di căn xương vị trí khác.

- Xạ hình thận: ung thư xương giai đoạn muộn. - Chụp PET/CT: xác định chính xác được tổn thương xương tại chỗ, toàn bộ hệ thống

xương và các di căn xa như Phổi, Gan.

4.3. Sinh thiết: Sinh thiết mở hoặc sinh thiết kim dưới hướng dẫn của siêu âm hoặc

CT: giúp chẩn đoán xác định mô bệnh học trước điều trị.

5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định

Dựa vào lâm sàng, cận lâm sàng trong đó mô bệnh học đóng vai trò quyết định chẩn

đoán. 5.2. Chẩn đoán phân biệt - Với các khối u lành tính: chồi xương, u tế bào khổng lồ, lao xương. - Với các khối u phần mềm xung quanh xâm lấn xương: sarcom bao hoạt dịch,

sarcom cơ vân, u thần kinh ngoài vi ác tính.

- Các ung thư di căn vào xương. - Các tổn thương không phải u: lao xương, viêm xương. 5.3. Chẩn đoán giai đoạn - Giai đoạn I: Không lây lan từ xương.

594

- Giai đoạn II: Chưa lây lan nhưng có thể xâm lấn, khiến nó trở thành mối đe dọa đối

với các mô khác.

- Giai đoạn III: Khối u đã di căn đến một hoặc nhiều vùng của xương và xâm lấn. - Giai đoạn IV: Khối u đã lan đến các mô xung quang xương và đến các cơ quan khác

như phổi hoặc não. Đây được xem như là giai đoạncuối của ung thư xương.

6. Biến chứng - Teo cơ. - Liệt chi. - Di căn phổi. - Di căn não. 7. Phương pháp điều trị

Việc điều trị ung thư xương tùy thuộc vào loại ung thư xương bệnh nhân mắc phải

và mức

độ lan rộng của nó. Các phương pháp điều trị ung thư xương bao gồm:

- Phẫu thuật: Nguyên tắc của phẫu thuật là lấy hết phần tổn thương ung thư và lấy rộng tổ chức cân cơ bị ung thư xâm lấn. Thông thường có thể tái tạo hoặc thay thế phần xương đã bị cắt bỏ, đôi khi cần phải cắt cụt chi trong trường hợp không thể bảo tồn.

- Hóa trị: Điều trị bằng hóa chất ngày càng rộng rãi trong ung thư nguyên phát ở xương. Hóa trị giết chết các tế bào ung thư thế nhưng nó cũng làm hỏng một số tế bào bình thường, điều này có thể dẫn đến các tác dụng phụ (buồn nôn, rụng tóc, tiêu chảy…). - Xạ trị: Hầu hết ung thư xương không đáp ứng với xạ trị, tuy nhiên sarcoma Ewing (một loại ung thư xương hiếm gặp) tương đối nhạy cảm với xạ trị. Xạ trị dùng để bổ trợ sau phẫu thuật cho những bệnh nhân có nguy cơ cao, diện cắt tiếp cận.

- Điều trị triệu chứng: Giảm đau, liệu pháp vận động, xạ trị chống đau, phẫu thuật

hoặc xạ trị nếu có nguy cơ gãy xương cao.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh. - Giảm đau cho người bệnh. - Động viên, trấn an người bệnh an tâm điều trị. - Theo dõi đề phòng các biến chứng. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần:

Đối với thân nhân và người chăm sóc cho người bệnh:

+ Cần động viên an ủi người bệnh để họ không chán nản, bỏ dở điều trị. + Giúp đỡ họ điều trị nghiêm túc: đi điều trị đúng hẹn uống thuốc đầy đủ. + Chia sẻ, hiểu và thông cảm với người bệnh khi họ có những khó khăn. + Không khí gia đình vui vẻ đầm ấm. + Tạo điều kiện cho họ nghỉ ngơi: Phòng nghỉ thoáng, yên tĩnh, sạch đẹp. - Vệ sinh: tắm rửa, lau ngườibằng nước ấm, thay quần áo sạch hàng ngày. - Tập vận động: Xoa bóp, mát sa, hướng dẫn luyện tập nhẹ nhàng.

595

- Chế độ dinh dưỡng: + Bổ sung canxi, magie trong chế độ ăn hằng ngày. + Giảm đồ ăn nhiều chất béo, dầu mỡ. + Tăng cường rau xanh, trái cây và các thực phẩm giàu acid béo Omega-3 thay thịt đỏ

và thịt nạc…

9.2. Phòng bệnh - Hấp thụ vitamin D bằng cách phơi nắng vào sáng sớm giúp giảm nguy cơ ung thư

xương.

- Hạn chế tiếp xúc với không khí ô nhiễm và tia UV. - Nếu gia đình có người mắc bệnh ung thư xương, cần lưu ý các dấu hiệu bất thường

đồng thời khám sức khỏe định kỳ để phát hiện những dấu hiệu sớm của ung thư xương.

- Tránh tiếp xúc với hóa trị, xạ trị. Người còn trẻ tiếp xúc với hóa trị, xạ trị khi còn trẻ

sẽ tăng nguy cơ mắc bệnh ung thư xương.

- Duy trì lối sống khỏe mạnh, tránh xa các chất kích thích (rượu bia, thuốc lá…), tập

luyện thể dục thể thao thường xuyên để tăng cường sức khỏe, tăng sức đề kháng.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây bệnh ung thư xương? 2. Dấu hiệu của ung thư xương? 3. Cách phòng bệnh ung thư xương? Tài liệu tham khảo Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Ung thư xương: Nguyên nhân, dấu hiệu, điều trị và cách

phòng ngừa https://tamanhhospital.vn/benh/ung-thu-xuong/

596

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH UNG THƯ THANH QUẢN HẠ HỌNG

I. Mục tiêu Giúp người bệnh, người chăm sóc người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây bệnh 2. Triệu chứng của bệnh 3. Chế độ dinh dưỡng, luyện tập trong quá trình điều trị 4. Cách phòng bệnh. II. Nội dung 1. Đại cương Ung thư thanh quản hạ họng là tổn thương ác tính tế bào niêm mạc che phủ vùng thanh quản – hạ họng. Ung thư thanh quản gồm: ung thư xoang lê, sau sụn nhẫn và ung thư thành họng.

Ung thư thanh quản hạ họng là bệnh khá phổ biến, chiếm 20-25% các ung thư vùng

đầu cổ và khoảng 2-3% các bệnh ung thư.

2. Nguyên nhân Bệnh chủ yếu gặp ở nam giới (90%) và có liên quan nhiều đến vấn đề nghiện rượu,

hút thuốc lá, hít nhiều các khí thải độc hại…

Nguyên nhân ung thư hạ họng chưa được xác định rõ ràng. Một số yếu tố nguy cơ

liên quan đến ung thư hạ họng bao gồm:

- Hút thuốc lá: mức độ hút thuốc lá tỷ lệ thuận với tỷ lệ mắc ung thư vùng hạ họng. - Nghiện rượu: uống rượu kéo dài gây các kích thích tại chỗ vùng niêm mạc họng.

Hút thuốc lá và nghiện rượu là hai yếu tố nguy cơ chính của ung thư hạ họng.

- Vệ sinh răng miệng kém: vệ sinh răng miệng kém làm các vi khuẩn hội sinh phát triển mạnh gây nên các viêm nhiễm mãn tính vùng họng, kích thích viêm kéo dài là yếu tố thuận lợi của ung thư hạ họng.

- Virus HPV: nhiễm vi rút HPV là yếu tố nguy cơ của ung thư vòm mũi họng trong

đó có ung thư hạ họng.

- Kích thích mạn tính vùng họng do trào ngược dạ dày thực quản cũng là yếu tố nguy

cơ của bệnh.

- Hội chứng Plummer-Vinson: đặc trưng bởi tình trạng khó nuốt, thiếu máu thiếu sắt và lưới thực quản. Bệnh có liên quan đến tăng tỷ lệ ung thư hạ họng ở các phụ nữ không hút thuốc lá vùng Bắc Bắc Âu.

3. Triệu chứng 3.1. Cơ năng - Nuốt: vướng, nghẹn, đau. - Khàn tiếng kéo dài, tăng dần, không khỏi sau điều trị kháng viêm, nặng mất tiếng. - Tiếng nói ông ổng như cộng hưởng “nói qua ống thổi’’. - Khó thở nhẹ- nặng dần, khó thở thì thở vào.

597

- Nổi hạch cổ cùng bên tổn thương. Giai đoạn muộn lan sang cả hai bên. Gặp nhiều

hạch cổ giữa và dưới, hạch rắn chắc, lúc sớm còn di động sau hạch cố định. - Giai đoạn muộn thấy vùng sụn giáp to chắc, nổi gồ như sờ vào mai rùa. - Ho máu, nôn máu. - Suy kiệt, gầy sút cân, thiếu máu, da xanh tái. - Yếu, liệt, hôn mê, tăng áp lực nội sọ (buồn nôn, nôn, đau đầu) do tổn thương di căn

não.

- Đau ngực, khó thở, suy hô hấp do tổn thương di căn phổi, hạch trung thất. - Vàng da, đau tức hạ sườn phải…do tổn thương di căn gan. - Đau vùng xương bị di căn. 3.2. Thực thể - Nội soi thanh quản hạ họng: quan sát thấy: + Ung thư thanh quản: u sùi dây thanh, băng thanh thất, buồng morgaghi, đôi khi thấy

u sùi ở phía dưới dây thanh (ung thư hạ thanh môn).

+ Ung thư hạ họng: hay gặp u vùng xoang lê, sụn phễu… - Hệ hạch cổ: nối nhiều hạch cổ tạo thành các khối lớn một hoặc hai bên cổ, rắn chắc,

cố định, chèn ép các dây thần kinh gây đau.

4. Cận lâm sàng - Sinh thiết tổn thương u thanh quản hạ họng, hạch cổ để chẩn đoán mô bệnh học. - Xét nghiệm công thức máu, đông máu, sinh hóa máu đánh giá tình trạng thiếu máu,

chức năng gan - thận.

- Nội soi thực quản - dạ dày tá tràng: tìm tổn thương di căn vì rất nhiều trường hợp ung thư thanh quản hạ họng có tổn thương tại thực quản bởi các tế bào ung thư theo đường ăn rơi xuống thực quản và dạ dày.

- Siêu âm ổ bụng, chụp X quang, chụp cắt lớp vi tính, cộng hưởng từ, SPECT,

SPECT/CT, xạ hình xương, xạ hình thận, xạ hình khối u…, PET/CT.

- Chụp CT-Scan và MRI vùng cổ - thanh quản: đánh giá mức độ xâm lấn của tổn thương vào tổ chức phần mền xung quanh, u xâm lấn đến vùng nào thanh quản, đã gây chít hẹp thanh quản chưa cũng như tiên lượng khả năng mở khí quản, đã gây chít hẹp thanh quản chưa cũng như tiên lượng khả năng mở khí quản trong trường hợp bệnh nhân khó thở, các hạch cổ di căn.

- Siêu âm vùng cổ tìm hạch, siêu âm ổ bụng tìm di căn, Chụp phổi thẳng tìm di căn. 5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định Dựa vào các triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng, trong đó xét nghiệm mô bệnh học

là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán xác định.

5.2. Chẩn đoán giai đoạn bệnh - Giai đoạn 0: Ở giai đoạn này thì các tế bào ung thư chỉ được tìm thấy tại thanh quản và chưa lây sang các bộ phận khác. Nếu phát hiện ở giai đoạn này bệnh có thể điều trị thành công, nếu không được phát hiện sớm và điều trị thì chúng sẽ phát triển thành ung

thư và lan rộng sang các mô bình thường. Hạch vùng của thượng thanh môn, hoặc thanh môn,hạ thanh môn và dây thanh quản thường vẫn đi động bình thường.

598

- Giai đoạn 1: Lúc này khối u đã hình thành và cũng chỉ mới ở thanh quản chưa lây sang các cơ quan khác. Khối u ở vùng của thượng thanh môn, hoặc thanh môn, hạ thanh môn và dây thanh quản thường vẫn di động bình thường.

- Giai đoạn 2: Khối u vẫn chỉ ở thanh quản nhưng đã có sự thay đổi ở các vị trí của

khối u, lúc này dây thanh có thể không di động được nữa.

- Giai đoạn 3: Lúc này khối u đã lan rộng ngoài thanh quản. Có thể lan vào hạch bạch

huyết ở cùng bên cổ.

- Giai đoạn 4: lúc này các khối u đã bắt đầu xâm lấn sang các cơ quan khác, xuất hiện

hạch lan rộng và với kích thước to hơn.

6. Biến chứng - Hạ bạch cầu. - Di căn phổi, não, gan, xương… - Nhiễm trùng lỗ mở khí quản. - Tắc mạch. - Khàn tiếng, mất tiếng. - Nuốt khó. - Hội chứng phù áo khoác. 7. Điều trị Chỉ định điều trị dựa vào giai đoạn bệnh, typ mô bệnh học, thể trạng chung người

bệnh.

Phẫu thuật là phương pháp cơ bản đối với ung thư thanh quản và ung thư hạ họng giai đoạn sớm.Sau phẫu thuật bệnh nhân cần được xạ trị hậu phẫu. Xạ trị kết hợp với hóa chất và một số phương pháp khác có vai trò bổ trợ trong điều trị ung thư thanh quản hạ họng giai đoạn không thể phẫu thuật được.

7.1. Phẫu thuật Phẫu thuật với giai đoạn sớm: tùy vị trí u có thể : cắt dây thanh , cắt thanh quản một

bên, cắt thanh quản toàn bộ và một phần hạ họng…

Đối với ung thư thanh quản hạ họng giai đoạn muộn: mở khí quản cấp cứu hoặc chủ

động khi u chèn ép gây khó thỏe thanh quản độ II-III.

7.2. Xạ trị - Xạ trị cầm máu: xạ trị triệu chứng liều 30-50Gy. - Xạ trị giảm đau trong trường hợp di căn vào xương: áp dụng xạ trị khi tổn thương

khu trú một vài ổ, không áp dụng cho các trường hợp ung thư di căn nhiều ổ.

- Xạ trị trong trường hợp di căn não: + Xạ trị gia tốc toàn não. + Xạ phẫu bằng dao gamma quay. 7.3. Hóa trị Hóa trị trong ung thư thanh quản hạ họng, hóa chất chủ yếu được chỉ định phối hợp

đồng thời với xạ trị nhằm mục đích tăng độ nhạy của tế bào ung thư với tia xạ.

599

8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc. - Giảm đau cho người bệnh. - Động viên, trấn an người bệnh an tâm điều trị. - Theo dõi đề phòng các biến chứng. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Tôn trọng và đáp ứng nhu cầu về mặt tình cảm của bệnh nhân, tuân theo tôn giáo và

những yêu cầu của bệnh nhân.

+ Sau mỗi đợt điều trị bệnh nhân có những phản ứng với hóa chất khiến họ bị rụng tóc, buồn nôn, mệt mỏi, đau nhức cơ thể. Vì vậy rất cần người thân ở bên cạnh để giúp đỡ chăm sóc và phục vụ những nhu cầu hàng ngày trong cuộc sống của họ.

+ Luôn để ý quan tâm kịp thời đến những cảm xúc của của họ.Luôn quan tâm, tạo cho

bệnh nhân tâm lý thỏa mái, loại bỏ những lo lắng, những ý nghĩ tiêu cực của bệnh nhân.

+ Nên tìm những cuốn sách nhẹ nhàng về cuộc sống để bệnh nhân đọc, giúp bệnh

nhân có thêm nhiều động lực để chiến thắng bệnh tật.

- Vệ sinh cá nhân: Vệ sinh cá nhân, tắm rửa, lau người bằng nước ấm, thay quần áo

sạch hàng ngày.

- Tập vận động: Luyện tập thể thao nhẹ nhàng. Tập thể dục đồng thời có thể cải thiện tốt quá trình thay cũ đổi mới của tế bào trong cơ thể, nâng cao sức đề kháng của cơ thể chống lại bệnh tật. Người bị bệnh ung thư tập thể dục nhẹ nhàng, đúng nguyên tắc là tự tạo lại sức khỏe cho mình một cách chậm rãi và tuần tự.

- Chế độ dinh dưỡng: + Bổ sung đầy đủ các chất dinh dưỡng đặc biệt các nguyên tố vi lượng có tác dụng chống ung thư gồm: Selenium (có nhiều trong mè, mạch nha; thịt các loại hải sản, rau cải, măng tây), i-ốt (có nhiều trong hải sản, tảo đỏ, rong biển…), kẽm (có nhiều trong hải sản, các loại sò có hàm lượng cao nhất), molybdanium (các loại đậu có hàm lượng molybdanium cao nhất; rau cải, gan động vật cũng có hàm lượng molybdanium khá cao). + Thực phẩm giàu protein: đậu nành, trứng, cá, thịt gia cầm bỏ da, thịt bò thăn, bào

ngư…

+ Trái cây, rau củ: bơ, chuối, thanh long, bí xanh, bí đỏ, su hào, khoai sọ, khoai lang, rau ngót, rau dền, súp lơ xanh… là nguồn cung cấp vitamin và khoáng chất cần thiết cho cơ thể. Đối với rau củ, người bệnh nên nấu chín trước khi ăn, tốt nhất là chế biến ở dạng súp loãng.

+ Cách bổ sung chất béo: Bệnh nhân ung thư thanh quản có thể bổ sung chất béo từ nguồn thực vật như dầu thực vật, bơ thực vật, bơ Mayonnaise, kem và kem sữa chua. Lưu ý không cho bệnh nhân ăn nhiều mỡ động vật.

+ Một số loại thực phẩm có thể khiến bệnh nhân ung thư thanh quản tăng cảm giác khó chịu, làm nặng thêm các triệu chứng, gây ảnh hưởng đến sức khỏe và quá trình trị bệnh. Người bệnh nên tránh các nhóm thực phẩm sau:

600

• Đồ ăn cay nóng: Tiêu, tỏi, ớt, mù tạt… • Thực phẩm cứng, giòn: Ngũ cốc giòn, bánh quy giòn, các loại hạt (hạt dưa, hạt

hướng dương…).

• Thực phẩm chế biến sẵn: Chúng thường chứa chất bảo quản, chất chống thiu, chống mốc, chất tạo màu, tạo mùi tổng hợp, đường hóa học, không hề tốt cho người bệnh ung thư.

• Đồ ăn chiên xào, nhiều dầu mỡ. - Hướng dẫn luyện tập nuốt thức ăn: Một số bệnh nhân sau khi phẫu thuật không dám ăn vì sợ sặc. Càng không dám ăn thì càng dễ bị sặc. Nhờ sự tập luyện nuốt thức ăn mà người bệnh sẽ ít bị sặc hơn, sau đó có thể không còn bị sặc nữa. Nếu như lúc đầu luyện nuốt thức ăn mà bị sặc thì có thể ăn theo những cách sau:

+ Dùng tay ấn: Khi nuốt thức ăn thì dùng tay ấn phần da hàm dưới. + Ăn kết hợp: ăn một miếng màn thầu hoặc chuối trước, sau đó sẽ ăn thức ăn. 9.2. Phòng bệnh

Biện pháp để phòng tránh bệnh:

- Biện pháp quan trọng nhất là bỏ rượu và thuốc lá vì đây là hai yếu tố nguy cơ chính. - Bảo hộ lao động trong môi trường hóa chất độc hại - Điều trị dứt điểm các bệnh lý trào ngược dạ dày thực quản - Dinh dưỡng cân đối, tránh suy dinh dưỡng và thiếu vitamin. Hội ung thư Hoa Kỳ nhấn mạnh ăn uống lành mạnh: nhiều rau của quả, hạt ngũ cốc đồng thời hạn chế thịt đỏ, thức ăn đã qua chế biến...

- Vệ sinh răng miệng sạch sẽ, điều trị các bệnh lý vùng mũi họng triệt để. - Khi xuất hiện các triệu chứng khàn tiếng, khó thở, khó nuốt (đặc biệt ở các bệnh

nhân trên 40 tuổi) cần phải đi khám tai mũi họng để phát hiện sớm bệnh.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây bệnh ung thư thanh quản hạ họng? 2. Dấu hiệu của ung thư thanh quản? 3. Chế độ ăn của ung thư thanh quản-hạ họng? 4. Cách phòng bệnh ung thư thanh quản hạ họng? Tài liệu tham khảo 1. Bệnh viện Vinmec, Các giai đạon và sự tiến triển của ung thư hạ họng

https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/cac-giai-doan-va-su-tien-trien-cua-ung-thu-ha- hong-vi

2. Bệnh viện Nguyễn Tri Phương, Chẩn đoán và điều trị ung thư thanh quản - hạ họng

https://bvnguyentriphuong.com.vn/ung-buou/chan-doan-va-dieu-tri-ung-thu-thanh-quan- ha-hong

601

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH UNG THƯ BÀNG QUANG

I. Mục tiêu Giúp người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây bệnh ung thư bàng quang. 2. Triệu chứng của ung thư bàng quang. 3. Chế độ dinh dưỡng, luyện tập trong quá trình điều trị bệnh ung thư bàng quang. 4. Cách phòng bệnh ung thư bàng quang. II. Nội dung 1. Đại cương Ung thư bàng quang (UTBQ) là bệnh lí ác tính thường gặp nhất trong các ung thư đường tiết niệu. Bệnh thường mắc ở độ tuổi 60-70, khoảng 75% trên 65 tuổi, hiếm gặp ở độ tuổi dưới 40, nam cao hơn nữ (gấp khoảng 3 lần).

2. Nguyên nhân - Thuốc lá: Kết quả thống kê cho thấy, thuốc lá là nguyên nhân gây ra nhiều nguy cơ ung thư cho cơ thể, bao gồm cả ung thư bàng quang. Những người hút thuốc có nguy cơ bị ung thư bàng quang cao ít nhất là 3 lần so với người không hút thuốc. Bên cạnh đó, hút thuốc cũng gây ra khoảng một ½ ca ung thư bàng quang ở cả nam và nữ.

- Tiếp xúc với hóa chất nơi làm việc: Một số hóa chất công nghiệp được dùng trong ngành dệt may, sơn, in ấn, cao su… như benzidine và beta-naphthylamine có liên quan đến ung thư bàng quang. Đặc biệt, người hút thuốc lá và tiếp xúc với môi trường làm việc nhiều hóa chất sẽ có nguy cơ ung thư bàng quang rất cao.

- Sử dụng thuốc điều trị liều cao: Theo Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), việc sử dụng các thuốc tiểu đường như pioglitazone (Actos®), thuốc có chứa axit Aristolochic có liên quan đến việc tăng nguy cơ ung thư biểu mô, bao gồm cả ung thư bàng quang.

- Hóa chất trong nước uống: Chất Asen trong nước uống có liên quan đến nguy cơ ung thư bàng quang. Những người lấy nước từ giếng hay từ hệ thống nước công cộng chưa đáp ứng tiêu chuẩn về hàm lượng Asen sẽ rất dễ mắc bệnh.

- Không uống đủ nước: Nước có vai trò đào thải các chất độc hại trong cơ thể ra bên ngoài thông qua tiểu tiện. Vì thế nếu không uống đủ nước, bạn sẽ có nguy cơ đối diện với ung thư bàng quang.

- Bên cạnh các nguyên nhân có thể thay đổi ở trên, ung thư bàng quang còn đến từ những yếu tố không thể thay đổi như chủng tộc, khu vực sinh sống, tuổi tác, giới tính, dị tật bẩm sinh…

3. Triệu chứng 3.1. Triệu chứng cơ năng - Tiểu máu không đau xuất hiện ở khoảng 80% các trường hợp. - Triệu chứng kích thích đường tiết niệu: tiểu rắt, tiểu bí… - Đau bụng, sờ thấy khối vùng hạ vị.

602

- Phù chi dưới - Các triệu chứng toàn thân như gầy sút, xanh, nhợt… - Các triệu chứng của di căn xa: đau xương, ho… 3.2. Triệu chứng thực thể

Khám bụng: xác định các khối bất thường ở bụng, khung chậu.

4. Cận lâm sàng - Siêu âm ổ bụng - Nội soi bàng quang qua niệu đạo dưới gây mê cho phép quan sát tổn thương, mức độ xâm lấn bề mặt và lấy bệnh phẩm giải phẫu bệnh lí. Nếu khối u kích thước nhỏ dưới 2 cm và có xuống, không bấm sinh thiết mà chuyển lấy u nội soi dưới gây mê để đảm bảo diện cắt.

- Chụp CT hoặc MRI: chụp CT ổ bụng và khung chậu cho phép đánh giá mức độ lan rộng của khối u, tình trạng di căn hạch trong khung chậu hoặc hạch sau phúc mạc, di căn tạng, phổi, xương và tình trạng tắc nghẽn đường niệu trên.

- Chụp UIV: chủ yếu dùng để đánh giá chức năng thận khi nghi ngờ có tổn thương

thận do u xâm lấn, chèn ép niệu quản hoặc do viêm đường tiết niệu mạn tính.

- Chụp xạ hình xương: Chụp xạ hình xương được chỉ định khi có ung thư xâm lấn hoặc khối u tiến triển tại chỗ và bệnh nhân có biểu hiện đau xương hoặc có hàm lượng alkaline phosphatase tăng.

- Chụp PET-CT: chụp PET-CT ít có giá trị đánh giá tổn thương tại vùng nhưng có vai

trò lớn trong việc đánh giá di căn.

- Xét nghiệm cơ bản: công thức máu ngoại vi, sinh hóa. - Xét nghiệm nước tiểu: Tìm hồng cầu, tế bào ung thư trong nước hay những dấu hiệu

khác của bệnh ung thư bàng quang.

5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định

Dựa vào các đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng.

5.2. Chẩn đoán mô bệnh học - Các biểu mô dạng sác côm. - Ung thư biểu mô tế bào vảy. - Ung thư biểu mô tuyến. 5.3. Chẩn đoán giai đoạn bệnh - Giai đoạn I: Ung thư hình thành trong lớp nội mạc của bàng quang, chưa xâm chiếm

lớp cơ của thành bàng quang.

- Giai đoạn II: Ung thư đã xâm nhập vào thành bàng quang, nhưng vẫn còn khu trú ở

bàng quang.

- Giai đoạn III: Ung thư lây lan xuyên qua thành bàng quang, xâm lấn mô xung

quanh, cụ thể như tuyến tiền liệt ở nam, hoặc tử cung ở nữ.

- Giai đoạn IV: Ung thư đã lan đến các hạch bạch huyết, di căn đến các cơ quan khác

như Phổi, xương, gan…

6. Biến chứng

603

- Chán ăn. - Ung thư bàng quang di căn đến gan: Đau và trướng bụng, vàng da, da nổi nhiều nốt

mẩn ngứa…

- Ung thư di căn phổi: Đau tức ngực, khó thở, ho kéo dài… - Ung thư di căn xương: Đau nhức trong xương và các khớp, đau cột sống, xương

yếu, dễ gãy.

- Đi tiểu thường xuyên hơn do bàng quang bị thu nhỏ. - Vô sinh. - Mãn kinh sớm và rối loạn chức năng tình dục ở phụ nữ. - Suy giảm khả năng tình dục ở nam giới. 7. Phương pháp điều trị - Phẫu thuật: Cắt bàng quang chỉ định trong trường hợp đa u, khối u phát triển nhiều

lần. Ung thư bàng quang xâm nhập cơ: phẫu thuật triệt căn, vét hạch rộng rãi,

- Hóa trị: + Đối với UTBQ chưa xâm lấn cơ: Liệu pháp bơm thuốc nội bàng quang. + Hóa chất bổ trợ trước với phác đồ có CISPLATIN theo sau bằng phẫu thuật cắt

bàng quang triệt căn.

- Xạ trị: + Xạ trị bổ trợ sau mổ cắt bàng quang bán phần được chỉ định cho T3-4, hạch dương

tính, hạch dương tính.

+ Xạ trị bổ trợ có hoặc không kết hợp với hóa trị sau phẫu thuật bảo tồn. + Xạ trị triệu chứng có hoặc không kết hợp với hóa chất trong trường hợp u xâm lấn

rộng không còn khả năng phẫu thuật.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc. - Giảm đau cho người bệnh. - Động viên, trấn an người bệnh an tâm điều trị. - Theo dõi đề phòng các biến chứng. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Tôn trọng và đáp ứng nhu cầu về mặt tình cảm của bệnh nhân, tuân theo tôn giáo và

những yêu cầu của bệnh nhân.

+ Sau mỗi đợt điều trị bệnh nhân có những phản ứng với hóa chất khiến họ bị rụng tóc, buồn nôn, mệt mỏi, đau nhức cơ thể. Vì vậy rất cần người thân ở bên cạnh để giúp đỡ chăm sóc và phục vụ những nhu cầu hàng ngày trong cuộc sống của họ.

+ Luôn để ý quan tâm kịp thời đến những cảm xúc của của họ. Luôn quan tâm, tạo cho bệnh nhân tâm lý thỏa mái, loại bỏ những lo lắng, những ý nghĩ tiêu cực của bệnh nhân.

+ Nên tìm những cuốn sách nhẹ nhàng về cuộc sống để bệnh nhân đọc, giúp bệnh

nhân có thêm nhiều động lực để chiến thắng bệnh tật.

604

- Vệ sinh: Vệ sinh cá nhân, tắm rửa, lau người bằng nước ấm, thay quần áo sạch hàng

ngày.

- Vận động: Đi bộ, bơi lội, tập yoga, tập thể dục dưỡng sinh… có thể giúp nâng cao thể trạng, giảm mệt mỏi, căng thẳng. Các bộ môn thể dục này an toàn cho hầu hết những người bị ung thư bàng quang nhưng trước khi thực hiện bệnh nhân nên nhờ sự tư vấn của bác sĩ để có chế độ luyện tập phù hợp.

- Chế độ dinh dưỡng: + Hóa trị có thể gây giảm cân và khiến người bệnh mệt mỏi, mất cảm giác ngon miệng. Ăn nhiều bữa trong ngày với lượng thức ăn ít hơn có thể giúp duy trì năng lượng cho cơ thể.

+ Người bị ung thư bàng quang giai đoạn 4 nên ăn ngũ cốc, trái cây, rau quả, cá. Cắt giảm đường và các thực phẩm chức nhiều chất béo bão hòa như xúc xích, socola, sữa nguyên chất, bơ, thịt bò…

+ Sử dụng thuốc giảm đau: Giảm đau là một phần quan trọng trong kế hoạch điều trị và chăm sóc giảm nhẹ cho người bị ung thư bàng quang giai đoạn cuối. Mỗi bệnh nhân sẽ có một mức độ đau khác nhau. Hãy mô tả chính xác cho bác sĩ biết những gì người bệnh đang trải qua để được kê toa thuốc giảm đau hiệu quả nhất.

+ Trong quá trình điều trị, người bị ung thư bàng quang giai đoạn cuối cần tuân thủ theo hướng dẫn của bác sĩ và tái khám định kì theo lịch đã hẹn. Điều này sẽ giúp bệnh nhân có chất lượng sống tốt hơn và nâng cao được tuổi thọ.

9.2. Phòng bệnh - Hạn chế và tốt nhất không hút thuốc lá, bao gồm chủ động lẫn thụ động. - Tránh tiếp xúc với hóa chất và sử dụng các biện pháp hỗ trợ chuyên dụng khi cần. - Tuân thủ chế độ dinh dưỡng hợp lý để nâng cao sức đề kháng. - Uống nhiều nước lọc và đảm bảo chất lượng nguồn nước. - Tăng cường vận động, tập luyện thể thao để đào thải độc tố. - Không tự ý dùng bất kỳ loại thuốc nào khi chưa được bác sĩ chỉ định. - Tầm soát sức khỏe định kỳ, nhất là với độ tuổi từ 40-70 tuổi. - Trong quá trình điều trị, người bị ung thư bàng quang giai đoạn cuối cần tuân thủ

theo hướng dẫn của bác sĩ và tái khám định kì theo lịch đã hẹn.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây bệnh? 2. Dấu hiệu của ung thư bàng quang? 3. Chế độ ăn của ung thư bàng quang? 4. Cách phòng bệnh? Tài liệu tham khảo Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Ung thư bàng quang: Nguyên nhân, dấu hiệu, chẩn đoán

và điều trị https://tamanhhospital.vn/benh/ung-thu-bang-quang/

605

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH UNG THƯ TINH HOÀN

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà biết được: 1. Nguyên nhân gây ung thư tinh hoàn. 2. Triệu chứng của bệnh ung thư tinh hoàn. 3. Chế độ dinh dưỡng cho người bệnh ung thư tinh hoàn. 4. Cách phòng bệnh ung thư tinh hoàn. II.Nội dung 1. Đại cương Ung thư tinh hoàn là một bệnh xảy ra khi các tế bào trong tinh hoàn bắt đầu phát triển không kiểm soát được, tạo thành khối u. Đây là loại ung thư phổ biến nhất ở nam giới trẻ tuổi. UTTH chủ yếu chia thành 2 nhóm lớn: khối u tế bào mầm (95%), khối u không phải tế bào mầm (5%).

U tế bào mầm chia ra 2 loại: nhóm u tinh và nhóm u mầm không phải tế bào dòng tinh. Ung thư tinh hoàn là bệnh ung thư có khả năng chữa khỏi cao, tính chung cho các giai đoạn có thể chữa cho 90% người bệnh, ở giai đoạn lan tràn của bệnh cũng có thể cứu chữa cho 80% các trường hợp khỏi bệnh hoàn toàn.

2. Nguyên nhân gây ung thư tinh hoàn Hiện vẫn chưa tìm ra nguyên nhân gây ung thư tinh hoàn. Tuy nhiên, điều gì khiến những tế bào mầm trở nên bất thường, phát triển thành ung thư hiện vẫn chưa có lời giải đáp.

Những yếu tố có khả năng làm tăng nguy cơ ung thư tinh hoàn ở nam giới: - Tinh hoàn lạc chỗ: Ở thai nhi, tinh hoàn sẽ nằm trong ổ bụng. Trước khi bé trai sinh ra cơ quan này sẽ di chuyển dần qua ống bẹn xuống bìu. Bệnh tinh hoàn ẩn xuất hiện khi tinh hoàn gặp vấn đề trong quá trình hạ từ ổ bụng xuống bọc bìu. Vì nhiệt độ của ổ bụng cao hơn nhiệt độ trong bìu nên tinh hoàn nằm trong ổ bụng dễ bị thoái hóa, gây vô sinh. Rối loạn này làm tăng nguy cơ ung thư tinh hoàn. Nguy cơ vẫn gia tăng ngay cả khi tinh hoàn đã được phẫu thuật di chuyển xuống bìu.

- Tinh hoàn bất thường: Có một số nguyên nhân khiến tinh hoàn phát triển không

bình thường, có khả năng làm tăng nguy cơ ung thư tinh hoàn.

- Tiền sử gia đình: Bệnh có tính chất di truyền. - Tuổi tác: ung thư tinh hoàn phổ biến hơn ở những người trẻ tuổi và trung niên nhất là các đối tượng trong độ tuổi 15 – 35. Tuy nhiên, bệnh vẫn có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi.

3. Triệu chứng lâm sàng - Khối u ở bìu: Đây là dấu hiệu phổ biến nhất. Sờ thấy một khối u cứng, không đau ở

một bên bìu.

- Sưng hoặc đau bìu: Cảm giác nặng nề hoặc đau nhức ở vùng bìu.

606

- Thay đổi kích thước tinh hoàn: Một bên tinh hoàn có thể trở nên lớn hơn hoặc nhỏ

hơn so với bên kia.

- Cảm giác đầy bụng hoặc đau bụng: Đặc biệt là ở vùng bụng dưới. - Đau lưng: Đau lưng có thể là dấu hiệu ung thư tinh hoàn đã di căn đến các hạch

bạch huyết ở vùng chậu.

- Thể tích tinh hoàn tăng lên - Cảm giác căng tức - U thường không đau hoặc đau ít. - Khám và so sánh hai tinh hoàn để phát hiện bất thường, ngoài ra chú ý thăm khám phát hiện hạch bẹn. Đôi khi chỉ khám thấy một tinh hoàn, còn một tinh hoàn lạc chỗ nằm trong ổ bụng.

- Khám lâm sàng có thể phát hiện u khu trú một bên hay đã xâm lấn sang bên kia

hoặc u đã xâm lấn thừng tinh.

- Trong giai đoạn muộn, ung thư có thể vỡ ra trong hoặc ngoài bìu. Trong trường hợp tinh hoàn lạc chỗ trong ổ bụng, khối u có thể vỡ và xâm lấn các tổ chức xung quanh ổ bụng.

4. Cận lâm sàng - Chẩn đoán hình ảnh: + Siêu âm: phát hiện di căn hạch và tạng trong bụng. + Chụp X-quang tim phổi: phát hiện di căn phổi + Chụp cắt lớp vi tính: hình ảnh chi tiết di căn của ung thư đến các cơ quan trong ổ

bụng và khung chậu

+ Xạ hình xương: Phát hiện di căn xương + Chụp PET/CT - Xét nghiệm tế bào và mô bệnh học. - Chọc hút tế bào bằng kim nhỏ: là phương pháp chẩn đoán sơ bộ - Sinh thiết tinh hoàn: nên làm sinh thiết mở hoặc sinh thiết tức thì - Xét nghiệm các chất chỉ điểm khối u: giúp chẩn đoán và theo dõi tiến triển bệnh. - Xét nghiệm sinh học phân tử giải trình tự nhiều gen 5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định

Dựa vào triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng.

- Lâm sàng: Khối u ở bìu cứng, không đau ở một bên bìu. Sưng hoặc đau bìu. Thay

đổi kích thước tinh hoàn.

- Cân lâm sàng: + Siêu âm: xác định kích thước, hình dạng, cấu trúc của khối u, có di căn hay không. + Sinh thiết khối u: xét nghiệm dưới kính hiển vi xác định đó là tế bào ung thư 5.2. Chẩn đoán giai đoạn bệnh Ung thư tinh hoàn thường được chia thành 3 giai đoạn: - Giai đoạn I: Khối u khu trú ở tinh hoàn. - Giai đoạn II: Tế bào ung thư đã lan ra hạch bạch huyết ở vùng bụng dưới

607

- Giai đoạn III: Ung thư di căn tới những vùng khác trên cơ thể. 5.3. Chẩn đoán phân biệt - Phân biệt với u và hạch bệnh lý khác. - Phân biệt với viêm mào tinh hoàn hay tràn dịch màng tinh hoàn. 6. Biến chứng - Giảm khả năng sinh sản của nam giới - Di căn: Ung thư tinh hoàn có thể di căn đến các bộ phận khác của cơ thể như phổi, gan, não. Nếu không được điều trị kịp thời, ung thư di căn có thể gây ra các triệu chứng nghiêm trọng và đe dọa tính mạng.

7. Điều trị 7.1. Phẫu thuật Phẫu thuật được chỉ định trong những trường hợp như: - Phẫu thuật cắt bỏ tinh hoàn: Đây là phương pháp điều trị chính cho phần lớn các

giai đoạn và loại ung thư tinh hoàn.

- Phẫu thuật loại bỏ những hạch bạch huyết gần đó: Phương pháp điều trị này được

thực hiện thông qua một đường mổ ở bụng.

7.2. Xạ trị

Xạ trị là phương pháp sử dụng những chùm năng lượng mạnh như tia X, để tiêu diệt những tế bào ung thư. Trong quá trình xạ trị, người bệnh sẽ nằm trên bàn. Một cỗ máy lớn di chuyển xung quanh cơ thể để nhắm vào các chùm năng lượng vào những điểm đã xác định từ trước trên cơ thể của người bệnh. Liệu pháp xạ trị có thực hiện đơn độc hay sau khi người bệnh đã phẫu thuật cắt bỏ tinh hoàn.

Một số tác dụng phụ của xạ trị mà người bệnh có thể gặp phải như buồn nôn, mệt mỏi, đỏ da và kích ứng vùng bụng và bẹn. Phương pháp điều trị này cũng có khả năng làm giảm số lượng tinh trùng, ảnh hưởng đến khả năng sinh sản ở một số nam giới. Vì thế cần bảo quản tinh trùng trước xạ trị.

7.3. Hóa trị Đây là phương pháp điều trị dùng thuốc để tiêu diệt tế bào ung thư. Thuốc hóa trị sẽ đi khắp cơ thể của người bệnh để tiêu những tế bào ung thư di căn từ khối u ban đầu. Hóa trị thường được chỉ định đơn độc để điều trị hay có thể được chỉ định trước/sau phẫu thuật cắt bỏ hạch.

Tác dụng phụ của phương pháp điều trị này sẽ phụ thuộc vào từng loại thuốc cụ thể mà người bệnh dùng. Những tác dụng phụ thường gặp là mệt mỏi, rụng tóc, buồn nôn, tăng nguy cơ nhiễm trùng… Ngoài ra, hóa trị cũng có thể dẫn tới tình trạng vô sinh ở một số nam giới. Một số trường hợp có thể là vĩnh viễn. Vì thế cần bảo quản tinh trùng trước khi hóa trị.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc, cận lâm sàng. - Giảm đau cho người bệnh. - Phụ bác sỹ thực hiện các thủ thuật nếu có. - Thay băng nếu có vết mổ.

608

- Động viên, trấn an người bệnh an tâm điều trị. - Theo dõi đề phòng các biến chứng. - Chuẩn bị người bệnh trước phẫu thuật nếu cần 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Cần động viên an ủi người bệnh để người bệnh không chán nản, bỏ dở điều trị. + Giúp đỡ người bệnh điều trị nghiêm túc: đi điều trị đúng hẹn uống thuốc đầy đủ. + Chia sẻ, hiểu và thông cảm với người bệnh khi người bệnh có những khó khăn. + Khuyến khích người nhà bên cạnh, quan tâm người bệnh. + Tạo điều kiện cho người bệnh nghỉ ngơi: Phòng nghỉ thoáng, yên tĩnh, sạch đẹp - Vệ sinh: + Vệ sinh răng miệng, tắm rửa thay quần áo sạch sẽ hàng ngày. + Vệ sinh vùng sinh dục sạch sẽ hàng ngày bằng nước ấm và xà phòng dịu nhẹ. - Vận động – PHCN: + Cho người bệnh nằm tư thế thoái mái. + Vận động nhẹ nhàng trong giới hạn cho phép. - Chế độ dinh dưỡng: + Chế độ ăn ít thịt đỏ (bò, heo, dê…), ít mỡ động vật và nhiều rau xanh cùng trái cây có thể giúp làm chậm quá trình tiến triển của ung thư. Bên cạnh đó, chế độ dinh dưỡng này còn góp phần giảm sự phát triển của khối u cũng như nguy cơ tái phát bệnh sau điều trị.

+ Chế độ ăn tăng lượng cá tươi bởi cá có chứa acid béo alpha omega-3 rất tốt. Các loại cá giàu acid béo như cá hồi, cá mòi, cá thu… người bệnh nên ăn ít nhất 2-3 lần/tuần.

9.2. Phòng ngừa ung thư tinh hoàn Hiện chưa có biện pháp nào để phòng ngừa ung thư tinh hoàn. Lời khuyên cho người bệnh là nên thường xuyên kiểm tra tinh hoàn để xác định dấu hiệu ung thư tinh hoàn kịp thời ở giai đoạn sớm nhất. Điều này sẽ giúp người bệnh dễ dàng nhận ra những dấu hiệu bất thường ở tinh hoàn.

Ngoài ra, nam giới cũng cần bỏ qua những e ngại cá nhân khi quyết định khám tinh

hoàn. Điều này sẽ giúp bác sĩ chẩn đoán chính xác tình trạng bệnh.

Để ngăn ngừa nguy cơ mắc bệnh ung thư tinh hoàn, nam giới cần trang bị kiến thức

phòng bệnh:

- Đối với trẻ nhỏ, người nhà nên kiểm tra xem trẻ có bị mắc các dị tật bẩm sinh

không, nhất là quan sát 2 tinh hoàn có nằm ở trong bìu hay trong vị trí khác.

- Nam giới ở mọi độ tuổi, đặc biệt là thanh niên nên biết cách kiểm tra tinh hoàn.

Điều này sẽ giúp sớm phát hiện các dấu hiệu bất thường trong tinh hoàn.

- Người bệnh ung thư tinh hoàn đã được điều trị nên lên kế hoạch theo dõi chặt chẽ

để phát hiện sớm các dấu hiệu tái phát của bệnh.

609

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây bệnh ung thư tinh hoàn 2. Dấu hiệu của ung thư tinh hoàn 3. Cách phòng bệnh ung thư tinh hoàn Tài liệu tham khảo 1. Bệnh viện Vinmec, Ung thư tinh hoàn: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/ung-thu-tinh-hoan-nguyen-nhan-trieu- trị,

điều chung-chan-doan-va-dieu-tri-vi

610

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH UNG THƯ DƯƠNG VẬT

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà biết được: 1. Nguyên nhân gây ung thư Dương vật. 2. Triệu chứng của bệnh ung thư dương vật. 3. Chế độ dinh dưỡng cho người bệnh ung thư dương vật. 4. Cách phòng bệnh ung thư dương vật. II. Nội dung 1. Đại cương Ung thư dương vật xảy ra khi các tế bào phát triển ngoài tầm kiểm soát bên ngoài hoặc trong dương vật của nam giới. Bệnh thường bắt đầu từ các tế bào da, cũng có thể xuất hiện “mầm mống” bên trong trong dương vật.

Ung thư dương vật hiếm khi xảy ra nhưng nếu phát hiện bệnh sớm, bệnh hoàn toàn có

thể được điều trị. Nguyên nhân - Hẹp bao quy đầu: Đa số người bệnh ung thư dương vật có hẹp bao quy đầu. Hẹp bao quy đầu gây khó khăn trong việc vệ sinh, tạo điều kiện cho các vi khuẩn, virus phát triển, dẫn đến nguy cơ ung thư dương vật.

- Bệnh sùi mào gà đường sinh dục: Do virus HPV (Human Papillomavius). Sùi mào gà thường ở vị trị rãnh quy đầu, bao da và thân dương vật. Có thể ở miệng sáo, phần đầu của niệu đạo trước, da bìu. - Nguyên nhân khác: + Viêm dương vật (đặc biệt vùng quy đầu, rãnh quy đầu). + Bệnh lây truyền qua đường tình dục như giang mai. + Khối u lành tính ở dương vật (u mạch máu…). 3. Triệu chứng - Quy đầu ngứa, tiết dịch hôi kéo dài, đau khi va chạm, khi giao hợp, thậm chí khi đi

tiểu.

- Chảy máu khi vệ sinh sinh dục, khi va chạm hoặc khi giao hợp. - Sốt do tổn thương bội nhiễm, nhiễm trùng. - Đau, gầy sút, mệt mỏi… - Hẹp bao quy đầu do khối u xuất hiện ở mặt trong bao quy đầu, hoặc ở rãnh bao quy

đầu. U biểu hiện là một nốt sùi, dễ chảy máu khi va chạm.

- Khi khối u lớn dương vật to như quả lắc chuông. Khối u chiếm chỗ, đầy căng bao quy đầu. Đầu dương vật trở lên to và nặng, kéo thõng dương vật xuống như một chiếc dùi trống. Khối u xâm lấn, phá hủy một phần bao quy đầu, sùi loét dễ chảy máu, tiết dịch hôi. - Da dương vật bị bội nhiễm, nề đỏ, rối loạn vận mạch tại chỗ làm cho dương vật ứ

máu, to và dài hơn bình thường trong tình trạng không cương cứng.

4.Cận lâm sàng

611

- Xét nghiệm: + Xét nghiệm máu đánh giá chung: CTM, Sinh hóa, đông máu: bệnh nhân có thể bị

thiếu máu, tăng bạch cầu và giảm Glucose máu…

+ Xét nghiệm máu: dùng hóa chất chỉ điểm khối u: CEA, SCC: có giá trị theo dõi đáp

ứng điều trị, phát hiện bệnh tái phát, di căn xa.

- Sinh thiết: Bác sĩ sẽ lấy một mẫu mô nhỏ từ khu vực tổn thương trên da dương vật

để kiểm tra tế bào ung thư.

- Các xét nghiệm hình ảnh như chụp X-quang, chụp CT, siêu âm và chụp cộng hưởng từ (MRI) để tìm các khối u hoặc các dấu hiệu khác cho thấy ung thư đã di căn đến các bộ phận khác trong cơ thể.

5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán giai đoạn bệnh - Ung thư dương vật giai đoạn đầu: + Thay đổi màu sắc da ở dương vật + Đau dương vật âm ỉ hoặc đau nhói, đặc biệt khi cương cứng hoặc va chạm + Rỉ máu, dịch mùi hôi ở đầu dương vật (hay gặp sau giao hợp). + Bao quy đầu khó di động + Xuất hiện các nốt, các sẩn, mụn cóc hoặc loét ở bao quy đầu. - Ung thư dương vật giai đoạn tiến triển: + Các nốt và loét to lên, lan rộng xung quanh bao quy đầu. + Bao quy đầu mỏng căng, sáng hơn bình thường + Nếu không phát hiện và điều trị khối u vỡ, gây hoại tử vùng da dương vật. + Đầu dương vật tiết dịch mủ, mùi hôi. + Nổi hạch vùng bẹn, hạch to, rắn chắc, có thể vỡ ra da. Hạch có thể xâm lấn tĩnh

mạch gây phù 1 hoặc 2 chân.

- Ung thư dương vật giai đoạn cuối: + Người bệnh mệt mỏi, gầy sút không rõ nguyên nhân. + Ung thư lan rộng khắp dương vật, lan cả ra da bìu, da mu. + U có thể gây tắc mạch trong vật hang làm dương vật cương cứng từ ngọn đến gốc. + U có thể xâm lấn tới tuyến tiền liệt và cổ bàng quang, có thể có các triệu chứng của

di căn xa (phổi, xương...)

vàng da...

5.2. Chẩn đoán phân biệt - Viêm niêm mạc quy đầu - U nhú lành tính 6. Biến chứng - Giảm khả năng sinh sản của nam giới - Di căn đến phổi, gan, xương, gây ra các triệu chứng như đau xương, khó thở,

7. Điều trị

612

- Phẫu thuật là biện pháp chủ yếu điều trị triệt căn ung thư dương vật, bao gồm cắt u và vét hạch khu vực. Tùy vào giai đoạn của bệnh mà bảo tồn hay cắt cụt dương vật, vét hạch bẹn 1 hay 2 bên.

- Hóa chất có thể được sử dụng trước phẫu thuật giúp thu nhỏ khối u và hạch. Hóa

chất cũng có thể sử dụng sau phẫu thuật chống tái phát và di căn.

- Xạ trị được chỉ định bổ trợ sau phẫu thuật hoặc xạ trị điều trị triệu chứng (giảm đau,

ung thư dương vật di căn xương…).

- Hóa xạ trị đồng thời trong trường hợp khối u lan rộng không phẫu thuật được, làm

giảm đau, kéo dài thời gian sống. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh. - Giảm đau cho người bệnh. - Phụ bác sỹ thực hiện các thủ thuật nếu có - Thay băng nếu có vết mổ - Động viên, trấn an người bệnh an tâm điều trị. - Theo dõi đề phòng các biến chứng. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Động viên an ủi người bệnh để người bệnh không chán nản, bỏ dở điều trị. + Giúp đỡ người bệnh điều trị nghiêm túc: đi điều trị đúng hẹn, uống thuốc đầy đủ. + Chia sẻ, hiểu và thông cảm với người bệnh khi người bệnh có những khó khăn. + Khuyến khích người nhà bên cạnh, quan tâm người bệnh. + Tạo điều kiện cho người bệnh nghỉ ngơi: Phòng nghỉ thoáng, yên tĩnh, sạch đẹp. - Vệ sinh: + Vệ sinh: Vệ sinh răng miệng, tắm rửa thay quần áo sạch sẽ hàng ngày. + Vệ sinh vùng kín hàng ngày bằng nước ấm. Lau khô nhẹ nhàng sau khi vệ sinh. - Vận động – PHCN: + Cho người bệnh nằm tư thế thoái mái. + Vận động nhẹ nhàng trong giới hạn cho phép. - Chế độ dinh dưỡng: + Chế độ ăn ít thịt đỏ (bò, heo, dê…), ít mỡ động vật và nhiều rau xanh cùng trái cây có thể giúp làm chậm quá trình tiến triển của ung thư. Bên cạnh đó, chế độ dinh dưỡng này còn góp phần giảm sự phát triển của khối u cũng như nguy cơ tái phát bệnh sau điều trị.

+ Chế độ ăn tăng lượng cá tươi bởi cá có chứa acid béo alpha omega-3 rất tốt. Các loại cá giàu acid béo như cá hồi, cá mòi, cá thu… người bệnh nên ăn ít nhất 2-3 lần/tuần. + Tăng lượng trái cây giàu vitamin, khoáng chất và các phytochemical chống ung thư khác. Tăng lượng rau họ cải: súp lơ, bắp cải, cải xoăn, cải ngọt, trái cây tươi các loại. Tối thiểu ăn nửa bát rau mỗi bữa, hoa quả vào các bữa phụ.

613

+ Các nhóm thực phẩm giàu chất xơ khác như ngũ cốc nguyên cám (yến mạch, lúa

mạch…).

+ Tăng cường vitamin C trong tự nhiên như: cam, quýt, dưa, ớt nghọt, xoài… + Thực phẩm nên tránh-hạn chế sử dụng: • Giảm mỡ động vật. • Tránh các acid béo: vì nó thúc đẩy sự phát triển ung thư • Sữa và các chế phẩm từ sữa người bệnh cũng ko nên sử dụng: kể cả sữa ít béo hay

nguyên kem.

• Tránh đồ ăn thức uống có chứa nhiều đường đặc biệt là đường đơn như bánh kẹo,

bánh qui, nước ngọt.

• Các loại thực phẩm bảo quản, chứa nhiều muối cũng không nên ăn vì kích thích sự

phát triển của ung thư. 9.2. Phòng bệnh - Nam giới từ độ tuổi 60 nên thường xuyên tự kiểm tra những thay đổi trên vùng kín

(nhất là da).

- Thăm khám sức khỏe định kỳ mỗi 6 tháng một lần tại các cơ sở y tế có chuyên khoa nam học, ung bướu để tầm soát ung thư dương vật khi có các yếu tố nguy cơ,… nhằm phát hiện sớm dấu ấn ung thư và can thiệp kịp thời.

- Duy trì đời sống tình dục lành mạnh, sử dụng bao cao su để tránh nhiễm HPV, HIV

hay các loại vi khuẩn, virus khác gây viêm bao quy đầu.

- Không hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia. - Tập thể dục hàng ngày. - Ăn uống khoa học. - Tránh căng thẳng stress và tiếp xúc với hóa chất độc hại - Cắt bao quy đầu ngay từ khi mới chào đời đã được chứng minh và công nhận là một

biện pháp có thể giúp phòng ngừa ung thư dương vật hiệu quả cho nam giới.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây bệnh ung thư dương vật. 2. Dấu hiệu của ung thư dương vật. 3. Cách phòng bệnh ung thư dương vật. Tài liệu tham khảo 1. Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh; Ung thư dương vật: Nguyên nhân, dấu hiệu, chẩn

đoán và phòng ngừa; https://tamanhhospital.vn/benh/ung-thu-duong-vat/

614

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH UNG THƯ TUYẾN MANG TAI

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà biết được: 1. Nguyên nhân gây ung thư tuyến mang tai? 2. Chế độ dinh dưỡng cho người bệnh ung thư tuyến mang tai 3. Cách phòng bệnh ung thư tuyến mang tai. II. Nội dung 1. Đại cương Theo Mạng Lưới Báo cáo Ung thư Bệnh viện, Bệnh viện Ung bướu và Trung tâm Ung bướu tại Việt Nam 2018 có 353 ca mắc ung thư tuyến mang tai mới mỗi năm và đứng thứ 23 trong các ung thư chung. Ung thư tuyến mang tai hay gặp ở độ tuổi khoảng 55, mô bệnh học hay gặp là loại ung thư biểu mô biểu bì nhầy và ung thư biểu mô tuyến mang tai.

Đây là một dạng bệnh lý của u tuyến nước bọt. Tuyến mang tai là tuyến lớn nhất trong hệ thống tuyến nước bọt của cả cơ thể. Tuyến này nằm ở vùng ngoại mặt và gần với các góc hàm ở mỗi bên. Phần lớn trường hợp người bệnh bị u tuyến mang tai đều là u lành tính nhưng cũng sẽ có những trường hợp là u ác tính, vô cùng nguy hiểm.

2. Nguyên nhân Một số yếu tố sau đây có thể là nguy cơ cao khiến khối u xuất hiện như: bị biến đổi gen, hút thuốc lá nhiều hay thường xuyên tiếp xúc với tia phóng xạ. Trong số những yếu tố trên, hút thuốc là lâu dài được xem là một nguyên nhân chính có thể làm xuất hiện u ác tuyến mang tai.

3. Triệu chứng Nhiều bệnh như viêm tuyến mang tai, u lành tính tuyến mang tai cũng có các triệu

chứng như trên

- Khối u ở vùng mang tai: Đây là triệu chứng đầu tiên và phổ biến nhất. Khối u

thường cứng, không đau, di động ít.

- Đau ở vùng mặt: Đau có thể xuất hiện khi khối u chèn ép lên các dây thần kinh hoặc

mô xung quanh.

- Liệt mặt: Do khối u chèn ép lên dây thần kinh mặt, gây tê liệt một bên mặt. - Khó nuốt: Khi khối u lớn lên, nó có thể chèn ép vào đường thở và gây khó khăn khi

nuốt.

- Sưng hạch cổ: Hạch bạch huyết vùng cổ có thể sưng to do ung thư di căn. - Biến dạng mặt: Khối u lớn gây biến dạng khuôn mặt. - Loét, sùi trên da: Vùng da bao phủ khối u có thể xuất hiện loét, sùi. - Giảm cân không rõ nguyên nhân: Đây là dấu hiệu của bệnh ung thư ở giai đoạn tiến

triển.

- Mệt mỏi - Đau liên tục vùng mặt bên bệnh

615

- Liệt mặt - Loét sùi vùng tuyến có u - U vùng tuyến mang tai - U to gây biến dạng mặt - Da bề mặt tuyến sùi loét - Sưng hạch vùng dưới hàm, cạnh cổ. 4. Cận lâm sàng - Chọc hút bằng kim nhỏ (FNA): Có vai trò định hướng chẩn đoán cùng với lâm sàng

và chẩn đoán hình ảnh.

- Sinh thiết u: Lấy một mẫu nhỏ của khối u để xét nghiệm dưới kính hiển vi, xác định

loại tế bào ung thư, mức độ phân hóa và đánh giá các yếu tố dự báo.

- Siêu âm vùng cổ: Đánh giá kích thước, hình dạng, cấu trúc của khối u. - Siêu âm ổ bụng: tìm di căn - Chụp X-quang tim phổi thẳng tìm di căn. - Chụp CT-Scanner vùng đầu-cổ: đánh giá tính chất khối u. - Chụp cộng hưởng từ (MRI): vùng đầu-cổ - Xạ hình tuyến nước bọt: giúp phân biệt với áp xe hay các u tuyến. - Xạ hình thận - Xạ hình xương - Chụp PET/CT - Xét nghiệm miễn dịch - Xét nghiệm tìm giải trình gen. 5. Chẩn đoán 5.1. Chẩn đoán xác định - Giai đoạn 1: Sưng đau tuyến nước bọt mang tai: sưng đau ở vị trí góc hàm, đau tăng khi sờ vào, đây là triệu chứng hay gặp trong trường hợp có yếu tố viêm nhiễm. Người bệnh tự sờ thấy khối sưng to vùng mang tai.

- Giai đoạn 2: Đau tai: đau hoặc khó chịu ở tai là một trong những triệu chứng thường gặp. Đau có thể kéo dài hoặc xuất hiện vài ngày rồi biến mất. Nuốt hoặc nhai thức ăn có cảm giác vướng. Khó nói, khó nuốt, cảm giác khô miệng. Mệt mỏi, khó chịu, sút cân: các triệu chứng có thể gặp khi bị u tuyến nước bọt mang tai

- Giai đoạn 3: Khối u to gây chèn ép và rối loạn các chức năng: Liệt mặt hoặc liệt các

dây thần kinh trong trường hợp u chèn ép.

5.2. Chẩn đoán phân biệt - U hỗn hợp tuyến nước bọt - U lymphoma 6. Biến chứng - Chèn ép dây thần kinh mặt gây liệt mặt. - Suy giảm thính lực và nguy cơ mù lòa. - Khi khối u di ăn có thể gây ra các biến chứng ở đầu, cổ, phổi và cuối cùng dẫn đến

tử vong

616

- Di căn xương - Di căn não - Di căn phổi 7. Điều trị - Phẫu thuật: + Cắt thùy hoặc cắt toàn bộ tuyến + Cắt toàn bộ tuyến kèm cắt rộng cắt mô liên quan + Phẫu thuật vét hạch cổ chọn lọc: không sờ thấy hạch: vét hạch cổ chọn lọc sinh thiết, sờ thấy hạch nhỏ vét hạch cổ chức năng, sờ thấy hạch to đường kính >60cm vét hạch cổ triệt căn. - Xạ trị: + Xạ trị bổ trợ + Xạ trị kết hợp hóa trị: với trường hợp không còn khả năng phẫu thuật. - Hóa trị: Được chỉ định ở giai đoạn di căn, tái phát hoặc như một biện pháp điều trị

triệu chứng khi bệnh ở giai đoạn muộn.

- Điều trị đích 8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh. - Giảm đau cho người bệnh. - Phụ bác sỹ thực hiện các thủ thuật nếu có. - Thay băng nếu có vết mổ - Chăm sóc răng miệng - Phối hợp với các điều dưỡng, kỹ thuật viên khác hỗ trợ về vật lý trị liệu, phục hồ

chức năng

- Động viên, trấn an người bệnh an tâm điều trị. - Theo dõi đề phòng các biến chứng. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Cần động viên an ủi người bệnh để người bệnh không chán nản, bỏ dở điều trị. + Giúp đỡ người bệnh điều trị nghiêm túc: đi điều trị đúng hẹn uống thuốc đầy đủ. + Chia sẻ, hiểu và thông cảm với người bệnh khi người bệnh có những khó khăn. + Khuyến khích người nhà bên cạnh, quan tâm người bệnh. + Tạo điều kiện cho người bệnh nghỉ ngơi: Phòng nghỉ thoáng, yên tĩnh, sạch đẹp - Vệ sinh: Vệ sinh răng miệng, tắm rửa thay quần áo sạch sẽ hàng ngày. - Vận động - PHCN: + Xoa bóp, mát sa, hướng dẫn luyện tập nhẹ nhàng. Tập các bài tập phục hồi chức

năng mặt.

+ Đi bộ mỗi ngày, cần đi bộ 1 tiếng/ngày rất tốt cho sức khỏe người bệnh. - Chế độ dinh dưỡng:

617

+ Bổ sung đầy đủ các chất dinh dưỡng đặc biệt các nguyên tố vi lượng có tác dụng chống ung thư gồm: Selenium (có nhiều trong mè, mạch nha; thịt các loại hải sản, rau cải, măng tây), i-ốt (có nhiều trong hải sản, tảo đỏ, rong biển…), kẽm (có nhiều trong hải sản, các loại sò có hàm lượng cao nhất), molybdanium (các loại đậu có hàm lượng molybdanium cao nhất; rau cải, gan động vật cũng có hàm lượng molybdanium khá cao). + Thực phẩm giàu protein: đậu nành, trứng, cá, thịt gia cầm bỏ da, thịt bò thăn, bào

ngư…

+ Trái cây, rau củ: bơ, chuối, thanh long, bí xanh, bí đỏ, su hào, khoai sọ, khoai lang, rau ngót, rau dền, súp lơ xanh… là nguồn cung cấp vitamin và khoáng chất cần thiết cho cơ thể. Đối với rau củ, người bệnh nên nấu chín trước khi ăn, tốt nhất là chế biến ở dạng suop loãng.

+ Cách bổ sung chất béo: Người bệnh ung thư có thể bổ sung chất béo từ nguồn thực vật như dầu thực vật, bơ thực vật, bơ Mayonnaise, kem và kem sữa chua. Lưu ý không cho người bệnh ăn nhiều mỡ động vật.

+ Người bệnh nên tránh các nhóm thực phẩm sau: • Đồ ăn cay nóng: Tiêu, tỏi, ớt, mù tạt… • Thực phẩm cứng, giòn: Ngũ cốc giòn, bánh quy giòn, các loại hạt (hạt dưa, hạt

hướng dương…).

• Thực phẩm chế biến sẵn: Chúng thường chứa chất bảo quản, chất chống thiu, chống mốc, chất tạo màu, tạo mùi tổng hợp, đường hóa học, không hề tốt cho người bệnh ung thư.

• Đồ ăn chiên xào, nhiều dầu mỡ. 9.2. Phòng bệnh - Không hút thuốc lá, thuốc lào. - Tránh tiếp xúc với tia phóng xạ, bụi, khói. - Ăn nhiều thức ăn có vitamin: rau xanh, quả tươi. - Khám sức khỏe định kỳ. - Theo dõi 1-3 tháng trong năm điều trị đầu tiên, 4-6 tháng/lần trong năm thứ 2, 8

tháng/lần trong năm tiếp theo. Sau 5 năm có thể tái khám 1 năm /lần.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân gây bệnh ung thư tuyến mang tai 2. Dấu hiệu của ung thư tuyến mang tai? 3. Cách phòng bệnh ung thư tuyến mang tai. Tài liệu tham khảo Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, U tuyến nước bọt mang tai: Nguyên nhân, dấu hiệu và

điều trị, https://tamanhhospital.vn/u-tuyen-nuoc-bot-mang-tai/

618

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH UNG THƯ LYMPHO ÁC TÍNH

I. Mục tiêu

Giúp người bệnh và người nhà biết được: 1. Nguyên nhân gây ung thư Lympho ác tính. 2. Triệu chứng của bệnh ung thư Lympho ác tính. 3. Chế độ dinh dưỡng cho người bệnh ung thư Lympho ác tính. 4. Cách phòng bệnh ung thư Lympho ác tính. II. Nội dung 1. Đại cương Ung thư lympho ác tính (U Lympho) là một loại ung thư máu ảnh hưởng đến các tế bào lympho, một loại tế bào bạch cầu cấu thành một phần hệ miễn dịch và giúp chống nhiễm trùng.

Ở bệnh u lympho, tế bào lympho B (tế bào B) hoặc tế bào lympho T (tế bào T) có những thay đổi nguy hại và phát triển ngoài tầm kiểm soát. Các tế bào lympho bất thường này lấn át những tế bào khỏe mạnh, làm ảnh hưởng đến chức năng bình thường của hệ miễn dịch.

U lympho bao gồm hai loại chính: - U lympho Hodgkin – thường gặp ở người lớn trẻ tuổi từ 15 - 30 tuổi và người lớn

trên 50 tuổi.

- U lympho không Hogdkin – thường gặp ở người lớn tuổi hơn. U lympho có thể ảnh hưởng đến hệ bạch huyết, bao gồm các hạch bạch huyết, lá lách,

tuyến ức và tủy xương, cũng như các cơ quan khác trong cơ thể.

2. Nguyên nhân

Hiện nay chưa xác định được nguyên nhân chính xác, nhưng một số yếu tố nguy cơ

gồm: - Nhiễm virus (Epstein-Barr, HIV…). - Suy giảm miễn dịch (bẩm sinh hoặc mắc phải). - Phơi nhiễm hóa chất (thuốc trừ sâu, hóa trị). - Tiền sử bệnh tự miễn (lupus ban đỏ, viêm khớp dạng thấp). - Bệnh sử gia đình ghi nhận người thân từng mắc ung thư hạch bạch huyết (nguy cơ

cao hơn 3-5%), tỷ lệ mắc ung thư hodgkin ở anh chị em cao hơn so với cha mẹ-con.

3. Triệu chứng - Sưng hạch bạch huyết: thường không đau nhưng có thể gây khó chịu hoặc áp lực

(thường ở cổ, nách, bẹn).

- Sốt kéo dài không rõ nguyên nhân. - Ra mồ hôi ban đêm. - Sụt cân không rõ lý do. - Mệt mỏi, chán ăn. - Gan, lách to.

619

- Đau hoặc khó thở nếu u lymphô nằm ở trong hoặc gần phổi, đau bụng. - Mụn nổi, ngứa da kéo dài hoặc các vấn đề da khác, ho hoặc khó khăn trong việc

nuốt nếu u lympho nằm gần cổ họng.

4. Cận lâm sàng - Siêu âm: có thể phát hiện ra hạch bạch huyết có đường kính lớn hơn 2 cm, nhưng không thể xác định được hạch bạch huyết toleen là do khối u xâm lấn, phản ứng hạch tăng sản hay triệu chứng viêm mạn tính, kiểm tra siêu âm có thể phát hiện ra tình trạng gan tỳ sưng to hoặc những khối u trong gan tỳ.

- Chụp CT, MRI: Đánh giá giai đoạn bệnh, có thể phát hiện những tổn thương hạch

bạch huyết và tổn thương gan ở bên trong ngực, sau màng bụng, màng treo ruột.

- Xét nghiệm máu: Những bệnh nhân bị ung thư hạch Hodgkin thì số lượng các tế bào máu trắng bình thường. Những bệnh nhân bị ung thư hạch không Hodkin thì số lượng tế bào máu trắng sẽ nhiều hơn so với những người bình thường. Huyết học: Thiếu máu, giảm bạch cầu.

- Sinh thiết hạch: là phương pháp không thể thiếu để chẩn đoán chính xác. Thường

lấy hạch bạch huyết ở dưới cổ hoặc phần nách. Xác định mô bệnh học.

- Xét nghiệm tủy xương: Đánh giá xâm lấn tủy. - Xét nghiệm sinh học phân tử/gen. 5. Chẩn đoán - Chẩn đoán xác định: + Khám lâm sàng: Bác sĩ khai thác tiền sử cá nhân – gia đình, các triệu chứng như sốt,

gầy sút cân, đổ mồ hôi đêm. Khám toàn thân, hệ thống hạch và các cơ quan khác.

+ Sinh thiết hạch: Hạch nghi ngờ bệnh lý sẽ được xét nghiệm giải phẫu bệnh, nhuộm

hóa mô miễn dịch định týp và hướng dẫn điều trị.

+ Xét nghiệm máu: Phương pháp này nhằm kiểm tra số lượng tế bào, đánh giá nồng độ LDH, chức năng gan – thận, xét nghiệm virus viêm gan trước điều trị,… Xét nghiệm máu được tiến hành trước điều trị ung thư hạch bạch huyết.

+ Xét nghiệm khác: Người bệnh có thể được chỉ định siêu âm tim đánh giá chức năng

tim mạch trước điều trị, chọc hút và sinh thiết tủy (khi có chỉ định),…

+ Chẩn đoán hình ảnh – Y học hạt nhân: Phương pháp này nhằm đánh giá giai đoạn bệnh trước điều trị. Các kỹ thuật có thể tiến hành như siêu âm, chụp cắt lớp vi tính, PET/CT,…

- Chẩn đoán giai đoạn bệnh: + Giai đoạn I: Tổn thương một vùng hạch hoặc tổn thương khu trú ở một vị trí hoặc

một cơ quan ngoài hạch.

+ Giai đoạn II: Tổn thương hai vùng hạch trở lên ở cùng phía với cơ hoành hoặc tổn thương khu trú ở một vị trí hoặc một cơ quan ngoài hạch và hạch lympho vùng của nó, kèm theo hoặc không tổn thương vùng lympho khác ở một phía của cơ hoành.

+ Giai đoạn III: Tổn thương nhiều vùng hạch lympho ở cả hai phía của cơ hoành, có thể kèm theo tổn thương khu trú ở một vị trí hoặc cơ quan ngoài hạch hoặc kèm theo tổn thương lách.

620

+ Giai đoạn IV: Tổn thương lan tỏa nhiều ổ ở một hay nhiều cơ quan ngoài hạch kèm theo hoặc không tổn thương hạch lympho phối hợp hoặc tổn thương một cơ quan ngoài hạch kèm với tổn thương hạch ở xa.

- Chẩn đoán phân biệt: Với các bệnh lý hạch viêm, lao hạch, bệnh bạch cầu mạn. 6. Biến chứng - Suy giảm miễn dịch: dễ nhiễm trùng do giảm chức năng tế bào lympho. - Rối loạn tạo máu: thiếu máu, giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu khi tủy xương bị xâm

lấn.

- Chèn ép và tổn thương cơ quan: hạch to chèn ép gây khó thở, sưng mặt cổ, liệt chi,

rối loạn chức năng gan, thận.

- Hội chứng ly giải khối u: rối loạn điện giải, suy thận cấp (thường gặp sau hóa trị). - Biến chứng do điều trị: rụng tóc, buồn nôn, viêm niêm mạc, viêm da do xạ trị, thải

ghép sau ghép tủy.

- Tái phát hoặc chuyển dạng ác tính hơn sau điều trị. 7. Điều trị Lựa chọn các phương pháp điều trị phụ thuộc vào nhiều yếu tố như giai đoạn bệnh, loại giai đoạn bệnh, tính chất sinh học phân tử, vị trí biểu hiện (hạch, hệ thần kinh trung ương, đường tiêu hóa,…), tình trạng sức khỏe chung người bệnh.

Các phương pháp điều trị gồm: - Hóa trị: Đây là liệu pháp điều trị toàn thân, sử dụng các thuốc hóa chất để tiêu diệt

tế bào ung thư.

- Xạ trị: Đây là phương pháp điều trị sử dụng bức xạ ion hóa để tiêu diệt các tế bào

ung thư.

- Liệu pháp sinh học, liệu pháp miễn dịch. - Ghép tế bào gốc: Hóa trị liều cao nhằm tiêu diệt các tế bào ung thư, đồng thời phá hủy các tế bào lành trong tủy xương của người bệnh. Sau đó các tế bào gốc được cấy vào tủy xương nhằm tạo ra các tế bào máu mới. Hai loại cấy ghép tế bào gốc phổ biến gồm cấy tế bào tự thân (sử dụng tế bào gốc của chính người bệnh) và tế bào gốc từ người hiến tặng (thường là người thân).

- Điều trị hỗ trợ: kháng sinh, giảm đau, truyền máu, nâng cao thể trạng. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Theo dõi dấu hiệu sinh tồn, tình trạng toàn thân. - Thực hiện y lệnh thuốc, truyền máu, truyền dịch, truyền hóa chất… - Theo dõi tác dụng phụ của điều trị: buồn nôn, nôn, rụng tóc, mệt mỏi, nhiễm trùng,

chảy máu.…

- Chăm sóc hạch sưng/áp xe. - Chăm sóc bệnh nhân trong và sau hóa trị/xạ trị. - Hỗ trợ tâm lý người bệnh. - Hướng dẫn người bệnh nghỉ ngơi hợp lý, vận động nhẹ nhàng. - Hướng dẫn chế độ ăn: Ăn thức ăn mềm, dễ tiêu, chia nhỏ bữa ăn. Tăng đạm, rau

xanh, hoa quả.

621

- Giáo dục sức khỏe, nâng cao chất lượng sống. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Người bệnh cần giữ tinh thần lạc quan, tin tưởng vào điều trị. + Không giấu bệnh, nên chia sẻ cảm xúc với gia đình và nhân viên y tế. + Người bệnh cần hiểu rằng: Ung thư lympho có nhiều phương pháp điều trị hiệu quả.

Nhiều người bệnh có thể sống khỏe mạnh lâu dài.

+ Ngủ đủ giấc, tránh lo âu, căng thẳng kéo dài. Tinh thần tốt giúp người bệnh đáp ứng

điều trị tốt hơn. - Vệ sinh: + Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng. + Đánh răng nhẹ nhàng, súc miệng sạch để phòng viêm loét miệng. + Tắm rửa hằng ngày, giữ da sạch và khô. + Tránh tiếp xúc với: Người đang bị cảm cúm, nhiễm trùng. Môi trường đông người

khi sức đề kháng yếu.

+ Đeo khẩu trang khi ra ngoài hoặc đến nơi đông người. - Vận động – phục hồi chức năng: + Tập vận động nhẹ nhàng như đi bộ, tập thở sâu, yoga, thể dục nhẹ nhàng nếu sức

khỏe cho phép.

+ Tránh nằm lâu gây loét ép, giảm sức cơ. - Chế độ dinh dưỡng: + Ăn đủ năng lượng, giàu đạm (thịt, cá, trứng, sữa…), Glucid (tinh bột), Lipid (chất

béo)…

+ Bổ sung vitamin, khoáng chất có trong rau củ quả, trái cây tươi, đặc biệt cần bổ

sung canxi, vitamin D để giúp xương chắc khỏe. + Chia thành nhiều bữa ăn nhỏ trong ngày. + Uống đủ nước (1,5–2 lít/ngày), hạn chế đồ ăn cay nóng, thực phẩm chế biến sẵn. + Khi có biểu hiện chán ăn, buồn nôn, rối loạn tiêu hóa cần ăn mềm, dễ tiêu. + Hạn chế: Rượu bia, thuốc lá, thức ăn sống, tái… + Cung cấp đầy đủ protein (chất đạm), + Bổ sung vitamin, khoáng chất có trong rau củ quả, trái cây tươi, đặc biệt cần bổ

sung canxi, vitamin D để giúp xương chắc khỏe.

+ Uống nhiều nước, duy trì 2 lít/ngày. + Chia thành nhiều bữa ăn nhỏ trong ngày. 9.2. Phòng bệnh Thực tế không có phương pháp nào được chứng minh có thể ngăn ngừa ung thư hạch

bạch huyết, ngoại trừ phòng tránh nhiễm HIV.

Tuy có tiên lượng tốt và được xem là một trong số ít các loại ung thư có thể điều trị khỏi, nhưng không vì thế mà chủ quan trước các nguy cơ mắc ung thư hạch bạch huyết. Một số khuyến nghị trong việc giảm thiểu nguy cơ mắc ung thư hạch gồm:

622

- Kiểm soát cân nặng: Thừa cân, béo phì được cho là yếu tố nguy cơ gây ung thư

hạch bạch huyết cũng như các bệnh lý, ung thư nghiêm trọng khác.

- Hạn chế tiếp xúc hóa chất: Benzen trong các chất trừ sâu, thuốc diệt cỏ có thể gây nguy cơ tiến triển ung thư máu, ung thư hạch bạch huyết. Nếu làm việc trong môi trường tiếp xúc với các hóa chất độc hại, chúng ta cần trang bị đồ bảo hộ lao động.

- Tránh tiếp xúc tia bức xạ: Các tia bức xạ có khả năng thay đổi thành phần trong

máu, do đó nên hạn chế tiếp xúc với các tia bức xạ,…

- Thường xuyên tập thể dục, thể thao: Việc duy trì các hoạt động thể dục, thể thao giúp tăng cường sức khỏe, cải thiện hệ thống miễn dịch. Cần tập thể dục ít nhất 30 phút mỗi ngày.

- Chế độ dinh dưỡng nên bổ sung các loại ngũ cốc, rau xanh, trái cây; hạn chế các chất béo, thịt đỏ, đồ ăn chế biến sẵn…; tránh hút thuốc lá, sử dụng rượu bia, chất kích thích.

- Tuân thủ điều trị theo chỉ dẫn bác sĩ. Không tự ý bỏ điều trị hoặc dùng thuốc ngoài

đơn.

- Khám định kỳ theo hẹn, xét nghiệm theo dõi tái phát. - Duy trì lối sống lành mạnh: không hút thuốc, hạn chế rượu bia. - Tiêm phòng đầy đủ (cúm, viêm phổi nếu được chỉ định). - Giữ môi trường sống sạch sẽ, thoáng mát. - Theo dõi và đi khám ngay khi có: + Sốt + Chảy máu bất thường + Mệt nhiều + Đau tăng Câu hỏi thảo luận 1. Ung thư lympho ác tính thường gặp những nguyên nhân hoặc yếu tố nguy cơ nào? 2. Những triệu chứng nào giúp người bệnh nhận biết ung thư lympho? 3. Người bệnh cần làm gì để phòng biến chứng và hỗ trợ điều trị hiệu quả? Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế (2021), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số bệnh ung thư thường gặp,

Nhà xuất bản Y học.

2. Bộ Y tế (2020), Hướng dẫn thực hành chăm sóc người bệnh ung thư cho điều

dưỡng.

3. Hội Ung thư Việt Nam (2019), Cẩm nang phòng và điều trị bệnh ung thư, NXB Y

học.

623

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH UNG THƯ ĐẦU MẶT CỔ

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân, yếu tố nguy cơ gây ung thư đầu mặt cổ. 2. Nhận biết được triệu chứng, các phương pháp điều trị và chăm sóc trong quá trình

điều trị.

3. Thực hiện tốt các biện pháp phòng ngừa, chăm sóc và phục hồi chức năng sau điều

trị.

II. Nội dung 1. Đại cương Ung thư đầu mặt cổ là nhóm bệnh ác tính xuất phát từ các mô vùng đầu, mặt và cổ. Có nhiều loại ung thư khác nhau ở khu vực này, mỗi loại ung thư vùng đầu mặt cổ được đặt tên theo bộ phận cơ thể nơi chúng khởi phát. Các loại ung thư phổ biến nhất trong khu vực này bao gồm ung thư thanh quản, hầu họng và miệng, trong khi đó, ung thư tuyến nước bọt và các khối u tại các xoang, cơ, dây thần kinh vùng mặt thì có thể ít gặp hơn. Bệnh thường gặp ở nam giới trên 40 tuổi, liên quan mật thiết đến hút thuốc lá, uống rượu và nhiễm virus HPV.

2. Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Hiện nay, vẫn chưa xác định được chính xác nguyên nhân gây ra ung thư đầu và cổ. Ung thư bắt đầu khi một tế bào trong khu vực này gặp phải những biến đổi trong DNA của nó. DNA là bộ mã hướng dẫn cho tế bào, quyết định cách tế bào phát triển, nhân lên và chết đi. Ở tế bào khỏe mạnh, quá trình này diễn ra theo một quy trình nhất định. Tuy nhiên, ở tế bào ung thư, DNA bị thay đổi khiến tế bào phát triển và nhân lên không kiểm soát, dẫn đến sự phát triển quá mức của tế bào.

Các tế bào ung thư có thể tập hợp lại hình thành một khối gọi là khối u. Khối u này có

thể phát triển để xâm lấn và phá hủy các mô cơ thể khỏe mạnh. Một số yếu tố làm tăng nguy cơ mắc ung thư đầu mặt cổ bao gồm:

- Sử dụng thuốc lá: Khoảng 70% đến 80% tổng số trường hợp mắc ung thư đầu cổ trên toàn thế giới có liên quan đến việc sử dụng thuốc lá. Điều này bao gồm hút thuốc lá và tiếp xúc với khói thuốc.

- Rượu: Uống quá nhiều rượu có thể làm tăng nguy cơ mắc nhiều loại ung thư đầu

mặt cổ.

- Virus papilloma ở người (HPV): Ở các quốc gia phát triển nhiễm HPV là yếu tố

nguy cơ lớn nhất liên quan đến ung thư đầu mặt cổ.

- Virus Epstein - Barr (EBV): Nhiễm trùng EBV có thể dẫn đến ung thư vòm họng

hoặc ung thư tuyến nước bọt.

- Hệ thống miễn dịch yếu: Hệ thống miễn dịch suy yếu khiến cơ thể bạn khó chống

lại ung thư hơn.

624

- Tiếp xúc với hóa chất: Tiếp xúc với hóa chất trong không khí có thể làm tăng nguy

cơ ung thư ở mũi.

- Tiếp xúc với ánh nắng mặt trời: Ánh sáng cực tím từ mặt trời làm tăng nguy cơ ung

thư da ở đầu và cổ. 3. Triệu chứng Tùy thuộc vào loại ung thư đầu mặt cổ, người bệnh có thể xuất hiện các dấu hiệu như: - Đau họng dai dẳng - Đau tai dai dẳng hoặc có triệu chứng nhiễm trùng tai - Đau đầu thường xuyên - Đau ở mặt hoặc cổ - Đau ở răng hàm trên - Đau khi nhai hoặc nuốt - Khàn giọng hoặc giọng nói thay đổi - Khó thở hoặc khó nói - Xuất hiện cục u ở cổ họng, miệng hoặc cổ - Vết loét miệng hoặc lưỡi - Chảy máu mũi thường xuyên, nước bọt hoặc đờm có máu - Một mảng trắng hoặc đỏ trên nướu, lưỡi hoặc bên trong miệng - Sưng ở hàm, cổ hoặc bên mặt 4. Cận lâm sàng - Sinh thiết chọc hút kim nhỏ: Sinh thiết chọc hút kim nhỏ là thủ thuật sử dụng một cây kim nhỏ tương tự như kim dùng xét nghiệm máu để chọc hút một ít chất lỏng hoặc tế bào từ hạch bạch huyết. Mẫu chất lỏng hoặc tế bào này sau đó sẽ được gửi đến bác sĩ chuyên khoa giải phẫu để kiểm tra và xác định có sự xuất hiện của ung thư hay tế bào bất thường hay không.

- Siêu âm: Siêu âm là kỹ thuật chẩn đoán không xâm lấn, sử dụng sóng siêu âm để khảo sát, thể hiện hình ảnh của các bộ phận bên trong cơ thể. Bác sĩ sẽ sử dụng đầu dò máy siêu âm di chuyển trên vùng cổ họng, xương hàm… để phát hiện những bất thường ở khu vực này.

- Chụp MRI: Chụp MRI (cộng hưởng từ) là phương pháp chẩn đoán sử dụng sóng vô

tuyến và từ trường để tạo hình cắt lớp các bộ phận trên cơ thể. Phương pháp này cho ra hình ảnh cấu trúc các cơ quan rõ ràng, sắc nét với độ phân giải cao, giúp bác sĩ phát hiện những bất thường không hiển thị trên phim chụp X-quang.

5. Chẩn đoán Chẩn đoán xác định ung thư đầu mặt cổ dựa vào kết quả giải phẫu bệnh khẳng định tế

bào ác tính, thông qua sinh thiết tổn thương hoặc hạch nghi ngờ.

6. Biến chứng - Khó ăn, khó nuốt, khàn tiếng, mất tiếng. - Hạch cổ di căn. - Chảy máu, nhiễm trùng, suy kiệt. - Ảnh hưởng đến tâm lý, giao tiếp, thẩm mỹ.

625

7. Điều trị Phương pháp điều trị ung thư đầu mặt cổ phụ thuộc vào các yếu tố như: vị trí khối u, giai đoạn phát hiện bệnh, tuổi tác, sức khỏe tổng quát của người bệnh…, bao gồm:

- Phẫu thuật: Mục đích của phẫu thuật là loại bỏ khối u ác tính và một số mô lành xung quanh. Các loại phẫu thuật có thể tiến hành cho người bệnh ung thư vùng đầu cổ là: phẫu thuật bằng tia laser, phẫu thuật cắt bỏ, nạo vét hạch bạch huyết… Tùy thuộc vào vị trí xuất hiện ung thư và giai đoạn phát hiện ung thư mà người bệnh có thể phải trải qua nhiều lần phẫu thuật, hoặc cần điều trị bổ sung hóa trị, xạ trị hoặc cả hai.

- Xạ trị: Xạ trị là phương pháp điều trị và giảm nhẹ các triệu chứng ung thư được lựa chọn phổ biến. Phương pháp này sử dụng tia X năng lượng cao hoặc các hạt khác để tiêu diệt khối u ác tính. Tùy theo từng trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định xạ trị vùng đầu cổ riêng lẻ hoặc kết hợp với các phương pháp điều trị khác như hóa trị, phẫu thuật…

- Hóa trị: Phương pháp hóa trị được sử dụng trong điều trị ung thư là sử dụng các loại

thuốc nhằm tiêu diệt tế bào ung thư, ngăn chặn chúng phát triển, phân chia và xâm lấn các cơ quan khác trong cơ thể. Phương pháp này thường được sử dụng cho bệnh ung thư đầu mặt cổ giai đoạn tiến triển.

- Thuốc điều trị: Thuốc điều trị ung thư là các loại thuốc dùng để điều trị bệnh ung thư được cấp phép hoặc chấp thuận sử dụng bởi các cơ quan y tế quốc tế và trong nước. Thuốc điều trị ung thư nhắm trúng đích được sử dụng để tiêu diệt chính xác tế bào ung thư và hạn chế tổn hại đến các tế bào lành xung quanh. Có thể áp dụng kết hợp với các phương pháp điều trị khác để điều trị ung thư đầu và cổ giai đoạn muộn, hoặc trong trường hợp người bệnh không đáp ứng với các liệu pháp điều trị khác.

- Phục hồi chức năng sau điều trị. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Cho người bệnh nằm đầu cao - Theo dõi dấu hiệu sinh tồn. - Chăm sóc người bệnh mở khí quản (nếu có) - Thực hiện y lệnh thuốc giảm đau. Theo dõi tác dụng phụ của thuốc - Hỗ trợ giảm đau không dùng thuốc - Thực hiện đúng y lệnh thuốc, xét nghiệm - Hỗ trợ dinh dưỡng. Chăm sóc nuôi ăn qua sonde (nếu có) - Thay băng vết thương, dẫn lưu (nếu có) - Động viên tinh thần. - Hướng dẫn tập nói, tập nuốt. - Theo dõi phản ứng khi truyền hóa chất, xạ trị. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Người bệnh không nên lo lắng, bi quan quá mức; hãy chia sẻ cảm xúc với gia đình

và nhân viên y tế.

626

+ Khuyến khích sinh hoạt nhóm, chia sẻ kinh nghiệm. Nếu cảm thấy lo âu, buồn chán

kéo dài, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc điều dưỡng để được hỗ trợ tâm lý.

- Vệ sinh: + Vệ sinh răng miệng hằng ngày: Đánh răng nhẹ nhàng bằng bàn chải mềm. Súc miệng bằng dung dịch theo hướng dẫn (nước muối nhạt hoặc dung dịch chuyên dụng)

+ Giữ vùng đầu – mặt – cổ sạch, khô. Không cào gãi vùng tổn thương hoặc vùng xạ

trị. Không tự ý bôi thuốc, lá, dầu lên vùng da bệnh

+ Nếu có mở khí quản giữ lỗ mở sạch sẽ, khô. Che chắn khi tắm, tránh nước vào

đường thở

+ Thay băng vùng cổ hàng ngày. - Vận động – Phục hồi chức năng: + Vận động nhẹ nhàng, phù hợp sức khỏe, tránh nằm một chỗ quá lâu. + Tập vận động cổ, vai, hàm + Tập thở sâu giúp phổi thông khí tốt + Sau phẫu thuật hoặc xạ trị: Tập nói, tập nuốt nếu có khó khăn. Thực hiện các bài tập

phục hồi chức năng theo chỉ dẫn của nhân viên y tế + Nghỉ ngơi hợp lý, tránh gắng sức quá mức. - Chế độ dinh dưỡng: + Ăn mềm, dễ tiêu, đủ chất để tăng sức đề kháng và giúp vết thương mau lành. Tránh

thức ăn cay nóng, cứng. Chia nhỏ bữa ăn trong ngày

+ Uống đủ nước + Tránh rượu bia, thuốc lá, thức ăn quá cay, nóng, cứng… 9.2. Phòng bệnh - Tránh thuốc lá và rượu bia: thuốc lá là yếu tố nguy cơ cao của ung thư vòm họng. Mỗi người nên có ý thức tránh tiếp xúc với thuốc lá và khói thuốc lá. Lạm dụng rượu bia cũng là một yếu tố tăng nguy cơ mắc các bệnh ung thư. Với bệnh nhân đã được chẩn đoán mắc ung thư, việc bỏ thuốc lá và rượu có thể làm giảm nguy cơ ung thư tiến triển.

- Tiêm vắc xin ngừa HPV: tiêm vắc xin phòng ngừa HPV không chỉ làm giảm yếu tố nguy cơ gây bệnh ung thư cổ tử cung mà còn được chứng minh làm giảm nguy cơ đối với các loại ung thư khác, đặc biệt là ung thư hầu họng, ung thư miệng.

- Hạn chế tiếp xúc với hóa chất: một số công việc đặc thù có nguy cơ tiếp xúc với hóa chất thường xuyên, cần có các biện pháp hạn chế như sử dụng thiết bị bảo hộ, tăng cường hệ thống thông gió…

- Xây dựng thói quen ăn uống lành mạnh: việc tuân thủ một chế độ ăn uống lành mạnh với đầy đủ các nhóm chất dinh dưỡng, tăng cường trái cây, ngũ cốc và rau xanh, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn và các loại thịt đỏ sẽ giúp xây dựng hệ thống miễn dịch mạnh mẽ, phòng ngừa nhiều bệnh trong đó có ung thư.

Câu hỏi thảo luận 1. Nêu nguyên nhân và yếu tố nguy cơ gây ung thư đầu mặt cổ? 2. Triệu chứng nhận biết sớm của bệnh là gì? 3. Trình bày biện pháp phòng bệnh và chăm sóc tại nhà?

627

Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế (2021), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số bệnh ung thư thường gặp. 2. Bệnh viện K Trung ương (2023), Sổ tay điều dưỡng ung thư. 3. Hội Ung thư Việt Nam (2020), Tài liệu truyền thông giáo dục sức khỏe cho bệnh

nhân ung thư.

628

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH UNG THƯ TỤY

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà người bệnh biết được: 1. Nguyên nhân gây ung thư Tụy. 2. Nhận biết triệu chứng sớm của bệnh. 3. Biết cách chăm sóc, phòng bệnh và hỗ trợ quá trình điều trị. II. Nội dung 1. Đại cương Tụy là cơ quan nằm sau dạ dày, vừa có chức năng nội tiết (tiết insulin) vừa có chức

năng ngoại tiết (tiết enzym tiêu hóa).

Ung thư tụy là một loại ung thư bắt nguồn từ các tế bào trong tuyến tụy. Ung thư tụy

có thể phát triển âm thầm và chỉ biểu hiện rõ ở giai đoạn muộn.

Ung thư tụy thường được phân loại thành 4 giai đoạn: - Giai đoạn 1: Khối u nhỏ dưới 2cm, không gây ra triệu chứng nào đặc biệt, rất khó

phát hiện.

- Giai đoạn 2: Khối u có kích thước từ > 2cm đến < 4cm, xâm lấn một số mô xung

quanh tuyến tụy nhưng chưa ảnh hưởng đến mạch máu.

- Giai đoạn 3: Khối u có thể lớn hơn 6cm, tế bào ung thư xâm lấn vào mạch máu và

lan sang nhiều hạch bạch huyết cũng như các cơ quan lân cận.

- Giai đoạn 4: Khối u có thể có kích thước bất kỳ, lan ra các bộ phận xa như gan,

phổi...

2. Nguyên nhân Những nguyên nhân gây ra ung thư tụy bao gồm: - Hút thuốc lá. - Tuổi tác: Người lớn tuổi. - Giới tính: Nam giới có tỷ lệ mắc ung thư tụy cao hơn, với tỷ lệ nam/nữ là 1,3/1. - Viêm tụy mạn: Do rượu, sỏi mật... - Đái tháo đường. - Chế độ ăn uống: Bao gồm nhiều dầu mỡ, chất béo, đường, và tiêu thụ nhiều nước

ngọt có ga.

- Tiền sử gia đình có người bị ung thư tụy. - Nhóm máu: Theo nghiên cứu, những người thuộc nhóm máu A và B có nguy cơ

mắc ung thư tụy cao hơn.

3. Triệu chứng - Đau bụng, có thể lan ra sau lưng. - Da và mắt chuyển sang màu vàng. - Sụt cân không rõ nguyên nhân, thường đi kèm với đó là chán ăn và đầy hơi, chướng

bụng.

- Tiêu chảy phân lỏng, màu sậm hoặc phân mỡ nổi trên mặt nước.

629

- Ngứa da lòng bàn tay và bàn chân. - Thường buồn nôn và nôn nhiều. - Túi mật phình to. - Nước tiểu bị thay đổi màu sắc. - Cơ thể suy nhược, cảm thấy mệt mỏi và trầm cảm. 4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm men gan, amylase, lipase, CA 19-9 (marker ung thư tụy). - Siêu âm bụng: Đây là bước khám đầu tiên đối với bệnh nhân có triệu chứng đau bụng, da và mắt chuyển sang màu vàng. Siêu âm có thể phát hiện sỏi mật, một tình trạng có các triệu chứng tương tự với ung thư tuyến tụy. Nếu phát hiện khối u tụy trên siêu âm, việc chụp CT scan vẫn cần thiết để thu thập thêm thông tin chi tiết hơn.

- Siêu âm qua nội soi: Có thể hỗ trợ trong việc chẩn đoán ung thư tuyến tụy. - Chụp cắt lớp vi tính (CT scan): Đây là xét nghiệm được ưa chuộng nhất để giúp chẩn đoán ung thư tuyến tụy. CT scan có thể xác định vị trí của khối u nhỏ trong tuyến tụy, đặc biệt là khi siêu âm không thể nhìn thấy. Ngoài ra, CT scan còn cho thấy rõ liệu khối u đã xâm lấn và di căn ra khỏi tuyến tụy chưa, cũng như mối liên quan của nó với các mạch máu và cơ quan lân cận, cung cấp thông tin quan trọng giúp bác sĩ lên kế hoạch phẫu thuật cắt bỏ khối u ung thư.

- Sinh thiết qua da: Bác sĩ thực hiện sinh thiết bằng cách dùng một cây kim xuyên qua da để lấy mẫu từ khối u. Thủ thuật thường được thực hiện cùng với siêu âm hoặc CT scan để định vị chính xác vị trí của kim.

- Nội soi sinh thiết: Được thực hiện bởi bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa bằng cách đưa ống nội soi qua đường miệng, dạ dày và vào tá tràng. Sinh thiết bằng kim qua ống nội soi thường được hướng dẫn bởi siêu âm. Thủ thuật này thường không gây đau do bệnh nhân được tiêm thuốc gây mê.

- Siêu âm qua nội soi: Sử dụng siêu âm qua nội soi để chẩn đoán ung thư tuyến tụy. Bên cạnh đó, cũng có thể sử dụng kim để lấy mẫu sinh thiết hoặc tiêm hoá chất điều trị trực tiếp vào khối u. 5. Chẩn đoán Chẩn đoán xác định ung thư tụy dựa vào kết quả giải phẫu bệnh khẳng định tế bào ác

tính, thông qua sinh thiết khối u tụy (thường bằng nội soi siêu âm) hoặc tổn thương di căn.

6. Biến chứng - Tắc ống mật chủ. - Viêm tụy cấp. - Tiểu đường thứ phát. - Tụ dịch ổ bụng, nhiễm trùng. - Di căn gan, phổi, hạch, xương... 7. Điều trị Việc điều trị ung thư tụy hiệu quả phụ thuộc vào mức độ lan rộng của khối u.

630

- Phẫu thuật: Mặc dù hầu hết bệnh nhân ung thư tụy khi được chẩn đoán thường ở giai đoạn cuối, không thể thực hiện phẫu thuật để chữa hết bệnh, nhưng phẫu thuật vẫn có thể giúp giảm đau, giảm triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống. Tiên lượng của bệnh vẫn còn khá kém. Đối với những bệnh nhân đã loại bỏ hoàn toàn khối u bằng phẫu thuật, tỷ lệ sống sót sau 5 năm thường là 20-30%.

- Xạ trị: Xạ trị sử dụng tia xạ năng lượng cao để tiêu diệt các tế bào ung thư hoặc ngăn chúng phát triển. Nếu phẫu thuật không thể thực hiện, xạ trị thường được sử dụng để giảm đau và ngăn ngừa tái phát. Xạ trị thường được kết hợp với hóa trị.

- Hóa trị: Hóa trị là phương pháp chính để điều trị ung thư tuyến tụy, đặc biệt là ở giai đoạn tiến triển hoặc đã di căn. Phương pháp này được sử dụng như một phương pháp hỗ trợ cho xạ trị hoặc áp dụng khi phẫu thuật không còn thích hợp. Hóa trị giúp kéo dài sự sống, giảm đau và giảm các triệu chứng trong giai đoạn cuối của bệnh.

- Phương pháp xâm lấn: Đây là một phương pháp được áp dụng để điều trị ung thư

của tuyến tụy nội tiết khi đã lan rộng tới gan hoặc các cơ quan khác.

- Thuyên tắc: Đây là một kỹ thuật sử dụng để loại bỏ tế bào ung thư bằng cách cản

trở việc cung cấp máu cho khối u.

- Phẫu thuật lạnh: Phương pháp này nhằm đông lạnh tế bào ung thư cùng với các mô

xung quanh bằng cách sử dụng một đầu dò được đặt vào các mô và tiêm nitơ lỏng hoặc carbon dioxide lỏng vào.

8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc, xét nghiệm - Hỗ trợ giảm đau không dùng thuốc - Theo dõi dấu hiệu sinh tồn, đau, tình trạng vàng da. - Chăm sóc nuôi ăn qua sonde/tĩnh mạch (nếu có) - Chuẩn bị người bệnh trước mổ (nếu có) - Thực hiện y lệnh hóa trị/xạ trị (nếu có). Theo dõi sau hóa trị/xạ trị - Hướng dẫn người bệnh về dinh dưỡng, phòng ngừa nhiễm trùng. - Hỗ trợ vận động nhẹ nhàng, chăm sóc vệ sinh. - Giáo dục sức khỏe và hỗ trợ tinh thần người bệnh. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe. 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Ung thư tụy là bệnh cần điều trị lâu dài, người bệnh cần giữ tinh thần bình tĩnh, hợp

tác điều trị.

+ Không nên quá lo lắng, sợ hãi; hãy chia sẻ cảm xúc với gia đình và nhân viên y tế. + Giữ tinh thần thoải mái + Khi có biểu hiện lo âu, buồn chán, mất ngủ kéo dài, nên báo cho điều dưỡng/ bác sĩ

để được hỗ trợ kịp thời.

- Vệ sinh: - Giữ cơ thể sạch sẽ, khô ráo để phòng nhiễm trùng. - Vệ sinh răng miệng hằng ngày, đặc biệt nếu có buồn nôn, nôn.

631

- Nếu có vàng da, ngứa: Tắm nước ấm, không gãi mạnh, cắt ngắn móng tay - Tuân thủ vệ sinh tay trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh. - Vận động - Phục hồi chức năng: + Khuyến khích vận động sớm nếu sức khỏe cho phép. Vận động nhẹ nhàng + Tập thở sâu, xoay trở người bệnh thường xuyên nếu nằm lâu. + Sau phẫu thuật tránh gắng sức, không mang vác nặng + Nghỉ ngơi đầy đủ, cân bằng giữa vận động và nghỉ ngơi. - Chế độ dinh dưỡng: + Đảm bảo đủ năng lượng cho cơ thể + Hạn chế sụt cân, suy kiệt + Giảm gánh nặng cho tụy, hỗ trợ tiêu hóa + Nâng cao sức đề kháng, hỗ trợ quá trình điều trị. + Ăn thức ăn mềm, dễ tiêu: đạm (cá basa, cá hồi; thịt gà bỏ da, thịt bò nạc mềm…; tôm; trứng; đạm thực vật (đậu hũ, đậu hà lan, đậu lăng…); tinh bột (Cháo, cơm mềm, khoai lang, khoai tây, yến mạch nấu nhừ…); chất béo (Dầu ô liu, dầu đậu nành…); vitamin.

+ Chia nhỏ bữa ăn, bổ sung trái cây, rau xanh. + Hạn chế đồ ngọt nếu người bệnh có tiểu đường, rượu bia, thuốc lá + Uống đủ nước, bổ sung vitamin (rau xanh, chuối, đu đủ...) 9.2. Phòng bệnh - Không hút thuốc lá, hạn chế rượu bia. - Giảm lượng thức ăn chứa nhiều dầu mỡ và chất béo trong khẩu phần ăn. - Hạn chế tiêu thụ thức ăn giàu đường và nước ngọt. - Duy trì cân nặng hợp lý. - Tập thể dục đều đặn. - Khám sức khỏe định kỳ, đặc biệt nếu có tiền sử gia đình mắc ung thư tụy hoặc viêm

tụy mạn.

Câu hỏi thảo luận 1. Nguyên nhân nào gây ung thư tụy? 2. Triệu chứng nào giúp nhận biết sớm ung thư tụy? 3. Cách phòng bệnh ung thư tụy? Tài liệu tham khảo 1. Bộ Y tế, Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị ung thư tụy. 2. Hội Ung thư Việt Nam, Cẩm nang chăm sóc giảm nhẹ.

632

TƯ VẤN, TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI BỆNH UNG THƯ TUYẾN THƯỢNG THẬN

I. Mục tiêu Giúp người bệnh và người nhà người bệnh biết: 1. Nguyên nhân và các yếu tố nguy cơ của ung thư tuyến thượng thận. 2. Nhận biết được triệu chứng và dấu hiệu cảnh báo sớm của bệnh. 3. Biết cách chăm sóc, theo dõi và phòng ngừa biến chứng. II.Nội dung 1. Đại cương

Tuyến thượng thận nằm ở phía trên hai quả thận, có chức năng sản xuất các hormone quan trọng như cortisol, aldosterone và androgen giúp điều hòa chuyển hóa, huyết áp và cân bằng nội tiết. Khi các tế bào trong tuyến thượng thận trở nên bất thường và không kiểm soát được, chúng có thể hình thành khối u, có thể là lành tính hoặc ác tính.

Ung thư tuyến thượng thận là bệnh lý ác tính xuất phát từ vỏ hoặc tủy tuyến thượng thận. Ung thư tuyến thượng thận là bệnh hiếm gặp nhưng diễn tiến nhanh, dễ di căn sang gan, phổi, xương. 2. Nguyên nhân Chưa xác định rõ, tuy nhiên một số yếu tố nguy cơ gồm: - Di truyền (hội chứng Li-Fraumeni, hội chứng Beckwith-Wiedemann, MEN type 1,

2).

- Rối loạn nội tiết kéo dài. - Tiếp xúc với hóa chất độc hại, phóng xạ. - Béo phì, hút thuốc lá, stress mạn tính. 3. Triệu chứng Tùy theo khối u tiết hormone hay không tiết hormone: - Khối u tiết hormone: + Hội chứng Cushing (tăng cortisol): mặt tròn, tăng cân, rạn da, yếu cơ. + Tăng aldosterone: tăng huyết áp, yếu cơ, hạ kali máu. + Tăng androgen/estrogen: rậm lông, giọng trầm ở nữ hoặc nữ hóa tuyến vú ở nam. - Khối u không tiết hormone: + Đau vùng hông lưng, khối u vùng bụng phát triển. + Sụt cân, mệt mỏi, chán ăn. 4. Cận lâm sàng - Xét nghiệm máu và nước tiểu là một bước quan trọng, giúp đo lường nồng độ các hormone do tuyến thượng thận sản xuất. Những xét nghiệm này có thể phát hiện sự bất thường trong mức độ hoạt động của tuyến thượng thận, cung cấp thông tin quan trọng để phát hiện và đánh giá ung thư.

- Đối với các phương pháp hình ảnh, chụp CT (Computed Tomography), MRI (Magnetic Resonance Imaging) hoặc PET scan (Positron Emission Tomography) được sử dụng để tạo hình ảnh chi tiết về vị trí, kích thước và cấu trúc của khối u trong tuyến

thượng thận. Những thông tin này cung cấp hình ảnh rõ ràng giúp xác định liệu khối u có ác tính hay lành tính và mức độ lan rộng của bệnh.

633

- Sinh thiết là bước quyết định để xác định chính xác loại ung thư và giai đoạn của bệnh. Quá trình này thường bao gồm lấy mẫu mô từ khối u trong tuyến thượng thận và xem dưới kính hiển vi để phân tích các tế bào ung thư và các đặc điểm sinh học khác.

5. Chẩn đoán

Chẩn đoán xác định ung thư tuyến thượng thận dựa vào kết quả giải phẫu bệnh khẳng

định tế bào ác tính, thường sau phẫu thuật cắt khối u, kết hợp tiêu chuẩn mô học

6. Biến chứng - Di căn xa (gan, phổi, xương, hạch). - Suy tuyến thượng thận cấp. - Rối loạn điện giải, tăng huyết áp nặng. - Nhiễm trùng, suy kiệt cơ thể. 7. Điều trị - Phẫu thuật cắt bỏ tuyến thượng thận là phương pháp chủ yếu nếu còn khả năng phẫu

thuật.

Mục tiêu của phẫu thuật là loại bỏ toàn bộ hoặc một phần tuyến thượng thận bị ảnh hưởng bởi khối u. Phẫu thuật có thể làm giảm hoặc loại bỏ triệt để khối u, đồng thời cải thiện chất lượng sống của bệnh nhân. - Hóa trị, xạ trị hỗ trợ trong trường hợp di căn hoặc không mổ được. Sử dụng tia X năng lượng cao để tiêu diệt tế bào ung thư. Xạ trị có thể được áp dụng như phương pháp chính hoặc kết hợp với phẫu thuật để làm giảm kích thước khối u trước hoặc sau khi phẫu thuật.

- Điều trị nội tiết: dùng thuốc ức chế sản xuất hormone (Mitotane). - Theo dõi định kỳ để phát hiện sớm tái phát hoặc di căn. 8. Chăm sóc điều dưỡng - Thực hiện y lệnh thuốc: thuốc giảm đau, thuốc hóa trị, thuốc điều trị nội tiết... - Theo dõi dấu hiệu sinh tồn, tình trạng huyết áp, mạch, điện giải. - Cân nặng, chế độ dinh dưỡng. - Thực hiện y lệnh thuốc giảm đau. Theo dõi tác dụng phụ của thuốc. Hỗ trợ giảm đau

không dùng thuốc

- Chuẩn bị người bệnh chuyển mổ (nếu có) - Chăm sóc vết mổ, dẫn lưu (nếu có). Theo dõi chảy máu, nhiễm trùng - Hướng dẫn dùng thuốc đúng liều, đúng giờ theo chỉ định bác sĩ. - Phòng ngừa biến chứng: nhiễm trùng, suy tuyến thượng thận cấp. - Tư vấn tâm lý: giúp người bệnh yên tâm, tin tưởng điều trị. 9. Tư vấn, truyền thông giáo dục sức khỏe 9.1. Chăm sóc cơ bản - Tinh thần: + Giúp người bệnh giảm lo âu, sợ hãi. + Động viên, khích lệ tinh thần, tạo niềm tin vào quá trình điều trị.

634

+ Gia đình cần quan tâm, hỗ trợ, tránh để bệnh nhân cô đơn. + Hướng dẫn gia đình quan tâm, hỗ trợ tinh thần cho người bệnh - Vệ sinh: + Giữ cơ thể sạch sẽ, khô ráo để phòng nhiễm trùng. + Tắm rửa hằng ngày bằng nước ấm, tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột. + Vệ sinh răng miệng mỗi ngày, đặc biệt nếu có buồn nôn, nôn trong quá trình điều trị. + Nếu có phẫu thuật cắt tuyến thượng thận: Giữ vết mổ sạch, khô. Không tự ý bôi thuốc hoặc đắp lá lên vết mổ. Theo dõi dấu hiệu sưng, đỏ, đau, chảy dịch và báo nhân viên y tế khi có bất thường.

- Vận động – Phục hồi chức năng: + Khuyến khích vận động nhẹ nhàng, tránh gắng sức và hạn chế vận động khi: mệt

nhiều, chóng mặt, huyết áp không ổn định, đau nhiều...

+ Tập thở sâu, xoay trở để phòng viêm phổi, huyết khối tĩnh mạch. - Chế độ dinh dưỡng: + Ăn đầy đủ năng lượng, chia nhỏ bữa ăn để giảm mệt mỏi. + Tăng cường đạm (thịt nạc, cá, trứng, sữa, các loại đậu...) rau xanh, trái cây, thực

phẩm dễ tiêu hóa.

+ Uống đủ nước mỗi ngày (theo hướng dẫn). + Nếu có rối loạn đường huyết, điện giải hoặc phải dùng corticoid lâu dài, cần tuân thủ

chặt chẽ chế độ ăn theo tư vấn của bác sĩ/điều dưỡng.

+ Hạn chế: • Mỡ động vật, thức ăn, chất kích thích. • Hạn chế muối khi tăng huyết áp 9.2. Phòng bệnh - Khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm bất thường nội tiết. - Duy trì cân nặng hợp lý, tránh béo phì. - Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia. - Giữ tinh thần thoải mái, tránh căng thẳng kéo dài. - Nếu trong gia đình có người mắc bệnh di truyền, cần tư vấn di truyền học.

Câu hỏi thảo luận

1. Nguyên nhân gây ung thư tuyến thượng thận là gì? 2. Triệu chứng nhận biết sớm bệnh ung thư tuyến thượng thận? 3. Cách chăm sóc và phòng ngừa biến chứng sau điều trị?

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Y tế (2023), Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh ung thư thường gặp. 2. Bệnh viện K Trung ương, Tài liệu đào tạo liên tục điều dưỡng ung bướu. 3. Bệnh viện Vinmec, Ung thư tuyến thượng thận: Nguyên nhân và triệu chứng

https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/ung-thu-tuyen-thuong-nguyen-nhan-va-trieu- chung-vi