intTypePromotion=1

Vài nét về lịch sử người Mường ở huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa

Chia sẻ: Cothumenhmong Cothumenhmong | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:9

0
15
lượt xem
0
download

Vài nét về lịch sử người Mường ở huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết nghiên cứu lịch sử hình thành người Mường; cấu trúc người Mường; thiết chế xã hội; đời sống kinh tế; đời sống tinh thần và giao lưu văn hóa của lịch sử người Mường ở huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Vài nét về lịch sử người Mường ở huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa

VAI MET v £ LICH St I^GlTdl MlJdiVG<br /> d iiuYiiM B A TinTdr, xii^iH THAI^H H 6 A<br /> <br /> <br /> NGUYEN VAN B A N G '<br /> MAIVANTfJNG"<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> B & Thudc lfi mft huyfn miin nfli tinh<br /> Thanh Hda, cd difn tfch tM nhidn lfi<br /> 771,01km', cfich Thfinh p h i Thanh Hda<br /> Bfi Thfldc thufc huyfn Dd Lung ciia bf Ciiu<br /> Chfin rii qufin Ciiu Chfin. Thdi thufc<br /> Dudng (thi ky VII), Bfi ThUdc thufc huyfn<br /> 108km vl phfa Tfiy B^c. Phia Bic Bfi Trudng Lfim. Trai qua cfic triiu dyi Dinh,<br /> Thudc gifip vdi tinh Hda Binh, phfa Tfiy Tiin Lfi, Lf. Trin (thi ky X - XIV), Bfi<br /> gifip vdi huyfn Quan Hda, Quan Sdn; phfa Thudc cd tfin 1ft Lfii Giang, mft trong 14<br /> Nam gifip vdi huyfn Lang Chfinh; phia huyfn cua Thanh Hda Iflc biy gid. Thdi Ld<br /> Ddng giap vdi cfic huyfn Ngoc Lfc, Cim Sd (1428 - 1527), Bfi Thfldc thufc huyfn<br /> Thuy vft Thach Thfinh. 6 vi tri dia 1;^ nfty Quang Binh, phu Thifu Thifin. Nfim Minh<br /> tao thufin Ipi cho Ba Thude giao lUu ldnh Mfnh thfl 12 (1831), thufc chfiu Quan Hda,<br /> ti, -vftn hda - xa hdi... vdi cfic dia phUdng phu Thp Xufin. Nfim T^ Dflc thfl 3 (1851),<br /> khfie thdng qua efie Quie If £17, 15A vfi chia 4 td'ng: Sa Lung, Thiit 6ng, Ci LOng<br /> dudng Hi Chf Minh. vft Diin Lu thufc chfiu Quan Hda. Nfim<br /> Huyfn Ba Thfldc 1ft vflng dft't cd lieh sfl Khai Djnh thfl 3 (1925), 4 ting tren dUpc<br /> binh thftnh vft phftt triin tfl rf't adm. Thufc cit chuyin dl Ifp chfiu mdi 1ft chfiu Tfin<br /> Hfu kf Dfi eu cfich ngfiy nay hfing vyn Hda gim 30 xa vft 221 chdm. Sau Cfich<br /> nfim, cfic nhft khao co hpc da tim thft'y b myng thfing Tfim, ly ad chfiu Tfin Hda ddng<br /> nhflng hang dfng, mfii dfi hfing ehyc dfi'u tyi La Hfin (xa Ban Cdng). Thfing 10-1945,<br /> tfeh cua ngUdi nguyen thuy, tieu biiu nhit chfiu Tfin Hda dxKfc dii tfn thftnh Bfi Thudc<br /> lfi mfii Da Dilu, mfii Dfi Nudc, hang Lftng dl ghi nhd cdng lao cua Cim Bfi ThUdc,<br /> Trang (Lfim Xa)... Cflng vdi qufi trtnh vfn mft thu linh ngudi Thfii qu6 b Thfldng<br /> dfng vft phfit triln khdng ngflng cua Uch Xufin trong phong trfto Cin VUdng ching<br /> sfl, Bfi Thude da cd nhiiu thay dii v i dia Phfip. Thfing 3-1948, Chu tjch Hi Chi<br /> danh. Tfl thdi Hflng Vfldng, An Dfldng Minh da k^ S&c lfnh so 148-SL, ddn vi<br /> Vfldng din nhflng nfim diu Cdng nguydn, hfinh chfnh chfiu Bfi Thude dxlpc d^i thftnh<br /> <br /> <br /> ' ThS. Trudng D^i hpc Su phym Hft Nfi<br /> " TS. Trudng D^i hpc Hong Dflc<br /> V6i nit vi lich aiSr ngudi mu6ng...<br /> <br /> huyfn Bfi Thudc. Huyen Bfi ThUdc Iflc diu Trudc kia, kl ea gin dfiy, ngUdi MUdng b<br /> cd 7 xfi 1ft: Quo'c Thftnh, Vftn Nho, Thiit Thanh Hofi ndi chung vfi b Ba ThUdc ndl<br /> Ong, Hi Diin, Quy Ludng, Long Vfin vft Ban rieng v5n nhfin minh lfi ngUdi b "trdn<br /> Cdng. Ly sd ddng tai Cftnh Nfing. Ngfty 2-5- Mudng" de phfin bift vdi ngudi d "dudi<br /> 1964, theo Quyit dinh eua Bf Nfi vu, chia 5 Chp", tflc ngudi b dudi ddng bSng (miin<br /> xa Qu;^ Ludng, Hi Diln, Long Van, Vfin Nho xudi) mft lfiu nay ngUdi Mudng quen gpi lfi<br /> vfi Quic Thftnh thftnh 18 xa. Nftm 1965, xa ngUdi Kinh trong khai nifm "kinh k^ ke<br /> Tan Lfip dUpc thfinh Ifp, nfim 1984 xfi Diln chp". Hofic tfl nhftn lfi ngUdi d mudng Khd,<br /> Lu dfldc chia thftnh 2 xa Diin Lu vft Diin mUdng Ong...<br /> Trung. Nftm 1994, thftnh Ifp Tbi trfiii Cftnh Theo tac gia Trin Quic Vupng vft<br /> Nfing tren ed sd cua xft Lfim Xa. Nguyin DUdng Binh thi tfl "Mudng" xufi't<br /> Hien nay, Bfi ThUde gim cd 1 thi trfi'n hifn vfio khoang t h i ky thfl XVII. Sfic lfnh<br /> (Cftnh Nfing) vfi 22 xa, 1ft huyfn miln nfli eua Kinh lupc sfl Bic Kj^ Nguyin Trong<br /> da tfc ngUdi, vdi td'ng dfin so 1ft 103.449 Hifp di ngfty 2 thfing 6 nfim Dong Khanh<br /> ngUdi (nfim 2007), trong dd ngudi Mudng (23-6-1888), tai diiu 1 c6 ghi: "Lap mot tinh<br /> chiim 51%, ngUdi Thfii chiim 32%, ngudi gim cac dfi't (cua dan Mudng) xUa thudc cfic<br /> Kinh vfi mdt s i dan tpc khac chiim 17% tinh Hung Hofi, Sdn Tfiy, Hft Ndi, Ninh<br /> dfin si. Binh". Dfiy c6 the lfi vfin ban chinh thflc<br /> Lich sU hinh thdnh diu tien cua Nhft nUdc phong kiin Vift<br /> Nam dflng danh tfl Mudng dl chi nhom cU<br /> Ngudi Mudng la mdt trong 54 dfin tpe b dfin nfiy (1).<br /> Vift Nam. Trong ddi s6hg, ciing nhU trong<br /> y thflc tu gific tfc ngudi, dong bfio Mudng tU Cho din trUdc Cfich mang thang Tfim<br /> nhfin minh lfi Moi, Mon, Mui... Ngudi nfim 1945, Ba ThUdc 1ft dia bftn sinh ty cbu<br /> Mudng d Tbanh Hda song rai rfic d 11 yiu cua hai dfin tfc Mudng vfi Thai. NgUdi<br /> huyfn miin nfli vft mft so xa mien xudi. Mudng sing tfip trung chu yiu trong 15<br /> Tfp trung dong nhfi't b cfic huyfn Thach mudng, trong dd cd 8 mUdng ldn: mfldng<br /> Thftnh, Cim Thuy, Bfi ThUdc, Ngpc Lftc, Khodng, mudng Kho, mUdng Lau, mudng<br /> Kf, mudng Ong, mUdng Ai, mudng Diln,<br /> Nhu Thanh.<br /> mUdng Khddng. Bay mUdng nhd la mUdng<br /> Dia bftn cU trfl cua ngudi Mudng Thanh Pa Khan, mUdng Doi, mudng Dfio, mUdng<br /> Hoa chu yeu 1ft vflng ban sdn dia, ven cfic D6n, mudng Rim, mUdng Am, mUdng<br /> llfu vUc sdng Ma, sdng Chu, sdng Am, adng Chfiu. Hp cua ngudi Mudng 1ft cac hp Hft,<br /> Ciu Chfty, sdng Budi, sdng Muc. 0 khu vUc TrUdng, Pham, Cao, Qufich, Le, Bfli...<br /> nfty CO nhflng thung lung ldn, dfi't dai mfiu<br /> md, cfi nhflng hfii bii ven sdng. Bdi vfiy con NgUdi Mudng Bfi Thudc thufc nhdm<br /> ngudi din ty cU tfl rfi't lfiu ddi vft phfit triln Mfldng Trong (Mudng goc/ban dia Thanh<br /> sdm nghi ndng trong lua nUde. Bdn canh Hda) cd dfic dilm rieng ve ngdn ngfl, trang<br /> canh tfic rudng nUdc ngUdi Mudng cdn kit phye, phong tue so vdi Mudng Ngofii (3 eac<br /> hdp canh tfic nUdng rfty. Ngofti ra, khai tinh phia B^c). Mudng Trong dUde phfin<br /> thfic tu nhidn nhU sfin b^t, hai lupm, dfinh thfinh hai nhdm: mUdng Ong (mfldng que<br /> cfi ciing 1ft hoat dpng kinh t i gifl vi tri quan ngoai) vft mudng Ai (mudng que ndi) diu 1ft<br /> trpng trong xa hdi truyin thing. mft goc eua ngudi Mudng Trong.<br /> 56 Rghian ciJru Ljch ait. s6 3.2012<br /> <br /> Nhin chung, Bfi Thfldc 1ft vflng dit cd Trong xfi hfi truyin thing, ngudi Mudng<br /> ljch afl hlnh thfinh vfi phfit triln tfl rfi't ndi chung 1ft cU dfin lftm ndng nghifp, kinh<br /> sdm, 1ft dja bfin sinh ty chu yiu cua hai dfin t i ehu dyo 1ft cfty Ifla nfldc, vi t h i dia bftn ty<br /> tfc Mudng vft Thfii. Trong dd, ngudi Mudng cu cua hp gfin liin vdi hf sinh thai thung<br /> 1ft eU dfin ban dja cd nln vfin hofi dfc aic. iQng. Do dd, khi tim dft't Iftp mUdng, ngUdi<br /> Dd 1ft nin vfin hofi thung Iflng g^n liin vdi Mudng chpn nhflng khu vyc thung lung hfi<br /> ho^it dfng kinh t i Ifla nfldc, nUdng rfiy vft ty diy du cfic diiu kifn cin thiit nhU cd<br /> khai thfic lfim t h i san. Ngofti ra cdn luu gifl nUdc dl sinh hoyt, san xuit vft khai thfic<br /> jihiiu dfi'u fi'n vfin hda Vift ci. thuy san, dfi't trflng d l lftm rudng, cd rflng<br /> Vied'u true miidng dl khai thfic ngudn lfim san, cd t h i dit cao<br /> b^ng d i dung nhft, hudng d i t thoang dfing<br /> Lftng xdm cua ngudi Mudng thfldng dfl^c<br /> vfi di lyi giao lUu vdi cfic viing lfin cfn phai<br /> xfiy dyng b chfin dii, chfin nfli, ndi dfi't<br /> thufin tifn.<br /> thoai, gin sdng, suii... TrUdc dfiy, mdi lftng<br /> cua ngUdi Mudng c6 khoang vfti ehyc nde Qua nghidn cflu khao sfit cfic mudng<br /> nhfi, lftng nfto ddng dflc thi khoang bin, trfin dja bfin huyfn Bfi Thudc vfi vflng lfin<br /> nfim chye nde nhft. Nhin tfl xa, lfing cua cfn budc d i u chujig tdi thiy, thdng thudng<br /> ngudi Mudng thudng i n minh trong nhiing mft mUdng ci trudc dfiy dupc ciu thfinh b<br /> Iflm cfiy quanh lfing, nhiiu ndi cd nhiing trong dd ft n h i t 3 lftng co djnh, dd 1ft lftng<br /> rfing tre bao bpc, nhUng i n tUdng hdn ca 1ft Chu (Chiing), lftng Ngooc (Ngpc) vft lftng<br /> hiu bet cac lftng mUdng dfldc t i dilm bing Coc (Goc, Cdc). BSn canh 3 lfing nfiy cdn cd<br /> nhiing-hfing eau cao vflt. cfic lftng khfie, nhiiu hay ft la tfly theo difn<br /> tfch dfi't dai, hch afl hinh thftnh, t i n tai vft<br /> NgUcli Mudng 6 Ba ThUdc, Cim Thuy,<br /> phfit triln cua tiing mudng.<br /> Lang Chanh ndi rieng vft Thanh Hofi ndi<br /> chung gpi lftng lfi lung (2). Dfiy lfi ddn vi cd Ba loyi lfing k l trfin gin Uin vdi aU hinh<br /> ad cua xfi hpi Mfldng gim nhiiu tiiu gia thftnh vft ton tai ciia tflng mfldng. Bao gid<br /> dinh phy. quyln. Lfing cdn 1ft mft khii cU trong mft mfldng eiing cd nhiSng ngudi din<br /> dfin lfim thftnh mft ddn vj cd ddi song rieng d}nh cu vft Ifp lftng diu tidn, nhflng lftng dd<br /> v i nhilu mftt. Trong xa hfi truyin thing thudng dupe gpi tdn 1ft lftng Cdc, cd ndi sau<br /> (trUdc nftm 1945), lftng (lung) thufc a^ nfty gpi trfch di 1ft Gic hay Cpe. NhUng<br /> quan If eua mudng. Mudng (miidng) Ift ddn Cie, Gic hay Cfc diu cd nghia 1ft gdc, 1ft<br /> vi to chfle xfi hfi, tfip hdp nhilu lftng trong diu tidn. C6 t h i lift kd ra mft s i tftn lftng<br /> eflng mft thung lung, hay nhiiu thung tren dia bftn huyfn Bfi ThUdc vft mdt s i<br /> lung liln k i nhau. Ddn vi t i chflc mudng khu vyc cua huyfn Cim Thuy dl thiy sU<br /> dft dudi sy quan 1^' cua mft ddng hp qu^ tUdng d6ng:<br /> tfc, gpi 1ft lang (f(io. Cy t h i nhU lftng Cha, O mUdng Ong cd lftng Lung Cdc (4) (lftng<br /> lfing Ki, lfing Chiing Cie... trudc nfim 1946 Cic), nay thupe xa Thiit 6ng.<br /> thufc mudng Ong, dudi ay quan ly eua<br /> 6 mudng Ai ed lftng Lung Cfc, nay dii<br /> ddng hp Phgm Cdng; cac lftng Chiing Triu,<br /> ten thfinh lfing Mot thupc xa Lam Xa.<br /> Chiing L§m, lftng Cd, lftng Xfim, lftng Sio...<br /> thudc mudng Khd, dudi sU quan ly eua O mudng Khd ciing cd lftng Lung Cfc,<br /> ddng ho Hft Cdng (3)... nay 1ft mft bf phftn cua Lftng Am thufc xa<br /> Diin Quang.<br /> Vfti n6t v& lieh si ngudi Hluimg..,<br /> <br /> 6 lfing Sfio xa Thiit Ke (xUa thufc 0 mudng Ai cd lftng Lflng Ngpc, nay gpi<br /> mUdng Khd) cd xdm Coc, lfi xdm hinh thftnh 1ft lfing Ngpc Sinh thufc xa LUdng Ngoai,<br /> diu tidn eua lfing nfty. huyfn Bfi ThUde.<br /> d xft Thanh Lfim (dia bfin ngfldi Thfii) cd 0 mUdng Tram c6 lftng Lung Ngpc, nay<br /> ban Coc, gifip mUdng Ai eu cfla ngUdi thufc xa c i m Thfinh, huyfn Cim Thuy.<br /> Mfldng. 6 Mudng Kim cd lftng Ngpc, nay thupc<br /> 6 mUdng Tram (Cim Thuy) ed lftng xa Cim Ngpc, huyfn Cim Thuy...<br /> Liing Cdc, nay thufc xa Cim Lign. Qua dfiy chflng tdi thfi'y dia danh huyfn<br /> 6 mUdng Pbfi'm (Cim Thach Cim Ngpc Lfic phai giai thfch nd b ^ g ngon ngfl<br /> Thuy) c6 lftng Coc - Vfin... ban dia Mudng. Vi trong ngdn ngfl Mudng,<br /> Ngofii ra, mft s i lfing cua ngudi Mudng Ngooc Rgac (J^gooc Ift nguon, Rgac 1ft nUdc)<br /> cdn cd ten 1ft Cd, Cfn gin fim vdi tfl Coc, dl chi nguon nUde. NhU vfty, Ngpc Lfic -<br /> Ngooc Rgac phai c6 nghia dl chi ndi ed<br /> tUdng dUdng vdi Cic, cd nghia 1ft gic.<br /> nguon nude doi dfio thi dflng hdn.<br /> Mdt loai hinh lfing khfic trong chinh thi<br /> Loai hinh lfing thfl ba 1ft nhflng lftng<br /> ciu true 1ft lfing Ngope, cd ndi phfit fim<br /> mang tin Cbu. Hien nay dfi'u vit cua<br /> trfch di 1ft Ngpc. Nhu vfiy, Ngope hay Ngpc<br /> nhflng lftng mang ten Chu kha md nhat.<br /> diu ed nghia nhu nhau, theo tiing Mudng<br /> Hiu nhu ngudi dan cl day khdng cdn nhd gi<br /> Ngope - Ngpc cd nghia la nguon. Nguon 5 nhieu vi nhflng lftng nfty. NhUng dfl sao<br /> dfiy de chi nguon nUde. Bdi vi, ngUdi Mudng trong cd ciu t i chflc mft mUdng co cua<br /> lfi cU dfin quen song d viing thung lung cd ngUdi Mudng trudc dfiy cd lftng Chu. Lftng<br /> truyin thong trong lua nUdc lau ddi nen Chu 1ft ndi d cua lang dao trong mpt<br /> khi chon dfi't lfip mUdng bao gid hp cung dfit mUdng. Cd the hieu ddn gian do 1ft "tbu dd"<br /> yeu to nude len hfing diu. Do dd phai chpn cfla mdt Mudng, ndi ddng dd cfla lang dao<br /> nhflng ndi thufin ldi ve nguin nUdc dl ainh trong mUdng. Cd t h i kl ra dfiy mpt so diu<br /> hoat vft Ift'y nUdc san xufi't. Vi vfty, nhflng vit vi loai lang nfty tren dia bftn Bfi ThUdc<br /> lftng sing d diu ngudn nUde la nhflng lftng vft Quan Sdn nhU sau:<br /> cfi lich sti dinh cU lfiu ddi, nen ngudi Mudng 6 mUdng 6ng von cd lftng Lung Chu,<br /> gpi ten 1ft lftng Ngope di chi dfic dilm cU sau dd'i thftnh lftng Cha (nay thufc xa Thiet<br /> trfl. Chinh vi b diu nguin nfin vi trf cua Ki, huyfn Bfi Thudc). Day lfi ndi cd dia<br /> lftng Ngooc thudng b nhflng khu vUc heo danh dii "Lai Ly Lai Lfing, cd cfiy Chu da<br /> hut hdn, sfiu hdn, vft khd di lai hdn so vdi lfi Chu dong, bdng thau qua thiic", lfi dia<br /> nhflng lang khfic. Chung ta cd t h i tim thiy danh dfldc kl trong Mo sfl thi Be ddt di<br /> b tren dia bfin huyen Bfi ThUdc vft b mot a i niidc cua dfin tfc Mudng.<br /> khu vyc Iftn cfn nhu C^m Thuy, Ngpc Lfc 6 Mudng Ai cung cd lftng Lung Chu (nay<br /> nhflng lftng mang ten Ngope hay Ngpc eu thupc xa Tfin Lfip, huyfn Bfi ThUdc) cdn ed<br /> the nhu sau: ten khac lfi Chu San.<br /> 6 mudng 6ng cd Ngpc ling, 1ft mft khu 6 xa Thfinh Lam (dfi't ngUdi Thfii d hien<br /> dit thufc lang Chieng, nay thuoc xa Thiet nay) cd ban Chu, giap mUdng Ai cu cua<br /> 6ng, huyfn Ba thUde. ngudi Mudng.<br /> sa Rghian eflu Ltch sir, s i 3.2012<br /> <br /> Ngofti ra, cdn cd dia danh mUdng Chu - Chiing Ddng (thufc mUdng Phft'm, nay<br /> San, nay thufc xa Sdn Thuy vft Sdn Difn thufc xa Cim Thych, huyfn Cim Thuy).<br /> huyfn Quan Sdn... Chiing Trim (thufc mUdng Tram, nay<br /> Sau nfty, nhflng ndi cl eua lang dyo dflng thufc xft Cim Thftnh, huyfn Cim Thuy).<br /> diu mft mudng gpi 1ft lftng Chiing. Do dd Chiing Vong (thufc mudng Vong, nay<br /> mUdng nfto cung cd mft lfing Chiing, thf m thufc xa Cim Giang vft Cim
ADSENSE
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2