
1
Chương 5. Thép và gang
20-June-12
Chương 5. Thép và gang
5.1 Khái niệm về thép C và thép hợp kim
5.2 Thép xây dựng
5.3 Thép chế tạo máy
5.4 Thép dụng cụ
5.5 Thép và hợp kim đặc biệt
5.6 Gang
20-June-12
5.1 Khái niệm về thép C và thép hợp kim
5.1.1 Thép cacbon
a) Thành phần hóa học
-Hợp kim của Fe-C: C (< 2,14%),
Mn (< 0,8%), Si (< 0,4%) tạp chất có lợi;
P, S (< 0,05%) tạp chất có hại
b) Ảnh hưởng của nguyên tố C
- Ảnh hưởng đến tổ chức:
+ %C < 0,02%: thuần F
+ 0,02% < %C < 0,8%: F + P
+ %C = 0,8%: 100% P
+ %C > 0,8%: P + XeII
-Ảnh hưởng đến cơ tính:
+ Tăng %C, độ cứng tăng
giảm độ dẻo, độ dai va đập
+ Tăng độ bền,
đạt cực đại %C = 0,8-1,0%
20-June-12

2
5.1 Khái niệm về thép C và thép hợp kim
5.1.1 Thép cacbon
b) Ảnh hưởng của nguyên tố C
- Công dụng của thép theo %C:
+ Thép C thấp (%C < 0,25%): độ dẻo, độ
dai cao; độ bền, độ cứng thấp
Kết cấu xây dựng, tấm dập sâu
+ Thép C trung bình (0,3-0,5%C): cơ tính
tổng hợp cao, làm chi tiết máy chịu tải
trọng tĩnh và va đập cao
+ Thép C khá cao (0,55-0,65%C): giới
hạn đàn hồi cao nhất, chi tiết đàn hồi
+ Thép C cao (%C > 0,7%): độ cứng
cao, chịu mài mòn tốt; làm dụng cụ cắt,
khuôn dập, dụng cụ đo
20-June-12
5.1 Khái niệm về thép C và thép hợp kim
5.1.1 Thép cacbon
c) Ảnh hưởng của nguyên tố tạp chất
- Mn (0,5-0,8%): khử oxy, hòa tan vào F hóa bền pha F:
Mn + FeO Fe + MnO
- Si (0,2-0,4%): khử oxy triệt để và nâng cao độ bền của F:
Si + FeO Fe + SiO2
- P (< 0,05%): kết hợp với Fe tạo Fe3P cứng giòn, gây bở nguôi
- S (0,05%): kết hợp với Fe tạo hỗn hợp cùng tinh (Fe2S + Fe) có nhiệt
độ nóng chảy thấp, bở nóng
- Phân loại theo độ sạch của tạp chất:
+ Chất lượng thường: %(P,S) < 0,05%
+ Chất lượng tốt: %(P,S) < 0,04%
+ Chất lượng cao: %(P,S) < 0,03%
+ Chất lượng rất cao: %(P,S) < 0,02%
20-June-12
5.1 Khái niệm về thép C và thép hợp kim
5.1.1 Thép cacbon
c) Ảnh hưởng của nguyên tố tạp chất
- Phân loại theo phương pháp khử oxy:
+ Thép sôi (khử oxy không triệt để), sử dụng FeMn
+ Thép lặng (khử oxy triệt để), sử dụng cả FeMn, FeSi, Al
+ Thép nửa lặng khử bằng FeMn và Al
- Theo công dụng:
+ Thép kết cấu: gồm thép xây dựng và thép chế tạo máy
+ Thép dụng cụ: dùng chế tạo các công cụ chuyên dùng
20-June-12

3
5.1 Khái niệm về thép C và thép hợp kim
5.1.1 Thép cacbon
e) Tiêu chuẩn thép (TCVN)
- Thép kết cấu chất lượng thường để làm kết cấu xây dựng %P (0,04-
0,07%), %S (0,05-0,06%):
+ Phân nhóm A: CTxx
+ Phân nhóm B: BCTxx, quy định thành phần hóa học
+ Phân nhóm C: CCTxx, quy định cả thành phần và cơ tính
- Thép kết cấu chất lượng tốt để chế tạo chi tiết máy P, S < 0,04%
Cxx (A): xx = C trung bình phần vạn, A - chất lượng tốt
- Thép dụng cụ: CDxx (A): xx = C trung bình phần vạn
- Các tiêu chuẩn khác: Nga (OCT), Mỹ (ASTM, AISI, SAE), Nhật (JIS)
20-June-12
5.1 Khái niệm về thép C và thép hợp kim
5.1.1 Thép cacbon
f) Ưu, nhược điểm của thép C:
- Ưu điểm:
+ Rẻ, dễ kiếm do không dùng nguyên tố hợp kim đắt tiền
+ Có cơ tính phù hợp với điều kiện thông dụng
+ Có tính công nghệ tốt: dễ đúc, cán, rèn, cắt hơn thép
hợp kim
- Nhược điểm:
+ Độ thấm tối thấm nên hiệu quả hóa bền không cao
+ Tính chịu nhiệt độ cao kém
+ Không có tính chất hóa lý đặc biệt: tính cứng nóng,
chống ăn mòn
20-June-12
5.1 Khái niệm về thép C và thép hợp kim
5.1.2 Thép hợp kim
Mn 0,8-1,0% Si 0,5-0,8% Cr 0,5-0,8%
Ni 0,5-0,8% W 0,1-0,5% Mo 0,05-0,2%
Ti 0,01% Cu 0,3% B 0,002%
a) K/n: Thép có chất lượng tốt trở lên
(%P, S < 0,04%) và một số nguyên
tố khác (Cr, Ni, W, Mo, Ti…) với hàm
lượng đủ lớn làm thay đổi tổ chức,
cải thiện tính chất của thép
b) Quy định hàm lượng của các
nguyên tố hợp kim
20-June-12

4
5.1 Khái niệm về thép C và thép hợp kim
5.1.2 Thép hợp kim
c) Đặc tính của thép hợp kim
- Cơ tính và tính công nghệ:
+ Độ bền cao hơn hẳn thép C tương đương sau nhiệt luyện
+ Trạng thái không nhiệt, độ bền khác không nhiều so với thép C
+ Độ thấm tôi lớn, tốc độ tôi tới hạn nhỏ
+ Tăng %hợp kim: tăng hiệu quả hóa bền, giảm dẻo dai
+ Tính công nghệ kém hơn thép C
- Tính chịu nhiệt độ cao:
+ Cacbit của nhiều nguyên tố hợp kim có tác dụng ngăn chặn sự phân
hóa M, kết tụ cacbit giữ được độ bền, độ cứng ở nhiệt độ cao
+ Có lớp oxyt đặc biệt, sít chặt chống oxy hóa ở nhiệt độ cao
- Tính chất đặc biệt:
+ Bền ăn mòn trong nhiều môi trường
+ Từ tính đặc biệt, tính giãn nở nhiệt đặc biệt
20-June-12
5.1 Khái niệm về thép C và thép hợp kim
5.1.2 Thép hợp kim
d) Ảnh hưởng của nguyên tố hợp kim đến tổ
chức của thép
- Hòa tan vào vào Fe tạo dung dịch rắn: Mn, Si,
Cr, Ni, Co
+ Với hàm lượng nhỏ:
+ Với hàm lượng lớn (> 10%): Cr mở rộng vùng
; Mn, Ni mở rộng
20-June-12
5.1 Khái niệm về thép C và thép hợp kim
5.1.2 Thép hợp kim
d) Ảnh hưởng của nguyên tố hợp kim đến tổ chức của thép
- Tạo thành cacbit: kết hợp với C tạo thành cacbit: Mn, Cr, Mo, W, Ti ...
(khả năng tạo cacbit của nguyên tố HK tăng)
Fe(3d5), Mn(3d5), Cr(3d5), Mo(5d5), W(5d5), V(3d3), Ti(3d2), Zr(4d2), Nb(4d4)
Tạo cacbit TB Tạo cacbit khá mạnh Tạo cacbit
mạnh
Tạo cacbit rất mạnh
+ Phân loại cacbit:
Xemantit HK: Mn, Cr, Mo, W (1-2%): (Fe,Me)3C ổn định hơn, ↑ Ttôi
Cacbit phức tạp: Cr, Mn > 10%: Cr7C3, Cr23C6, Mn3C, Ttôi > 10000C
Cacbit kiểu Me6C: Cr, W, Mo, khó hòa tan vào , Ttôi ~ 1200-13000C
Cacbit kiểu mạng đơn giản MeC (Me2C): V, Ti, Zr, Nb (0,1%) rất cứng, ít giòn, không
hòa tan giữ nhỏ hạt, tăng mạnh tính chống mài mòn
Cr7C3TiC
20-June-12

5
5.1 Khái niệm về thép C và thép hợp kim
5.1.2 Thép hợp kim
e) Ảnh hưởng của nguyên tố hợp kim đến quá trình nhiệt
luyện
- Chuyển biến nung nóng khi tôi
+ Cacbit HK khó hòa tan vào austenit hơn Xe: ↑ Ttôi và gn
Thép C 1,00%C: Fe3C, Ttôi = 7800C
Thép HK thấp 1,00%C + 1,5%Cr: (Fe, Cr)3C, Ttôi = 8300C
Thép HK cao 1,00%C + 12%Cr: Cr23C6, Ttôi > 10000C
+ Giữ nhỏ hạt: TiC, ZrC, NbC, VC tác dụng mạnh; WC,
MoC: trung bình; Cr, Si, Al: trung tính. Riêng Mn làm to hạt
20-June-12
5.1 Khái niệm về thép C và thép hợp kim
5.1.2 Thép hợp kim
e) Ảnh hưởng của nguyên tố hợp kim đến quá trình nhiệt luyện
- Tăng tính ổn định của austenit quá nguội và tăng độ thấm tôi
+ Các nguyên tố HK (trừ Co) tăng ổn định quá nguội, ↓ Vth, ↑ độ thấm
tôi, ↑ hiệu quả hóa bền, ↓ cong vênh
- Tăng lượng austenit dư: Các nguyên tố HK (trừ Co, Al, Si) giảm MS, ↑
dư
Thép HK cao phải gia công lạnh, ram nhiều lần
20-June-12
5.1 Khái niệm về thép C và thép hợp kim
5.1.2 Thép hợp kim
Nhiệt độ tiết ra cacbit ra khỏi M
Xêmentít Fe3C ~ 2000C
Xêmentít HK (Fe, Me)3C ~ 250-3000C
Cacbít crôm Cr7C3, Cr23C6~ 400-4500C
Cacbít Fe3W3C ~ 550-6000C
VC, TiC, ZrC, NbC Không hòa tan
e) Ảnh hưởng của nguyên tố hợp kim đến quá trình nhiệt luyện
- Chuyến biến khi ram thép
+ Nguyên tố HK, đặc biệt W, Mo, Cr giữ C không tiết ra khỏi M, duy trì
độ cứng ở nhiệt độ cao
Cacbit không hòa tan:
Nâng cao tính chịu nhiệt độ cao, tính bền nóng, cứng nóng
Tăng cứng, tính chống mài mòn (hóa cứng phân tán)
Ram nhiệt độ cao hơn (khử bỏ ứng suất, độ dai tốt)
20-June-12

