Đ bài: Thi pháp văn h c trung đi qua “Bài ca ng t ng ng” và “D ng phề ọ ạ ấ ưở ươ ụ
hành”
Bài làm
Xu t hi n vào nh ng năm cu i c a th k XIX D ng ph hành c a Cao Bá Quát và Bàiấ ệ ữ ố ủ ế ỉ ươ ụ ủ
ca ng t ng ng c a Nguy n Công Tr đã ghi đc nh ng d u m c trên ti n trình vănấ ưở ủ ễ ứ ượ ữ ấ ố ế
h c trung đi Vi t Nam, đc coi nh m t s v t rào v thi pháp, m t báo hi u v th iọ ạ ệ ượ ư ộ ự ượ ề ộ ệ ề ờ
c n đi.ậ ạ
Nói đn văn h c trung đi là nói đn tính phi ngã và tính quy ph m. T tr c đn nayế ọ ạ ế ạ ừ ướ ế
chúng ta đu quan ni m tính quy ph m c a dòng văn h c trung đi là m t b c thành kiênề ệ ạ ủ ọ ạ ộ ứ
c . Nó đã bó bu c, giam hãm ngu n c m xúc c a thi nhân, không đ cho ngu n c m xúcố ộ ồ ả ủ ể ồ ả
y tuôn trào m t cách t nhiên dù nó là m t tình c m nhân b n r t con ng i. R t ít nhàấ ộ ự ộ ả ả ấ ườ ấ
th th i kì này nh n th c đc đúng đn nh ng h n ch đó. Dòng c m xúc trong conơ ờ ậ ứ ượ ắ ữ ạ ế ả
ng i h đã b c ch , b d n nén và b u n theo m t l i mòn “muôn thu ”. Nh ng đã cóườ ọ ị ứ ế ị ồ ị ố ộ ố ở ư
nh ng con ng i không đi theo v t xe c a ng i đi tr c, h đã tìm đn nh ng l i rữ ườ ế ủ ườ ướ ọ ế ữ ố ẽ
m i, th hi n đy đ h n tính ng i và rõ nét h n b n ngã c a cá nhân. Vì th khi Bài caớ ể ệ ầ ủ ơ ườ ơ ả ủ ế
ng t ng ng (Nguy n Công Tr ) và D ng ph hành (Cao Bá Quát) ra đi đã mang đnấ ưở ễ ứ ươ ụ ờ ế
cho ta nh ng t t ng tình c m m i, cách nhìn m i t x a đn nay ch a m y ai kh iữ ư ưở ả ớ ớ ừ ư ế ư ấ ơ
ngu n.ồ
Ng c dòng th i gian tr v v i l ch s c a dân t c d i ch đ phong ki n, chúng taượ ờ ở ề ớ ị ử ủ ộ ướ ế ộ ế
nh n th y có m t l p s ng m đang bao trùm lên kh p b u tr i và xã h i Vi t Nam.ậ ấ ộ ớ ươ ờ ắ ầ ờ ộ ệ
Con ng i y, xã h i y c bình l ng trôi xuôi, không có m t s c a qu y, ph n kháng,ườ ấ ộ ấ ứ ặ ộ ự ự ậ ả
kh ng đnh cá tính. Ch đ phong ki n không công nh n cá nhân, t a chi t nh ng tìnhẳ ị ế ộ ế ậ ỏ ế ữ
c m t nhiên c a con ng i trong vòng kim cô c a l giáo và tôn ti tr t t . Nh ng khiả ự ủ ườ ủ ễ ậ ự ư
th ng th c cái âm h ng hùng m nh trong Bài ca ng t ng ng c a Nguy n Công Tr ,ưở ứ ưở ạ ấ ưở ủ ễ ứ
chúng ta th y ông cha ta không ph i ai cũng ch u cúi đu. Trong bài th ta th y n i c mấ ả ị ầ ơ ấ ổ ộ
lên cá tính c a m t tâm h n t do phóng khoáng, thích nói đn b n thân mình, k củ ộ ồ ự ế ả ể ả
nh ng cái riêng nh t, cái mà dòng văn h c trung đi không bao gi đ c p đn. M đuữ ấ ọ ạ ờ ề ậ ế ở ầ
bài th Nguy n Công Tr đã kh ng đnh m t cách hùng h n vai trò c a mình:ơ ễ ứ ẳ ị ộ ồ ủ
“Vũ tr nói m c phi ph n s ”ụ ạ ậ ự
Đâu còn t t ng vô vi c a Lão - Trang. Lòng nhi t tình, ni m say mê v i công vi c vàư ưở ủ ệ ề ớ ệ
trách nhi m đã giúp ông ý th c đc vai trò c a mình trong cu c đi, trong xã h i. đâyệ ứ ượ ủ ộ ờ ộ Ở
ta b t g p m t hình nh c a thiên nhiên: đó là vũ tr - m t hình nh quen thu c và chi mắ ặ ộ ả ủ ụ ộ ả ộ ế
u th trong th ca trung đi. Nh ng không gian vũ tr trong câu th này l i không chi mư ế ơ ạ ư ụ ơ ạ ế
lĩnh t t c . T n t i song song v i nó còn là không gian xã h i - mà đây chính là vai trò cáấ ả ồ ạ ớ ộ ở
nhân c a tác gi . Nguy n Công Tr không tr v v i không gian tình t i, v i mây ngànủ ả ễ ứ ở ề ớ ạ ớ
b c n i, núi cao su i v ng, tr m t sau lũy tre làng ho c l ng l bên lu ng cúc, th traiạ ộ ố ắ ầ ư ặ ặ ẽ ố ư
mà v i b n lĩnh và ý th c v trách nhi m c a mình, ông đã hòa mình vào cái náo n c hớ ả ứ ề ệ ủ ứ ồ
h i, cái vòng đi đang lăn chuy n trong xã h i. Rõ ràng trong cái th th a đã b c đu cóở ờ ể ộ ế ừ ướ ầ
s cách tân, d n đng cho m t phong cách ngh thu t m i sinh đng n y n …ự ọ ườ ộ ệ ậ ớ ộ ả ở
Sau khi th hi n mình m t cách t ng quát nh t, cái “tôi” đã b t đu khoa tr ng v cu cể ệ ộ ổ ấ ắ ầ ươ ề ộ
đi, v nh ng l n thi th tài năng c a mình v i m t gi ng th say mê nhi t huy t. L iờ ề ữ ầ ố ủ ớ ộ ọ ơ ệ ế ờ
th dài ng n khác nhau, ng t nh p theo l i k và đc bi t là v i cách dùng t “khí”,ơ ắ ắ ị ờ ể ặ ệ ớ ừ
Nguy n Công Tr đã kh c h a m t cách chính xác, đàng hoàng v tài năng c a mình. Khiễ ứ ắ ọ ộ ề ủ
Nguy n Công Tr vi t: “Ông Hi Văn tài b đã vào l ng”, ta th y n y sinh ra m t mâuễ ứ ế ộ ồ ấ ả ộ
thu n. B n thân ông t th y mình c n ph i có ph n s đi v i tr i đt, có trách nhi mẫ ả ự ấ ầ ả ậ ự ố ớ ờ ấ ệ
v i cu c đi. V y mà khi làm quan, khi mà ông có đi u ki n đ th hi n rõ nh t ph n sớ ộ ờ ậ ề ệ ể ể ệ ấ ậ ự
c a mình thì ông l i c m th y b nh b vào “l ng”. Nguy n Công Tr đã g i vi c ra làmủ ạ ả ấ ị ư ị ồ ễ ứ ọ ệ
quan t a nh m t cái “l ng”. M t hình nh th t m i m , th t táo b o. Th i y ai dám nóiự ư ộ ồ ộ ả ậ ớ ẻ ậ ạ ờ ấ
nh Nguy n Công Tr b i vi c ra làm quan tuy có nhi u ràng bu c song nó v n là điư ễ ứ ở ệ ề ộ ẫ ố
t ng c a s tôn kính, ng ng v ng c a ng i đi… “Vào l ng” r i ông v n ti p t cượ ủ ự ưỡ ọ ủ ườ ờ ồ ồ ẫ ế ụ
ch i ngông.ơ
“G m thao X c đã nên tay ng t ng ng”ồ ượ ấ ưở
Gi ng văn h i khoa tr ng mà không h gây khó ch u b i nhà th r t có ý th c v tàiọ ơ ươ ề ị ở ơ ấ ứ ề
năng và ph m h nh c a mình. Cá tính c a nhà th còn xuyên su t kh p bài th , nó nhẩ ạ ủ ủ ơ ố ắ ơ ư
m t đm sáng làm cho giá tr c a tác ph m thêm r c r lung linh. Nguy n Công Tr làộ ố ị ủ ẩ ự ỡ ễ ứ
m t con ng i c a t do, m t tâm h n phóng khoáng và u ho t đng. Chính vì th khi bộ ườ ủ ự ộ ồ ư ạ ộ ế ị
giam chân vào trong cái “l ng” c a xã h i thì cũng là lúc ông có d p đ th hi n cái “ng tồ ủ ộ ị ể ể ệ ấ
ng ng” c a mình rõ h n c . Nh ng ch đ phong ki n hà kh c đã không dung n p cáiưở ủ ơ ả ư ế ộ ế ắ ạ
thói ng o ngh , khinh đi đy ý th c cá nhân c a ông. Song Nguy n Công Tr không hạ ễ ờ ầ ứ ủ ễ ứ ề
cúi đu khu t ph c mà cái “ng t ng ng” trong ông l i nh có đng l c thúc đy đ phátầ ấ ụ ấ ưở ạ ư ộ ự ẩ ể
tri n lên t i đnh cao c a cá tính. Khác h n v i cái ta chung chung, mang tính ch t t pể ớ ỉ ủ ẳ ớ ấ ậ
đoàn, Nguy n Công Tr đã t x ng danh, bi n cái ta thành cái tôi, thành l s ng cho b nễ ứ ự ư ế ẽ ố ả
thân mình.
“Đc ng a bò vàng đeo ng t ng ng”ạ ự ấ ưở
Có l khi ra làm quan, cá tính c a Nguy n Công Tr ph n nào v n b ch đ phong ki nẽ ủ ễ ứ ầ ẫ ị ế ộ ế
chi ph i, l n át nên bây gi khi đã thôi làm quan thì cá tính kia m i b c l m t cách đyố ấ ờ ớ ộ ộ ộ ầ
đ nh t, mãnh li t nh t b i không có gì ràng bu c. Vi c cho bò đeo nh c ng a th i y đãủ ấ ệ ấ ở ộ ệ ạ ự ờ ấ
là ghê g m l m r i, v y mà khi đn n i c a ph t ông còn mang vài cô “Ki u” mà ông tớ ắ ồ ậ ế ơ ử ậ ề ả
là “gót tiên đng đnh”. M c đ ngang tàng gi đây đã phát tri n lên đnh cao và nhà thủ ỉ ứ ộ ờ ể ỉ ơ
c a chúng ta đã quên đi h t th y nh ng ràng bu c c m k c a thi pháp trung đi, cái thú vủ ế ả ữ ộ ấ ị ủ ạ ị
hành l c c a nhà th b t đu th hi n. Ông đã t ng nói “cu c hành l c ch i đâu là lãiạ ủ ơ ắ ầ ể ệ ừ ộ ạ ơ
đy”.ấ
Thi pháp văn h c trung đi trong “Bài ca ng t ng ng” và “D ng ph hành” Nguy nọ ạ ấ ưở ươ ụ ễ
Công Tr đã xé rào thi pháp văn h c trung đi lúc nào cũng không bi t. T t ng c a nhàứ ọ ạ ế ư ưở ủ
th là m t t t ng cách tân mang đm d u n th i đi b i nó không ch là s cách tânơ ộ ư ưở ậ ấ ấ ờ ạ ở ỉ ự
b ng văn hóa mà b ng c cu c đi ông đang s ng. S thoát li v i th l c còn th hi n ằ ằ ả ộ ờ ố ự ớ ế ự ể ệ ở
câu th :ơ
“Kia núi n phau phau mây tr ng…”ọ ắ
S c chi m lĩnh c a không gian lên cao c a thi pháp trung đi không ph i là nh t nhòaứ ế ủ ủ ạ ả ạ
trong phong cách th c a nhà th . Lên cao đ mà thoát t c, xa lánh b i tr n là m t sơ ủ ơ ể ụ ụ ầ ộ ở
thích c a thi nhân th i x a. Nguy n Công Tr cũng mu n hòa mình vào thiên nhiên caoủ ờ ư ễ ứ ố
r ng đ cho lòng thêm thanh th n sáng trong.ộ ể ả
Có th nói cá tính ngông c a Nguy n Công Tr th hi n đy đ nh t, toàn di n nh t khiế ủ ễ ứ ể ệ ầ ủ ấ ệ ấ
ông vi t câu th :ế ơ
“Đc m t d ng d ng ng i tái th ng”ượ ấ ươ ươ ườ ượ
Đi n c m t l n n a tr l i v i th ông. Rõ ràng s c n ng c a thi pháp trung đi v nể ố ộ ầ ữ ở ạ ớ ơ ứ ặ ủ ạ ẫ
chi m lĩnh t t ng c a nhà th . Nh ng ta v n th y cái gì đó m i m l n lao đng sauế ư ưở ủ ơ ư ẫ ấ ớ ẻ ớ ằ
cái “d ng d ng” t đc c a Nguy n Công Tr v y.ươ ươ ự ắ ủ ễ ứ ậ
Nguy n Công Tr tuy đã có s ng p nghé v t rào thi pháp trung đi nh ng ông v n luônễ ứ ự ấ ượ ạ ư ẫ
ý th c đc cái gì c n ph i có và quay tr v v i qu đo c a c ng th ng, có khi đnứ ượ ầ ả ở ề ớ ỹ ạ ủ ươ ườ ế
m c tôn th :ứ ờ
“Nghĩa vua tôi cho v n đo s chung”ẹ ạ ơ
Văn h c trung đi đã có nhi u trang vi t v đo trung quân. Nguy n Công Tr đã đi theoọ ạ ề ế ề ạ ễ ứ
con đng đó đ k th a và th hi n cái đo cao quý trong con ng i c a mình. R i sauườ ể ế ừ ể ệ ạ ườ ủ ồ
đó ông l i vi t: “Trong tri u ai ng t ng ng nh ông”. Nhà th x ng “ông” v i thiên h ,ạ ế ề ấ ưở ư ơ ư ớ ạ
v i cu c đi, không ng i ngùng dè d t mà v n hiên ngang. Rõ ràng cái “ng t ng ng” ớ ộ ờ ạ ặ ẫ ấ ưở ở
đây đã tr thành m t hình t ng t thu t đc đáo, có ý v hài h c. Nh ng đàng sau nở ộ ượ ự ậ ộ ị ướ ư ụ
c i đó l i là m t thái đ, m t quan ni m nhân sinh ít nhi u mang màu s c hi n đi b iườ ạ ộ ộ ộ ệ ề ắ ệ ạ ở
nó đã đ cao vai trò cá nhân v i s kh ng đnh cá tính, không đi theo con đng chínhề ớ ự ẳ ị ườ
th ng sáo mòn trong đó ch có hình nh t p đoàn cùng nh ng giáo đi u khô khan, cònố ỉ ả ậ ữ ề
quy n s ng c a con ng i b che l p vùi d p.ề ố ủ ườ ị ấ ậ
Nguy n Công Tr đã v t lên trên cái đó v i m t phong cách ngh thu t n i b t. Ông đãễ ứ ượ ớ ộ ệ ậ ỗ ậ
dùng hình t ng phi chính th ng, nói nhi u đn cái tôi, b c đu phá v tính quy ph mượ ố ề ế ướ ầ ỡ ạ
c a văn h c trung đi. Nhìn chung Nguy n Công Tr đã v t xa th i đi c a ông r tủ ọ ạ ễ ứ ượ ờ ạ ủ ấ
nhi u.ề
N u ch có mình Nguy n Công Tr dám v t rào thi pháp văn h c trung đi thì s cáchế ỉ ễ ứ ượ ọ ạ ự
tân kia cũng ch a ph i là đáng k . Cùng v i Nguy n Công Tr , Cao Bá Quát m t l n n aư ả ể ớ ễ ứ ộ ầ ữ
đã làm cho “hàng rào” c a thi pháp trung đi b đy lùi, b lung lay. N u nh Bài ca ng tủ ạ ị ẩ ị ế ư ấ
ng ng c a Nguy n Công Tr đem l i cho ta m t tâm tr ng h h i, náo n c thì D ngưở ủ ễ ứ ạ ộ ạ ồ ở ứ ươ
phj hành l i len vào trong h n ta v i m t ch t tình man mác, tràn đy tính nhân văn, nhânạ ồ ớ ộ ấ ầ
b n. Bài th đã kh ng đnh, đã đ cao nh ng tình c m riêng t c a con ng i. Đó là m tả ơ ắ ị ề ữ ả ư ủ ườ ộ
ngu n c m h ng r t đi thân thu c đi v i thi nhân n u nh h a không b thi pháp vănồ ả ứ ấ ổ ộ ố ớ ế ư ọ ị
h c trung đi phong t a. Đc bài th ta nh l c vào m t mi n đt m i mà trên đó n yọ ạ ỏ ọ ơ ư ạ ộ ề ấ ớ ả
sinh bi t bao tâm t tình c m c a con ng i, v n là m t bài hành - m t th lo i ph bi nế ư ả ủ ườ ẫ ộ ộ ể ạ ổ ế
c a thi pháp trung đi cùng v i không gian l th c a m t ch th tr tình li h ng songủ ạ ớ ữ ứ ủ ộ ủ ể ữ ươ
bài th l i đc tác gi th i vào m t cái nhìn m i l , mang đm tính nhân văn cao đp.ơ ạ ượ ả ổ ộ ớ ạ ậ ẹ
S cách tân đã b c đu th hi n:ự ướ ầ ế ệ
“Thi u ph Tây D ng áo tr ng phau”ế ụ ươ ắ
Ng i thi u ph ph ng Tây hi n ra v i m t cái nhìn trân tr ng và trìu m n c a tác gi .ườ ế ụ ươ ệ ớ ộ ọ ế ủ ả
L ch s văn h c đã m y ai dám đa hình nh ng i ph n vào trong văn th táo b o nhị ử ọ ấ ư ả ườ ụ ữ ơ ạ ư
Cao Bá Quát, mà l i là hình nh ng i đàn bà ph ng Tây đy xa l . Ông nói th ng vàoạ ả ườ ươ ầ ạ ẳ
đi u mình nhìn th y, không vòng vo, không còn nh ng c l đc tr ng dành cho ng iề ấ ữ ướ ệ ặ ư ườ
con gái nh trong th Nguy n Du, Nguy n Gia Thi u. Cái đp vào m t nhà th đu tiênư ơ ễ ễ ề ậ ắ ơ ầ
là trang ph c màu tr ng c a ng i thi u ph . Cao Bá Quát đã m h n mình ra đ cho cáiụ ắ ủ ườ ế ụ ở ồ ể
màu tr ng tinh khi t trang nhã kia in vào, xâm chi m l y con ng i tác gi . Ng i đàn bàắ ế ế ấ ườ ả ườ
kia không ch cu n hút nhà th b ng trang ph c khác xa v i ng i con gái ph ng Đôngỉ ố ơ ằ ụ ớ ườ ươ
mà nh ng hành đng c ch c a bà ta v i ch ng đã th c s làm cho tâm h n nhà th rungữ ộ ử ỉ ủ ớ ồ ự ự ồ ơ
đng, c m h ng th tr i d y mãnh li t:ộ ả ứ ơ ỗ ậ ệ
“T a vai ch ng d i bóng trăng thâu…”ự ồ ướ
S hà kh c c a nh ng đi u khó khăn trong ch đ phong ki n đã trói bu c tình c m conự ắ ủ ữ ề ế ộ ế ộ ả
ng i, đã không đ nó phát sinh m t cách t nhiên. Tuy v y hình nh đôi v ch ng kiaườ ể ộ ự ậ ả ợ ồ
đi v i nhà th không hoàn toàn l p d . M t thoáng ng c nhiên đ r i thay vào đó là m tố ớ ơ ậ ị ộ ạ ể ồ ộ
cái nhìn đy thi n c m, không t ý b t đng. Đâu còn th y hình nh ng i ph n Vi tầ ệ ả ỏ ấ ộ ấ ả ườ ụ ữ ệ
Nam e l , kín đáo bên ng i ch ng và nguy n là ng i “nâng khăn s a túi”, “c án tu mi”ệ ườ ồ ệ ườ ử ử
su t cu c đi. Nh ng cái đó gi đây đã tr thành b o th l c h u vì nó không đ cao số ộ ờ ữ ờ ở ả ủ ạ ậ ề ự
bình đng trong quan h gi a ng i v i ng i, đc bi t là quan h v ch ng. Câu thẳ ệ ữ ườ ớ ườ ặ ệ ệ ợ ồ ơ
này ch ng t Cao Bá Quát đã có m t cái nhìn th t tinh t và ti n b . Nh ng đi u m i lứ ỏ ộ ậ ế ế ộ ữ ề ớ ạ
v n ti p t c dâng tr i tr c m t nhà th :ẫ ế ụ ả ướ ắ ơ
“H ng h c c s a bi ng c m tayữ ờ ố ữ ế ầ
U n éo đòi ch ng nâng đ d y”ố ồ ỡ ậ
Lòng ta cũng c m th y lâng lâng, lan t a m t ni m vui tr c nh ng c ch t nhiên g nả ấ ỏ ộ ề ướ ữ ử ỉ ự ầ
gũi c a đôi v ch ng n . Và khi đó chúng ta nhìn v quê h ng x s c a mình b y giủ ợ ồ ọ ề ươ ứ ở ủ ấ ờ
m i c m th y sao m nh đt đó l i xa v i, kh c nghi t quá v y. K cũng đúng b i nh ngớ ả ấ ả ấ ạ ờ ắ ệ ậ ể ở ữ
tình c m r t con ng i kia không bao gi n y n tr c ti p, nó đã b nh ng giáo đi u khôả ấ ườ ờ ả ở ự ế ị ữ ề
khan c a ch đ phong ki n chèn ép làm thui ch t. T t ng đó đã nh h ng mãnh li tủ ế ộ ế ộ ư ưở ả ưở ệ
đn các trang th . Tính quy ph m qu là h n ch . Nh ng đn th i Cao Bá Quát thì m tế ơ ạ ả ạ ế ư ế ờ ộ
l n n a nó l i b phá tung ra và ít nhi u nh h ng đn dòng văn h c hi n đi sau này.ầ ữ ạ ị ề ả ưở ế ọ ệ ạ
