KẾ HOẠCH GIẢNG BÀI
1. Phần thủ tục
Bộ môn: Dinh dưỡng
Đối tượng học viên: Đại học (Dài hạn)
Tên bài giảng: Chế độ ăn điều trị trẻ suy dinh dưỡng.
Tên giảng viên:
Môn học: Dinh dưỡng
Năm học: 2009 - 2010
Thời gian giảng bài: 90 phút (2 tiết)
2. Các mục tiêu học tập:
2.1. Nắm được nguyên nhân, cách phân loại, biểu hiện lâm sàng,
các tổn thương bênh lý và rối loại chuyển hóa ở trẻ suy dinh dưỡng.
2.2. Nắm được nguyên tắc điều trị bằng dinh dưỡng.
2.3. Biết cách xây dựng một thực đơn cụ thể điều trị trẻ suy dinh
dưỡng
3. Kỹ thuật tiến hành:
3.1. Loại bài giảng: Lý thuyết
3.2. Phương pháp dạy học: Diễn giảng, trình bày trực quan, đàm thoại,
kiểm tra.
3.3.Hình thức tổ chức dạy học: Lên lớp tại giảng đường.
3.4. Phương tiện dạy học: Projecter, bảng đen, phấn các màu
4. Phân thời gian và cấu trúc bài giảng:
4.1. Tổ chức lớp: 2 phút
4.2. Kiểm tra bài cũ: 5 phút
4.3. Giới thiệu tài liệu tham khảo, nghiên cứu: 3 phút
4.4. Tiến hành nội dung bài giảng: 70 phút.
Nội dung bài giảng Thời gian Những
PPDH vận
dụng
Phương
tiện
Hoạt động
của học
sinh
1.
Đ
ại c
ư
ơng.
2 phút
Projecter
Nghe
2. Nguyên nhân.
3. Phân loại.
4. Biểu hiện lâm sàng.
5. Các tổn thương bệnh
lý và rối loạn chuyển hóa
6. Nguyên tắc điều trị
bằng dinh dưỡng.
7. Cách xây dựng một
thực đơn cụ thể
8. Phòng bệnh
3 phút
3 phút
2 phút
3 phút
45 phút
7 phút
5 phút
diễn giảng,
minh hoạ,
nêu vấn đề,
đàm thoại với
học sinh, hỏi
và trả lời học
sinh.
Bảng
Phấn
Ghi chép
Trả lời và
hỏi giáo
viên
5. Kiểm tra đánh giá ( Thông tin phản hồi ): 5 phút
6. Tổng kết bài giảng: 3 phút
7. Nhận xét và rút kinh nghiệm: 2 phút
Thông qua Ngày tháng năm 2009
Chủ nhiệm Bộ môn Người làm kế hoạch
PGS, TS. Nguyễn Thanh Chò
CHẾ ĐỘ ĂN CHO TRẺ SUY DINH DƯỠNG
1. Đại cương.
Suy dinh dưỡng là tình trạng bệnh lý xảy ra khi cơ thể thiếu các chất dinh
dưỡng, đặc biệt là thiếu protein và năng lượng. Bệnh thường gặp ở trẻ dưới 5 tuổi,
hay gặp nhất là ở lứa tuổi từ 6 – 24 tháng. Suy dinh dưỡng thường kèm theo tình
trạng dễ nhiễm khuẩn và ngược lại nhiễm khuẩn làm cho suy dinh dưỡng nặng
thêm.
Suy dinh dưỡng thực chất không chỉ là tình trạng thiếu hụt protein và năng
lượng mà thường là kết hợp thiếu nhiều vi chất dinh dưỡng. Trước đây các y văn
thường dùng cụm từ “Suy dinh dưỡng protein- năng lượng” (protein- energy
malnutrition) để nhấn mạnh vai trò quan trọng của protein và năng lượng trong căn
bệnh này. Ngày nay các y văn chỉ còn dùng danh từ “ Suy dinh
dưỡng”(Undernutrition) để chỉ tình trạng trẻ em bị chậm phát triển do thiếu dinh
dưỡng.
Suy dinh dưỡng đang là vấn đề sức khoẻ quan trọng và phổ biến của trẻ em ở
các nước đang phát triển cũng như ở nước ta hiện nay.
Theo ước tính của Tổ chức Y tế thế giới (WHO - World Health Organization)
có đến 500 triệu trẻ em bị thiếu dinh dưỡng ở các nước đang phát triển, gây nên 10
triệu tử vong mỗi năm. Mức giảm suy dinh dưỡng không đều ở các vùng sinh thái
khác nhau. Có sự liên quan về mức giảm suy dinh dưỡng và mức giảm hộ nghèo
lương thực thực phẩm.
Ở nước ta từ những thập kỷ 90 trở về trước suy dinh dưỡng chiếm tỷ lệ rất cao,
khoảng trên dưới 50% (tính theo cân nặng/tuổi). Suy dinh dưỡng nặng như
kwashiorkor, marasmus, marasmic kwashiorkor gặp cũng khá nhiều. Nhưng những
năm gần đây tỷ lệ trẻ suy dinh dưỡng đã giảm. Năm 2002 tỷ lệ trẻ suy dinh dưỡng
của trẻ em toàn quốc là 30,1%, chủ yếu là suy dinh dưỡng nhẹ, vừa, suy dinh
dưỡng nặng rất ít gặp. Tỷ lệ này cao hơn so với Thái Lan, Indonesia, Philippine,
thấp hơn so với Myanmar, Lào, Cămpuchia, Ấn độ, Bangladesh, Nepal. Theo điều
tra của Viện Dinh dưỡng quốc gia năm 2004 trẻ em suy dinh dưỡng ở nước ta giảm
xuống còn 26,6%. Từ năm 2000 - 2004 tỷ lệ trẻ suy dinh dưỡng giảm 1,8%/năm,
năm 2007 tỉ lệ trẻ suy dinh dưỡng ở nước ta còn là 21,2% (cân nặng/tuổi), 34%
(chiều cao/tuổi).
2. Nguyên nhân.
2.1. Ăn uống:
Chủ yếu là do bà mẹ thiếu kiến thức nuôi con:
+ Cho ăn bổ sung quá sớm hoặc quá muộn, cai sữa sớm dưới 12 tháng đều ảnh
hưởng đến sự phát triển của trẻ.
+ Thức ăn sử dụng cho trẻ thường không đảm bảo chất lượng và số lượng
theo lứa tuổi.
2.2. Nhiễm khuẩn:
Suy dinh dưỡng thờng thấy sau các bệnh nhiễm khuẩn như sởi, viêm phổi, tiêu
chảy... mà các bà mẹ không biết cách cho ăn khi trẻ ốm nên dễ bị suy dinh dưỡng.
2.3. Những yếu tố thuận lợi:
+ Cân nặng lúc đẻ thấp < 2500 g.
+ Đẻ sinh đôi.
+ Gia đình đông con.
+ Mẹ chết hoặc ốm yếu.
+ Mẹ không có sữa hoặc ít sữa.
+ Dị tật bẩm sinh.
+ Nhà ở chật chội thiếu ánh sáng.
3. Phân loại.
+ Có nhiều cách phân loại các mức độ của suy dinh dưỡng như:
- Gomez (1956) thang phân loại này ít được sử dụng vì trẻ còn 90% cân nặng
so với quần thể tham khảo vẫn có thể phát triển bình thường nhưng lại bị xếp vào
suy dinh dưỡng.
- Waterlow (1976) dựa vào hai chỉ tiêu: cân nặng so với chiều cao và chiều cao
so với tuổi, dựa vào bảng sau:
Chiều cao so với tuổi Cân nặng so với chiều cao
> 80% < 80%
> 90% Bình thường Gầy còm
< 90% Còi cọc Gầy còm + còi cọc
- Thang phân loại của WHO (1981) được dùng thông dụng nhất hiện nay.
WHO khuyến nghị coi là suy dinh dưỡng khi cân nặng/ tuổi dưới 2 độ lệch chuẩn
(- 2 SD) so với quần thể tham khảo NCHS (National Center for Health Statistics)
của Mỹ. Việc sử dụng quần thể tham khảo NCHS được đề nghị sau khi nhận thấy
trẻ em dưới 5 tuổi nếu được nuôi dưỡng tốt thì phát triển như nhau.
. Từ dưới - 2 SD đến - 3 SD: suy dinh dưỡng nhẹ (độ 1).
. Từ dưới - 3 SD đến - 4 SD: suy dinh dưỡng vừa (độ 2).
. Từ dưới - 4 SD: suy dinh dưỡng nặng (độ 3).
1 SD tương đương với 10% cân nặng.
- Ở suy dinh dưỡng nặng người ta dùng thang phân loại của Wellcome 1970 để
phân biệt các thể suy dinh dưỡng.
Cân nặng
% so với chuẩn
Phù
Có Không
80 - 60 Kwashiorkor Suy dinh dưỡng
< 60 Marasmic
Kwashiorkor
Marasmus
4. Biểu hiện lâm sàng.
Suy dinh dưỡng bắt đầu từ biểu hiện chậm lớn cho đến các thể nặng là
marasmus và kwashiorkor. Trong chăm sóc sức khoẻ ban đầu, việc nhận biết các
thể nhẹ và vừa có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
+ Ở các thể nhẹ: biểu hiện lâm sàng thường nghèo nàn, chẩn đoán chủ yếu dựa
vào các kích thước nhân trắc, như đã trình bày ở phần phân loại.
+ Ở các thể nặng:
- Thể phù (kwashiorkor): cân nặng còn 60 - 80 % mặc dầu có phù. Trẻ phù từ
chân rồi đến mắt và có thể phù to toàn thân. Trên da có thể xuất hiện những đám
lấm chấm sắc tố màu nâu, sau đó bong ra, dễ bị trợt loét và bị nhiễm khuẩn. Trẻ
thờ ơ với ngoại cảnh, hay quấy khóc, ăn kém, ỉa phân sống, lỏng, nhầy mỡ. Thể
kwashiorkor ít gặp hơn thể marasmus; thường do chế độ ăn quá nghèo protein còn
glucid tạm đủ chế độ ăn bổ sung chủ yếu dựa vào gạo, ngô, khoai, sắn.
- Thể gầy đét (marasmus): cân nặng còn < 60% cơ thể gày đét chỉ còn da và
xương “Only skin and bones” và trẻ có bộ mặt giống ông già “old man‘s face ”.
Đây là thể hay gặp nhất. Đó là hậu quả của chế độ ăn thiếu cả nhiệt lượng và
protein hoặc do cai sữa quá sớm, hoặc thức ăn bổ sung không hợp lý; hoặc do tình
trạng vệ sinh kém gây tiêu chảy, trẻ ăn càng kém và vòng luẩn quẩn bệnh lý xảy ra.
Tinh thần mệt mỏi, thờ ơ với ngoại cảnh, trẻ có thể thèm ăn hoặc chán ăn, hay
bị rối loạn tiêu hoá, ỉa phân sống, lỏng.
- Thể phối hợp (marasmus - kwashiorkor): cân nặng < 60%, cơ thể gày đét
nhưng lại có phù, thường phù ở hai mu chân, trẻ kém ăn và hay bị rối loạn tiêu
hoá.
Ở trẻ thiếu dinh dưỡng protein - năng lượng thường thiếu các chất dinh dưỡng
khác như thiếu sắt, magiê, kali, kẽm, các acid béo chưa no, các vitamin và nhiều
chất khác. Điều đó làm cho bệnh cảnh lâm sàng của suy dinh dưỡng protein - năng
lượng thêm phong phú và đa dạng. Đặc biệt thiếu vitamin A và bệnh khô mắt
thường gặp ở trẻ suy dinh dưỡng có thể dẫn tới nhuyễn giác mạc và hỏng mắt.
Công trình nghiên cứu của Viện Bảo vệ sức khoẻ trẻ em (1982 - 1990) cho thấy
thiếu vitamin A của trẻ suy dinh dưỡng là 16,3%, tỷ lệ mù một hoặc hai mắt chiếm