Thiết lập, sử dụng CSDL hệ thông tin địa lý, ứng dụng viễn thám phục vụ qui hoạch môi trường bền vững: Báo cáo các tỉnh ven biển Hải Phòng và Quảng Ninh

Bé tµi nguyªn vµ m«i tr−êng ViÖn tµi nguyªn vµ m«i tr−êng biÓn

B¸o c¸o tæng kÕt ®Ò tµi cÊp nhµ n−íc thiÕt lËp, sö dông CSDL hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn h¶i phßng vµ qu¶ng ninh

Chñ nhiÖm ®Ò tµi: ths . trÇn v¨n ®iÖn

6756 12/3/2008

h¶i phßng - 2003

Trung t©m khoa häc tù nhiªn vµ c«ng nghÖ quèc gia

Ph©n viÖn h¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng

§Ò tµi ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh

H¶i Phßng - 2003

Trung t©m khoa häc tù nhiªn vµ c«ng nghÖ quèc gia

Ph©n viÖn h¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng

§Ò tµi ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh

Chñ nhiÖm:

ThS. TrÇn V¨n §iÖn

Phã chñ nhiÖm: ThS. TrÇn §×nh L©n

Th− ký:

TS. §inh V¨n Huy

H¶i Phßng - 2003

Nh÷ng ng−êi tham gia

C¬ quan

STT Hä vµ tªn

1. ThS. NguyÔn V¨n Th¶o

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng

2. ThS. Hoµng ViÖt

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng

3. CN. §ç Thu H−¬ng

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng

4. CN. §µm Xu©n DÇu

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng

5. TS. TrÇn §øc Th¹nh

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng

6. TS. NguyÔn H÷u Cö

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng

7. TS. NguyÔn Huy YÕt

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng

8. TS. §ç C«ng Thung

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng

9. CN. NguyÔn ThÞ Thu

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng

10. CN. NguyÔn ThÞ Minh HuyÒn Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng

11. ThS. Lª ThÞ Thanh

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng

12. ThS. Ph¹m V¨n L−îng

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng

13. CN. §ç §×nh ChiÕn

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng

14. CN. Bïi V¨n V−îng

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng

ViÖn §Þa lý

15. CN. Vò Duy VÜnh 16. TS. TrÇn V¨n ý 17. ThS. NguyÔn H¹nh Quyªn

ViÖn §Þa lý

18. TS. L¹i VÜnh CÈm

ViÖn §Þa lý

19. ThS. Lª ThÞ Thu HiÒn

ViÖn §Þa lý

20. ThS. NguyÔn §øc HiÓn

ViÖn §Þa lý

21. TS. NguyÔn ThÞ H»ng

ViÖn §Þa lý

22. TS. Phan Träng TrÞnh

ViÖn §Þa chÊt

23. KS. Hoµng V¨n Vinh

ViÖn §Þa chÊt

24. TS. Tr−¬ng Xu©n LuËn

Tr−êng §¹i häc Má - §Þa chÊt

25. KS. TrÇn ThÞ Oanh

Trung t©m Th«ng tin - L−u tr÷ ®Þa chÊt

26. PGS.TS. NguyÔn Chu Håi

ViÖn Kinh tÕ vµ Qui ho¹ch thñy s¶n

Môc lôc

Më ®Çu PhÇn I. Tæ chøc thùc hiÖn vµ c¸c kÕt qu¶ cña ®Ò tµi

1. Tæ chøc thùc hiÖn

1.1. Phèi hîp víi c¸c c¬ quan ®èi t¸c BØ 1.2. Thùc hiÖn ®Ò tµi phÝa viÖt nam 1.3. §¸nh gi¸ kÕt qu¶ hîp t¸c ViÖt Nam - BØ

2. Ph−¬ng ph¸p thiÕt lËp c¬ së d÷ liÖu GIS cho qu¶n lý tæng hîp ®íi bê ë cÊp

Trang 1 4 4 4 4 6 6

tØnh vµ khu vùc trong ®iÒu kiÖn ViÖt Nam 2.1. Nhu cÇu d÷ liÖu cho qui ho¹ch m«i tr−êng ®íi bê 2.2. Tæng qu¸t ph−¬ng ph¸p x©y dùng c¬ së d÷ liÖu GIS cho qu¶n lý tæng

6 7

hîp ®íi bê H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh

2.3. §¸nh gi¸ c¸c tµi liÖu hiÖn cã vµ bæ sung, cËp nhËt tµi liÖu 2.4. X©y dùng cÊu tróc c¬ së d÷ liÖu GIS 2.5. Thu thËp d÷ liÖu 2.6. Xö lý ¶nh vÖ tinh x©y dùng b¶n ®å chuyªn ®Ò 2.7. X©y dùng giao diÖn vµ tiÖn Ých cho ng−êi sö dông 2.8. X©y dùng m« h×nh cho qu¶n lý vµ qui ho¹ch m«i tr−êng

3. C¸c kÕt qu¶ chÝnh cña ®Ò tµi

3.1. KÕt qu¶ t¨ng c−êng n¨ng lùc 3.2. S¶n phÈm khoa häc

PhÇn II. KÕt qu¶ khoa häc Ch−¬ng 1. Tæng quan

I. §iÒu kiÖn tù nhiªn, tµi nguyªn thiªn nhiªn, hiÖn tr¹ng m«i tr−êng vµ c¸c ho¹t

7 7 9 9 9 9 11 11 11 13 14 14

®éng kinh tÕ khu vùc ven biÓn H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh 1. VÞ trÝ ®Þa lý 2. §iÒu kiÖn khÝ hËu thñy v¨n

2.1. KhÝ hËu 2.2. Thñy v¨n s«ng 2.3. H¶i v¨n

3. §Þa chÊt vµ ®Þa mao

3.1. §Þa chÊt khu vùc 3.2. §Þa m¹o

14 14 14 15 16 16 16 17

4. C¸c hÖ sinh th¸i c¬ b¶n

4.1. HÖ sinh th¸i rõng m−a nhiÖt ®íi 4.2. HÖ sinh th¸i ®ång ruéng - d©n c− 4.3. HÖ sinh th¸i ®Êt ngËp n−íc 4.4. HÖ sinh th¸i r¹n san h« 4.5. HÖ sinh th¸i biÓn n«ng ven bê

5. Tµi nguyªn

5.1. Tµi nguyªn kho¸ng s¶n 5.2. Tµi nguyªn tù nhiªn kh¸c

6. M«i tr−êng

6.1. M«i tr−êng kh«ng khÝ 6.2. M«i tr−êng n−íc 6.3. M«i tr−êng trÇm tÝch biÓn vµ ven bê

7. Kinh tÕ, x· héi

7.1. D©n sè vµ lao ®éng 7.2. §Êt ®ai vµ c¬ cÊu sö dông ®Êt 7.3. Ngµnh nghÒ chñ yÕu 7.4. C¬ së h¹ tÇng chñ yÕu 7.5. V¨n hãa, x· héi 7.6. Møc sèng

II. HiÖn tr¹ng vµ ®Þnh h−íng sö dông viÔn th¸m vµ GIS trong nghiªn cøu vµ

17 17 18 18 18 18 18 19 19 20 20 20 21 22 22 22 24 25 26 26 27

quy ho¹ch m«i tr−êng ven biÓn 1. TiÕp cËn qu¶n lý tæng hîp vïng bê biÓn

1.1. TiÕp cËn QLTH vïng bê biÓn ViÖt Nam 1.2. Thùc tÕ ë H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh

2. Qui ho¹ch m«i tr−êng vµ nhu cÇu sö dông hÖ th«ng tin ®Þa lý

2.1. Kh¸i l−îc vÒ qui ho¹ch m«i tr−êng 2.2. Nhu cÇu sö dông hÖ th«ng tin ®Þa lý trong quy ho¹ch vµ qu¶n lý m«i

27 27 28 29 29 30

tr−êng

3. øng dông viÔn th¸m vµ hÖ th«ng tin ®Þa lý cho nghiªn cøu ®íi bê ë ViÖt

Nam 3.1. TiÕp cËn sö dông t− liÖu vµ c«ng nghÖ kh«ng gian trong quy ho¹ch

m«i tr−êng vµ QLTH ®íi bê biÓn ë ViÖt Nam

34 37

3.2. §¸nh gi¸ ban ®Çu vÒ x©y dùng c¬ së d÷ liÖu GIS vïng bê biÓn Ch−¬ng 2. Lång ghÐp d÷ liÖu GIS cña hai phÝa ®èi t¸c ViÖt - BØ vµ kh¶ n¨ng sö dông trong qui ho¹ch vµ ®¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc

1. Lång ghÐp c¸c kÕt qu¶ cña ®èi t¸c BØ vµo CSDL GIS

1.1. Tãm t¾t kÕt qu¶ x©y dùng CSDL GIS cña ®èi t¸c BØ 1.2. Kh¶o s¸t vµ phèi hîp c¸c CSDL GIS thµnh phÇn vµo CSDL chung 2. Kh¶ n¨ng sö dông GIS trong qui ho¹ch vµ ®¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc

37 37 38 40

vïng ven biÓn 2.1. C¸c kh¸i niÖm vÒ ®¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc vµ ®¸nh gi¸ t¸c

®éng tÝch dån

2.2. Kh¶ n¨ng sö dông hÖ th«ng tin ®Þa lý (GIS) trong quy ho¹ch vµ ®¸nh

gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc

2.3. GIS øng dông trong ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu ®¸nh gia m«i tr−êng

chiÕn l−îc (§MC)

3. øng dông GIS trong qui ho¹ch qu¶n lý m«i tr−êng ë ven biÓn H¶i Phßng -

Qu¶ng Ninh

3.1. øng dông GIS trong ph©n tÝch biÕn ®éng líp phñ vµ sö dông ®Êt,

®ãng gãp cho §MC chung thµnh phè H¹ Long

3.2. CSDL GIS phôc vô qu¶n lý tæng hîp ®íi bê §å S¬n - C¸t Bµ - H¹

Long

3.3. CSDL GIS phôc vô qui ho¹ch vµ qu¶n lý m«i tr−êng vïng bê biÓn

H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh

Ch−¬ng 3. X©y dùng vµ khai th¸c c¬ së d÷ liÖu GIS phôc vô qui ho¹ch m«i

tr−êng bÒn v÷ng vïng ven biÓn H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh

1. X©y dùng c¬ së d÷ liÖu GIS

1.1. Xö lý ¶nh vÖ tinh x©y dùng b¶n ®å chuyªn ®Ò 1.2. X©y dùng c¬ së d÷ liÖu cho qui ho¹ch m«i tr−êng

2. Khai th¸c c¬ së d÷ liÖu GIS

2.1. X©y dùng giao diÖn, b¶n ®å chuyªn ®Ò 2.2. §¸nh gi¸ biÕn ®éng sö dông ®Êt khu vùc H¶i Phßng - H¹ Long 2.3. Nghiªn cøu ®Þa ®éng lùc khu vùc C¸t H¶i 2.4. §¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc khu vùc H¹ Long 2.5. X©y dùng m« h×nh GIS nguy c¬ « nhiÔm vÞnh H¹ Long

KÕt luËn vµ khuyÕn nghÞ

1. KÕt luËn 2. KhuyÕn nghÞ

51 51 65 71 71 71 74 80 85 95 95 96 97 106

Tµi liÖu tham kh¶o Phô lôc

Danh môc b¶ng

Trang 15

B¶ng 1.1. VËn tèc giã trung b×nh (V, m/s) vµ h−íng thÞnh hµnh (α) B¶ng 1.2. HÖ sè tÝch lòy (Tt/l) cña 6 kim lo¹i nÆng trong trÇm tÝch ven bê H¶i

Phßng - Qu¶ng Ninh

B¶ng 1.2. §Æc tr−ng d©n sè c¸c huyÖn, thÞ x· vµ thµnh phè ven biÓn H¶i Phßng -

Qu¶ng Ninh n¨m 1998

B¶ng 1.4. §Æc tr−ng lao ®éng c¸c huyÖn, thÞ x· vµ thµnh phè ven biÓn h¶i Phßng -

Qu¶ng Ninh n¨m 1998

B¶ng 1.5. DiÖn tÝch ®Êt tù nhiªn c¸c huyÖn, thÞ x· vµ thµnh phè ven biÓn H¶i

Phßng - Qu¶ng Ninh n¨m 1998

B¶ng 1.6. T×nh h×nh sö dông ®Êt (%) cña c¸c huyÖn, thÞ H¶i Phßng ®Õn th¸ng

12/1996

B¶ng 1.7. T×nh h×nh sö dông ®Êt (%) cña mét sè huyÖn, thÞ Qu¶ng Ninh ®Õn th¸ng

12/1996

25 26

B¶ng 1.8. C¬ cÊu (%) GDP cña H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh n¨m 1998 B¶ng 1.9. B×nh qu©n thu nhËp th¸ng cña lao ®éng trong khu vùc nhµ n−íc do ®Þa ph−¬ng qu¶n lý trong thêi gian 1995 - 1998 cña H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh

B¶ng 1.10. Mét sè chØ tiªu ®¸nh gi¸ ®êi sèng nh©n d©nven biÓn tØnh Qu¶ng Ninh

n¨m 1998

B¶ng 1.11. C¸c øng dông viÔn th¸m vµ GIS cho nghiªn cøu biÓn vµ d¶i ven biÓn ë

ViÖt Nam

B¶ng 1.12. Danh môc c¸c c¬ së d÷ liÖu GIS biÓn hiÖn cã t¹i c¸c c¬ quan cña ViÖt

Nam

B¶ng 2.1. Danh s¸ch c¸c líp d÷ liÖu ®−îc x©y dùng cña c¸c ®èi t¸c BØ B¶ng 2.2. B¶n ®å chuyªn ®Ò thµnh lËp tõ CSDL phôc vô nghiªn cøu tæng hîp ®íi

38 47

bê vïng §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long

B¶ng 2.3. C¸c líp th«ng tin chÝnh trong CSDL GIS do phÝa ViÖt Nam thùc hiÖn B¶ng 3.1. DiÖn tÝch c¸c ®èi t−îng ®Êt phñ vµ sö dông ®Êt khu vùc ven biÓn H¶i

48 54

Phßng - Qu¶ng Ninh n¨m 2000 vµ H¶i Phßng - H¹ Long n¨m 1995 (gi¶i ®o¸n b»ng m¾t)

B¶ng 3.2. DiÖn tÝch ®Çm nu«i vµ rõng ngËp mÆn theo c¸c x· khu vùc §×nh Vò -

C¸t H¶i - Phï ong n¨m 1994 vµ 2000

B¶ng 3.3. Gi¸ trÞ hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng kh¶o s¸t tõ ¶nh vÖ tinh B¶ng 3.4. DiÖn tÝch c¸c ®¬n vÞ m«i tr−êng ®Þa chÊt n¨m 1995 vµ n¨m 2000 B¶ng 3.5. Nguån tµi liÖu b¶n ®å

58 63 65

B¶ng 3.6. Nguån tµi liÖu ¶nh vÖ tinh B¶ng 3.7. BiÕn ®éng rõng ngËp mÆn 1995 - 2000 khu vùc H¶i Phßng - H¹ Long B¶ng 3.8. BiÕn ®éng diÖn tÝch ®Çm nu«i theo c¸c x· khu vùc §×nh Vò - C¸t H¶i -

67 72 74

Phï long n¨m 1994 vµ 2000

B¶ng 3.9. C¸c kÞch b¶n ®¸nh gi¸ t¸c ®éng cña quy ho¹ch tæng thÓ B¶ng 3.10. Quy ho¹ch t¸c ®éng trùc tiÕp ®Õn vïng duyªn h¶i vµ ®Êt tù nhiªn B¶ng 3.11. DiÖn tÝch c¸c nhãm ®èi t−îng m«i tr−êng bÞ t¸c ®éng theo c¸c kÞch

81 83 84

b¶n

B¶ng 3.12. Møc ph©n møc c¸c th«ng sè « nhiÔm B¶ng 3.13. Kho¶ng (km) c¸ch lÊy vïng ®Öm do ¶nh h−ëng cña c¸c nguån ph¸t

88 89

th¶i

93 93

B¶ng 3.14. Träng sè cho tõng nguån ®èi víi viÖc ph¸t th¶i nhãm chÊt « nhiÔm B¶ng 3.15. Träng sè cho c¸c nhãm chÊt « nhiÔm trong m« h×nh

Danh môc h×nh

H×nh 1: S¬ ®å khu vùc triÓn khai ®Ò tµi H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh H×nh 2. S¬ ®å tæng qu¸t ph−¬ng ph¸p x©y dùng c¬ së d÷ liÖu GIS cho qui ho¹ch

Trang 3 8

m«i tr−êng ®íi bê H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh

H×nh 3. S¬ ®å cÊu tróc d÷ liÖu H×nh 1.1. Néi dung c¬ b¶n cña tæng quan m«i tr−êng vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t

10 29

Bµ - H¹ Long

H×nh 2.1. S¬ ®å phèi hîp c¸c CSDL thµnh phÇn H×nh 3.1. B¶n ®å hiÖn tr¹ng líp phñ vµ sö dông ®Êt n¨m 1995 khu vùc H¶i Phßng

40 53

- H¹ Long

H×nh 3.2. B¶n ®å hiÖn tr¹ng líp phñ vµ sö dông ®Êt n¨m 2000 khu vùc H¶i Phßng

- H¹ Long

H×nh 3.3.B¶n ®å ph©n bè ®Çm nu«i thñy s¶n n¨m 1994 H×nh 3.4.B¶n ®å ph©n bè ®Çm nu«i thñy s¶n n¨m 2000 H×nh 3.5.B¶n ®å ph©n bè ®Çm nu«i thñy s¶n vµ thùc vËt ngËp mÆn n¨m 2001 H×nh 3.6. Quan hÖ gi÷a hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng ®o ®¹c thùc tÕ vµ kÕt qu¶ tÝnh

55 55 55 59

to¸n tõ ¶nh vÖ tinh

H×nh 3.7. Ph©n bè hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng vïng cöa s«ng B¹ch §»ng tÝnh to¸n tõ ¶nh Landsat ETM thu ngµy 31 th¸ng 8 n¨m 2002

H×nh 3.8. B¶n ®å m«i tr−êng ®Þa chÊt vïng cöa s«ng B¹ch §»ng n¨m 1995 H×nh 3.9. B¶n ®å m«i tr−êng ®Þa chÊt vïng cöa s«ng B¹ch §»ng n¨m 2000 H×nh 3.10. S¬ ®å cÊu tróc thø bËc c¸c th− môc cña c¬ së d÷ liÖu GIS H×nh 3.11. Giao diÖn s¬ ®å kh¶o s¸t vµ liªn kÕt víi ¶nh thùc tÕ H×nh 3.12. Giao diÖn b¶n ®å chuyªn ®Ò víi truy vÊn th«ng tin H×nh 3.13. Giao diÖn b¶n ®å chuyªn ®Ò vµ th«ng d÷ liÖu H×nh 3.14. Giao diÖn Layout víi chó gi¶i cho viÖc in Ên b¶n ®å, atlas H×nh 3.15. B¶n ®å biÕn ®éng rõng ngËp mÆn khu vùc H¶i Phßng - H¹ Long

64 64 68 69 69 70 70 73 78

H×nh 3.16. ¶nh m¸y bay n¨m 1952

H×nh 3.17. ¶nh m¸y bay n¨m 1992

H×nh 3.18. ¶nh SPOT n¨m 1994

H×nh 3.19. ¶nh IKONOS n¨m 2000 H×nh 3.20. VÞ trÝ ®−êng bê c¸c n¨m 1965, 1989 vµ 2000 H×nh 3.21. BiÓu ®å dù ®o¸n diÖn tÝch c¸c ®èi t−îng tù nhiªn bÞ t¸c ®éng theo c¸c

79 84

kÞch b¶n quy ho¹ch

H×nh 3.22. Ph©n møc hiÖn tr¹ng chÊt l−îng n−íc vÞnh H¹ Long mïa m−a n¨m

1998

H×nh 3.23. S¬ ®å c¸c nguån « nhiÔm khu vùc vÞnh H¹ Long H×nh 3.24. Ph©n vïng nguy c¬ « nhiÔm vÞnh H¹ Long

91 92

Danh môc tõ viÕt t¾t

Nhu cÇu «xy sinh häc Nhu cÇu «xy hãa häc C¬ së d÷ liÖu Hàm l−îng «xy hßa tan §¸nh gi¸ m«i tr−êng chiến l−îc §Êt ngËp n−íc Tæng s¶n phÈm quèc néi Geographic information System (HÖ thèng th«ng tin ®Þa lý) HuyÖn Hãa chất bảo vÖ thùc vËt H¶i d−¬ng häc H¶i Phßng HÖ sinh th¸i HÖ th«ng tin ®Þa lý Kiến t¹o hiÖn ®¹i Principal Component Analysis (Ph©n tÝch thành phÇn c¬ b¶n) Quy ho¹ch tæng thÓ Qu¶n lý tæng hîp Ch−¬ng tr×nh m«i tr−êng Liªn hiÖp quèc Rõng ngËp mÆn Structure Query Language (Ng«n ng÷ c¬ së d÷ liÖu) T¸c ®éng tÝch dån T©n kiÕn t¹o Thành phè Tæng Hàm l−îng vËt chÊt l¬ löng ThÞ x·

BOD5 COD CSDL DO §MC §NN GDP GIS H. HCBVTV HDH HP HST HTTĐL KTH§ PCA QHTT QLTH UNEP RNM SQL T§TD TKT TP. TSS TX. VBHP-QN Ven bê H¶i Phßng Qu¶ng Ninh

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh

Më ®Çu

HÖ thèng th«ng tin ®Þa lý (GIS) ngµy nay ®ang ®−îc sö dông réng r·i trong c¸c lÜnh vùc nghiªn cøu vµ qu¶n lý, ®Æc biÖt cã hiÖu qu¶ khi kÕt hîp víi c¸c t− liÖu viÔn th¸m vµ sù trî gióp cña c«ng nghÖ th«ng tin. ë c¸c n−íc ph¸t triÓn, GIS ®· ®−îc sö dông ®Ó x©y dùng c¸c c¬ së d÷ liÖu vÒ tµi nguyªn thiªn nhiªn, m«i tr−êng còng nh− d©n c−, kinh tÕ - x· héi, v.v. Víi sù ph¸t triÓn nhanh cña c«ng nghÖ th«ng tin, GIS ®ang dÇn ®−îc ph¸t triÓn vµ øng dông réng r·i. §Æc biÖt mét sè bé ngµnh nh− Bé khoa häc, C«ng nghÖ vµ M«i tr−êng, Bé N«ng nghiÖp vµ Ph¸t triÓn N«ng th«n, Trung t©m Khoa häc Tù nhiªn vµ C«ng nghÖ Quèc gia, víi sù gióp ®ì cña c¸c tæ chøc quèc tÕ vµ hîp t¸c song ph−¬ng ®· ®−a GIS, kÕt hîp viÔn th¸m vµo øng dông trong c¸c lÜnh vùc ho¹t ®éng cña m×nh, chñ yÕu khai th¸c chøc n¨ng qu¶n lý c¬ së d÷ liÖu.

Sù ph¸t triÓn kh¸ nhanh trong viÖc øng dông GIS vµ viÔn th¸m ë n−íc ta l¹i tËp trung chñ yÕu vµo c¸c ®èi t−îng trªn lôc ®Þa nh− nghiªn cøu quy ho¹ch, qu¶n lý rõng, ®« thÞ, sö dông ®Êt, nghiªn cøu ®Þa chÊt, v.v. Trong khi ®ã trong lÜnh vùc nghiªn cøu sö dông c¸c chøc n¨ng cña GIS phôc vô nghiªn cøu, qu¶n lý, gi¸m s¸t, c¶nh b¸o ë vïng biÓn vµ ven biÓn th× míi chØ ë b−íc khëi ®Çu. Do vËy viÖc x©y dùng n¨ng lùc, c¬ së vËt chÊt kü thuËt còng nh− ®µo t¹o nh©n lùc th«ng qua thùc tiÔn còng nh− hîp t¸c quèc tÕ ®Ó tiÕp thu nhanh c¸c c«ng nghÖ hiÖn ®¹i lµ mét nhu cÇu hÕt søc cÊp b¸ch.

Vïng bê biÓn H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh lµ khu vùc n»m ë hai ®Ønh trong tam gi¸c ph¸t triÓn kinh tÕ phÝa b¾c, ®a d¹ng vÒ tµi nguyªn thiªn nhiªn, nh¹y c¶m vÒ m«i tr−êng sinh th¸i, ®ång thêi còng ®a d¹ng c¸c lo¹i h×nh ho¹t ®éng ph¸t triÓn cña con ng−êi. §Ó tiÕn tíi môc tiªu ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong khu vùc th× viÖc thiÕt lËp hÖ thèng th«ng tin ®Þa lý cho vïng nµy lµ rÊt cÇn thiÕt. Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng ®· thùc hiÖn hµng lo¹t c¸c ®Ò tµi t¹i khu vùc nh− M«i tr−êng ®Þa chÊt H¶i Phßng (1990- 1993), ChÊt l−îng n−íc vÞnh H¹ Long (1994-1995), Qu¶n lý tæng hîp ®íi bê (1996- 2000). C¸c tµi liÖu thùc hiÖn bëi c¸c ®Ò tµi nµy hiÖn cßn ®ang ®−îc l−u tr÷ d−íi d¹ng b¶n ®å vµ b¶n in. ViÖc chuyÓn c¸c tµi liÖu nµy vµo CSDL GIS ®Ó khai th¸c lµ cÇn thiÕt.

Th¸ng 4 n¨m 1999 Bé Khoa häc, C«ng nghÖ vµ M«i tr−êng ViÖt Nam vµ Bé ChÝnh s¸ch Khoa häc V−¬ng quèc BØ ®· ký b¶n ghi nhí vÒ hîp t¸c ph¸t triÓn trong khoa häc vµ c«ng nghÖ trong ®ã cã dù ¸n mang tªn " H×nh thµnh hÖ thèng th«ng tin ®Þa lý phôc vô ph¸t triÓn bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh". TiÕp theo tinh thÇn ®ã Tho¶ thuËn hîp t¸c ®· ®−îc ký kÕt ngµy 1 th¸ng 3 n¨m 2000 gi÷a Khoa Sinh th¸i Nh©n v¨n, §¹i häc Tù do Bruxel, BØ vµ c¸c ®èi t¸c ViÖt Nam thuéc Trung t©m Khoa häc Tù nhiªn vµ C«ng nghÖ Quèc gia gåm Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng - c¬ quan ®iÒu phèi dù ¸n, ViÖn §Þa lý vµ ViÖn §Þa chÊt. Theo tho¶ thuËn nµy phÝa ViÖt Nam sÏ thùc hiÖn ®Ò tµi cã tªn “ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh”. C¸c c¬ quan phÝa viÖt Nam ®· tr×nh ®Ò c−¬ng ®Ò tµi hîp t¸c lªn Bé Khoa häc, C«ng nghÖ vµ M«i tr−êng ®Ó xin vèn ®èi øng vµ ®−îc phª duyÖt vµo quÝ 3 n¨m 2001.

Môc tiªu l©u dµi cña ®Ò tµi lµ t¨ng c−êng n¨ng lùc vÒ thiÕt bÞ vµ con ng−êi cho Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng trong øng dông GIS cho thiÕt lËp vµ qu¶n lý c¬ së d÷ liÖu. C¸c môc tiªu cô thÓ gåm:

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

• Cã ®−îc hÖ ph−¬ng ph¸p thiÕt lËp c¬ së d÷ liÖu GIS cho qu¶n lý tæng hîp ®íi bê

ë cÊp tØnh vµ khu vùc trong ®iÒu kiÖn ViÖt Nam.

• ThiÕt lËp vµ thùc hµnh qu¶n lý c¬ së d÷ liÖu GIS tõ c¸c d÷ liÖu tÝch luü ®−îc tõ c¸c nghiªn cøu vÒ biÓn vµ ®íi bê thu thËp ®−îc trong nhiÒu n¨m cña Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng vµ c¸c viÖn nghiªn cøu kh¸c ®· tõng ®−îc qu¶n lý trªn b¶n in.

• X©y dùng m« h×nh GIS phôc vô cho môc tiªu qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng ë

mét sè khu vùc träng ®iÓm thuéc H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh.

Ban chñ nhiÖm ®Ò tµi gåm 3 thµnh viªn ®· ®−îc thµnh lËp vµ ®iÒu hµnh c¸c

Sau khi cã quyÕt ®Þnh phª duyÖt cña nhµ n−íc, ®Ò tµi ®· ®−îc tæ chøc thùc hiÖn c¸c néi dông theo ®Ò c−¬ng nh− x©y dùng kÕ ho¹ch chi tiÕt, thµnh lËp ban chñ nhiÖm ®Ò tµi, thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng ®èi t¸c vµ triÓn khai c¸c nhiÖm vô cña ®Ò tµi. nhiÖm vô triÓn khai kÕ ho¹ch ®Ò tµi cã hiÖu qu¶. Ban chñ nhiÖm ®Ò tµi gåm:

ThS. TrÇn V¨n §iÖn ThS. TrÇn §×nh L©n TS. §inh V¨n Huy

Chñ nhiÖm: Phã chñ nhiÖm: Th− ký:

§Ò tµi ®· thµnh lËp nhãm chuyªn gia tõ c¸c c¬ quan chñ tr× Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng vµ c¸c c¬ quan phèi hîp chÝnh thùc hiÖn ®Ò tµi ViÖn §Þa lý vµ ViÖn §Þa chÊt. TiÕn hµnh héi th¶o triÓn khai ®Ò tµi víi c¸c thµnh viªn tham gia ®Ò tµi. TiÕn hµnh giao nhiÖm vô cho c¸c c¬ quan phèi hîp chÝnh.

§Ò tµi ®· thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng ®èi t¸c víi BØ nh− tiÕn hµnh c¸c thñ tôc cho c¸c chuyªn gia BØ vµo kh¶o s¸t vµ tæ chøc héi th¶o ë ViÖt Nam, cö ng−êi cïng tham gia víi c¸c chuyªn gia BØ kh¶o s¸t khu vùc H¶i Phßng - H¹ Long, tæ chøc 3 cuéc häp vµ 1 héi th¶o víi dù ¸n ®èi t¸c phÝa BØ, tiÕp nhËn vµ khai th¸c tµi liÖu ¶nh vÖ tinh vµ c¬ së d÷ liÖu GIS ®−îc chuyÓn giao tõ dù ¸n ®èi t¸c phÝa BØ.

Do kinh phÝ ®−îc duyÖt cña ®Ò tµi (500 triÖu ®ång) bÞ c¾t gi¶m nhiÒu so víi ®Ò c−¬ng ®Ò ra (chØ b»ng 40% kinh phÝ dù kiÕn), nªn mét sè néi dung c«ng viÖc cña ®Ò tµi ph¶i thay ®æi. Do ®ã khèi l−îng thùc hiÖn mét sè néi dung c«ng viÖc ®−îc gi¶m bít ®Ó phï hîp víi kinh phÝ ®−îc phª duyÖt nh− bá néi dung tham quan thùc tËp kÌm cÆp thùc tiÔn ë BØ, gi¶m bít khèi l−îng c«ng viÖc cña c¸c néi dung kh¸c nh− tËp huÊn, thùc ®Þa bæ sung, thu thËp vµ xö lý sè liÖu ®−a vµo c¬ së d÷ liÖu GIS còng nh− x©y dùng c¸c kÕt qu¶ ®Çu ra tõ c¬ së d÷ liÖu GIS.

Dù ¸n ®· tiÕn hµnh x©y dùng b¸o c¸o tæng kÕt c¸c nhiÖm vô vµ kÕt qu¶ khoa häc

thu ®−îc trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn. Néi dung b¸o c¸o tæng kÕt gåm hai phÊn chÝnh:

PhÇn 1. Tæ chøc thùc hiÖn vµ c¸c kÕt qu¶ cña dù ¸n

PhÇn 2. KÕt qu¶ khoa häc

Ban chñ nhiÖm ®Ò tµi xin ch©n thµnh c¸m ¬n sù gióp ®ì, t¹o ®iÒu kiÖn cña Bé Khoa häc vµ C«ng NghÖ, Trung t©m Khoa häc Tù nhiªn vµ C«ng nghÖ Quèc gia, Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng. Chóng t«i còng xin c¶m ¬n sù hîp t¸c quÝ b¸u cña c¸c ®¬n vÞ ViÖn §Þa lý, ViÖn §Þa chÊt, ViÖn ®iÒu tra vµ Qui ho¹ch rõng, ViÖn ThiÕt kÕ vµ Qui ho¹ch n«ng nghiÖp, Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i Hµ Néi ®· cïng chóng t«i thùc hiÖn dù ¸n cã hiÖu qu¶. Chóng t«i xin c¸m ¬n c¸c c¬ quan ®èi t¸c phÝa BØ nh− §¹i häc Tù do Bruxel, §¹i häc Gent, §¹i häc Gembloux, §¹i häc Liege ®· cïng chóng t«i thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng hîp t¸c trao ®æi khoa häc theo tháa thuËn.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

PhÇn 1.

Tæ chøc thùc hiÖn vµ c¸c kÕt qu¶ cña ®Ò tµi

1. Tæ chøc thùc hiÖn

1.1. Phèi hîp víi c¸c c¬ quan ®èi t¸c BØ

- TiÕn hµnh c¸c thñ tôc cho c¸c chuyªn gia BØ vµo kh¶o s¸t vµ tæ chøc héi th¶o ë ViÖt Nam. §· lµm thñ tôc cho 2 ®oµn chuyªn gia vµo tiÕn hµnh kh¶o s¸t khãa gi¶i ®o¸n ¶nh vÖ tinh, 3 lÇn chuyªn gia vµo häp vµ lµm viÖc víi c¸c ®èi t¸c ViÖt Nam, 1 lÇn vµo héi th¶o khoa häc c¸c kÕt qu¶ cña ®Ò tµi.

- Cö ng−êi cïng tham gia víi c¸c chuyªn gia BØ kh¶o s¸t khu vùc H¶i Phßng -

H¹ Long.

- Tæ chøc 3 cuéc häp vµ 1 héi th¶o trong ®Ò tµi ®èi t¸c cña phÝa BØ

- TiÕp nhËn vµ khai th¸c c¸c tµi liÖu ¶nh vÖ tinh vµ c¬ së d÷ liÖu GIS ®−îc

chuyÓn giao tõ ®Ò tµi ®èi t¸c phÝa BØ.

1.2. Thùc hiÖn ®Ò tµi phÝa ViÖt Nam

1.2.1. Thµnh lËp ban chñ nhiÖm ®Ò tµi

- Ban chñ nhiÖm ®Ò tµi gåm 3 thµnh viªn ®· ®−îc thµnh lËp sau khi cã quyÕt ®Þnh phª duyÖt ®Ò tµi cña Bé Khoa häc, C«ng nghÖ vµ M«i tr−êng. Ban chñ nhiÖm ®Ò tµi ®iÒu hµnh c¸c nhiÖm vô triÓn khai kÕ ho¹ch ®Ò tµi cã hiÖu qu¶.

1.2.2. Thµnh lËp nhãm chuyªn gia

- §· thµnh lËp nhãm chuyªn gia tõ Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng vµ

c¸c c¬ quan phèi hîp chÝnh thùc hiÖn ®Ò tµi ViÖn §Þa lý vµ ViÖn §Þa chÊt.

- §· tiÕn hµnh héi th¶o triÓn khai ®Ò tµi víi c¸c thµnh viªn tham gia ®Ò tµi.

- §· tiÕn hµnh giao nhiÖm vô cho c¸c c¬ quan phèi hîp chÝnh.

1.2.3. Kh¶o s¸t thùc ®Þa

- §Ò tµi ®· tiÕn hµnh 2 ®ît kh¶o s¸t vÒ hiÖn tr¹ng líp phñ vµ qu¶n lý tµi nguyªn

n−íc khu vùc H¶i Phßng - H¹ Long cïng c¸c chuyªn gia BØ.

- §Ò tµi ®· tiÕn hµnh 1 ®ît kh¶o s¸t thùc ®Þa khu vùc H¶i Phßng - H¹ Long vµ 1 ®ît kh¶o s¸t khu vùc CÈm Ph¶ - Mãng C¸i phôc vô viÖc lËp kho¸ gi¶i ®o¸n ¶nh vÖ tinh thµnh lËp b¶n ®å hiÖn tr¹ng sö dông ®Êt vµ hiÖn tr¹ng nu«i trång thuû s¶n.

1.2.4. Thu thËp tµi liÖu

- §Ò tµi ®· tiÕn hµnh ®iÒu tra d÷ liÖu trong Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i

Phßng vµ c¸c c¬ quan kh¸c.

- §· tiÕn hµnh mua b¶n ®å nÒn UTM 1:50 000 cho toµn vïng.

- §· tiÕn hµnh hîp ®ång thu thËp d÷ liÖu hiÖn cã tõ c¸c c¬ quan kh¸c vµ trong

Ph©n viÖn.

1.2.5. Ph©n tÝch gi¶i ®o¸n ¶nh vÖ tinh

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

- §· tiÕn hµnh xö lý ¶nh vÖ tinh lËp b¶n ®å hiÖn tr¹ng vµ biÕn ®éng sö dông ®Êt

vµ nu«i trång thuû s¶n ven biÓn H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh.

- TiÕn hµnh xö lý ¶nh vÖ tinh thµnh lËp b¶n ®å m«i tr−êng ®Þa chÊt khu vùc cöa

s«ng B¹ch §»ng.

- Xö lý ¶nh vÖ tinh nghiªn cøu ph©n bè trÇm tÝch l¬ löng vïng cöa s«ng B¹ch

§»ng.

- Xö lý ¶nh vÖ tinh nghiªn cøu ®Þa ®éng lùc vµ biÕn ®éng bê biÓn khu vùc C¸t

H¶i.

1.2.6. Qu¶n lý b¶n ®å nÒn d¹ng sè

- B¶n ®å nÒn 1:10000 khu vùc thµnh phè H¹ Long.

- B¶n ®å nÒn 1:25000 khu vùc thµnh phè H¶i Phßng.

- B¶n ®å nÒn 1:50000 cña toµn khu vùc H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh.

1.2.7. X©y dùng b¸o c¸o chuyªn ®Ò

§Ò tµi ®· tiÕn hµnh thùc hiÖn vµ hoµn thµnh 08 b¸o c¸o chuyªn ®Ò:

- B¸o c¸o vÒ øng dông viÔn th¸m vµ GIS trong nghiªn cøu ®Þa ®éng lùc vµ biÕn ®éng vïng ven bê H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh ®−îc thùc hiÖn bëi ViÖn §Þa chÊt. B¸o c¸o ®· tr×nh bµy ®Æc ®iÓm ®Þa ®éng lùc ven bê H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh vµ lÊy C¸t H¶i lµm ®iÓm tr×nh diÔn ®Ó sö dông t− liÖu viÔn th¸m vµ c«ng nghÖ GIS cho nghiªn cøu ®Þa ®éng lùc vµ xãi lë bê biÓn.

- B¸o c¸o vÒ viÖc lång ghÐp d÷ liÖu GIS cña hai phÝa ®èi t¸c ViÖt Nam - BØ vµ kh¶ n¨ng sö dông trong quy ho¹ch vµ ®¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc ®−îc thùc hiÖn bëi Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng vµ ViÖn §Þa lý.

- B¸o c¸o vÒ sö dông GIS trong qui ho¹ch m«i tr−êng vµ ®Þnh h−íng øng dông GIS vµ viÔn th¸m trong nghiªn cøu biÓn vµ ®íi bê ë vïng bê biÓn H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh ®−îc thùc hiÖn bëi ViÖn §Þa lý vµ Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng.

- B¸o c¸o vÒ ph©n tÝch, gi¶i ®o¸n d÷ liÖu vÖ tinh thµnh lËp b¶n ®å hiÖn tr¹ng vµ

biÕn ®éng líp phñ vµ sö dông ®Êt khu vùc ven biÓn H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh.

- B¸o c¸o vÒ øng dông ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch ¶nh viÔn th¸m vµ hÖ th«ng tin ®Þa

lý trong nghiªn cøu m«i tr−êng ®Þa chÊt hiÖn ®¹i khu vùc cöa s«ng B¹ch §»ng.

- B¸o c¸o vÒ øng dông viÔn th¸m trong nghiªn cøu trÇm tÝch l¬ löng vïng cöa

s«ng h×nh phÔu B¹ch §»ng.

- B¸o c¸o vÒ x©y dùng c¬ së d÷ liÖu GIS phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng.

- B¸o c¸o vÒ x©y dùng m« h×nh GIS ®¸nh gi¸ nguy c¬ « nhiÔm n−íc biÓn vÞnh

H¹ Long.

1.2.8. Tæ chøc héi th¶o

- Tæ chøc 01 héi th¶o cña ®Ò tµi ®èi t¸c víi c¸c chuyªn gia BØ vµo thµng 7 n¨m

2001.

- Tæ chøc c¸c héi th¶o triÓn khai víi chuyªn gia vµ c¸c thµnh viªn cña ®Ò tµi.

- Tæ chøc héi th¶o víi c¸c nhãm chuyªn m«n.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh 1.2.9. X©y dùng c¬ së d÷ liÖu GIS phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng

- TiÕn hµnh x©y dùng cÊu tróc d÷ liÖu cho c¬ së d÷ liÖu GIS cho qui ho¹ch m«i

tr−êng.

- TiÕn hµnh tiÕp nhËn s¶n phÈm d÷ liÖu GIS tõ phÝa ®Ò tµi ®èi t¸c BØ. Khai th¸c

c¸c líp th«ng tin trong cë së d÷ liÖu nµy.

- CËp nhËt bæ sung c¸c m¶ng d÷ liÖu cßn trèng trong c¬ së d÷ liÖu cña ®Ò tµi tõ

c¸c sè liÖu míi thu thËp ®−îc.

1.2.10. X©y dùng b¸o c¸o tæng kÕt

Tæng hîp tµi liÖu vµ c¸c b¸o c¸o chuyªn ®Ò, b¸o c¸o tæng kÕt ®−îc x©y dùng gåm 2 phÇn: phÇn 1 lµ tæ chøc thùc hiÖn vµ c¸c kÕt qu¶ cña ®Ò tµi, phÇn 2 lµ kÕt qu¶ khoa häc gåm 3 ch−¬ng thÓ hiÖn nh÷ng néi dung khoa häc chÝnh ®· ®−îc thùc hiÖn.

1.3. §¸nh gi¸ kÕt qu¶ hîp t¸c ViÖt Nam - BØ

1.3.1. HiÖu qu¶

- Th«ng qua ®Ò tµi hîp t¸c, c¸c nhµ khoa häc cña Ph©n viÖn ®· cã ®iÒu kiÖn tiÕp xóc, trao ®æi khoa häc, häc hái nh÷ng kinh nghiÖm víi c¸c chuyªn gia BØ. Cïng tham gia thùc hiÖn c¸c nhiÖm vô cña ®Ò tµi phÝa ®èi t¸c nh− th¶o luËn thèng nhÊt phÇn mÒm x©y dùng c¬ së d÷ liÖu GIS, tham gia kh¶o s¸t thùc ®Þa, triÓn khai héi th¶o, v.v.

- §Ò tµi ®èi øng phÝa ViÖt Nam ®· tiÕp nhËn vµ khai th¸c c¸c d÷ liÖu ¶nh vÖ tinh vµ c¬ së d÷ liÖu GIS ®−îc x©y dùng tõ phÝa ®Ò tµi ®èi t¸c BØ. TiÕp nhËn c¸c kÕt qu¶ khoa häc vµ kinh nghiÖm x©y dùng c¬ së d÷ liÖu tõ phÝa b¹n. KÕt hîp c¬ së d÷ liÖu ®−îc x©y dùng phÝa b¹n vµ phÝa ®Ò tµi ®èi øng phÝa ViÖt Nam ®Ó x©y dùng c¬ së d÷ liÖu chung cho qui ho¹ch m«i tr−êng khu vùc.

- Th«ng qua thùc hiÖn ®Ò tµi ®èi øng phÝa ViÖt Nam, c¸c d÷ liÖu cña khu vùc tiÕp tôc ®−îc thu thËp vµ cËp nhËt vµo c¬ së d÷ liÖu, mét sè thiÕt bÞ vµ phÇn mÒm ®−îc trang bÞ phôc vô thùc hiÖn ®Ò tµi. C¸c nhµ khoa häc cña Ph©n viÖn ®· ph¸t huy nh÷ng kiÕn thøc vµ kinh nghiÖm häc hái ®−îc cña phÝa b¹n ®Ó thùc hiÖn nh÷ng nhiÖm vô cña ®Ò tµi. N¨ng lùc øng dông viÔn th¸m vµ x©y dùng, khai th¸c c¬ së d÷ liÖu GIS ®−îc n©ng cao.

1.3.2. H¹n chÕ

- Do kinh phÝ cña ®Ò tµi ®èi øng bÞ c¾t gi¶m nhiÒu so víi ®Ò c−¬ng, nªn c¸c nhµ khoa häc phÝa ViÖt Nam ch−a cã ®iÒu kiÖn ®i BØ tham quan khoa häc, häc tËp vµ trao ®æi kinh nghiÖm t¹i c¸c phßng thÝ nghiÖm cña n−íc b¹n.

- Do viÖc xÐt duyÖt kinh phÝ ®èi øng chËm nªn ®Ò tµi gÆp khã kh¨n khi kh«ng cã

kinh phÝ thùc hiÖn ®ång bé víi ®Ò tµi ®èi t¸c phÝa b¹n.

2. Ph−¬ng ph¸p thiÕt lËp c¬ së d÷ liÖu GIS cho qu¶n lý tæng hîp ®íi bê ë cÊp tØnh vµ khu vùc trong ®iÒu kiÖn ViÖt Nam.

2.1. Nhu cÇu d÷ liÖu cho qui ho¹ch m«i tr−êng ®íi bê

§íi bê vÒ mÆt kh«ng gian bao gåm: phÇn lôc ®Þa vµ phÇn biÓn víi c¸c ®Æc tr−ng kh¸ riªng biÖt nh−ng cã sù t−¬ng t¸c víi nhau. §Ó phôc vô cho ®¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc vµ qu¶n lý tæng hîp ®íi bê vïng H¶i Phßng, H¹ Long, khi x©y dùng víi c«ng cô GIS, CSDL hiÖn t¹i ®¸p øng ®−îc nh÷ng néi dung vÒ tµi nguyªn (®Êt, n−íc,

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh sinh vËt, kho¸ng s¶n), ®Æc tr−ng m«i tr−êng vµ chÊt l−îng m«i tr−êng (®Êt, n−íc, kh«ng khÝ), c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn (theo c¸c ngµnh, ®« thÞ ho¸, d©n c−). C¸c d÷ liÖu nµy cã thÓ dïng trong ph©n tÝch ®a chØ tiªu, x©y dùng hå s¬ m«i tr−êng, gi¸m s¸t vµ x©y dùng c¸c m« h×nh dù b¸o.

Nh÷ng vÊn ®Ò cÇn ®−îc xem xÐt trong suèt qu¸ tr×nh qui ho¹ch:

- C¸c vÊn ®Ò ®Þnh h−íng m«i tr−êng nªn tËp trung vµo viÖc gi¶m thiÓu c¸c ®e

do¹ sinh th¸i, mµ ®Çu vµo lµ hçn hîp c¸c chÊt « nhiÔm ®−îc th¶i ra.

- C¸c vÊn ®Ò ®Þnh h−íng c«ng nghÖ nªn tËp trung vµo viÖc tiÕp cËn víi tÊt c¶ c¸c

n−íc cã nÒn c«ng nghÖ tiªn tiÕn nhÊt.

- C¸c vÊn ®Ò ®Þnh h−íng kinh tÕ nªn tËp trung vµo c¸c hËu qu¶ tµi chÝnh cã thÓ cã tr−íc khi ra c¸c quyÕt ®Þnh, ®ång thêi c¶ hai ch−¬ng tr×nh trî gióp vÒ tµi chÝnh vµ c¸c h×nh th¸i chuyÓn giao c«ng nghÖ còng cÇn ®−îc quyÕt ®Þnh.

- C¸c vÊn ®Ò ®Þnh h−íng vÒ ng−êi sö dông nªn tËp trung vµo c¸c chiÕn dÞch

th«ng tin ®Ó b¸o ®éng cho tÊt c¶ nh÷ng ng−êi bÞ ¶nh h−ëng bëi quyÕt ®Þnh.

X©y dùng CSDL cho qui ho¹ch m«i tr−êng tøc lµ thu thËp, qu¶n lý vµ khai th¸c c¸c d÷ liÖu ®¸p øng cho viÖc xem xÐt c¸c vÊn ®Ò trªn. Cô thÓ lµ phôc vô cho c¸c néi dung cña qu¸ tr×nh ®¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc, còng nh− qu¶n lý tæng hîp ®íi bê.

2.2. Tæng qu¸t ph−¬ng ph¸p x©y dùng c¬ së d÷ liÖu GIS cho qu¶n lý tæng hîp ®íi bê H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh

C¸c b−íc x©y dùng c¬ së d÷ liÖu nh− ®¸nh gi¸ nhu cÇu d÷ liÖu vµ c¸c tµi liÖu hiÖn cã, thiÕt kÕ cÊu tróc c¬ së d÷ liÖu, thu thËp tµi liÖu vµ nhËp vµo c¬ së d÷ liÖu, bæ sung vµ cËp nhËt tµi liÖu b»ng kh¶o s¸t thùc tÕ vµ xö lý ¶nh vÖ tinh, x©y dùng giao diÖn cho ng−êi sö dông vµ c¸c øng dông dÇu ra cña c¬ së d÷ liÖu ®−îc thùc hiÖn nh− trªn h×nh 2.

2.3. §¸nh gi¸ c¸c tµi liÖu hiÖn cã vµ bæ sung, cËp nhËt tµi liÖu

C¸c tµi liÖu ®· ®−îc thùc hiÖn bëi c¸c ®Ò tµi, ®Ò tµi trong khu vùc ®−îc ®¸nh gi¸. Nh÷ng ®Æc ®iÓm cña tµi liÖu nh− thêi gian, ph©n bè, møc ®é chi tiÕt, c¸c th«ng sè liªn quan ®−îc x¸c ®Þnh ®Ó ®¸nh gi¸ møc ®é phï hîp víi yªu cÇu d÷ liÖu cho qui ho¹ch m«i tr−êng cÊp tØnh vµ khu vùc. X¸c ®Þnh nh÷ng tµi liÖu cßn thiÕu ®Ó cã kÕ ho¹ch thu thËp bæ sung.

Nh÷ng d÷ liÖu cßn trèng ®−îc bæ sung b»ng kh¶o s¸t thùc tÕ vµ xö lý ¶nh vÖ tinh. Nh÷ng tµi liÖu cÇn ®−îc cËp nhËt th−êng xuyªn nh− líp phñ, sö dông ®Êt, ®Êt ngËp triÒu, ®éng lùc bê biÓn ®−îc xö lý vµ cËp nhËt tõ ¶nh vÖ tinh. Tuy nhiªn, do h¹n chÕ vÒ thêi gian vµ kinh phÝ, chØ mét phÇn d÷ liÖu cßn thiÕu ®uîc bæ sung vµ cËp nhËt.

2.4. X©y dùng cÊu tróc c¬ së d÷ liÖu GIS

CÊu tróc c¬ së d÷ liÖu ®−îc thiÕt kÕ phï hîp víi nhu cÇu d÷ liÖu cho qui ho¹ch m«i tr−êng. C¸c d÷ liÖu ®−îc l−u tr÷ d−íi d¹ng c©y th− môc theo tõng nhãm chuyªn ®Ò gåm b¶n ®å nÒn, b¶n ®å chuyªn ®Ò, s¬ ®å thu mÉu, b¶ng d÷ liÖu, ¶nh kh¶o s¸t thùc tÕ, ¶nh vÖ tinh. C¸c b¶n ®å chuyªn ®Ò ®−îc l−u tr÷ theo tõng th− môc theo cÊu tróc th− môc toµn vïng H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh vµ khu vùc träng ®iÓm H¶i Phßng - H¹ Long vµ theo c¸c nhãm chuyªn ®Ò. H×nh 3 m« t¶ s¬ ®å cÊu tróc c¬ së d÷ liÖu cho qui ho¹ch m«i tr−êng vïng ven biÓn H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

C¸c b¶ng d÷ liÖu ®−îc liªn kÕt víi c¸c b¶n ®å ph©n bè kh«ng gian theo m« h×nh cÊu tróc d÷ liÖu d¹ng quan hÖ th«ng qua ng«n ng÷ c¬ së d÷ liÖu SQL. C¸c th«ng tin thuéc tÝnh ®−îc t×m kiÕm vµ hiÓn thÞ trªn giao diÖn theo ph©n bè kh«ng gian cña nã.

X¸c ®Þnh nhu cÇu d÷ liÖu vµ nh÷ng tµi liÖu hiÖn cã

Bæ sung tµi liÖu

Thu thËp tµi liÖu

Tµi liÖu b¶n ®å

Tµi liÖu kh¶o s¸t

¶nh vÖ tinh

Sè hãa

Xö lý

NhËp b¶ng

S¬ ®å kh¶o s¸t B¶ng sè liÖu

B¶n ®å nÒn vµ chuyªn ®Ò sè

B¶n ®å chuyªn ®Ò

C¬ së d÷ liÖu GIS

X©y dùng giao diÖn

M« h×nh hãa

M« h×nh GIS cho qui ho¹ch m«i tr−êng

Giao diÖn tiÖn Ých cho ng−êi sö dông

H×nh 2. S¬ ®å tæng qu¸t ph−¬ng ph¸p x©y dùng c¬ së d÷ liÖu GIS cho qui ho¹ch m«i tr−êng ®íi bê H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

2.5. Thu thËp d÷ liÖu

C¸c d÷ liÖu ®−îc thu thËp theo nhu cÇu d÷ liÖu cho qui ho¹ch m«i tr−êng. C¸c d÷ liÖu ®−îc thu thËp gåm ba nhãm d÷ liÖu chÝnh lµ nhãm c¸c d÷ liÖu tµi nguyªn, m«i tr−êng vµ ph¸t triÓn.

- Nhãm d÷ liÖu tµi nguyªn gåm c¸c d÷ liÖu vÒ tµi nguyªn ®Êt, rõng, sinh th¸i,

nguån lîi thñy s¶n vµ kho¸ng s¶n.

- Nhãm c¸c d÷ liÖu vÒ c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn gåm khai th¸c kho¸ng s¶n, ph¸t

triÓn c«ng nghiÖp, du lÞch, giao th«ng, ®« thÞ vµ qui ho¹ch ph¸t triÓn.

- Nhãm c¸c d÷ liÖu m«i tr−êng gåm m«i tr−êng ®Êt, n−íc vµ kh«ng khÝ.

2.6. Xö lý ¶nh vÖ tinh x©y dùng b¶n ®å chuyªn ®Ò

C¸c ¶nh vÖ tinh ®−îc xö lý b»ng ph−¬ng ph¸p sè vµ gi¶i ®o¸n b»ng m¾t ®Ó x©y dùng c¸c b¶n ®å chuyªn ®Ò nh− hiÖn tr¹ng líp phñ sö dông ®Êt, ph©n bè trÇm tÝch l¬ löng, m«i tr−êng ®Þa chÊt, ®−êng bê biÓn, v.v. C¸c b−íc xö lý ¶nh vÖ tinh nh− hiÖu chØnh phæ vµ h×nh häc, c¸c phÐp to¸n trªn kªnh phæ, tæ hîp mµu vµ gi¶i ®o¸n ®èi t−îng, ph©n lo¹i cã gi¸m s¸t vµ xö lý sau ph©n lo¹i ®−îc sö dông ®Ó t¸ch th«ng tin chuyªn ®Ò tõ ¶nh vÖ tinh.

2.7. X©y dùng giao diÖn vµ tiÖn Ých cho ng−êi sö dông

Giao diÖn ng−êi dïng c¬ b¶n theo giao diÖn chÝnh cña phÇn mÒm qu¶n trÞ d÷ liÖu ARCVIEW GIS. Mét sè chøc n¨ng më réng ®−îc x©y dùng vµ lËp tr×nh trong ng«n ng÷ AVENUE vµ bæ sung vµo giao diÖn nh−: xem trùc tiÕp c¸c metadata cña mçi líp (theme) khi líp nµy ®−îc kÝch ho¹t. Trong thanh menu, cã menu liÖt kª c¸c b¶n ®å (d¹ng View) ®· ®−îc x©y dùng tõ c¸c líp d÷ liÖu trong CSDL.

2.8. X©y dùng m« h×nh cho qu¶n lý vµ qui ho¹ch m«i tr−êng

M« h×nh GIS cho qui ho¹ch vµ qu¶n lý m«i tr−êng ®−îc x©y dùng lµ m« h×nh ®¸nh gi¸ nguy c¬ « nhiÔm vÞnh H¹ Long. M« h×nh ®−îc x©y dùng dùa trªn tæ hîp c¸c ph©n tÝch kh«ng gian c¸c líp th«ng tin chuyªn ®Ò vµ kiÕn thøc chuyªn gia ®Ó ®¸nh gi¸ xu h−íng vµ dù b¸o còng nh− ph©n vïng dùa theo c¸c th«ng tin ®Çu vµo cña m« h×nh.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

D©n sè

Ngµnh kinh tÕ

§« thÞ

Ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn

Qui ho¹ch Tæng thÓ

X· héi

Kinh tÕ

D©n c− vµ ph¸t triÓn

M«i tr−êng tù nhiªn

Tµi nguyªn thiªn nhiªn

Sinh vËt

Phi sinh vËt

Tai biÕn

Hîp phÇn cÊu tróc

§ Ê t

N − í c

§ a d ¹ n g

P h i k h o ¸ n g

N g u å n l î i

K h o ¸ n g s ¶ n

K h « n g k h Ý

H Ö s i n h t h ¸ i

H×nh 3. S¬ ®å cÊu tróc d÷ liÖu

3. C¸c kÕt qu¶ chÝnh cña ®Ò tµi

3.1. KÕt qu¶ t¨ng c−êng n¨ng lùc

3.1.1. Mua s¾p thiÕt bÞ, phÇn mÒm , ¶nh vÖ tinh

§Ò tµi ®· tiÕn hµnh mua s¾m c¸c thiÕt bÞ theo kÕ ho¹ch ®· ®Ò ra: - Mua 01 m¸y tÝnh Pentium IV tèc ®é 1.5 GHz. - Mua 01 m¸y ¶nh sè. - Mua phÇn mÒm xö lý ¶nh vÖ tinh PCI Geomatics 8.1. - Cµi ®Æt, vËn hµnh thiÕt bÞ vµ phÇn mÒm phôc vô c«ng viÖc ph©n tÝch gi¶i ®o¸n

¶nh vÖ tinh cña ®Ò tµi.

- §Æt mua 2 ¶nh vÖ tinh Landsat n¨m 2001 khu vùc H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh. - TiÕp nhËn vµ khai th¸c c¸c ¶nh vÖ tinh SPOT, IKONOS, Landsat ®−îc phÝa ®èi

t¸c BØ ®Æt mua.

3.1.2. Tæ chøc tËp huÊn vÒ ViÔn th¸m vµ GIS

- §Ò tµi ®· tiÕn hµnh tËp huÊn 2 tuÇn vÒ øng dông viÔn th¸m vµ GIS cho 8 c¸n bé thuéc c¸c lÜnh vùc chuyªn m«n kh¸c nhau trong Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng vµ 6 c¸n bé cña mét sè c¬ quan kh¸c nh− §¹i häc S− ph¹m H¶i Phßng, §¹i häc S− ph¹m Hµ Néi I, 2 sinh viªn cña §¹i häc D©n lËp H¶i Phßng, 1 sinh viªn cña §¹i häc Má ®Þa chÊt. C¸c c¸n bé ®−îc tËp huÊn hiÖn ®· tham gia vµo c¸c ho¹t ®éng cña ®Ò tµi nh− xö lý ¶nh vÖ tinh, x©y dùng c¬ së d÷ liÖu GIS.

- §Ò tµi ®· biªn tËp bé tµi liÖu tËp huÊn vÒ GIS cung cÊp cho c¸c häc viªn nh− lµ mét tµi liÖu c¬ së ®Ó häc viªn n¾m ®−îc c¸c kh¸i niÖm c¬ b¶n vµ c¸c kü thuËt xö lý, x©y dùng c¬ së d÷ liÖu GIS.

3.2. S¶n phÈm khoa häc

3.2.1. KÕt qu¶ thu thËp tµi liÖu

C¸c tµi liÖu ®−îc thu thËp dùa trªn môc tiªu x©y dùng c¬ së d÷ liÖu GIS phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng. Néi dung vµ cÊu tróc c¬ së d÷ liÖu GIS ®· ®−îc x¸c ®Þnh vµ c¸c tµi liÖu ®−îc thu thËp ®Ó nhËp vµo.

• Tµi liÖu m«i tr−êng gåm c¸c tµi liÖu vÒ ®Þa häc, thñy ho¸, khÝ t−îng, thuû v¨n

khu vùc ®−îc thu thËp ®Ó ®−a vµo c¬ së d÷ liÖu GIS.

- Tµi liÖu ®Þa häc gåm c¸c b¶n ®å ®Þa chÊt (1:200000), trÇm tÝch ®Ö tø (1:50000), ®Þa ho¸ trÇm tÝch, màu s¾c trÇm tÝch khu vùc ven bê H¶i Phßng (1:50000), b¶n ®å ®Þa chÊt vµ kho¸ng s¶n biÓn 1:1200000 cña khu vùc ®−îc thu thËp vµ sè ho¸.

- Tµi liÖu thuû ho¸ h¶i d−¬ng gåm c¸c tµi liÖu ®o ®¹c, ph©n tÝch t¹i c¸c tr¹m thu mÉu trong vïng biÓn khu vùc. C¸c tµi liÖu thñy hãa ®o ®¹c tõ n¨m 1971 ®Õn 1998 ®−îc thu thËp vµ ®−a vµo c¬ së d÷ liÖu.

- Tµi liÖu vÒ nguån « nhiÔm vÞ trÝ c¸c nguån « nhiÔm vµ t¶i l−îng chÊt « nhiÔm .

- Tµi liÖu kh¶o s¸t vÒ khÝ t−îng tû lÖ 1:500000 nh− b¶n ®å trung b×nh l−îng m−a,

nhiÖt ®é, khÝa ¸p, ®é Èm.

- Tµi liÖu kh¶o s¸t vÒ thuû v¨n khu vùc nh− dßng ch¶y, sãng, thuû triÒu, giã.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

• C¸c tµi liÖu vÒ tµi nguyªn:

- Tµi liÖu kh¶o s¸t vÒ tµi nguyªn sinh vËt nh− ®éng, thùc vËt phï du, rõng ngËp

mÆn, ®éng vËt ®¸y, san h«, cá biÓn, rong biÓn ®· ®−îc thu thËp.

- Tµi liÖu vÒ nguån lîi thuû s¶n gåm c¸c b¶n ®å ph©n bè b·i c¸ vµ b·i ®Æc s¶n tû

lÖ 1:1000000.

- Tµi liÖu vÒ tµi nguyªn rõng gåm c¸c b¶n ®å ph©n bè rõng khu vùc tØnh Qu¶ng

Ninh tû lÖ 1:25000.

- C¸c b¶n ®å ph©n bè tµi nguyªn kho¸ng s¶n.

• C¸c tµi liÖu vÒ ho¹t ®éng ph¸t triÓn gåm:

- B¶n ®å ph¸t triÓn c«ng nghiÖp nh− vÞ trÝ c¸c nhµ m¸y, khu c«ng nghiÖp.

- B¶n ®å ph¸t triÓn ®« thÞ nh− ph©n bè c¸c khu tËp trung d©n c−, bÖnh viÖn, tr−êng häc, kh¸ch s¹n.

- B¶n ®å c¸c khu vùc khai th¸c kho¸ng s¶n.

- B¶n ®å ph¸t triÓn du lÞch.

- B¶n ®å giao th«ng.

- B¶n ®å qui ho¹ch ph¸t triÓn.

3.2.2. KÕt qu¶ ph©n tÝch gi¶i ®o¸n ¶nh vÖ tinh ®Ó thµnh lËp b¶n ®å chuyªn ®Ò

- §Ò tµi ®· tiÕn hµnh ph©n tÝch gi¶i ®o¸n ¶nh vÖ tinh ®Ó thµnh lËp b¶n ®å hiÖn tr¹ng sö dông ®Êt ë tû lÖ 1:50000 cho toµn khu vùc H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh. HiÖn tr¹ng ®Çm nu«i thuû s¶n tû lÖ 1:50000 vµ biÕn ®éng diÖn tÝch ®Çm nu«i còng nh− nh÷ng ¶nh h−ëng m«i tr−êng nh− mÊt rõng ngËp mÆn khu vùc H¶i Phßng - H¹ Long còng ®−îc tÝnh to¸n.

- Nghiªn cøu ®Þa ®éng lùc vµ biÕn ®éng khu vùc C¸t H¶i.

- Ph©n bè trÇm tÝch l¬ löng khu vùc cöa s«ng B¹ch §»ng ®−îc tÝnh to¸n, ®¸nh

gi¸ tõ ph©n tÝch tµi liÖu ¶nh vÖ tinh Landsat vµ tµi liÖu ®o ®¹c thùc tÕ.

- M«i tr−êng ®Þa chÊt hiÖn ®¹i, biÕn ®éng m«i tr−êng ®Þa chÊt vµ ®éng lùc ®Þa chÊt khu vùc cöa s«ng B¹ch §»ng ®· ®−îc nghiªn cøu sö dông tµi liÖu viÔn th¸m vµ c«ng nghÖ GIS.

3.2.3. C¬ së d÷ liÖu GIS

C¸c d÷ liÖu thu thËp ®−îc ®−îc ®−a vµo c¸c th− môc cña c¬ së d÷ liÖu phï hîp. C¸c b¶n ®å ®−îc tæ chøc trªn giao diÖn theo nh÷ng chuyªn ®Ò vµ kÕt nèi víi c¸c b¶ng d÷ liÖu thuéc tÝnh cho ng−êi sö dông khai th¸c vµ qu¶n lý d÷ liÖu.

3.2.4. Ph©n tÝch c¬ së d÷ liÖu x©y dùng m« h×nh kh«ng gian

- Ph©n tÝch kh«ng gian, chång líp d÷ liÖu ®¸nh gi¸ biÕn ®éng diÖn tÝch ®Çm nu«i, rõng ngËp mÆn khu vùc H¶i Phßng - H¹ Long, ®Þa ®éng lùc vµ biÕn ®éng bê biÓn khu vùc C¸t H¶i.

- X©y dùng m« h×nh GIS ®¸nh gi¸ nguy c¬ « nhiÔm vÞnh H¹ Long.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

PhÇn II KÕt qu¶ khoa häc

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

Ch−¬ng 1.

Tæng quan

I. §iÒu kiÖn tù nhiªn, tµi nguyªn thiªn nhiªn, hiÖn tr¹ng m«i tr−êng vµ c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ khu vùc ven biÓn H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh

1. VÞ trÝ ®Þa lý

D¶i ven biÓn H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh (VBHP-QN) ®−îc tÝnh tõ Tiªn L·ng ®Õn Mãng C¸i, thuéc vïng §«ng B¾c ViÖt Nam vµ thuéc d¶i ven bê t©y vÞnh B¾c Bé. VÒ phÝa biÓn, ph¹m vi nghiªn cøu tíi kho¶ng ®é s©u 20m vµ vÒ phÝa lôc ®Þa, ph¹m vi nghiªn cøu bao qu¸t hÇu hÕt l·nh thæ c¸c huyÖn thÞ ven biÓn, bao gåm: thÞ x· §å S¬n, huyÖn KiÕn Thôþ, huyÖn Tiªn L·ng, c¸c quËn néi thµnh H¶i Phßng, huyÖn Thuû Nguyªn vµ huyÖn C¸t H¶i thuéc thµnh phè H¶i Phßng; thÞ x· U«ng BÝ, huyÖn Yªn H−ng, huyÖn Hoµnh Bå, thµnh phè H¹ Long, thÞ x· CÈm Ph¶, huyÖn V©n §ån, huyÖn Tiªn Yªn, huyÖn Qu¶ng Hµ vµ thÞ x· Mãng C¸i thuéc tØnh Qu¶ng Ninh.

2. §iÒu kiÖn khÝ hËu, thuû v¨n

2.1. KhÝ hËu

Lµ ®íi chuyÓn tiÕp gi÷a lôc ®Þa vµ biÓn, d¶i VBHP-QN ®ång thêi chÞu ¶nh h−ëng cña khÝ hËu miÒn §«ng B¾c ViÖt Nam vµ khÝ hËu BiÓn §«ng. KhÝ hËu thÓ hiÖn 2 mïa râ rÖt vµ cã sù kh¸c biÖt gi÷a c¸c vïng.

NhiÖt ®é kh«ng khÝ cã xu h−íng t¨ng dÇn tõ Mãng C¸i ®Õn §å S¬n, trung b×nh hµng n¨m ë Mãng C¸i - Hßn Gai lµ 22 - 23oC, H¶i Phßng - §å S¬n lµ 23 - 24oC. Mïa nãng tõ th¸ng 4 ®Õn th¸ng 10, nhiÖt ®é trung b×nh c¸c th¸ng kh«ng qu¸ 30oC; mïa l¹nh tõ th¸ng 11 ®Õn th¸ng 3 n¨m sau, trung b×nh th¸ng l¹nh nhÊt kh«ng d−íi 10oC. Biªn ®é dao ®éng gi÷a c¸c mïa ®¹t tõ 11 - 12oC. Hµng n¨m d¶i ven bê H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh cã 50 - 60 ngµy rÐt, 1400 - 1900 giê n¾ng, tæng l−îng bøc x¹ kho¶ng 110 - 120 Kcal/cm2.

L−îng m−a cã xu thÕ gi¶m dÇn tõ Mãng C¸i ®Õn §å S¬n, trung b×nh n¨m ë Mãng C¸i: 2768 mm, H¶i Phßng: 1731 mm. Mïa m−a (tõ th¸ng 5 ®Õn th¸ng 10) chiÕm 85 - 90% l−îng m−a c¶ n¨m, mïa kh« (tõ th¸ng 11 ®Õn th¸ng 4 n¨m sau), chØ chiÕm 10 - 15% tæng l−îng m−a.

ChÕ ®é giã toµn d¶i ven bê còng thÓ hiÖn râ 2 mïa. Giã mïa ®«ng b¾c tõ th¸ng 11 ®Õn th¸ng 4 n¨m sau, cã h−íng thÞnh hµnh lµ ®«ng b¾c, b¾c vµ ®«ng (B¶ng 1.1). TÝnh trung b×nh mçi th¸ng mïa ®«ng cã tõ 3 - 4 ®ît front l¹nh trµn vÒ víi tèc ®é 3 - 4 m/s (P = 80 - 90%), 8 m/s (P = 30 - 40%) vµ thËm chÝ khi giËt tèc ®é giã lªn tíi trªn 10 m/s. Giã mïa ®«ng b¾c ho¹t ®éng m¹nh nhÊt vµo th¸ng 12 vµ th¸ng 1 ( P = 70 - 80%). Giã mïa t©y nam tõ th¸ng 5 ®Õn th¸ng 10, cã h−íng thÞnh hµnh lµ nam, ®«ng nam vµ ®«ng (b¶ng 1.1). Tèc ®é giã trung b×nh lµ 4 - 5 m/s, giã m¹nh cã thÓ ®¹t tíi 20 - 25 m/s vµ giã ho¹t ®éng m¹nh nhÊt vµo th¸ng 6, 7 vµ 8.

B·o ®−îc xem lµ tr−êng hîp ®Æc biÖt cña giã vµ cã kÌm theo m−a vµ g©y ra søc ph¸ huû m¹nh mÏ bëi tèc ®é giã cã thÓ ®¹t tíi 40 - 50 m/s. B·o b¾t ®Çu xuÊt hiÖn tõ

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh th¸ng 6 (sím lµ th¸ng 5) tíi th¸ng 10 (muén lµ th¸ng 11), ho¹t ®éng m¹nh lµ th¸ng 7, 8 vµ 9. Hµng n¨m toµn d¶i ven bê ph¶i høng chÞu tíi 3 - 5 c¬n b·o ®æ vµo. Theo sè liÖu thèng kª 94 n¨m (1884 - 1977), c¶ n−íc cã tíi 403 c¬n b·o ®æ bé vµo, riªng d¶i ven bê ®· h−íng chÞu tíi 126 c¬n (chiÕm 31%). PhÇn lín c¸c c¬n b·o ®æ bé vµo c¸c k× n−íc kÐm. Tuy nhiªn b·o vµo k× n−íc c−êng g©y n−íc d©ng vµ ph¸ hñy m¹nh mÏ. Ch¼ng h¹n c¬n b·o Kate ®æ bé vµo H¶i Phßng ngµy 26/9/1955 ®· ®Èy lïi ®¶o C¸t H¶i tíi h¬n 100m, ®· ph¸ huû nhiÒu ®o¹n ®ª thuéc huyÖn An H¶i, KiÕn Thôy, Tiªn L·ng (H¶i Phßng).

B¶ng 1.1. VËn tèc giã trung b×nh (V, m/s) vµ h−íng thÞnh hµnh (α)

Th¸ng

N¨m

Tr¹m

V 2.6 2.5 2.5 2.4

2.6

2.5

2.3

2.3 2.6 2.5

2.5

Mãng C¸i

∝ §B §B-§ §B-§ §B-§ TN-N N-TN N-TN §B-N §B-B §B §B §B

V 2.9 2.6 2.1 2.4

3.1

3.0

3.4

3.0

3.4

3.5 3.3 3.1

3.1

Hßn Gai

∝ B-§B B-§N B-§N §-§N N-§N §N-B §N-N §N-B B-§B B-§B B-§B B-§B

V 5.7 5.4 5.5 5.6

6.3

6.5

5.4

5.6

5.4 5.3 5.9

5.8

H¶i Phßng

§ §-§N N N-§N N TB-B

B-§ B-§N

∝

V 4.8 4.6 4.4 4.7

5.6

5.7

6.0

4.7

4.6

5.0 4.9 4.7

5.0

Hßn D¸u

§ §-§N N-§N N-§N N-§N §-B B-§ B-§ §-B

∝ §-§N §

2.2. Thñy v¨n s«ng

ë vïng VBHP-QN, hÇu hÕt c¸c s«ng ng¾n, nhá vµ dèc, vïng cöa bÞ thñy triÒu t¸c ®éng m¹nh t¹o ra tèc ®é dßng ch¶y lín, cöa s«ng loe d¹ng phÔu. Trung b×nh 4km ®−êng bê cã 1 s«ng, suèi lín. C¸c s«ng chÝnh ch¶y vµo vïng gåm: s«ng Ka Long, Vai Lai, Than Mai, Tai Ky, Hµ Cèi, D−¬ng Hoa, Lai Pa, §Çm Hµ, Tiªn Yªn, Ba ChÏ, DiÔn Väng, Yªn LËp vµ c¸c s«ng nh¸nh cña hÖ thèng s«ng Th¸i B×nh (CÊm, B¹ch §»ng, L¹ch Tray, V¨n óc, Th¸i B×nh). Nh×n chung, c¸c s«ng trong khu vùc cã l−u l−îng nhá, tËp trung chñ yÕu vµ mïa m−a, l−îng båi tÝch nhá.

S«ng Ka Long cã tæng l−îng n−íc lµ 1,7. 109 m3/n¨m b»ng 1/80 l−u l−îng n−íc s«ng Hång. L−u l−îng trung b×nh 55,6 m3/s , lín nhÊt vµo mïa m−a ®¹t 4.090 m3/s, nhá nhÊt vµo mïa kh« lµ 3,82 m3/s.

S«ng §Çm Hµ dµi 27 km, S«ng Hµ Cèi dµi 33km, ®é dèc 7 - 12 m/km. L−u

l−îng trung b×nh 21,7 m3/s, cùc ®¹i 1500 m3/s, cùc tiÓu 1,5 m3/s, modun 60 - 80 l/s.

S«ng Tiªn Yªn cã l−u l−îng thay ®æi 1,43 - 1500 m3/s, dßng r¾n thay ®æi 4 - 596 g/m3 (trung b×nh lµ 54,5 g/m3) víi tæng thñy l−îng lµ 0,66x109 m3/n¨m, vµ tæng l−îng phï sa 0,0 347x166 tÊn/n¨m.

S«ng Diªn Väng, cã tæng thñy l−îng 0,087x109 m3/n¨m, dßng r¾n thay ®æi 0,4 -

966 g/m3 trung b×nh 47,6 g/m3, tæng l−îng phï sa lµ 0,0125x106 tÊn/n¨m.

S«ng Yªn LËp cã tæng thuû l−îng 0,088x109 m3/n¨m, tæng l−îng phï sa

0,008x106 tÊn/n¨m.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh HÖ thèng s«ng Th¸i B×nh ®æ vµo bê biÓn H¶i Phßng gåm cã s«ng B¹ch §»ng, S«ng CÊm vµ L¹ch Tray, V¨n óc, Th¸i B×nh. Trong ®ã ®¸ng kÓ nhÊt lµ s«ng CÊm cã tæng thuû l−îng 10 - 11x109 m3/n¨m vµ tæng l−îng phï sa 4x106 tÊn /n¨m.

2.3. H¶i v¨n

2.3.1. Thuû triÒu

Thñy triÒu lµ yÕu tè ®éng lùc ngo¹i sinh −u thÕ nhÊt t¸c ®éng vµo qu¸ tr×nh ph¸t triÓn bê biÓn H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh víi tÝnh chÊt triÒu toµn nhËt ®iÓn h×nh nhÊt vµ biªn ®é triÒu lín nhÊt ë bê biÓn ViÖt Nam. TÝnh thuÇn nhÊt cña thuû triÒu gi¶m dÇn tõ §å S¬n tíi Mãng C¸i nh−ng ®é lín triÒu gi¶m tõ Mãng C¸i vÒ §å S¬n. T¹i Cöa ¤ng triÒu cùc ®¹i ®¹t 4,4m, trung b×nh lµ 2,09m, t−¬ng øng t¹i Hßn Gai cao nhÊt 4,35m trung b×nh 2,06m vµ t¹i Hßn DÊu cao nhÊt 4,35m vµ trung b×nh 1,86m.

2.3.2. Dßng ch¶y

Dßng triÒu lµ dßng thµnh phÇn quyÕt ®Þnh dßng ch¶y tæng hîp ven bê, ®¹t tèc ®é trung b×nh 15 - 30 cm/s vµo th¸ng 6 - 8 vµ 25 - 40 cm/s vµo c¸c th¸ng cßn l¹i. Dßng triÒu rót m¹nh h¬n dßng triÒu lªn. T¹i c¸c vïng cöa s«ng, do ¶nh h−ëng cña dßng ch¶y s«ng, dßng ch¶y lóc triÒu rót cã kh¶ n¨ng ®¹t tèc ®é 100 - 200 cm/s, ®Æc biÖt vµo c¸c kú triÒu c−êng. H¶i l−u ven bê cã h−íng vµ tèc ®é theo mïa giã nh−ng xuÊt hiÖn ë ngoµi r×a ®«ng cña hÖ thèng ®¶o vµ Ýt t¸c ®éng tíi sù ph¸t triÓn cña bê biÓn.

2.3.3. Sãng

Ho¹t ®éng sãng thay ®æi theo mïa giã. Vïng Mãng C¸i - Long Ch©u cã sãng thÞnh hµnh h−íng ®«ng b¾c vÒ mïa ®«ng (tõ th¸ng 10 ®Õn th¸ng 2) víi tÇn suÊt 40%, ®é cao trung b×nh 1,2m (0,7 - 2,2m). Sãng thÞnh hµnh h−íng nam thèng trÞ vÒ mïa hÌ (tõ th¸ng 6 - 8) víi tÇn suÊt 43%, ®é cao trung b×nh 1,2m , vµ lín nhÊt ®¹t 2,8m. Sãng h−íng ®«ng vµo c¸c th¸ng chuyÓn tiÕp víi tÇn suÊt 30% vµ ®é cao lín nhÊt ®¹t 1,5m. Sãng lín nhÊt trong b·o ®¹t 5,0m. Vïng biÓn Long Ch©u - §å S¬n cã sãng h−íng ®«ng thÞnh hµnh tõ th¸ng 10 ®Õn th¸ng 4, sãng h−íng nam vÒ mïa hÌ víi ®é cao trung b×nh 1 - 1,5m.

2.3.4. N−íc d©ng do b·o vµ d©ng ch©n tÜnh

Vïng VBHP-QN hµng n¨m chÞu t¸c ®éng trùc tiÕp cña 1,5 c¬n b·o vµ chÞu ¶nh h−ëng cña 3 - 4 c¬n b·o kh¸c. Trong vßng 30 n¨m qua, n−íc d©ng do b·o tõng ®¹t 2m (tÇn suÊt 11%), trªn 1,5m (30%)vµ trªn 1m (50%). Mùc n−íc biÓn d©ng cßn cã nguyªn nh©n ch©n tÜnh do tr¸i ®Êt Êm lªn, ®¹t 2,24 mm/n¨m ®o t¹i Hßn DÊu (1955 - 1987).

3. §Þa chÊt vµ ®Þa m¹o

3.1. §Þa chÊt khu vùc

Vïng VBHP-QN thuéc vÒ cÊu tróc Cale®onit Katazia. Trong vïng phæ biÕn c¸c thµnh t¹o lôc nguyªn vµ cacbonat tuæi Paleozoi vµ Mezozoi. TrÇm tÝch Neogen lé ra ë khu vùc xung quanh vÞnh Cöa Lôc. TrÇm tÝch §Ö tø cã bÒ dµy tõ mét vµi mÐt ë r×a c¸c khèi n©ng ®Õn 70 - 100m ë bån tròng B¹ch §»ng n»m ë phÝa t©y nam vïng. TrÇm tÝch §Ö tø thuéc vÒ 4 hÖ tÇng cã tuæi trÎ dÇn nh− sau:

- HÖ tÇng Hµ Néi (QII-III hn) nguån gèc s«ng gåm cuéi, c¸t, s¹n, sái vµ th−êng lµ

tÇng chøa n−íc nh¹t lî ë ®ång b»ng.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

- HÖ tÇng VÜnh Phóc (QIII

2 vp) lµ phøc hÖ trÇm tÝch, ch©u thæ, thµnh phÇn gåm c¸t, c¸t bét, bét sÐt, nguån gèc biÓn, s«ng - biÓn, s«ng dµy tõ mét vµi mÐt ®Õn 50 m. PhÇn trªn hÖ tÇng th−êng bÞ phong ho¸ loang læ.

1-2 hh) gåm c¸c trÇm tÝch h¹t mÞn nguån gèc biÓn, ®Çm

- HÖ tÇng H¶i H−ng (QIV

lÇy lµ chñ yÕu.

3 tb) gåm c¸c trÇm tÝch h¹t mÞn ®a nguån gèc, chñ yÕu

- HÖ tÇng Th¸i B×nh (QIV s«ng biÓn, biÓn, ®Çm lÇy - biÓn.

§¸ng l−u ý trong vïng phæ biÕn c¸c thÒm nguån gèc s«ng, s«ng biÓn, biÓn cao 40 - 60m, 23 - 30m, 10 - 15m tuæi Pleistocen vµ c¸c thÒm biÓn cao 5 - 6 m vµ 2,5 - 3m tuæi Holocen.

VÒ c¬ b¶n vïng VBHP-QN cã biÓu hiÖn n©ng yÕu trong giai ®o¹n t©n kiÕn t¹o víi biªn ®é thay ®æi tõ vµi chôc mÐt ®Õn vµi tr¨m mÐt, cùc ®¹i 300m. VÒ chi tiÕt, bªn c¹nh nh÷ng ®o¹n n©ng râ nh− ®o¹n Cöa ¤ng - Hßn Gai vµ nam Tiªn Yªn, biªn ®é 100 - 300m cßn tån t¹i c¸c ®o¹n h¹ t−¬ng ®èi vµ h¹ yÕu. T¹i ®©y phÇn s©u trong ®Êt liÒn n©ng yÕu víi biªn ®é vµi chôc mÐt, s¸t mÐp n−íc mang tÝnh b×nh æn, ®iÒu hoµ vµ cuèi cïng ra biÓn chuyÓn sang vâng h¹ yÕu. C¸c khu vùc cöa s«ng B¹ch §»ng, Tiªn Yªn, §Çm Hµ - Mãng C¸i lµ nh÷ng bé phËn biÓu hiÖn chuyÓn ®éng t©n kiÕn t¹o (TKT) vµ kiÕn t¹o hiÖn ®¹i (KTH§) phøc t¹p nhÊt.

3.2. §Þa m¹o

Vïng VBHP-QN ®Æc tr−ng bëi c¸c yÕu tè ®éng lùc thèng trÞ lµ thuû triÒu, rõng ngËp mÆn ph¸t triÓn. C¸c kiÓu bê chÝnh lµ thuû triÒu - rõng ngËp mÆn, ¨n mßn hãa häc vµ ®anm¸t. BiÓn lÊn lôc ®Þa râ rÖt víi sù tån t¹i cña c¸c vÞnh, cöa s«ng h×nh phÔu. Vïng ®−îc chia thµnh 4 khu vùc:

Khu vùc ven bê Mãng C¸i - Cöa ¤ng n»m trong ®íi sôt h¹ t−¬ng ®èi t©n kiÕn t¹o chuyÓn dÇn thµnh n©ng vÒ hai phÝa, cã hÖ ®¶o ch¾n ngoµi lµ VÜnh Thùc - C¸i BÇu, b·i triÒu cÊu t¹o bëi trÇm tÝch h¹t th« tuæi Holocen. Xu thÕ xãi lë b·i triÒu cao, më réng b·i triÒu thÊp.

Khu vùc ven bê Cöa Lôc Ýt chÞu ¶nh h−ëng cña s«ng, biªn ®é triÒu lín. Trõ vÞnh Cöa Lôc n»m trong vâng sôt ®Þa hµo, cßn khu vùc n»m trong ®íi n©ng t©n kiÕn t¹o kh¸ m¹nh, bê kiÓu ®anm¸t, ¨n mßn ho¸ häc vµ thuû triÒu - rõng ngËp mÆn.

Khu vùc ven bê Cöa Lôc - §å S¬n trïng víi vïng cöa s«ng h×nh phÔu B¹ch §»ng, n»m trong ®íi chuyÓn tiÕp gi÷a cÊu tróc Cale®onit ë ®«ng b¾c víi tròng Kainozoi Hµ Néi. Bê biÓn −u thÕ kiÓu thuû triÒu - rõng ngËp mÆn víi hÖ l¹ch triÒu dµy ®Æc ®−îc chia thµnh 2 nhãm, 7 cÊp. Xu thÕ xãi lë b·i triÒu cao, më réng b·i triÒu thÊp.

Khu vùc ven bê c¸c ®¶o n»m trªn c¸c khèi n©ng t−¬ng ®èi, ¶nh h−ëng cña s«ng kh«ng ®¸ng kÓ, vai trß cña triÒu vµ sãng lín, th−êng phæ biÕn kiÓu bê ¨n mßn ho¸ häc ë c¸c ®¶o ®¸ v«i hoÆc ®o¹n bê tÝch tô - mµi mßn do sãng. NhiÒu n¬i cßn cã c¸c r¹n san h« kiÓu viÒn bê ph¸t triÓn ®Õn ®é s©u 5-10m. C¸c d¹ng tÝch tô c¸t ë quy m« nhá nh− doi c¸t triÒu, doi c¸t nèi ®¶o hoÆc delta triÒu.

4. C¸c hÖ sinh th¸i c¬ b¶n

4.1. HÖ sinh th¸i rõng m−a nhiÖt ®íi

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh HÖ sinh th¸i (HST) rõng m−a nhiÖt ®íi vïng VBHP-QN ph©n bè chñ yÕu tõ Thuû Nguyªn (H¶i Phßng) qua Yªn H−ng, Hoµnh Bå, Tiªn Yªn ®Õn Mãng C¸i (Qu¶ng Ninh) vµ c¸c ®¶o quanh vÞnh H¹ Long vµ B¸i Tö Long. §Æc tr−ng c¬ b¶n lµ cã th¶m thùc vËt che phñ víi c¸c møc ®é vµ cÊu tróc kh¸c nhau, gåm 3 kiÓu: rõng nguyªn sinh, rõng thø sinh vµ c¸c tr¶ng cá, ®Êt trèng, ®åi nói träc.

4.2. HÖ sinh th¸i ®ång ruéng - d©n c−

§ång ruéng dµnh cho trång lóa vµ hoa mµu cña vïng VBHP-QN ph©n bè chñ yÕu ë huyÖn KiÕn Thôy, Tiªn L·ng, quËn H¶i An, huyÖn Thuû Nguyªn thuéc H¶i Phßng, huyÖn Yªn H−ng thuéc Qu¶ng Ninh. C¸c huyÖn cßn l¹i cã diÖn tÝch ®ång ruéng kh«ng ®¸ng kÓ, chñ yÕu lµ trong c¸c thung lòng hay s−ên ®åi víi m« h×nh ruéng bËc thang. Dùa vµo tiÒm n¨ng kinh tÕ vµ c¸c ®Æc ®iÓm ho¹t ®éng cã thÓ t¸ch HST nµy ra 3 tiÓu hÖ: HST lµng xãm - ®ång ruéng, HST lµng xãm - ®ång muèi, HST thµnh phè, thÞ trÊn vµ khu c«ng nghiÖp.

4.3. HÖ sinh th¸i ®Êt ngËp n−íc

Vïng VBHP-QN cã diÖn tÝch ®Êt ngËp n−íc (§NN) rÊt lín. §NN triÒu ë ®©y ®a d¹ng vÒ kiÓu lo¹i vµ c¸c kiÓu lo¹i nµy ®ang biÕn ®éng m¹nh vÒ diÖn tÝch do c¸c qu¸ tr×nh tù nhiªn vµ nh©n t¹o. Trong HST vïng §NN tån t¹i c¸c tiÓu hÖ ®Æc tr−ng cho vïng n−íc ven bê nhiÖt ®íi nh− HST rõng ngËp mÆn, HST cá biÓn vµ mét sè HST kh¸c nh− HST cöa s«ng h×nh phÔu, HST vïng triÒu thÊp. Trong vïng VBHP-QN, rõng ngËp mÆn ph¸t triÓn m¹nh vµ réng kh¾p ë vïng cöa s«ng B¹ch §»ng, Yªn LËp, Cöa Lôc, ven bê vÞnh B¸i Tö Long vµ cöa s«ng Ka Long. H¬n chôc n¨m trë l¹i ®©y, rõng ngËp mÆn bÞ thu hÑp diÖn tÝch m¹nh do chÆt ph¸ ®¾p ®Çm nu«i thuû s¶n. Sù khai th¸c rõng ngËp mÆn kh«ng theo qui ho¹ch ®· dÉn ®Õn lµm « nhiÔm m«i tr−êng, suy kiÖt nguån lîi sinh vËt, lµm mÊt n¬i ë (habitat), n¬i −¬m nu«i Êu trïng cña nhiÒu loµi sinh vËt.

4.4. HÖ sinh th¸i r¹n san h«

Trong vïng nghiªn cøu r¹n san h« ph©n bè ë phÝa ®«ng nam C¸t Bµ, nam vÞnh H¹ Long vµ B¸i Tö Long. VÒ ®é s©u, sù ph©n bè cña san h« phô thuéc vµo nhiÒu yÕu tè nh− ®é mÆn, ®é trong cña n−íc biÓn, ®¸y cøng thÝch hîp, chÕ ®é thuû ®éng lùc v.v. Trong vïng ven bê H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh, n¬i s©u nhÊt cã san h« ph©n bè kho¶ng 7- 10m. C¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu cña L¨ng V¨n KÎn (1991), Maliutin vµ Latypov (1993), NguyÔn Huy YÕt vµ L¨ng V¨n KÎn (1996) ®· ph¸t hiÖn ®−îc 170 loµi san h« cøng, 41 loµi san h« mÒm vµ san h« sõng. Trong nhãm san h« t¹o r¹n cã 161 loµi. ë cÊp hä, phong phó h¬n c¶ lµ Faviidae vµ Acroporidae víi 42 loµi, chiÕm 24,7%, tiÕp ®Õn lµ Poritidae vµ Fungiidae - 16 loµi, chiÕm 9,4%. C¸c hä kh¸c ®Òu cã sè loµi Ýt h¬n nhiÒu.

4.5. HÖ sinh th¸i biÓn n«ng ven bê

Vïng n−íc biÓn n«ng ven bê H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh lµ c¸c b·i ®Î cña nhiÒu loµi t«m, cua, c¸ mµ tõ ®ã trøng vµ Êu trïng ®· tr«i næi vµo cöa s«ng, trë thµnh nguån gièng cho c¸c ®Çm nu«i n−íc lî. ChÝnh v× vËy, ®©y lµ c¸c ng− tr−êng quan träng cho nghÒ khai th¸c h¶i s¶n. Trong ®ã ®¸ng chó ý h¬n c¶ lµ t«m vµ mùc (Ph¹m Ngäc §¼ng, 1990; Ph¹m Th−îc, 1994). S¶n l−îng khai th¸c hµng n¨m cña H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh kho¶ng 25000 tÊn (Ph¹m Th−îc, 1997), trong ®ã chñ yÕu lµ khai th¸c trong léng, cã nghÜa lµ ngËp n−íc ®¸y mÒm ven bê.

5. Tµi nguyªn

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh 5.1. Tµi nguyªn kho¸ng s¶n

Tµi nguyªn kho¸ng s¶n trong vïng nghiªn cøu cã vai trß quan träng trong viÖc ph¸t triÓn kinh tÕ vµ b¶o vÖ m«i tr−êng khu vùc. Trong c¸c d¹ng tµi nguyªn kho¸ng s¶n, ®¸ng chó ý lµ than, ®¸ v«i, ®Êt sÐt lµm g¹ch vµ n−íc kho¸ng. Trong ®ã quan träng nhÊt lµ than antraxit víi tr÷ l−îng ®Þa chÊt 3,4 tû tÊn vµ tr÷ l−îng c«ng nghiÖp 1,65 tû tÊn. Cho ®Õn nay míi khai th¸c ®−îc kho¶ng h¬n 220 triÖu tÊn. Than ®¸ ph©n bè thµnh d¶i kÐo dµi tõ §«ng TriÒu ®Õn ®¶o C¸i BÇu, t¹o thµnh ba vïng khai th¸c than chñ yÕu lµ Hßn Gai, CÈm Ph¶, M¹o Khª - U«ng BÝ.

§¸ v«i lµ d¹ng tµi nguyªn kho¸ng s¶n kh¸c ®−îc tËp trung khai th¸c trong vïng cho c¸c nhu cÇu sö dông lµm xi m¨ng (Trµng Kªnh tr÷ l−îng kho¶ng 67 triÖu tÊn, Yªn C−, Hoµnh Bå - 1.373 triÖu tÊn), lµm ®−êng giao th«ng (CÈm Ph¶, Yªn C−, Hoµnh Bå). Trong t−¬ng lai gÇn, nguån ®¸ v«i ®−îc khai th¸c vµ sö dông cho c«ng nghiÖp xi m¨ng tËp trung t¹i c¸c vïng Hoµnh Bå, Trµng Kªnh, CÈm Ph¶ gia t¨ng ®¸ng kÓ.

§Êt sÐt lµm g¹ch chÊt l−îng tèt tËp trung nhiÒu ë vïng GiÕng §¸y, KiÕn An, U«ng BÝ. SÐt lµm nguyªn liÖu cho s¶n xuÊt xi m¨ng cã c¸c má ë s«ng Ruét Lîn (Thuû Nguyªn) víi tr÷ l−îng ®Þa chÊt 27,8 triÖu tÊn, ë Thèng NhÊt (Hoµnh Bå) - 84 triÖu tÊn.

Kho¸ng s¶n dïng lµm xóc t¸c hay vËt liÖu phô gia cho ngµnh luyÖn kim cã dolomit víi ®iÓm má ë x· Minh §øc (Thuû Nguyªn) víi tr÷ l−îng ®Þa chÊt kho¶ng 1,7 triÖu tÊn.

Thuéc nhãm kho¸ng s¶n lµm ph©n bãn cã c¸c ®iÓm quÆng phètphorit ph©n bè r¶i r¸c ë C¸t Bµ, Hoµnh Bå, Quang Hanh víi tr÷ l−îng nhá, tæng tr÷ l−îng ®Þa chÊt chØ kho¶ng 8 - 100 ngµn tÊn. Ngoµi ra cßn cã mét sè kho¸ng s¶n kim lo¹i nh− s¾t ë x· Mü ChÝnh vµ Xu©n Lai, Thuû Nguyªn. Tr÷ l−îng cÊp C1 = 31 ngµn tÊn, sa kho¸ng titan- zircon ë Hoµng Ch©u vµ C¸t H¶i, tr÷ l−îng kho¶ng 9 ngµn tÊn.

N−íc kho¸ng trong vïng nghiªn cøu næi tiÕng víi n−íc kho¸ng Quang Hanh víi tr÷ l−îng kho¶ng 3800m3/ngµy, chÊt l−îng n−íc tèt. Ngoµi ra cßn cã mét sè ®iÓm cã n−íc kho¸ng víi chÊt l−îng tèt nh− C¸t Bµ, Tam Hîp.

5.2. Tµi nguyªn tù nhiªn kh¸c

C¸c d¹ng tµi nguyªn chñ yÕu kh¸c cña vïng nghiªn cøu lµ tµi nguyªn sinh vËt

biÓn, tµi nguyªn rõng vµ tµi nguyªn n−íc.

Tµi nguyªn sinh vËt biÓn cña vïng bao gåm c¸c lo¹i thuû h¶i s¶n nh− c¸, t«m, mùc, rau c©u, san h«, v.v. Tµi nguyªn rõng cña khu vùc kh¸ phong phó víi c¸c d¹ng chñ yÕu: rõng tù nhiªn, rõng ngËp mÆn, rõng trång c©y kinh tÕ. DiÖn tÝch ®Êt cã phñ rõng cña khu vùc kh«ng suy gi¶m nh−ng chÊt l−îng rõng gi¶m ®¸ng kÓ trong giai ®o¹n 1970-1995. DiÖn tÝch rõng tù nhiªn n¨m 1995 cña Qu¶ng Ninh chØ b»ng 43% n¨m 1970, thay thÕ cho nã lµ rõng trång t¨ng lªn 216% so víi n¨m 1970.

Tµi nguyªn n−íc ngät khu vùc lµ mét d¹ng tµi nguyªn rÊt nh¹y c¶m víi biÕn ®æi m«i tr−êng vµ ph¸t triÓn kinh tÕ. PhÇn chñ yÕu tµi nguyªn n−íc ngät vïng nghiªn cøu tËp trung ë ®Þa bµn tØnh Qu¶ng Ninh. Do ho¹t ®éng khai th¸c than, c¸c khu vùc cã tiÒm n¨ng vÒ n−íc ngät vÒ diÖn tÝch vµ suy tho¸i vÒ chÊt l−îng. S«ng U«ng BÝ lµ nguån cung cÊp n−íc cho H¶i Phßng tr−íc ®©y vµ thÞ x· U«ng BÝ hiÖn nay ®ang bÞ « nhiÔm bëi n−íc th¶i cña c¸c má khai th¸c than khu vùc. Tµi nguyªn n−íc ngÇm khu vùc vïng than ®ang bÞ suy gi¶m do viÖc b¬m hót n−íc tõ c¸c giÕng vµ moong. Tµi nguyªn n−íc

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh ngÇm khu vùc H¶i Phßng ®ang cã nguy c¬ bÞ mÆn ho¸ vµ « nhiÔm tõ nguån n−íc th¶i ®« thÞ.

6. M«i tr−êng

6.1. M«i tr−êng kh«ng khÝ

M«i tr−êng kh«ng khÝ vïng ven bê H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh cã chÊt l−îng cao trõ mét sè n¬i cã ho¹t ®éng kinh tÕ - x· héi s«i ®éng. Më réng c¸c ®iÓm d©n c− ®«ng ®óc, khai kho¸ng, ®« thÞ ho¸, ho¹t ®éng c¶ng vµ söa ch÷a tµu thuyÒn, ph¸t triÓn c¬ së h¹ tÇng vµ c«ng nghiÖp ®Òu lµ nguån ph¸t th¶i chÊt g©y bÈn vµo m«i tr−êng kh«ng khÝ. NhiÒu cuéc kh¶o s¸t vµ ®o ®¹c phôc vô ®¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i tr−êng c¸c dù ¸n x©y dùng, trong ®ã cã nhµ m¸y xi m¨ng, ®−êng bé, nhµ ë, khai th¸c than, c¶ng cïng c¸c khu c«ng nghiÖp ®i kÌm ®· ph¸t hiÖn thÊy tiÕng ån, bôi, vµ chÊt ®éc sinh ra trong qu¸ tr×nh x©y dùng ®«i khi cao h¬n giíi h¹n cho phÐp nh−ng ch−a g©y ra hËu qu¶ m«i tr−êng vµ sinh th¸i còng nh− ®êi sèng con ng−êi. ¤ nhiÔm kh«ng khÝ do ho¹t ®éng c«ng nghiÖp chñ yÕu tËp trung ë thµnh phÇn bôi tæng sè, khÝ SO2, NOx, hÇu hÕt c¸c chØ tiªu vÒ CO, CO2, SO2, NO2 vµ bôi ®Òu xÊp xØ ë møc tiªu chuÈn cho phÐp hoÆc v−ît. 6.2. M«i tr−êng n−íc

M«i tr−êng n−íc trong c¸c ®íi ven bê H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh chÞu ¶nh h−ëng t−¬ng t¸c cña c¸c yÕu tè biÓn vµ lôc ®Þa. Gi¸ trÞ ®o ®¹c c¸c th«ng sè ®¸nh gi¸ m«i tr−êng n−íc (®é muèi, pH, ®é ®ôc, hµm l−îng oxy hoµ tan, dinh d−ìng, kim lo¹i nÆng, sunfua, v.v.) dao ®éng theo mïa, chÞu ¶nh h−ëng cña c¸c ®iÒu kiÖn tù nhiªn nh− ®Þa chÊt, ®Þa lý, thuû v¨n vµ nh©n sinh cña khu vùc.

DÇu vµ c¸c s¶n phÈm dÇu má lµ mét t¸c nh©n g©y « nhiÔm ®iÓn h×nh vµ kh¸ phæ biÕn trong vïng biÓn ven bê H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh. Nång ®é dÇu trong n−íc vïng biÓn ven bê kh¸ cao do c¸c ho¹t ®éng c¶ng. Møc ®é « nhiÔm t¨ng tõ n¨m 1995 ®Õn 2001.

N−íc biÓn ven bê khu vùc nghiªn cøu bÞ « nhiÔm bëi nitrit kh¸ cao. C¸c khu vùc cã dÊu hiÖu bÞ « nhiÔm nÆng bëi nitrit lµ vïng cöa s«ng B¹ch §»ng. Theo thêi gian, nång ®é nitrit trung b×nh toµn vïng cã xu h−íng t¨ng dÇn tõ 4,86µg/l - 9,41µg/l - 12,40µg/l - 15,86µg/l t−¬ng øng víi c¸c n¨m tõ 1996 ®Õn 1999 (L−u V¨n DiÖu vµ nnk, 2001).

Cho ®Õn nay, vïng biÓn ven bê khu vùc nghiªn cøu ®· cã biÓu hiÖn bÞ « nhiÔm bëi c¸c kim lo¹i nÆng nh−: ®ång, kÏm, cadmi trong n−íc. Møc ®é « nhiÔm cña c¸c hîp chÊt clo trong n−íc so víi tiªu chuÈn cña Indonexia vµ Malaysia t−¬ng ®èi cao. HÖ sè « nhiÔm trung b×nh cña mét sè hîp chÊt (Lindan, Aldrin, Endrin, ∑DDT) dao ®éng trong kho¶ng 1,7 ®Õn 48,3 lÇn (L−u V¨n DiÖu vµ nnk, 2001).

Hµm l−îng chÊt r¾n l¬ löng trong vïng nghiªn cøu kh¸ cao vµ th−êng xuyªn v−ît giíi h¹n cho phÐp, nhÊt lµ vïng cöa s«ng B¹ch §»ng. Khi nghiªn cøu tæng hîp c¸c yÕu tè DO, BOD5 vµ COD th× thÊy r»ng c¸c khu vùc B·i Ch¸y, Cöa CÊm - Nam TriÖu vµo mïa m−a cã biÓu hiÖn bÞ « nhiÔm bëi chÊt h÷u c¬ ë møc ®é nhÑ.

Ngoµi ra, trong c¸c khu vùc mµ nu«i trång thuû s¶n ®ang ph¸t triÓn rÇm ré nh− vïng cöa s«ng B¹ch §»ng, cöa s«ng Ba ChÏ, khu §ång Rui vµ khu vùc Mãng C¸i, ho¹t ®éng nu«i trång thuû s¶n cã thÓ g©y ra sù ph¸ huû cña c¸c th¶m thùc vËt nh− rõng ngËp mÆn lµm tho¸i ho¸ chÊt l−îng m«i tr−êng, b¶n th©n c¸c ho¹t ®éng nu«i trång thuû s¶n

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh cã thÓ tù g©y « nhiÔm do c¸c ho¸ chÊt th¶i tõ c¸c ho¹t ®éng cho ¨n, sù bµi tiÕt vµ sù chÕt cña c¸c loµi sinh vËt cã thÓ lµm « nhiÔm tíi c¸c nguån n−íc.

6.3. M«i tr−êng trÇm tÝch biÓn vµ ven bê

Còng nh− m«i tr−êng n−íc, m«i tr−êng trÇm tÝch vïng nghiªn cøu chÞu ¶nh h−ëng t−¬ng t¸c cña c¸c yÕu tè biÓn vµ lôc ®Þa. Gi¸ trÞ ®o ®¹c c¸c th«ng sè ®¸nh gi¸ m«i tr−êng trÇm tÝch (®é muèi, pH, dinh d−ìng, kim lo¹i nÆng, sunfua v.v...) dao ®éng theo mïa, chÞu ¶nh h−ëng cña c¸c ®iÒu kiÖn tù nhiªn (®Þa chÊt, ®Þa lý, thuû v¨n, h¶i v¨n) vµ nh©n sinh cña khu vùc.

Hµm l−îng dÇu trong trÇm tÝch vïng biÓn ven bê H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh dao ®éng trong kho¶ng tõ 20 ®Õn 563 mg/kg, mïa kh« hµm l−îng dÇu trong trÇm tÝch cao h¬n mïa m−a. Trong ®ã, vÒ mïa kh« dao ®éng tõ 20 ®Õn 425 mg/kg, trung b×nh 256 mg/kg. Mïa m−a dao ®éng tõ 60 ®Õn 563 mg/kg, trung b×nh lµ 179 mg/kg. Khu vùc cã hµm l−îng dÇu cao lµ Cöa Lôc. HÖ sè « nhiÔm dÇu trong trÇm tÝch vïng biÓn ven bê kh¸ cao vµ cã xu thÕ t¨ng dÇn tõ n¨m 1995 ®Õn 2001. Trong n¨m 1995, chØ cã Cöa Lôc cã biÓu hiÖn « nhiÔm dÇu, hÖ sè lµ 1. Tõ n¨m 1996 møc ®é « nhiÔm dÇu trong trÇm tÝch t¨ng cao, hÖ sè « nhiÔm dao ®éng trong kho¶ng 1,0 ®Õn 6,1 (L−u V¨n DiÖu vµ nnk, 2002).

Trong trÇm tÝch cã sù tÝch tô cao c¸c kim lo¹i nÆng, hÖ sè tÝch luü lªn ®Õn hµng tr¨m thËm chÝ hµng ngh×n lÇn so víi trong n−íc. Trong trÇm tÝch cã biÓu hiÖn « nhiÔm bëi ®ång, ch×, cadmi, thuû ng©n. N¬i bÞ « nhiÔm ®¸ng l−u ý lµ cöa B¹ch §»ng, Cöa Lôc víi hÖ sè tÝch luü kh¸ cao (B¶ng 1.2).

B¶ng 1.2. HÖ sè tÝch luü (Tt/l) cña 6 kim lo¹i nÆng trong trÇm tÝch ven bê H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh

Khu vùc

HÖ sè tÝch luü

Trung b×nh

VÞnh Cöa Lôc

2451

4694

4873

211

667

2286

818

VÞnh H¹ Long

1863

5148

3252

246

1581

178

2061

Cöa B¹ch §»ng

3146

4471

858

112

293

607

1581

Nguån: L−u V¨n DiÖu vµ nnk, 2001

Ho¸ chÊt b¶o vÖ thùc vËt (HCBVTV) sö dông ë c¸c l−u vùc s«ng, vïng néi ®ång ven biÓn ®−îc dßng ch¶y s«ng, c¸c kªnh m−¬ng ®−a ra vïng cöa s«ng ven biÓn. T¹i ®©y x¶y ra qu¸ tr×nh kÕt b«ng, l¾ng keo, kÐo theo mét l−îng d− l−îng HCBVTV sa l¾ng xuèng líp trÇm tÝch ®¸y vµ ®−îc tÝch tô theo thêi gian lµm gia t¨ng hµm l−îng cña chóng trong trÇm tÝch so víi n−íc. Qui luËt chung cña sù ph©n bè, biÕn ®éng hµm l−îng d− l−îng HCBVTV c¬ clo trong trÇm tÝch vïng biÓn ven bê H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh lµ tËp trung cao vµo mïa kh«, khu vùc cöa B¹ch §»ng cao h¬n c¸c khu vùc kh¸c, khu vùc Trµ Cæ cã hµm l−îng nhá nhÊt. Trong sè 8 hîp chÊt (HCB, Lindan, Aldmin, Dielrin, Endrin, DDE, DDD, DDT) th× c¸c hîp chÊt DDE, DDD vµ DDT th−êng cã hµm l−îng cao h¬n. Nh×n chung, hÖ sè « nhiÔm t¨ng cao trong mïa kh«, gi¶m thÊp trong mïa m−a. HÖ sè « nhiÔm cao nhÊt ®¹t ®Õn 13,1 ®èi víi tæng DDT trong mïa kh«, trung b×nh lµ 6,4.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh 7. Kinh tÕ, x· héi

7.1. D©n sè vµ lao ®éng

TÝnh ®Õn 31/12/1998, tæng d©n sè cña c¸c huyÖn thÞ x· vµ thµnh phè ven biÓn H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh cã tíi 2.689.339 ng−êi (b¶ng 1.3), trong ®ã n÷ chiÕm 50,43% (1.356.345 ng−êi), n«ng th«n chiÕm 62,87% (1.690821 ng−êi). Tû lÖ t¨ng d©n sè tù nhiªn tuy gi¶m liªn tôc trong vßng 10 n¨m qua nh−ng vÉn ë møc cao 1,59% ë Qu¶ng Ninh vµ thÊp h¬n ë H¶i Phßng 1,32%.

Nguån lao ®éng tÝnh theo ®é tuæi cña c¸c tØnh rÊt phong phó, ®Òu ®¹t 40 - 50% tæng d©n sè (B¶ng 1.4), nh−ng trªn thùc tÕ vÉn tån t¹i sè ng−êi cã kh¶ n¨ng lao ®éng mµ kh«ng lµm viÖc vµ sè ng−êi cã kh¶ n¨ng lao ®éng mµ kh«ng cã viÖc lµm. H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh cã sè lao ®éng quèc doanh do trung −¬ng qu¶n lý kh¸ nhiÒu, chñ yÕu liªn quan tíi c«ng nghiÖp khai kho¸ng (Qu¶ng Ninh) vµ c«ng nghiÖp chÕ biÕn (H¶i Phßng).

B¶ng 1.3. §Æc tr−ng d©n sè c¸c huyÖn, thÞ x· vµ thµnh phè ven biÓn H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh n¨m 1998

TØnh

Ph©n bè

Tæng d©n sè

n¨m

Giíi tÝnh

Khu vùc

Tû lÖ t¨ng tù nhiªn (%)

MËt ®é (ng−êi/ km2)

Nam

N÷

T.ThÞ N.Th«n

1 Qu¶ng Ninh

1998

970439

1,590

158

495894

474545

416318

554121

2 H¶i Phßng

1998

1718900

1,320

1140

837100

881800

582200

1136700

B¶ng 1.4. §Æc tr−ng lao ®éng c¸c huyÖn, thÞ x· vµ thµnh phè ven biÓn H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh n¨m 1998

Lao ®éng nhµ n−íc thùc tÕ

TT TØnh, thµnh phè N¨m

Tæng d©n sè

Nhµ n−íc qu¶n lý §Þa ph−¬ng qu¶n lý

1 Qu¶ng Ninh

1998

970439

124757

38268

2 H¶i Phßng

1998

1718900

123333

7.2. §Êt ®ai vµ c¬ cÊu sö dông

7.2.1. §Êt l·nh thæ

Tæng diÖn tÝch ®Êt tù nhiªn c¸c tØnh Qu¶ng Ninh, H¶i Phßng, thèng kª n¨m 1998 ®¹t tíi 23320,13 km2 (b¶ng 1.5), trong ®ã tæng diÖn tÝch cña c¸c huyÖn thÞ ven biÓn trùc thuéc ®¹t 7524,39 km2 (chiÕm 32,26%). So víi tæng diÖn tÝch cña mçi tØnh, diÖn tÝch c¸c huyÖn thÞ ven biÓn thuéc tØnh Qu¶ng Ninh chiÕm 75,58% H¶i Phßng 69,20%. Do nhiÒu nguyªn nh©n kh¸c nhau, ®Êt l·nh thæ c¸c tØnh cã diÖn tÝch thay ®æi nh− ®· ®−îc thèng kª trong niªn gi¸m. Trong thêi gian 1995 - 1997, diÖn tÝch ®Êt tù nhiªn Qu¶ng Ninh kh«ng thay ®æi (5938,57 km2) nh−ng t¨ng 2,9% vµo n¨m 1998.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh 7.2.2. C¬ cÊu sö dông ®Êt

Cã thÓ ph©n chia c¬ cÊu sö dông ®Êt tù nhiªn thµnh c¸c nhãm vµ phô nhãm theo

môc ®Ých sö dông sau (b¶ng 1.6, 1.7):

A. Nhãm ®Êt ®ang sö dông

A1- Phô nhãm ®Êt n«ng nghiÖp, hiÖn ®ang sö dông trång c©y hµng n¨m (lóa, mµu, c©y c«ng nghiÖp ng¾n ngµy), c©y l©u n¨m, cá, mÆt n−íc dïng cho n«ng nghiÖp.

A2 - Phô nhãm ®Êt l©m nghiÖp, gåm ®Êt rõng tù nhiªn, rõng trång

A3 - Phô nhãm ®Êt chuyªn dïng, sö dông cho x©y dùng, giao th«ng vµ thñy lîi

A4 - Phô nhãm ®Êt thæ c−

B¶ng 1.5. DiÖn tÝch ®Êt tù nhiªn c¸c huyÖn, thÞ x· vµ thµnh phè ven biÓn H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh n¨m 1998

TØnh

C¸c huyÖn, thÞ ven biÓn

Qu¶ng Ninh

9 TX. Mãng C¸i H. Qu¶ng Hµ H. Tiªn Yªn H. V©n §ån TX. CÈm Ph¶ TP. H¹ Long H. Hoµnh Bå TX. U«ng BÝ H. Yªn H−ng

Phô tæng 7

H¶i Phßng

H. Thñy Nguyªn H. C¸t H¶i H. An H¶i TP. H¶i Phßng TX. §å S¬n H. KiÕn Thôy

Phô tæng

DiÖn tÝch (Km2) 1998 6.110,54 514,90 784,40 617,00 596,70 486,20 143,75 902,30 240,40 333,10 4.618,75 1.507,60 242,70 322,30 220,70 58,50 39,50 159,50 1.043,20

B. Nhãm ®Êt ch−a sö dông, bao gåm c¶ ®Êt hoang vµ ®Êt dù phßng, ®−îc chia

thµnh c¸c phô nhãm sau:

B1 - Phô nhãm ®Êt b»ng

B2 - Phô nhãm ®Êt ®åi nói

B3 - Phô nhãm ®Êt cã mÆt n−íc

B4 - Phô nhãm ®Êt ch−a sö dông kh¸c

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y (1995 - 1999), diÖn tÝch ®Êt ch−a sö dông gi¶m ®i ®¸ng kÓ do nh÷ng nç lùc ph¸t triÓn l©m nghiÖp (Qu¶ng Ninh), n«ng nghiÖp vµ thñy s¶n (H¶i Phßng). ë Qu¶ng Ninh trong thêi gian 1995 - 1998, diÖn tÝch ®Êt l©m nghiÖp t¨ng 24,39% vµ diÖn tÝch ®Êt ch−a sö dông gi¶m liªn tôc tíi 11,08%.

B¶ng 1.6. T×nh h×nh sö dông ®Êt (%) cña c¸c huyÖn, thÞ H¶i Phßng ®Õn th¸ng 12 /1996

Nhãm

HuyÖn, thÞ

C¸t H¶i §å S¬n

An H¶i

Thuû Nguyªn

KiÕn Thôy

KiÓu ®Êt

Néi thµnh HP Tæng diÖn tÝch (ha) 24271,74 22121,00 16683,33 32291,56 3094,90 5760,12 29,94

63,11

48,98

54,37

44,64

5,51

§ang sö dông

2,54

1,07

0,46

8,57

6,58

2,94

12,92

11,74

14,08

1,55

27,04

34,42

4,77 12,15

3,45 12,58

5,36 14,88

0,61 0,17

4,86 1,16

20,05 10,13

1,94

0,68

0,59

0,30

3,33

2,24

Ch−a sö dông

6,54

0,04

32,15

7,24

0,25

1. N«ng nghiÖp 2. L©m nghiÖp 3. Chuyªn dïng 4. §Êt ë 5. MÆt n−íc tù nhiªn 6. MÆt b»ng tù nhiªn 7. §åi nói träc 8. §Êt kh¸c

1,65

25,81

1,43

50,99

0,80

5,30

B¶ng 1.7. T×nh h×nh sö dông ®Êt (%) cña mét sè huyÖn, thÞ Qu¶ng Ninh ®Õn th¸ng 12 n¨m 1996

Nhãm

HuyÖn, thÞ

TP H¹ Long

TX CÈm Ph¶

TX U«ng BÝ

H. Yªn H−ng

H. Hoµnh Bå

KiÓu ®Êt

Tæng diÖn tÝch (ha)

12300

46800

24000

31800

91100

1. N«ng nghiÖp

7,07

2,46

12,15

40,20

4,52

§ang sö dông

2. L©m nghiÖp

20,17

27,90

31,33

6,64

54,14

3. Chuyªn dïng

42,61

33,27

10,83

5,20

1,84

4. §Êt ë

7,97

1,56

2,78

3,51

0,44

Ch−a sö dông

5. C¸c lo¹i

22,04

34,84

42,85

44,32

39,04

7.3. Ngµnh nghÒ chñ yÕu

Qu¶ng Ninh vµ H¶i Phßng cã c¬ cÊu GDP c«ng nghiÖp - x©y dùng vµ dÞch vô cao vµ v−ît tréi h¬n c¸c ngµnh kh¸c (b¶ng 1.8). Sù v−ît tréi nµy chñ yÕu do c¸c ngµnh c«ng nghiÖp khai kho¸ng, chÕ biÕn, söa ch÷a, vËn t¶i vµ thuÕ xuÊt - nhËp khÈu (Qu¶ng Ninh), c«ng nghiÖp chÕ biÕn vµ vËn t¶i (H¶i Phßng). ë Qu¶ng Ninh, nguån thu dÞch vô chñ yÕu tõ thuÕ xuÊt nhËp khÈu (22,1%), th−¬ng nghiÖp - söa ch÷a xe m¸y 7,08%, vËn t¶i kho b·i 5,33%, kh¸ch s¹n - nhµ hµng 1,87% vµ c¸c ngµnh dÞch vô kh¸c 6,92%.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh Kh¸c víi Qu¶ng Ninh, nguån thu dÞch vô cña H¶i Phßng chñ yÕu tõ vËn t¶i - kho b·i (14%), th−¬ng nghiÖp 8,3%, kinh doanh tµi s¶n - dÞch vô t− vÊn 6% vµ c¸c dÞch vô kh¸c 20,9%.

Tuy nhiªn c¬ cÊu GDP ë mçi tØnh ®Òu cã sù dÞch chuyÓn theo h−íng gia t¨ng c«ng nghiÖp - x©y dùng vµ dÞch vô mÆc dï tæng gi¸ trÞ GDP t¨ng liªn tôc. ë Qu¶ng Ninh, c¬ cÊu GDP c«ng nghiÖp - x©y dùng t¨ng tõ 40,6% (1995) tíi 47,5% (1998); GDP c«ng nghiÖp - x©y dùng cña H¶i Phßng ®¹t 26,8% (1995) lªn tíi 32,1% (1998).

B¶ng 1.8. C¬ cÊu (%) GDP cña H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh n¨m 1998

C¬ cÊu GDP

TØnh, thµnh phè

DÞch vô

N¨m N«ng-l©m-ng−

C«ng nghiÖp - x©y dùng

nghiÖp

47,50

43,30

9,30

1 Qu¶ng Ninh

1998

32,10

49,20

18,80

2 H¶i Phßng

1998

7.4. C¬ së h¹ tÇng chñ yÕu

• H¹ tÇng giao th«ng - vËn t¶i

§−êng « t« Qu¶ng Ninh tíi n¨m 1998 ®· v−¬n tíi 172 trong tæng sè 181 x·/ph−êng trong toµn tØnh vµ liªn kÕt víi quèc lé 10, quèc lé 18, quèc lé 4B vµ c¸c tØnh lé kh¸c. Ngoµi ra cßn cã tuyÕn ®−êng s¾t KÐp - B·i Ch¸y, dµi 166 km. HÖ thèng quèc lé nµy míi ®−îc n©ng cÊp vµ lµ cÇu nèi quan träng víi thñ ®« Hµ Néi vµ c¸c tØnh, vµ lµ c¬ së quan träng ph¸t triÓn hµnh lang kinh tÕ duyªn h¶i ®«ng b¾c ViÖt Nam vµ tam gi¸c t¨ng tr−ëng kinh tÕ Hµ Néi - H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh.

Do ®Æc ®iÓm ®Þa h×nh, giao th«ng ®−êng s«ng Qu¶ng Ninh kh«ng ph¸t triÓn. Ng−îc l¹i, hÖ thèng ®−êng thñy cËn duyªn rÊt ph¸t triÓn, dÔ dµng nèi liÒn thµnh phè H¹ Long víi Mãng C¸i, Tiªn Yªn, C« T«, V©n §ån, Cöa ¤ng, CÈm Ph¶, Yªn H−ng, U«ng BÝ, H¶i Phßng vµ c¸c tØnh phÝa nam còng nh− Trung Quèc. §Æc biÖt, thµnh phè H¹ Long lµ mét ®Çu mèi quan träng cña c¸c tuyÕn hµng h¶i quèc tÕ nhê côm c¶ng Qu¶ng Ninh, trong ®ã cã c¶ng C¸i L©n, dù tÝnh tíi n¨m 2010 cã ®ñ 14 cÇu tÇu, tæng chiÒu dµi 2.900m vµ th«ng l−îng hµng hãa 14,3 triÖu tÊn/n¨m, c¶ng dÇu B12 vµ c¶ng than Hßn Gai.

Nèi liÒn víi thµnh phè Hå ChÝ Minh, thñ ®« Hµ Néi vµ c¸c tØnh l©n cËn, H¶i Phßng nhê cã 2 s©n bay, quèc lé 5 vµ quèc lé 10 víi chiÒu dµi kho¶ng 80 km vµ nèi víi c¸c ®Þa ph−¬ng néi h¹t nhê hÖ thèng ®−êng « t« kh¸ dµy ®Æc, trong ®ã cã kho¶ng 100 km tØnh lé.

H¶i Phßng cã 102 km ®−êng s«ng ®ang ho¹t ®éng, giao l−u víi c¸c tØnh ®ång b»ng B¾c Bé. Kh«ng nh÷ng giao th«ng thñy néi ®Þa vµ cËn duyªn ph¸t triÓn, H¶i Phßng cßn lµ ®Çu mèi hµng h¶i quèc tÕ quan träng vµ ®· tõng ®øng ®Çu b¾c ViÖt Nam mét thêi. Tuy nhiªn do sa båi, luång vµo c¶ng H¶i Phßng bÞ xuèng cÊp nghiªm träng, chØ cßn ®ñ kh¶ n¨ng tiÕp nhËn tµu d−íi 7.000 DWT. Theo quy ho¹ch ph¸t triÓn tíi n¨m 2010, côm c¶ng Qu¶ng Ninh cïng côm c¶ng H¶i Phßng hîp thµnh nhãm c¶ng ®«ng b¾c ViÖt Nam, ®−a tæng th«ng l−îng hµng hãa tíi 27 - 30 triÖu tÊn, trong ®ã côm c¶ng H¶i Phßng cã th«ng l−îng 8 - 8,5 triÖu tÊn/n¨m.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

• H¹ tÇng ®iÖn n¨ng l−îng

L−íi ®iÖn n¨ng l−îng Qu¶ng Ninh cã c¸c tuyÕn ph©n phèi 110 KV, 35 KV vµ 6 KV, ®−îc cung cÊp tõ nhµ m¸y ®iÖn U«ng BÝ (154 MW) th«ng qua 6 tr¹m biÕn ¸p chÝnh. Cho tíi th¸ng 12/1998, l−íi ®iÖn tiªu dïng (220/380V) ®· tíi 12 trong tæng sè 13 huyÖn, thÞ, tíi 124 trong tæng sè 181 x·, ph−êng. NÕu tÝnh c¶ nguån bæ sung t¹i chç, c¸c huyÖn thÞ ®Òu cã vµ v−¬n tíi 147 x·, ph−êng. Chñ yÕu c¸c x· ch−a cã ®iÖn lµ ë vïng cao vµ h¶i ®¶o nh−ng c¸ biÖt thÞ x· Mãng C¸i, thÞ x· CÈm Ph¶, thµnh phè H¹ Long vµ §«ng TriÒu ®Òu cã 1 x· kh«ng cã ®iÖn.

Tr−íc ®©y, phÇn lín sè x·, ph−êng cña H¶i Phßng cã ®iÖn cung cÊp tõ l−íi vµ nguån bæ sung t¹i chç. Cho tíi n¨m 1988, l−íi ®iÖn ®· tíi C¸t Bµ, ®¸p øng c¬ b¶n nhu cÇu s¶n xuÊt vµ c¶i thiÖn mét b−íc quan träng ®iÖn sinh ho¹t. N¨m 2000, l−íi ®iÖn ®· tíi hÇu hÕt c¸c x· trªn ®¶o C¸t Bµ.

7.5. V¨n ho¸, x· héi

H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh ®Òu cã ®µi ph¸t thanh, truyÒn h×nh vµ nhµ xuÊt b¶n, c¸c huyÖn, thÞ ®Òu cã ®µi truyÒn h×nh, nhµ v¨n ho¸, cã ®Çy ®ñ c¸c ph−¬ng tiÖn th«ng tin ®¹i chóng nh»m ®¶m b¶o c«ng t¸c tuyªn truyÒn, gi¸o dôc n©ng cao ®êi sèng v¨n ho¸ vµ tinh thÇn. Ngoµi hÖ thèng c¸c tr−êng cao ®¼ng vµ d¹y nghÒ ë mçi tØnh thµnh, H¶i Phßng cßn cã c¸c tr−êng ®¹i häc n©ng cao tr×nh ®é v¨n ho¸ vµ nghiÖp vô, ®¸p øng nhu cÇu kh«ng chØ cho H¶i Phßng.

C¸c tØnh ®Òu cã lùc l−îng lín c¸n bé chuyªn tr¸ch vÒ thÓ thao, y tÕ, v¨n ho¸ vµ

gi¸o dôc ch¨m lo ®êi sèng v¨n ho¸, tinh thÇn vµ søc khoÎ céng ®ång.

7.6. Møc sèng

Thu nhËp b×nh qu©n cña lao ®éng nhµ n−íc do ®Þa ph−¬ng qu¶n lý (b¶ng 1.9) vµ thu nhËp GDP tÝnh theo ®Çu ng−êi (b¶ng 1.10) còng chØ ®¹t tõ 50 tíi 90% møc trung b×nh c¶ n−íc. ë H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh, møc b×nh qu©n l−¬ng thùc theo ®Çu ng−êi rÊt thÊp, t−¬ng ®−¬ng víi 30 - 50% cña c¸c tØnh kh¸c cña ®ång b»ng B¾c Bé nh−ng thu nhËp GDP theo ®Çu ng−êi gÊp 1,6 - 2,2 lÇn c¸c tØnh kh¸c.

B¶ng 1.9. B×nh qu©n thu nhËp th¸ng cña lao ®éng trong khu vùc nhµ n−íc do ®Þa ph−¬ng qu¶n lý trong thêi gian 1995 - 1998 cña H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh

TØnh

B×nh qu©n thu nhËp (x 1.000®) th¸ng trong n¨m

1995

1996

1997

1998

1 Qu¶ng Ninh

281,3

277,1

281,7

337,6

2 H¶i Phßng

340,5

377,9

433,3

455,4

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

B¶ng 1.10. Mét sè chØ tiªu ®¸nh gi¸ ®êi sèng nh©n d©n ven biÓn tØnh Qu¶ng Ninh

n¨m 1998

Mãng C¸i

Qu¶ng Hµ

Tiªn Yªn

V©n §ån

CÈm Ph¶

H¹ Long

Hoµnh Bå

Yªn H−ng

U«ng BÝ

Toµn tØnh

B×nh qu©n thu nhËp l−¬ng thùc qui thãc (kg/ng−êi)

TØnh Qu¶ng Ninh

186 228

423

287

190 284

138

TP. H¶i Phßng

271

256

264

421

Toµn tØnh

C¸t H¶i

Thuû Nguyªn

An H¶i

Néi thµnh

§å S¬n

KiÕn Thuþ

II. HiÖn tr¹ng vµ ®Þnh h−íng sö dông viÔn th¸m vµ GIS trong nghiªn cøu vµ quy ho¹ch m«i tr−êng ven biÓn

1. TiÕp cËn qu¶n lý tæng hîp vïng bê biÓn

Qu¶n lý tæng hîp (QLTH) vïng bê biÓn lµ mét qu¸ tr×nh ®éng vµ liªn tôc ra quyÕt ®Þnh ®óng viÖc sö dông tµi nguyªn vµ b¶o vÖ m«i tr−êng bê. Môc ®Ých cña qu¶n lý tæng hîp lµ qu¶n lý sù ph¸t triÓn sao cho kh«ng g©y ph−¬ng h¹i tíi tµi nguyªn m«i tr−êng. QLTH vïng bê biÓn lµ mét kh¸i niÖm míi ë mét n−íc ®ang ph¸t triÓn nh−ng ý t−ëng ®Þnh h−íng vÒ nã ë ViÖt Nam cã tõ rÊt sím.

1.1. TiÕp cËn QLTH vïng bê biÓn ë ViÖt Nam

Tr−íc khi tham dù Héi nghÞ th−îng ®Ønh Tr¸i ®Êt (Héi nghÞ Liªn hîp quèc vÒ m«i tr−êng vµ ph¸t triÓn) ë Rio de Janeiro vµo th¸ng 6 n¨m 1992, ChÝnh phñ ViÖt Nam ®· cã nç lùc lín tiÕn hµnh nhiÒu c«ng viÖc liªn quan ®Õn ®Þnh h−íng ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi trªn c¬ së sö dông hîp lý nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn vµ b¶o vÖ m«i tr−êng, ban hµnh mét lo¹t bé luËt liªn quan tíi khai th¸c tµi nguyªn thiªn nhiªn, b¶o vÖ m«i tr−êng vµ ph¸t triÓn, phª chuÈn c¸c c«ng −íc quèc tÕ, trong ®ã cã c«ng −íc Ramsar vÒ ®Êt ngËp n−íc (1971), C«ng −íc Lu©n §«n vÒ ®æ th¶i trªn biÓn (1972), C«ng −íc vÒ Di s¶n thÕ giíi (1972), Tuyªn bè Stockholm vÒ c¶i thiÖn m«i tr−êng (1972), C«ng −íc MARPOL vÒ Ng¨n ngõa « nhiÔm biÓn (1973/1979), C«ng −íc vÒ LuËt biÓn (1982), ph¸t triÓn chiÕn l−îc quèc gia vÒ B¶o tån thiªn nhiªn (1985) vµ KÕ ho¹ch hµnh ®éng quèc gia vÒ M«i tr−êng trong giai ®o¹n 1991 - 2000 (1991).

H−ëng øng hµnh ®éng ghi trong Ch−¬ng 17 cña NghÞ sù 21 - Tuyªn bè Rio vÒ Nguyªn t¾c (Héi nghÞ Th−îng ®Ønh Tr¸i ®Êt, 1992), nhiÒu khÝa c¹nh ®æi míi ®· t¸c ®éng s©u s¾c tíi kÕ ho¹ch cña ViÖt Nam vÒ B¶o vÖ m«i tr−êng vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng, thóc ®Èy nhanh viÖc thùc thi c¸c ch−¬ng tr×nh vµ nhiÖm vô quèc gia, bao gåm: thµnh lËp Bé Khoa häc, C«ng nghÖ vµ M«i tr−êng, tiÕp tôc phª chuÈn c¸c c«ng −íc quèc tÕ, kÓ c¶ C«ng −íc vÒ b¶o tån ®a d¹ng sinh häc (1992), C«ng −íc vÒ BiÕn ®æi khÝ hËu (1992), ban hµnh mét lo¹t c¸c bé luËt, trong ®ã cã LuËt b¶o vÖ m«i tr−êng (1994), LuËt DÇu khÝ (1993), LuËt ®Êt ®ai (1993/1998), LuËt tµi nguyªn n−íc, hiÖn thùc ho¸ chiÕn

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh l−îc quèc gia vÒ B¶o tån thiªn nhiªn b»ng viÖc thµnh lËp 10 v−ên quèc gia, 52 khu dù tr÷ thiªn nhiªn, 18 khu b¶o vÖ loµi vµ sinh c¶nh ®Æc biÖt, 22 khu b¶o vÖ v¨n ho¸ - c¶nh quan; vµ ®Ò xuÊt thµnh lËp 16 khu b¶o tån biÓn, lËp KÕ ho¹ch hµnh ®éng b¶o vÖ ®a d¹ng sinh häc (BAP, 1995), KÕ ho¹ch hµnh ®éng quèc gia vÒ m«i tr−êng (NEAP, 1995), ph¸t triÓn HÖ thèng tr¹m quèc gia quan tr¾c m«i tr−êng biÓn (1995).

Trong sè c¸c ch−¬ng tr×nh vµ ®Ò tµi vÒ tµi nguyªn vµ m«i tr−êng ®íi bê ®· ®−îc thùc hiÖn cã ®Ò tµi Nhµ n−íc KHCN 06-07 “Nghiªn cøu x©y dùng ph−¬ng ¸n qu¶n lý tæng hîp vïng bê biÓn ViÖt Nam, gãp phÇn ®¶m b¶o an toµn m«i tr−êng vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng” víi träng ®iÓm §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long vµ §µ N½ng. LÇn ®Çu tiªn trong lÞch sö cña 5 ch−¬ng tr×nh 5 n¨m ®iÒu tra nghiªn cøu biÓn ViÖt Nam cã mét ®Ò tµi vÒ QLTH vïng bê biÓn ra ®êi.

Sù trî gióp cña quèc tÕ còng ®ãng vai trß quan träng th«ng qua c¸c ho¹t ®éng: x¸c ®Þnh hiÖn t−îng thuû triÒu ®á vµ t¶o ®éc h¹i ë biÓn ViÖt Nam víi sù gióp ®ì cña WESTPAC, n©ng cao n¨ng lùc quan tr¾c vµ ng¨n ngõa « nhiÔm m«i tr−êng víi sù gióp ®ì cña ch−¬ng tr×nh ASEAN - Canada, qu¶n lý tµi nguyªn vµ m«i tr−êng bê víi sù gióp ®ì cña ch−¬ng tr×nh óc - ASEAN (1997 - 1998), ch−¬ng tr×nh m«i tr−êng ViÖt Nam - Canada (VCEP, 1995) víi ®iÓm tr×nh diÔn §µ N½ng, nghiªn cøu qu¶n lý hÖ sinh th¸i vµ « nhiÔm biÓn víi sù gióp ®ì cña tæ chøc SIDA (Thôy §iÓn), øng dông kü thuËt viÔn th¸m vµ GIS vµo viÖc ®¸nh gi¸ biÕn ®éng ®Êt ngËp n−íc vïng bê biÓn víi sù gióp ®ì cña NASDA/ ESCAP, ®¸nh gi¸ tr÷ l−îng c¸ biÓn vµ qu¶n lý nghÒ c¸ víi sù gióp ®ì cña §an M¹ch, kÕ ho¹ch hµnh ®éng b¶o vÖ ®a d¹ng sinh häc víi sù gióp ®ì cña IUCN, chiÕn l−îc b¶o tån thiªn nhiªn víi sù gióp ®ì cña IUCN, nghiªn cøu qu¶n lý m«i tr−êng vÞnh H¹ Long víi sù gióp ®ì cña NhËt B¶n (JICA, 1998), phôc håi vµ trång rõng ngËp mÆn víi sù gióp ®ì cña c¸c tæ chøc phi chÝnh phñ NhËt B¶n, tiÕp cËn qu¶n lý tæng hîp vïng bê biÓn ViÖt Nam, víi nh÷ng ®iÓm tr×nh diÔn Nam Hµ, Thõa Thiªn - HuÕ, Bµ RÞa - Vòng Tµu- víi sù trî gióp cña Hµ Lan, N©ng cao n¨ng lùc QLTH ®íi bê Qu¶ng Ninh víi sù trî gióp cña IUCN vµ Côc H¶i d−¬ng, KhÝ t−îng Mü (NOAA).

1.2. Thùc tÕ ë H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh

TiÕp cËn QLTH vïng bê biÓn trong khu vùc nµy dÇn dÇn râ nÐt khi ®Ò tµi KHCN 06-07 triÓn khai (1996-2000). Trong ph¹m vi cña ®Ò tµi nµy, H¶i Phßng - H¹ Long ®−îc lùa chän lµ träng ®iÓm nghiªn cøu. C¸c nç lùc ®· mang l¹i c¸c kÕt qu¶ chÝnh ¸p dông cho khu vùc nh− sau:

- Tæ chøc c¬ së d÷ liÖu QLTH vïng bê biÓn tõ nhiÒu nguån kh¸c nhau, kÓ c¶ th«ng tin kh«ng gian, ®¸p øng nhu cÇu lËp b¸o c¸o tæng quan m«i tr−êng vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long víi c¸c néi dung nh− h×nh 1.1.

- X©y dùng ph−¬ng ¸n QLTH vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long sau khi x¸c ®Þnh c¸c vÊn ®Ò m«i tr−êng vµ vÊn ®Ò qu¶n lý −u tiªn. Ph−¬ng ¸n QLTH chØ râ khu«n khæ hµnh ®éng, ®Æc biÖt trong ®ã cã nhu cÇu chÝnh s¸ch c¶ cÊp trung −¬ng vµ ®Þa ph−¬ng, m« h×nh thµnh lËp Ban t− vÊn QLTH vïng bê biÓn vµ lÞch tr×nh tíi n¨m 2004, v.v.

- Biªn so¹n Atlas QLTH cho khu vùc, chøa ®ùng c¸c b¶n ®å chuyªn ®Ò vµ tæng hîp, trong ®ã b¶n ®å ph©n vïng chøc n¨ng ph¸t triÓn vµ b¶n ®å ph©n vïng b¶o vÖ m«i tr−êng cho mçi träng ®iÓm lµ rÊt cã ý nghÜa.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

Tæng quan m«i tr−êng

M«i tr−êng tù nhiªn

M«i tr−êng x· héi nh©n v¨n

CÊu tróc hîp phÇn

§iÒu kiÖn kinh tÕ - x· héi

ChÊt l−îng m«i tr−êng

Quy ho¹ch ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi

ThÓ chÕ vµ chÝnh s¸ch

TiÒm n¨ng tµi nguyªn thiªn nhiªn

Tai biÕn tù nhiªn

T¸c ®éng cña c¸c ho¹t ®éng cña con ng−êi

N¨ng lùc qu¶n lý vµ b¶o vÖ m«i tr−êng bê hiÖn nay

X¸c ®Þnh c¸c vÊn ®Ò m«i tr−êng bê

H×nh 1.1. Néi dung c¬ b¶n cña tæng quan m«i tr−êng vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long

2. Qui ho¹ch m«i tr−êng vµ nhu cÇu sö dông hÖ th«ng tin ®Þa lý

2.1. Kh¸i l−îc vÒ qui ho¹ch m«i tr−êng

A. Faludi (1987) xem qui ho¹ch m«i tr−êng nh− lµ "tæng c¸c biÖn ph¸p m«i tr−êng chung mµ mét chÝnh quyÒn quan t©m m«i tr−êng cã thÓ lµm". Theo «ng th× b¶n qui ho¹ch m«i tr−êng - lµ mét tµi liÖu ®−îc sö dông trong viÖc h−íng dÉn viÖc ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch hµnh ®éng vÒ c¸c biÖn ph¸p m«i tr−êng chung - ®¹i diÖn cho kÕt qu¶ cña viÖc thËn träng trong qu¸ tr×nh qui ho¹ch m«i tr−êng. W. Westman (1978) xem viÖc qui ho¹ch m«i tr−êng theo nghÜa cña viÖc ®o c¸c gi¸ trÞ tµi nguyªn tr¸i ®Êt vµ dù b¸o nh÷ng thay ®æi g©y ra bëi sù rèi lo¹n. Môc tiªu cña viÖc qui ho¹ch m«i tr−êng bao gåm c¸c biÖn ph¸p cÇn ®−îc tiÕn hµnh d−íi c¸c t×nh huèng kh¸c nhau, mét sè t×nh huèng kh«ng thÓ biÕt tr−íc ®−îc. Qu¸ tr×nh qui ho¹ch m«i tr−êng còng b¾t buéc c¸c viªn chøc nhµ n−íc x¸c ®Þnh quyÒn lùc to lín cña chÝnh phñ ë c¸c vïng kinh tÕ réng lín mµ vÉn cßn nh÷ng lîi Ých riªng. W. Rosenbaum (1974) kh¼ng ®Þnh r»ng c¸c chÝnh phñ quèc gia ph¶i thiÕt lËp c¸c −u tiªn cho viÖc b¶o vÖ m«i tr−êng, ph¶i tÝnh ®Õn vµ t¹o ra "sù tháa hiÖp" gi÷a b¶o vÖ m«i tr−êng vµ c¸c môc tiªu quèc gia kh¸c, qui ho¹ch viÖc sö dông vµ b¶o vÖ tµi nguyªn qua nhiÒu thÕ hÖ. Cã hai c¸ch tiÕp cËn viÖc qui ho¹ch m«i tr−êng kh¸c nhau: tiÕp cËn thÓ chÕ, ®−îc dïng trong qu¸ tr×nh qui ho¹ch x· héi (bao gåm c¸c ngµnh n«ng nghiÖp, rõng, vËn t¶i vµ ®« thÞ), trong ®ã c¸c biÖn ph¸p söa ch÷a lµ th−êng xuyªn trong viÖc h×nh thµnh luËt ph¸p, luËt lÖ, thuÕ vµ chi phÝ. TiÕp cËn

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh th−¬ng m¹i, ®−îc dïng cho viÖc qui ho¹ch trong c¸c ngµnh th−¬ng m¹i (bao gåm c¸c s¶n phÈm n¨ng l−îng, c¸c ngµnh c«ng nghiÖp, th−¬ng m¹i vµ mua b¸n), trong ®ã c¸c biÖn ph¸p söa ch÷a cã thÓ ë d−íi d¹ng khëi ®Çu ch−a ¸p dông luËt trong viÖc n©ng cao c¸c qu¸ tr×nh xö lý hiÖn cã, ph¸t triÓn c¸c qu¸ tr×nh vµ c¸c s¶n phÈm míi cã lîi cho m«i tr−êng, gi¶m chÊt th¶i th«ng qua c¸c ch−¬ng tr×nh gi¶m thiÓu chÊt th¶i, hoÆc c¶i thiÖn c¬ së cho vËn chuyÓn, b¶o qu¶n vµ mua b¸n c¸c s¶n phÈm.

Nh÷ng vÊn ®Ò sau cÇn ®−îc xem xÐt trong suèt qu¸ tr×nh qui ho¹ch:

• C¸c vÊn ®Ò ®Þnh h−íng m«i tr−êng nªn tËp trung vµo viÖc gi¶m thiÓu c¸c ®e do¹

sinh th¸i, mµ ®Çu vµo lµ hçn hîp c¸c chÊt « nhiÔm ®−îc th¶i ra.

• C¸c vÊn ®Ò ®Þnh h−íng c«ng nghÖ nªn tËp trung vµo viÖc tiÕp cËn víi tÊt c¶ c¸c

n−íc cã nÒn c«ng nghÖ tiªn tiÕn nhÊt.

• C¸c vÊn ®Ò ®Þnh h−íng kinh tÕ nªn tËp trung vµo c¸c hËu qu¶ tµi chÝnh cã thÓ cã tr−íc khi ra c¸c quyÕt ®Þnh, ®ång thêi c¶ hai ch−¬ng tr×nh trî gióp vÒ tµi chÝnh vµ c¸c h×nh th¸i chuyÓn giao c«ng nghÖ còng cÇn ®−îc quyÕt ®Þnh.

• C¸c vÊn ®Ò ®Þnh h−íng vÒ ng−êi sö dông nªn tËp trung vµo c¸c chiÕn dÞch th«ng

tin ®Ó b¸o ®éng cho tÊt c¶ nh÷ng ng−êi bÞ ¶nh h−ëng bëi quyÕt ®Þnh.

QLTH ®íi bê biÓn lµ c«ng cô h÷u hiÖu thùc hiÖn c¸c qui ho¹ch m«i tr−êng ë ®íi

bê. 2.2. Nhu cÇu sö dông hÖ th«ng tin ®Þa lý trong quy ho¹ch vµ qu¶n lý m«i tr−êng

C«ng nghÖ hÖ th«ng tin ®Þa lý (HTT§L) cung cÊp kh¶ n¨ng tÝch hîp vµ m« h×nh ho¸ c¸c d¹ng d÷ liÖu vµ m« h×nh ho¸ kh«ng gian, tõ ®ã dù ®o¸n diÔn biÕn cña c¸c qu¸ tr×nh trong tù nhiªn. C«ng nghÖ th«ng tin kh«ng gian kÕt hîp víi c¸c c«ng nghÖ nh− viÔn th¸m vµ hÖ thèng chuyªn gia sÏ cung cÊp c«ng cô m¹nh vÒ tæ chøc vµ ph©n tÝch cho c¸c quyÕt ®Þnh ph¸t triÓn bÒn v÷ng. Sù ph¸t triÓn lµm suy tho¸i ®iÒu kiÖn tù nhiªn vïng bê biÓn mét c¸ch nhanh chãng ®· khiÕn cho c¸c nhµ qu¶n lý vµ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch nhËn thÊy c¸c c«ng nghÖ nµy lµ mét c«ng cô m¹nh trong viÖc qui ho¹ch, qu¶n lý vµ gi¸m s¸t c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn nh−: c¶ng - hµng h¶i, ®« thÞ ho¸, du lÞch, v.v., ®¸nh gi¸ rñi ro ®íi bê, quy ho¹ch m«i tr−êng. HTT§L víi c«ng cô qu¶n lý c¬ së d÷ liÖu vµ tÝch hîp vµ cËp nhËt th«ng tin kh«ng gian, v.v., sÏ hç trî cho c¸c nhµ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch vÒ chiÕn l−îc ph¸t triÓn ë ®íi bê, gi¸m s¸t m«i tr−êng, v.v. §Æc biÖt c«ng cô ph©n tÝch ®a chØ tiªu trong HTT§L rÊt h÷u Ých trong qui ho¹ch m«i tr−êng.

Ph©n tÝch ®a chØ tiªu trong HTT§L ®ßi hái ph¶i cã kiÕn thøc rÊt v÷ng vÒ néi dung cña c¬ së d÷ liÖu còng nh− kü n¨ng xö lý th«ng tin trong HTT§L, hiÓu biÕt s©u s¾c vÒ c©u hái ph©n tÝch hoÆc vÊn ®Ò cÇn gi¶i quyÕt.

Mét øng dông quan träng trong m«i tr−êng vÒ ph©n tÝch ®a chØ tiªu lµ tÝnh to¸n t¸c ®éng cña c¸c qu¸ tr×nh ®èi víi m«i tr−êng. §Ó dù ®o¸n tÝnh dÔ bÞ tæn th−¬ng cña m«i tr−êng, sù biÕn ®æi cña c¸c gi¸ trÞ theo c¸c gãc ®é kh¸c nhau cña m«i tr−êng (c¶nh quan, nh©n tè x· héi, hÖ ®éng thùc vËt, v.v.) nh÷ng nguyªn nh©n dÉn ®Õn thay ®æi m«i tr−êng (vÝ dô: x©y dùng c¸c c«ng tr×nh míi, cÇu, c¶ng, v.v.) ®Òu ®−îc ®o ®¹c vµ ph©n tÝch.

Ph©n tÝch ®a chØ tiªu cßn ®−îc sö dông ®Ó hç trî cho viÖc qui ho¹ch m«i tr−êng hoÆc quy ho¹ch ®« thÞ, b»ng c¸ch x©y dùng c¸c b¶n ®å thÝch hîp cho c¸c lo¹i ®Êt sö

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh dông kh¸c nhau. VÝ dô, t×m mét ®Þa ®iÓm tèi −u cho viÖc ph¸t triÓn nu«i thuû s¶n nh−ng kh«ng xung ®ét víi ho¹t ®éng cña c¸c c¶ng, hoÆc x¸c ®Þnh c¸c vïng thÝch hîp cho viÖc x©y dùng khu d©n c−.

Ph©n tÝch tæ hîp bao gåm nhiÒu tËp hîp d÷ liÖu kh¸c nhau vµ cã 2 yÕu tè quan träng: x¸c ®Þnh c¸c chØ tiªu logic cho qu¸ tr×nh ph©n tÝch cña hÖ thèng th«ng tin vµ x¸c ®Þnh träng sè theo mèi quan hÖ gi÷a c¸c tham sè ®−îc lùa chän theo môc tiªu cña phÐp ph©n tÝch.

3. øng dông viÔn th¸m vµ hÖ th«ng tin ®Þa lý cho nghiªn cøu ®íi bê ë ViÖt Nam

C«ng nghÖ viÔn th¸m vµ GIS ®· ®−îc øng dông trong nhiÒu lÜnh vùc nghiªn cøu ë ViÖt Nam, vÝ dô nh− l©m nghiÖp, ®Þa chÊt, lËp b¶n ®å, n«ng nghiÖp v.v., nh−ng chØ cã rÊt Ýt nghiªn cøu øng dông viÔn th¸m cho nghiªn cøu biÓn vµ d¶i ven biÓn. øng dông viÔn th¸m vµ GIS cho nghiªn cøu biÓn ë ViÖt Nam cã thÓ ph©n thµnh c¸c nhãm sau:

- ViÔn th¸m vµ GIS cho c¸c nghiªn cøu biÓn vµ ®íi bê.

- ViÔn th¸m vµ GIS cho nghiªn cøu thiªn tai ë d¶i ven biÓn.

- ViÔn th¸m vµ GIS cho qu¶n lý m«i tr−êng vµ tµi nguyªn d¶i ven biÓn.

3.1. TiÕp cËn sö dông t− liÖu vµ c«ng nghÖ kh«ng gian trong quy ho¹ch m«i tr−êng vµ QLTH ®íi bê biÓn ë ViÖt Nam

3.1.1. ViÔn th¸m vµ GIS sÏ lµ ph−¬ng ph¸p m¹nh phôc vô ph¸t triÓn QLTH ®íi bê

Ngµy nay hÖ thèng quan tr¾c tr¸i ®Êt b»ng vÖ tinh vµ m¸y bay ngµy cµng ®−îc c¶i tiÕn. §é ph©n gi¶i ngµy cµng cao vµ sè kªnh phæ cµng nhiÒu vµ chi tiÕt, ch¼ng h¹n ®é ph©n gi¶i ®¹t d−íi 1m vµ sè kªnh phæ cã ®Õn trªn 10. ViÖc xö lý d÷ liÖu còng ®¹t ®−îc tiÕn bé to lín, trong ®ã cã c¶ hÖ thèng siªu m¸y tÝnh tèc ®é cao vµ kh¶ n¨ng l−u tr÷ d÷ liÖu khæng lå cïng víi nh÷ng phÇn mÒm xö lý m¹nh. Kh¶ n¨ng th«ng tin vµ trao ®æi d÷ liÖu còng nh− kinh nghiÖm cµng ®−îc më réng vµ nhanh chãng th«ng qua hÖ thèng Internet. TÊt c¶ nh÷ng ®iÒu kiÖn thuËn lîi trªn t¹o ra kh¶ n¨ng øng dông réng r·i vµ ngµy cµng nhiÒu cña viÔn th¸m vµ c«ng nghÖ kh«ng gian vµo nhiÒu lÜnh vùc trªn tr¸i ®Êt, ®Æc biÖt trong nghiªn cøu triÓn khai trong ph¹m vi biÓn vµ ®¹i d−¬ng, n¬i mµ con ng−êi gÆp khã kh¨n trong thu thËp t− liÖu vµ liªn kÕt th«ng tin ë ph¹m vi réng.

§èi víi ®íi bê biÓn ViÖt Nam, c«ng nghÖ viÔn th¸m vµ hÖ th«ng tin ®Þa lý phèi hîp víi nhau cã thÓ gãp phÇn ngµy cµng nhiÒu vµo viÖc x©y dùng c¬ së d÷ liÖu vÒ tµi nguyªn thiªn nhiªn vµ m«i tr−êng, lËp m« h×nh dù b¸o c¸c tai biÕn m«i tr−êng vµ m« h×nh sö dông l©u bÒn vµ qu¶n lý tµi nguyªn ®íi bê biÓn. §Æc biÖt trong hÖ thèng qu¶n lý tæng hîp tµi nguyªn ®íi bê biÓn, ®iÒu phèi l¹i viÖc sö dông tµi nguyªn thiªn nhiªn lµ mét trong nh÷ng hµnh ®éng thiÕt yÕu. Do vËy gi¸m s¸t viÖc sö dông tµi nguyªn thiªn nhiªn rÊt cÇn thiÕt ë tÊt c¶ c¸c cÊp. May thay, kÓ tõ nay, nhiÒu néi dung trong qu¸ tr×nh gi¸m s¸t nµy cã thÓ ®−îc gi¶i quyÕt nhê nh÷ng øng dông cña viÔn th¸m vµ GIS. VÝ dô, cã thÓ thùc hiÖn viÖc ®¸nh gi¸ biÕn ®éng quÜ ®Êt vµ c¸c hÖ sinh th¸i, sau ®ã lËp m« h×nh dù b¸o biÕn ®éng cña c¸c lo¹i tµi nguyªn ®ã vµ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch øng phã nhanh chãng. Cã thÓ lÊy mét vÝ dô kh¸c lµ trong qu¶n lý vµ b¶o vÖ m«i tr−êng ®íi bê biÓn, viÔn th¸m vµ GIS phèi hîp cã thÓ gióp chóng ta ph¸t hiÖn vµ dù b¸o sù gia t¨ng cña c¸c tai biÕn m«i tr−êng nh− lò lôt, trµn dÇu, xãi lë vµ sa båi, thuû triÒu ®á, v.v., sau ®ã x©y dùng c¸c m« h×nh dù b¸o vµ øng phã. Trong t−¬ng lai viÔn th¸m vµ GIS cã thÓ ®−îc øng dông trong monitoring m«i tr−êng ®íi bê biÓn. TÊt c¶ nh÷ng th«ng tin thu ®−îc tõ

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh viÖc xö lý vµ ph©n tÝch t− liÖu viÔn th¸m ®Òu ®−îc lång ghÐp vµo c¸c hå s¬ m«i tr−êng lµ mét trong nh÷ng bé tµi liÖu rÊt cÇn thiÕt trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn kÕ ho¹ch QLTH ®íi bê. Trong ®iÒu kiÖn hiÖn nay cña ViÖt Nam, viÖc trang bÞ ®ång bé c¸c phÇn cøng, phÇn mÒm còng nh− ®µo t¹o nh©n lùc cho nh÷ng øng dông c«ng nghÖ viÔn th¸m vµ GIS trong nghiªn cøu triÓn khai ë lÜnh vùc biÓn lµ vÊn ®Ò cÇn hÕt søc chó ý. H¬n n÷a, ¶nh vÖ tinh lµ t− liÖu ®Çu vµo cho c¸c øng dông nµy th−êng ®¾t, ®Æc biÖt lµ ¶nh cËp nhËt. Tuy nhiªn xÐt vÒ l©u dµi th× nh÷ng øng dông viÔn th¸m vµ GIS l¹i lµ ph−¬ng ph¸p rÎ vµ hiÖu qu¶ trong nghiªn cøu biÓn vµ ®¹i d−¬ng. Trong nghiªn cøu øng dông liªn quan ®Õn hµng lo¹t c¸c ¶nh vÖ tinh phôc vô ®¸nh gi¸ biÕn ®éng tµi nguyªn thiªn nhiªn theo thêi gian ch¼ng h¹n, ph−¬ng ph¸p phèi hîp viÔn th¸m vµ GIS rÊt hiÖu qu¶, ®Æc biÖt khi biÕt sö dông nh÷ng kinh nghiÖm kÕt hîp hµng lo¹t d÷ liÖu cã ®−îc tõ tr−íc ®Õn nay cña c¸c nhµ chuyªn m«n.

3.1.2. Lång ghÐp t− liÖu viÔn th¸m vµ GIS vµo c¸c b−íc lËp kÕ ho¹ch QLTH ®íi bê

VÒ c¬ b¶n viÖc lËp kÕ ho¹ch cho mét hÖ thèng QLTH ®íi bê tr¶i qua 8 b−íc: 1) khëi th¶o, 2) ph©n tÝch, 3) h×nh thµnh, 4) ra quyÕt ®Þnh, 5) phª duyÖt, 6) thùc hiÖn, 7) gi¸m s¸t vµ ®¸nh gi¸, 8) tæng hîp kÕ ho¹ch. Trong ®ã ba b−íc ®Çu tiªn rÊt cÇn c¬ së d÷ liÖu nh− c¬ së d÷ liÖu phôc vô ®¸nh gi¸ nhanh m«i tr−êng ®íi bê biÓn, ë b−íc thø b¶y, nh÷ng th«ng tin thu ®−îc tõ c¬ së d÷ liÖu phôc vô QLTH ®íi bê lµ ®Çu vµo cèt yÕu. §Ó ®¹t ®−îc qu¸ tr×nh ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch ®óng ®¾n, c¸c nhµ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch vµ lËp kÕ ho¹ch cÇn tÊt c¶ c¸c th«ng tin ph¶i ë d¹ng dÔ hiÓu vµ râ rµng. C«ng nghÖ GIS thùc hiÖn viÖc nµy rÊt hiÖu qu¶, ®Æc biÖt trong ba b−íc ®Çu khi lËp kÕ ho¹ch cho mét hÖ thèng QLTH ®íi bê ë mét khu vùc. §èi víi b−íc thø b¶y, t− liÖu viÔn th¸m sÏ lµ nh÷ng ®Çu vµo rÊt cã lîi vµ hiÖu qu¶. Nh÷ng t− liÖu nµy cho thÊy nh÷ng biÕn ®æi chung trong vïng dù ¸n còng nh− nh÷ng thay ®æi cô thÓ t¹i nh÷ng khu vùc thuéc ph¹m vi dù ¸n mét c¸ch ®Þnh kú. Kü thuËt xö lý t− liÖu viÔn th¸m vµ hiÓn thÞ chóng theo c¸c d¹ng kh¸c nhau ®−îc thùc hiÖn trªn hÖ thèng m¸y tÝnh m¹nh víi c¸c phÇn mÒm viÔn th¸m vµ GIS. ë ViÖt Nam, viÔn th¸m vµ GIS ®· b−íc ®Çu ®−îc sö dông vµ lång ghÐp trong qu¸ tr×nh triÓn khai 3 b−íc ®Çu cña viÖc lËp kÕ ho¹ch QLTH ®íi bê. T− liÖu viÔn th¸m ®· ®−îc øng dông trong mét sè c«ng t¸c liªn quan ®Õn x©y dùng c¬ së khoa häc cho qui ho¹ch vµ qu¶n lÝ nh− viÖc ph¸t hiÖn c¸c ®èi t−îng ë vïng bê biÓn nh− kiÓm kª tµi nguyªn ®íi bê biÓn, x¸c ®Þnh ®−êng bê biÓn, qu¸ tr×nh trÇm tÝch vïng H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh vµ Ch©u thæ s«ng Hång. H¬n n÷a viÖc x¸c ®Þnh mét sè yÕu tè cña ®−êng bê biÓn vµ mùc n−íc, l¹ch triÒu khu vùc §«ng B¾c, c¸c ®ôn c¸t ë miÒn Trung còng b−íc ®Çu ®−îc nghiªn cøu. Tµi liÖu viÔn th¸m kÕt hîp víi tµi liÖu kh¶o s¸t vµ b¶n ®å ®−îc dïng ®Ó ®¸nh gi¸ biÕn ®éng vÒ ®iÒu kiÖn tù nhiªn tr−íc vµ sau khi ®¾p ®Ëp §×nh Vò ë khu vùc ven biÓn H¶i Phßng vµ biÕn ®éng cöa ®Çm ph¸ Tam Giang - CÇu Hai. Trong nghiªn cøu thiªn tai d¶i ven biÓn nh÷ng kÕt qu¶ øng dông viÔn th¸m vµ GIS nh− ®¸nh gi¸ xãi lë bê biÓn miÒn b¾c ViÖt Nam theo h−íng tiÕp cËn phèi hîp t− liÖu viÔn th¸m vµ c¸c b¶n ®å truyÒn thèng trong c¬ së d÷ liÖu GIS, x¸c ®Þnh biÕn ®éng cöa ®Çm ph¸ ë Thõa Thiªn - HuÕ b»ng sù kÕt hîp hiÖu qu¶ gi÷a t− liÖu vµ kü thuËt viÔn th¸m, gi¸m s¸t biÕn ®éng ®−êng bê biÓn ë c¸c tØnh b¾c Trung bé ViÖt Nam b»ng t− liÖu viÔn th¸m vµ GIS. Mét sè øng dông t− liÖu ¶nh ra®a ®· ®−îc sö dông hiÖu qu¶ cho gi¸m s¸t lò lôt ë c¸c tØnh miÒn Trung vµo cuèi n¨m 1999 vµ ®ång b»ng s«ng Cöu Long vµo n¨m 1998 vµ 2000.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

B¶ng 1.11. C¸c øng dông viÔn th¸m vµ GIS cho nghiªn cøu biÓn vµ d¶i ven biÓn ë ViÖt Nam

C¬ quan

LÜnh vùc

KÕt qu¶

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng

Nghiªn cøu ®iÒu kiÖn tù nhiªn cña d¶i ven biÓn

- HiÖn tr¹ng vïng bê - KiÓm kª tµi nguyªn d¶i ven biÓn (®Êt ngËp n−íc, vïng n−íc ven bê, rõng ngËp mÆn) - Ph¸t hiÖn ®−êng bê, hÖ thèng ®ôn c¸t vµ c¸c l¹ch triÒu. - LËp b¶n ®å m«i tr−êng trÇm tÝch vµ ph©n bè trÇm tÝch l¬ löng khu vùc ven bê H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh vµ Ch©u thæ s«ng Hång. - LËp b¶n ®å ph©n bè trÇm tÝch l¬ löng khu vùc Cöa §¸y.

- BiÕn ®éng vïng cöa s«ng h×nh phÔu H¶i Phßng tr−íc vµ sau ®¾p ®Ëp §×nh Vò.

Nghiªn cøu ®iÒu kiÖn ®éng lùc d¶i ven biÓn

- BiÕn ®éng ®ãng më cöa ®Çm ph¸ ë Thõa Thiªn - HuÕ.

- BiÕn ®éng båi xãi, biÕn ®éng lßng s«ng vµ l¹ch triÒu, vËn chuyÓn trÇm tÝch vïng ven bê b¾c ViÖt Nam.

- Gi¸m s¸t xãi s¹t bê biÓn miÒn b¾c ViÖt Nam.

Nghiªn cøu tµi nguyªn thiªn nhiªn vµ m«i tr−êng khu vùc ven biÓn

- KiÓm kª, ®¸nh gi¸ vµ lËp b¶n ®å ®Êt ngËp n−íc khu vùc tõ §¹i L·nh ®Õn §µ N½ng. - LËp b¶n ®å ph©n bè hÖ sinh th¸i c¸c khu vùc H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh, Thõa Thiªn - HuÕ, §µ N½ng vµ ®¶o B¹ch Long Vü. - Ph¸t triÓn c¬ së d÷ liÖu GIS cho ®Ò tµi “Nghiªn cøu qui ho¹ch qu¶n lý tæng hîp khu vùc §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long. - M« h×nh GIS cho ®¸nh gi¸ t¸c ®éng cña c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn lªn chÊt l−îng n−íc vÞnh H¹ Long.

- LËp b¶n ®å nh¹y c¶m trµn dÇu cho d¶i ven bê

M«i tr−êng biÓn

Trung t©m ViÔn th¸m, Bé TN&MT

ViÖn ®Þa lý

- M«i tr−êng d¶i ven biÓn

- LËp b¶n ®å líp phñ vµ sö dông ®Êt cho qui ho¹ch ®« thÞ H¹ Long

- LËp b¶n ®å ph©n bè rõng ngËp mÆn khu vùc ven biÓn Minh H¶i

- §¸nh gi¸ biÕn ®éng ®−êng bê c¸c tØnh b¾c Trung Bé

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

M«i tr−êng d¶i ven biÓn

- C¬ së d÷ liÖu GIS vÒ tµi nguyªn vµ m«i tr−êng biÓn cho vÞnh V¨n Phong, Kh¸nh Hoµ

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i Hµ Néi

- C¬ së d÷ liÖu GIS cho qu¶n lý tµi nguyªn vµ m«i tr−êng d¶i ven biÓn ch©u thæ s«ng Hång.

M«i tr−êng biÓn

- C¬ së d÷ liÖu GIS cho qu¶n lý m«i tr−êng vÞnh Nha Trang

ViÖn H¶i d−¬ng häc Nha Trang

M«i tr−êng d¶i ven biÓn

- ViÔn th¸m vµ GIS cho qu¶n lý m«i tr−êng rõng ngËp mÆn khu vùc CÇn Giê, TP. Hå ChÝ Minh

viÖn Ph©n VËt t¹i lý TP. Hå ChÝ Minh

Thiªn tai ë d¶i ven biÓn

- Gi¸m s¸t lò lôt MiÒn Trung vµ ®ång b»ng s«ng Cöu Long.

- C¬ së d÷ liÖu GIS cho ®¸nh gi¸ thiÖt h¹i do ngËp lôt.

Dù ¸n Qu¶n lý thiªn tai, Bé NN vµ PTNT

Côc M«i tr−êng

Kinh tÕ, x· héi ven biÓn

- C¬ së d÷ liÖu GIS vÒ ®iÒu kiÖn kinh tÕ - x· héi cña mét sè tØnh ven biÓn.

3.2. §¸nh gi¸ ban ®Çu vÒ x©y dùng c¬ së d÷ liÖu GIS vïng bê biÓn

C¸c c¬ së d÷ liÖu GIS vïng bê biÓn ViÖt Nam gÇn ®©y ®· ®−îc ph¸t triÓn nhê vµo c¸c ®Ò tµi, dù ¸n vµ sù trî gióp cña quèc tÕ. C¸c c¬ së d÷ liÖu nµy ®¸p øng theo c¸c yªu cÇu nhiÖm vô chuyªn m«n. D−íi ®©y lµ mét sè c¬ së d÷ liÖu GIS tiªu biÓu.

• Atlas BiÓn §«ng (ADB 2000)

ADB 2000 do ViÖn H¶i d−¬ng häc Nha Trang x©y dùng trong khu«n khæ nhiÖm vô träng ®iÓm cña Trung t©m Khoa häc tù nhiªn vµ C«ng nghÖ Quèc gia vÒ x©y dùng c¬ së d÷ liÖu biÓn ViÖt Nam trong 2 n¨m 2000-2001. ADB 2000 ph¸t triÓn trªn c¬ së cña VODC nh−ng tr×nh bµy d−íi d¹ng trang Web, qu¶n lÝ c¸c d÷ liÖu vÒ nhiÖt ®é, ®é mÆn, vËn tèc ©m, mËt ®é. Ngoµi c¸c d÷ liÖu thuéc tÝnh, bé b¶n ®å ph©n bè cña c¸c th«ng sè trªn còng ®· ®−îc x©y dùng dïng phÇn mÒm Surfer for Windows. MÆc dï sö dông nhiÒu trang ®å ho¹ nh−ng ®©y ch−a ph¶i lµ c¬ së d÷ liÖu GIS thùc thô.

• CSDL vÒ ®iÒu kiÖn tù nhiªn bê t©y VÞnh B¾c Bé

§©y lµ CSDL ®−îc x©y dùng trong khu«n khæ nhiÖm vô träng ®iÓm cña Trung t©m Khoa häc tù nhiªn vµ C«ng nghÖ Quèc gia vÒ x©y dùng c¬ së d÷ liÖu biÓn ViÖt Nam trong 2 n¨m 2000-2001. CSDL nµy do Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng thùc hiÖn trªn c¬ së sö dông 2 phÇn mÒm qu¶n trÞ: VODC 1.0 ®Ó qu¶n lÝ c¸c d÷ liÖu thuéc tÝnh, Arcview GIS ®Ó qu¶n lý c¸c d÷ liÖu h×nh häc (®Þa lý). PhÇn lín c¸c d÷ liÖu ®· ®−îc tæ chøc qu¶n lý theo vïng ®Þa lý vµ theo chuyªn ®Ò d−íi d¹ng c¸c th− môc vµ file theo tæ chøc h×nh c©y. Mét sè b¶n ®å ®−îc thµnh lËp tõ CSDL nµy gåm:

BiÕn ®éng xãi lë bê biÓn tõ Mãng C¸i ®Õn §å S¬n BiÕn ®éng xãi s¹t lë bê biÓn Ch©u thæ s«ng Hång HiÖn tr¹ng xãi lë bê biÓn miÒn b¾c ViÖt Nam Tai biÕn xãi lë bê biÓn miÒn b¾c ViÖt Nam Ph©n bè ®Êt −ít ®Çm ph¸ Tam Giang - CÇu Hai n¨m 1992 (tõ t− liÖu ¶nh vÖ tinh)

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

Ph©n bè ®Êt −ít ®Çm ph¸ Tam Giang - CÇu Hai n¨m 1997 (tõ t− liÖu ¶nh vÖ tinh) Ph©n bè ®Êt −ít ®Çm L¨ng C« n¨m 1992 (tõ t− liÖu ¶nh vÖ tinh) Ph©n bè ®Êt −ít ®Çm L¨ng C« n¨m 1997 (tõ t− liÖu ¶nh vÖ tinh)

• CSDL vÒ Tr−êng Sa

§©y lµ CSDL ®−îc x©y dùng trong khu«n khæ nhiÖm vô träng ®iÓm cña Trung t©m Khoa häc tù nhiªn vµ C«ng nghÖ Quèc gia vÒ x©y dùng c¬ së d÷ liÖu biÓn ViÖt Nam trong 2 n¨m 2000-2001. CSDL nµy do Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc Hµ Néi thùc hiÖn. Cã hai c¬ së d÷ liÖu thµnh phÇn ®· ®−îc hoµn thµnh vµ ®Òu ®−îc x©y dùng phèi hîp víi c¸c phÇn mÒm qu¶n trÞ hÖ th«ng tin ®Þa lý. CSDL tæng hîp §Þa vËt lý - vËt lý khÝ quyÓn khu vùc quÇn ®¶o Tr−êng Sa: sö dông hai phÇn mÒm qu¶n trÞ: MEDI ViÖt Nam ®Ó qu¶n lÝ th«ng tin vÒ d÷ liÖu, ARCView GIS ®Ó qu¶n lÝ c¸c d÷ liÖu vÒ ®Þa vËt lý, gåm: th¨m dß ®Þa vËt lý trªn c¹n (träng lùc, tõ, ®iÖn, phãng x¹), quan tr¾c ®Þa vËt lý t¹i tr¹m cè ®Þnh (tr−êng tõ biÕn thiªn), th¨m dß ®Þa vËt lý trªn biÓn (tõ, ®Þa chÊn), tr−êng dÞ th−êng träng lùc khu vùc quÇn ®¶o Tr−êng Sa, c¸c d÷ liÖu vÒ vËt lý khÝ quyÓn, gåm: tÇn suÊt tèc ®é giã trung b×nh n¨m quy vÒ 8 h−íng, bøc x¹ mÆt trêi (tæng x¹ cal/cm2), l−îng m©y, c¸c c¬n b·o ®i qua quÇn ®¶o vµ mét sè d÷ liÖu kh¸c. CSDL vÒ §Þa chÊt - ®Þa m¹o vµ m«i tr−êng n−íc quÇn ®¶o Tr−êng Sa: sö dông phÇn mÒm qu¶n trÞ MAPINFO ®Ó qu¶n trÞ d÷ liÖu (c¶ kh«ng gian vµ thuéc tÝnh vµ th«ng tin vÒ d÷ liÖu).

• CSDL nghiªn cøu qu¶n lý tæng hîp ®íi bê vïng H¶i Phßng - H¹ Long

CSDL nµy ®−îc x©y dùng trong m«i tr−êng MAPINFO, víi nhiÒu líp th«ng tin tæng hîp phôc vô x©y dùng hå s¬ m«i tr−êng cho khu vùc. Mét sè b¶n ®å ®· ®−îc thµnh lËp tõ CSDL nµy ®−îc liÖt kª d−íi ®©y:

§Þa ho¸ c¶nh quan ven biÓn H¶i Phßng §Þa m¹o ven bê H¶i Phßng vµ l©n cËn §Þa ho¸ m«i tr−êng trÇm tÝch b·i triÒu ven bê H¶i Phßng §éng lùc ven bê H¶i Phßng HiÖn tr¹ng vïng ®Êt båi ngËp triÒu ven bê H¶i Phßng Ph©n bè hµm l−îng Sun phua trong trÇm tÝch x¸m n©u bÒ mÆt b·i triÒu vïng ven biÓn H¶i Phßng TrÇm tÝch ®Ö tø vïng ®Êt båi ngËp triÒu ven bê H¶i Phßng Ph©n bè trÇm tÝch tÇng mÆt ven bê H¶i Phßng

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh B¶ng 1.12. Danh môc c¸c c¬ së d÷ liÖu GIS biÓn hiÖn cã t¹i c¸c c¬ quan cña ViÖt Nam

STT Tªn CSDL biÓn

Tªn c¬ quan qu¶n lý

Giao kÕt víi c¸c CSDL kh¸c Hoµn toµn cã thÓ

PhÇn mÒm qu¶n trÞ VODC & GIS

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng

1. §iÒu kiÖn tù nhiªn vïng bê t©y VÞnh B¾c Bé

Hoµn toµn cã thÓ

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng

Microsoft Access & GIS

2. Nghiªn cøu qu¶n lý tæng hîp ®íi bê vïng H¶i Phßng - H¹ Long

Hoµn toµn cã thÓ

3. Nguån « nhiÔm lôc

VODC & GIS GIS

Hoµn toµn cã thÓ

®Þa 4. CSDL biÓn

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng Trung t©m kh¶o s¸t nghiªn cøu t− vÊn m«i tr−êng biÓn

GIS

Hoµn toµn cã thÓ

5. CSDL b¶o tån biÓn Trung t©m kh¶o s¸t

GIS

Hoµn toµn cã thÓ

6. CSDL trµn dÇu

Khã kh¨n

7. CSDL §Þa chÊt

nghiªn cøu t− vÊn m«i tr−êng biÓn Trung t©m kh¶o s¸t nghiªn cøu t− vÊn m«i tr−êng biÓn Trung t©m §Þa chÊt Kho¸ng s¶n biÓn

Kho¸ng s¶n biÓn

MS Access & SQL & VODC & GIS GIS

Hoµn toµn cã thÓ

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i Hµ Néi

GIS

Hoµn toµn cã thÓ

8. Qu¶n lý tæng hîp vÞnh V¨n Phong - Kh¸nh Hoµ 9. Qu¶n lý tµi nguyªn

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i Hµ Néi

Côc b¶o vÖ m«i tr−êng GIS

Hoµn toµn cã thÓ

GIS

Hoµn toµn cã thÓ

vµ m«i tr−êng d¶i ven biÓn ch©u thæ s«ng Hång 10. §iÒu kiÖn kinh tÕ - x· héi cña mét sè tØnh ven biÓn 11. Qu¶n lý m«i tr−êng

vÞnh Nha Trang

GIS

Hoµn toµn cã thÓ

ViÖn H¶i d−¬ng häc Nha Trang Dù ¸n Qu¶n lý thiªn tai, Bé NN vµ PTNT

12. Gi¸m s¸t lò lôt MiÒn Trung vµ ®ång b»ng s«ng Cöu Long

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

Ch−¬ng 2.

Lång ghÐp d÷ liÖu GIS cña hai phÝa ®èi t¸c ViÖt - BØ vµ kh¶ n¨ng sö dông trong qui ho¹ch vµ ®¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc

1. Lång ghÐp c¸c kÕt qu¶ cña ®èi t¸c BØ vµo CSDL GIS

Víi tr¸ch nhiÖm tæng hîp c¸c c¬ së d÷ liÖu GIS thµnh phÇn cña c¸c ®èi t¸c trong nhiÖm vô hîp t¸c (BØ vµ ViÖt Nam) ®Ó cã mét CSDL GIS phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh, nhãm thµnh viªn ®Ò tµi cña Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng ®· tiÕp nhËn CSDL GIS cña c¸c ®èi t¸c kh¸c, ®ång thêi bæ sung d÷ liÖu theo ph¹m vi ®Þa lý, chuyÓn ®æi ®Þnh d¹ng d÷ liÖu, h×nh thµnh cÊu tróc hoµn chØnh cho mét CSDL GIS ®−îc qu¶n lý thèng nhÊt, trë thµnh mét s¶n phÈm theo yªu cÇu cña ®Ò tµi.

1.1. Tãm t¾t kÕt qu¶ x©y dùng CSDL GIS cña ®èi t¸c BØ

C¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu cña ®èi t¸c BØ do 4 c¬ quan cña BØ thùc hiÖn lµ: Khoa Sinh th¸i Nh©n v¨n thuéc §¹i häc Tù do Bruxel, §¹i häc tæng hîp Ghent, §¹i häc Tæng hîp Liege, §¹i häc N«ng nghiÖp Gembloux. Mçi ®¬n vÞ nµy ®· ®−îc ph©n c«ng mét nhiÖm vô cô thÓ vµ ®· x©y dùng mét CSDL GIS thµnh phÇn phôc vô nhiÖm vô chuyªn m«n. PhÝa BØ ®· ®Æt träng t©m nhiÖm vô trong ph¹m vi ®Þa lý thuéc khu vùc tõ §å S¬n ®Õn H¹ Long.

- §¹i häc N«ng nghiÖp Gembloux víi ®¬n vÞ thùc hiÖn trùc tiÕp lµ Khoa Thuû v¨n vµ ViÔn th¸m - C«ng tr×nh n«ng th«n ®· x©y dùng CSDL GIS phôc vô qu¶n lý tµi nguyªn n−íc. C¸c d÷ liÖu ®· ®−îc thu thËp tõ nhiÒu nguån, ®Æc biÖt lµ d÷ liÖu viÔn th¸m ®· ®−îc sö dông ®Ó x©y dùng c¸c líp th«ng tin trong CSDL.

- Bé m«n Qu¶n lý rõng vµ C«ng nghÖ th«ng tin kh«ng gian thuéc §¹i häc tæng hîp Ghent tËp trung vµo vÊn ®Ò sö dông ®Êt. C¸c líp d÷ liÖu chñ yÕu ®−îc chiÕt t¸ch tõ ¶nh vÖ tinh, ®Æc biÖt cã ¶nh vÖ tinh ®é ph©n gi¶i siªu cao (IKONOS) vµ cã hiÖu chØnh b»ng t− liÖu thùc tÕ. B»ng c«ng nghÖ viÔn th¸m c¸c ph©n tÝch vÒ biÕn ®éng líp phñ, ®Êt sö dông, chØ sè ph¸t triÓn thùc vËt ®· ®−îc thùc hiÖn trªn lo¹i ¶nh SPOT. C¸c kÕt qu¶ ph©n tÝch còng ®· ®−îc qu¶n lý trong CSDL GIS thµnh phÇn nµy.

- Bé m«n §Þa m¹o vµ ViÔn th¸m thuéc §¹i häc Liege x©y dùng CSDL GIS thµnh phÇn vÒ biÕn ®éng ®íi bê liªn quan ®Õn qui ho¹ch vµ qu¶n lý m«i tr−êng. C¸c líp th«ng tin trong CSDL thµnh phÇn nµy liªn quan ®Õn c¸c vÊn ®Ò vÒ xãi lë bê biÓn, qu¸ tr×nh trÇm tÝch ë vïng cöa s«ng B¹ch §»ng liªn quan n¹o vÐt luång tµu vµ ph¸t triÓn c¸c ®Þa ®iÓm du lÞch trong khu vùc, liªn quan ®Õn tiÕn ho¸ ®íi bê vµ dù b¸o c¸c rñi ro. Nguån th«ng tin chñ yÕu thu ®−îc tõ gi¶i ®o¸n ¶nh vÖ tinh cã hiÖu chØnh b»ng t− liÖu thùc tÕ.

- Khoa Sinh th¸i nh©n v¨n thuéc §¹i häc Tù do Bruxel phèi hîp víi ViÖn §Þa lý thuéc Trung t©m Khoa häc Tù nhiªn vµ C«ng nghÖ Quèc gia,ViÖt Nam x©y dùng c¸c líp th«ng tin vÒ d©n sè, c¬ së h¹ tÇng du lÞch vµ qui ho¹ch tæng thÓ thµnh phè H¹ Long trong GIS, sau ®ã phèi hîp víi CSDL ®· ®−îc x©y dùng trong c¸c dù ¸n tr−íc cho khu

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh vùc ®Ó ph©n tÝch biÕn ®éng trong sö dông ®Êt vµ dù b¸o biÕn ®éng c¸c habitat so víi quy ho¹ch cña khu vùc H¹ Long d−íi c¸c t¸c ®éng (bao gåm c¶ t¸c ®éng tÝch dån) cña c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn.

1.2. Kh¶o s¸t vµ phèi hîp c¸c CSDL GIS thµnh phÇn vµo CSDL chung

Bé d÷ liÖu GIS gåm c¸c CSDL thµnh phÇn nh− ®· tr×nh bµy trªn ®©y cña phÝa BØ ®· ®−îc chuyÓn giao cho Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng vµo ®Çu n¨m 2002. ViÖc kh¶o s¸t CSDL nµy ®· ®−îc c¸c ®èi t¸c phÝa ViÖt Nam thùc hiÖn, ®Æt träng t©m vµo c¸c vÊn ®Ò kü thuËt cña CSDL nh»m thèng nhÊt qu¶n lý vµ sö dông. KÕt qu¶ kh¶o s¸t cho thÊy:

- Toµn bé CSDL ®−îc x©y dùng trªn mét nÒn b¶n ®å chung UTM tØ lÖ 1/50 000.

- C¸c b¶n ®å chuyªn ®Ò ®· ®−îc x©y dùng trong CSDL tr×nh bµy trong b¶ng 2.1.

- PhÇn mÒm GIS qu¶n lý CSDL cña BØ lµ ARCVIEW GIS.

- CSDL ch−a bao gåm phÇn th«ng tin vÒ d÷ liÖu (metadata)

- Mét sè líp th«ng tin trong CSDL cña BØ kh«ng bao trïm hÕt c¶ khu vùc §å S¬n - H¹ Long.

B¶ng 2.1. Danh s¸ch c¸c líp d÷ liÖu ®−îc x©y dùng cña c¸c ®èi t¸c BØ

TT Tªn tiÕng Anh

Tªn tiÕng ViÖt

Change analysis based on NDVI differences (SPOT 1995-2000 images)

Ph©n tÝch biÕn ®éng trªn c¬ së thay ®æi chØ sè ph¸t triÓn thùc vËt (¶nh SPOT 1995-2000)

TiÕn ho¸ ®−êng bê: C¸t H¶i - t©y C¸t Bµ, §å S¬n, H¶i Phßng vµ §×nh Vò

Coastline evolution : Cat Hai - West Cat Ba, §å S¬n, H¶i Phßng vµ §×nh Vò

Districts and transportation in Hai Phong and Quang Ninh

C¸c quËn huyÖn vµ hÖ thèng giao th«ng ë H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh

Facilities and historical sites in Hai Phong and Quang Ninh

C¬ së dÞch vô vµ di tÝch lÞch sö ë H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh

Land cover classification of IKONOS 2001: part (a) and (b)

Ph©n lo¹i líp phñ ®Êt tõ ¶nh IKONOS 2001: phÇn a vµ b

Land cover classification of LANDSAT images: detailed study of Cat Ba

Ph©n lo¹i líp phñ ®Êt tõ ¶nh LANDSAT: nghiªn cøu chi tiÕt ë C¸t Bµ

Land cover classification of SPOT December 1995 image

Ph©n lo¹i líp phñ ®Êt tõ ¶nh SPOT th¸ng 12/1995

Land cover classification of SPOT November 2000 image: detailed study of Cat Ba

Ph©n lo¹i líp phñ ®Êt tõ ¶nh SPOT th¸ng 11/2000: nghiªn cøu chi tiÕt ë C¸t Bµ

Land cover classification of SPOT November 2000 image

Ph©n lo¹i líp phñ ®Êt tõ ¶nh SPOT th¸ng 11/2000

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

10 Land cover classification of SPOT

September 2000 image

Ph©n lo¹i líp phñ ®Êt tõ ¶nh SPOT th¸ng 9/2000

11 Main dykes

C¸c ®ª chÝnh

12 Water bodies

C¸c thuû vùc

13 River flood mapping

LËp b¶n ®å vïng ngËp lôt ven s«ng

Sediment mapping by image substraction between band 2 of SPOT 14-09-2000 and SPOT 5-11-2000

LËp b¶n ®å trÇm tÝch sö dông b¨ng 2 ¶nh SPOT ngµy 14/9/2000 vµ 5/11/2000

Sediment mapping by image substraction between band 2 of SPOT 24-12-1994 and SPOT 5-11-2000

LËp b¶n ®å trÇm tÝch sö dông b¨ng 2 ¶nh SPOT ngµy 24/12/2000 vµ 5/11/2000

Soil and land use map: Bai Chai, Cam Pha, Do Son

B¶n ®å thæ nh−ìng vµ sö dông ®Êt: B·i Ch¸y, §å S¬n, CÈm Ph¶

17 Tidal flood mapping based on SAR

images

LËp b¶n ®å vïng ngËp triÒu tõ c¸c ¶nh SAR

18 Tidal flood mapping based on SPOT

images from 1994-1995

LËp b¶n ®å vïng ngËp triÒu tõ c¸c ¶nh SPOT 1994-1995

19 Tidal flood mapping based on SPOT

images from 2000

LËp b¶n ®å vïng ngËp triÒu tõ c¸c ¶nh SPOT 2000

20 Tourism infrastructure in Hai Phong

and Quang Ninh

C¬ së h¹ tÇng du lÞch ë H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh

21 Urban and industrial zones in the Hai

Phong area

§« thÞ vµ c¸c khu c«ng nghiÖp ë H¶i Phßng

22 Water limits in the Hai Phong area:

1950-1991-2000

Giíi h¹n n−íc ë H¶i Phßng: 1950- 1991-2000

23 Zoning proposal for Cat Ba

§Ò xuÊt ph©n vïng cho C¸t Bµ

Víi nhiÖm vô x©y dùng CSDL GIS phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng cho khu vùc H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh vµ trªn c¬ së kh¶o s¸t c¸c kÕt qu¶ chuyÓn giao tõ phÝa BØ, Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng ®· tiÕn hµnh x©y dùng bæ sung c¸c líp th«ng tin GIS cho nh÷ng vïng bê biÓn ch−a cã d÷ liÖu (H¹ Long - Mãng C¸i) vµ tiÕp tôc hoµn thiÖn CSDL nµy. C¸c kÕt qu¶ x©y dùng sÏ ®−îc tr×nh bµy ë ch−¬ng sau.

Nh− vËy CSDL GIS do phÝa BØ thùc hiÖn ®−îc xem nh− lµ phÇn c¬ b¶n cho khu vùc §å S¬n - H¹ Long. C¸c líp th«ng tin chi tiÕt h¬n cho tõng vïng cô thÓ trong khu vùc nh− C¸t Bµ, C¸t H¶i, v.v., trong CSDL nµy ®−îc sö dông phôc vô môc tiªu nghiªn cøu c¸c träng ®iÓm, hoÆc tr×nh diÔn kh¶ n¨ng sö dông c«ng cô GIS vµ viÔn th¸m.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

CSDL GIS H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh

CSDL GIS Qu¶ng Ninh (ViÖt Nam thùc hiÖn)

CSDL GIS H¶i Phßng (ViÖt Nam thùc hiÖn)

CSDL GIS §å S¬n - H¹ Long (BØ thùc hiÖn)

Ph©n tÝch

M« h×nh ho¸

C¸c b¶n ®å kÕt qu¶ cho toµn khu vùc vµ vïng träng ®iÓm

H×nh 2.1. S¬ ®å phèi hîp c¸c CSDL thµnh phÇn

2. Kh¶ n¨ng sö dông GIS trong qui ho¹ch vµ ®¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc vïng ven biÓn

2.1. C¸c kh¸i niÖm vÒ ®¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc vµ ®¸nh gi¸ t¸c ®éng tÝch dån

§¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc (§MC) lµ "qu¸ tr×nh ®¸nh gi¸ c¸c t¸c ®éng m«i tr−êng cña mét chÝnh s¸ch, mét kÕ ho¹ch/quy ho¹ch hoÆc mét ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn vµ c¸c ph−¬ng ¸n thay thÕ cña chóng mét c¸ch cã hÖ thèng vµ toµn diÖn; lµ viÖc chuÈn bÞ mét b¸o c¸o vÒ c¸c kÕt qu¶ ®· ®¸nh gi¸ vµ sö dông chóng phôc vô cho viÖc ra quyÕt ®Þnh mét c¸ch cã tr¸ch nhiÖm" (Therial et al., 1992), hay lµ "mét qu¸ tr×nh ®¸nh gi¸ cã hÖ thèng c¸c hËu qu¶ m«i tr−êng cña mét chÝnh s¸ch, mét kÕ ho¹ch hoÆc mét ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn ®Ó ®¶m b¶o r»ng c¸c hËu qu¶ m«i tr−êng ®−îc xÐt ®Õn mét c¸ch ®Çy ®ñ vµ ®−îc chó ý ®Õn mét c¸ch thÝch ®¸ng ë nh÷ng b−íc thÝch hîp sím nhÊt trong qu¸ tr×nh ra quyÕt ®Þnh ngang hµng víi c¸c c©n nh¾c vÒ kinh tÕ vµ x· héi" (Sadler vµ Verheem, 1996).

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§èi víi §MC, c¸c ph−¬ng ph¸p ®Þnh tÝnh, ®Þnh l−îng vµ ph©n tÝch ®−îc lùa chän ®Ó nghiªn cøu b¶n chÊt vµ c−êng ®é t¸c ®éng ®Õn m«i tr−êng. Tuy nhiªn, c¸c ph−¬ng ph¸p ®−îc ph¸t triÓn cho ®¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i tr−êng (§TM) cÊp dù ¸n kh«ng ph¶i lóc nµo còng phï hîp cho §MC do néi dung cña chóng cã nh÷ng sù kh¸c nhau nhÊt ®Þnh.

Khi n−íc ta ch−a cã quy tr×nh §MC, ch−a cã c¸c thuËt ng÷ ®−îc quy ®Þnh chÝnh thøc, xin t¹m sö dông thuËt ng÷ §MC. §MC cã thÓ ¸p dông cho c¸c lÜnh vùc ho¹t ®éng: ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch, kÕ ho¹ch vµ ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn cña mét ngµnh; chÝnh s¸ch, kÕ ho¹ch vµ ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn cña mét l·nh thæ; c¸c ho¹t ®éng kh«ng dÉn tíi c¸c dù ¸n nh−ng cã ¶nh h−ëng ®Õn m«i tr−êng nh− ¸p dông c¸c biÖn ph¸p canh t¸c míi, c¸c c«ng nghÖ s¶n xuÊt míi, qu¸ tr×nh cæ phÇn hãa, t− nh©n hãa, v.v. ThuËt ng÷ §TM ®−îc sö dông chung cho §TM cÊp dù ¸n vµ §MC.

T¸c ®éng tÝch dån (T§TD) lµ kÕt qu¶ chung cña c¸c t¸c ®éng m«i tr−êng tõ nhiÒu dù ¸n vµ tõ nhiÒu ho¹t ®éng. Nghiªn cøu c¸c t¸c ®éng tÝch dån lµ nÐt ®Æc tr−ng nhÊt cña §MC. Theo ®Þnh nghÜa, th× chóng lµ nh÷ng t¸c ®éng gi¸n tiÕp vµ trùc tiÕp ®−îc t¹o ra trong mét thêi gian vµ trong mét kh«ng gian tõ nhiÒu ho¹t ®éng kh¸c nhau. VÒ néi dung lµ nh÷ng t¸c ®éng x¶y ra trªn mét quy m« lín, cã tÝnh chÊt liªn vïng ®−îc ph©n lo¹i theo nhiÒu c¸ch kh¸c nhau.

T¸c ®éng tÝch dån cã thÓ ®−îc ®¸nh gi¸ theo ph−¬ng thøc tÝch lòy:

- TÝch dån cña chÝnh mét t¸c ®éng nh−ng do nhiÒu dù ¸n t¹o ra, vÝ dô nh− ph¸t

th¶i dioxine cña mét sè c¬ së ®èt chÊt th¶i.

- TÝch dån cña nhiÒu t¸c ®éng kh¸c nhau cña mét sè dù ¸n ®èi víi mét sè kiÓu

t¸c ®éng nhÊt ®Þnh, vÝ dô tiÕng ån cña nhiÒu d¹ng ho¹t ®éng kh¸c nhau céng l¹i.

- Sù tÝch dån theo thêi gian (cïng mét lo¹i hay nhiÒu lo¹i t¸c ®éng kh¸c nhau),

vÝ dô nh− viÖc gia t¨ng c¸c chÊt ®éc h¹i trong c¸c hÖ sinh th¸i.

§¸nh gi¸ theo kÕt qu¶ cña t¸c ®éng tÝch dån:

- KÕt qu¶ cña t¸c ®éng tÝch dån b»ng tæng cña c¸c t¸c ®éng tõ nhiÒu dù ¸n vµ

ho¹t ®éng kh¸c nhau céng l¹i.

- KÕt qu¶ (hËu qu¶) cña t¸c ®éng tÝch dån b»ng tæng c¸c t¸c ®éng riªng rÏ, cßn

®−îc gäi lµ t¸c ®éng céng h−ëng.

- T¸c ®éng kÝch ho¹t (thóc ®Èy) tõ mét ho¹t ®éng chiÕn l−îc xóc t¸c nh÷ng ho¹t

®éng kh¸c cïng ph¸t triÓn, tõ mét t¸c ®éng t¹o ra nhiÒu t¸c ®éng míi.

- T¸c ®éng x¶y ra trªn diÖn réng. M−a axit vµ hoµn l−u kh«ng khÝ bÞ « nhiÔm trªn mét quy m« lín (do giã mïa) lµ nh÷ng vÝ dô vÒ t¸c ®éng tÝch dån x¶y ra trªn diÖn réng. H¬n thÕ n÷a, thÕ giíi hiÖn t¹i ®ang chÞu rÊt nhiÒu t¸c ®éng tÝch dån cã quy m« toµn cÇu, nh− sù Êm lªn cña tr¸i ®Êt, tÝnh ®a d¹ng sinh häc bÞ mÊt.

2.2 Kh¶ n¨ng sö dông hÖ th«ng tin ®Þa lý (GIS) trong quy ho¹ch vµ ®¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc

GIS cã thÓ xem xÐt nh− mét c¬ së d÷ liÖu sè ®−îc liªn kÕt trong mét hÖ täa ®é ®Þa lý nhÊt ®Þnh, cho phÐp: NhËp d÷ liÖu, l−u tr÷ d÷ liÖu, truy nhËp vµ hái ®¸p; chuyÓn ®æi d÷ liÖu, ph©n tÝch vµ m« h×nh hãa; hiÓn thÞ (biÓu b¶ng, b¶n ®å, b¸o c¸o, v.v.). ChÝnh v× vËy, GIS lµ c«ng cô m¹nh trong hiÓn thÞ trùc quan nh÷ng g× mµ c¸c nhµ lµm qui ho¹ch mong muèn. §ång thêi chøc n¨ng ph©n tÝch cña GIS gióp cho c¸c nhµ qui ho¹ch

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh cã thÓ biÕt tr−íc ®−îc nh÷ng kÞch b¶n kh¸c nhau cña qu¸ tr×nh quy ho¹ch ®Ó kÞp thêi ®iÒu chØnh. C¸c qu¸ tr×nh vµ hµnh ®éng §TM, §MC vµ T§TD ®Òu phôc vô cho qu¸ tr×nh qui ho¹ch hoÆc ®iÒu chØnh qui ho¹ch. Thùc tÕ khi chóng ta thùc hiÖn §CM th× hµng lo¹t c¸c hµnh ®éng §TM vµ T§TD ®−îc thùc hiÖn. V× vËy, d−íi ®©y sÏ tr×nh bµy kh¶ n¨ng sö dông GIS trong §MC nh− lµ nh÷ng øng dông tæng hîp trong qui ho¹ch.

2.3. GIS øng dông trong ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu §MC

2.3.1. Qu¶n lý c¬ së d÷ liÖu m«i tr−êng

Trong ®¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc, m«i tr−êng th−êng ®−îc ®Þnh nghÜa rÊt réng tõ ®iÒu kiÖn tù nhiªn, tµi nguyªn, ®Õn c¸c m«i tr−êng kinh tÕ x· héi, søc khoÎ céng ®ång...v× vËy ®Ó ®¸nh gi¸ mét c¸ch toµn diÖn vµ tæng thÓ, cã mét c¬ së d÷ liÖu m«i tr−êng nÒn hoµn thiÖn lµ yªu cÇu rÊt quan träng. D÷ liÖu ®a d¹ng vÒ néi dung, bao gåm c¶ d÷ liÖu kh«ng gian vµ d÷ liÖu thuéc tÝnh. C¸c d÷ liÖu l−u trong GIS theo hai d¹ng raster vµ vector lu«n ®−îc cËp nhËt vµ s½n sµng ®Ó tra cøu th«ng tin hay thùc hiÖn c¸c bµi to¸n ph©n tÝch, thÓ hiÖn ë d¹ng b¶n ®å trùc quan.

Sù lùa chän GIS cho §MC:

§MC vµ ®¸nh gi¸ T§TD

GIS

- Qu¶n lý vµ cËp nhËt, tra cøu

- §¸nh gi¸ tæng thÓ m«i tr−êng.

d÷ liÖu m«i tr−êng

- §Þnh l−îng c¸c t¸c ®éng

Ph¸t

- §¸nh gi¸ c¸c t¸c ®éng tiÒm

- Ph©n tÝch m« h×nh hãa kh«ng gian

triÓn

Èn vµ tÝch dån.

- §¸nh gi¸, ma trËn t−¬ng quan.

bÒn

- Néi suy.

- Lùa chän c¸c gi¶i ph¸p tèi −u.

- Ph©n tÝch ®a chØ tiªu.

v÷ng

- Hç trî quyÕt ®Þnh

- Liªn kÕt víi c¸c phÇn mÒm kh¸c.

- HiÓn thÞ

2.3.2. Sö dông GIS trong ph©n tÝch kh«ng gian

øng dông chøc n¨ng ph©n tÝch kh«ng gian cã thÓ thùc hiÖn ®−îc theo c¸c h−íng

ph©n tÝch sau trong ®¸nh gi¸ m«i tr−êng.

a) Dù b¸o t¸c ®éng theo vÞ trÝ.

C¸c t¸c ®éng cã thÓ ®−îc dù ®o¸n tr−íc b»ng c¸ch chång ghÐp nhiÒu kÞch b¶n ph¸t triÓn. C¸c khu vùc chÞu t¸c ®éng ®−îc tÝnh cô thÓ trªn tõng hÖ sinh th¸i hoÆc tõng lo¹i sö dông ®Êt do ¶nh h−ëng cña viÖc x©y dùng hoÆc c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn kh¸c. Víi chøc n¨ng nµy cã thÓ tÝnh to¸n c¸c t¸c ®éng theo vïng, ®−êng hoÆc ®iÓm. VÝ dô c¸c vïng bÞ ¶nh h−ëng do viÖc x©y dùng ®−êng giao th«ng ®−îc x¸c ®Þnh theo c¸c d÷ liÖu vÒ sinh th¸i vµ GIS ®Þnh l−îng tµi nguyªn bÞ ¶nh h−ëng bªn trong mçi vïng.

b) Dù b¸o vïng t¸c ®éng trªn ph¹m vi réng.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

Sö dông chøc n¨ng t¹o vïng ®Öm cho phÐp tÝnh to¸n c¸c t¸c ®éng trªn c¶ khu vùc ¶nh h−ëng, t−¬ng øng víi kho¶ng c¸ch tõ trung t©m t¸c ®éng ra m«i tr−êng khu vùc xung quanh. VÝ dô khoanh vïng ®Öm xung quanh mét khu vùc sinh th¸i quan träng cã thÓ chØ ra c¸c vïng ph¶i chÞu c¸c t¸c ®éng tiÒm Èn. §èi víi c¸c yÕu tè kinh tÕ x· héi, vïng ®Öm ®−îc sö dông ®Ó x¸c ®Þnh c¸c t¸c ®éng khuyÕch t¸n nh− tiÕng ån, « nhiÔm kh«ng khÝ.

c) Ph©n tÝch hµnh lang.

Ph©n tÝch hµnh lang ®· trë thµnh mét néi dung quan träng trong quy ho¹ch ph¸t triÓn. GIS ®−îc sö dông ®Ó x¸c ®Þnh c¶ vÞ trÝ vµ diÖn tÝch cña c¸c hµnh lang tù nhiªn tån t¹i cÇn thiÕt ph¶i cã sù b¶o vÖ vµ tiÒm n¨ng liªn kÕt nh÷ng hµnh lang kh¸c vµ më réng gi¸ trÞ tù nhiªn. §iÒu nµy rÊt quan träng ®èi víi c¸c khu vùc ®a d¹ng sinh häc v× nhiÒu loµi cã m«i tr−êng sèng ®ßi hái mét vïng tù nhiªn réng lín vµ liªn tôc hoÆc c¸c tuyÕn di c− cña sinh vËt cã liªn quan ®Õn nh÷ng hµnh lang nèi tiÕp nµy.

d) Ph©n tÝch sù thay ®æi theo thêi gian ®¸nh gi¸ c¸c t¸c ®éng tÝch dån

Ph©n tÝch nh÷ng biÕn ®æi kh«ng gian cña c¸c ®Æc tr−ng m«i tr−êng cã thÓ nghiªn cøu cho mét kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh th«ng qua d÷ liÖu cña c¸c thêi kú lµ thÕ m¹nh riªng cña GIS. B»ng viÖc ph©n tÝch c¸c chuçi thêi gian (time series analysis) kh¸c nhau, cã thÓ ®¸nh gi¸ ®−îc c¸c ¶nh h−ëng cña t¸c ®éng tÝch dån theo thêi gian.

§ãng gãp ®¸ng kÓ cña GIS vµo nghiªn cøu §MC vµ ®¸nh gi¸ t¸c ®éng tÝch dån lµ ë chç nã cho phÐp xem xÐt c¸c khÝa c¹nh kh«ng gian cña t¸c ®éng kh¸ chÝnh x¸c. GIS cã thÓ ph©n tÝch quy m« kh«ng gian cña t¸c ®éng rÊt linh ho¹t, tõ cÊp vïng cho ®Õn c¸c ®iÓm cô thÓ, phô thuéc vµo ®é ph©n gi¶i cña t− liÖu ®−îc sö dông. Cïng víi viÖc nghiªn cøu quy m« cña t¸c ®éng trong kh«ng gian, GIS cã thÓ ®−îc sö dông ®Ó ph©n tÝch sù biÕn ®æi theo thêi gian. C¸c líp th«ng tin tiªu biÓu cho tõng kho¶ng thêi gian kh¸c nhau, ®−îc tæ chøc trong c¬ së d÷ liÖu cung cÊp c¬ së ®Ó x¸c ®Þnh sù gia t¨ng cña biÕn ®éng m«i tr−êng. Víi GIS, cã thÓ xem xÐt biÕn ®éng m«i tr−êng trong mét thêi gian l©u dµi. GIS còng cã thÓ xem xÐt nguån gèc cña nhiÒu lo¹i t¸c ®éng vµ quy m« ¶nh h−ëng cña chóng ®Õn mét hay nhiÒu thµnh phÇn cña m«i tr−êng.

GIS cã thÓ xem xÐt sù biÕn ®æi cÊu tróc cña t¸c ®éng th«ng qua viÖc x¸c ®Þnh

mËt ®é trong kh«ng gian vµ sù ®øt ®o¹n trong c¸c t¸c ®éng.

§iÓm yÕu cña GIS lµ nã kh«ng cã kh¶ n¨ng nghiªn cøu b¶n chÊt cña qu¸ tr×nh tÝch luü t¸c ®éng. Nh÷ng mèi quan hÖ nh©n-qu¶ kh«ng ®−îc x¸c ®Þnh vµ ph©n tÝch. Nh−ng nã pháng ®o¸n th«ng qua sù kÕt hîp kh«ng gian cña c¸c t¸c ®éng.

Nh×n chung, GIS lµ ph−¬ng tiÖn hiÖu qu¶ ®Ó ph©n tÝch kh«ng gian cña nh÷ng biÕn ®éng, mÆc dï nã lu«n ®ßi hái sù ®Çy ®ñ vÒ d÷ liÖu GIS lµ ph−¬ng tiÖn h÷u Ých cho ®¸nh gi¸ t¸c ®éng tÝch dån, nhÊt lµ øng dông ®Ó x©y dùng c¸c b¶n ®å lµ nguån g©y nªn nh÷ng biÕn ®éng tÝch dån vµ c¸c ¶nh h−ëng tÝch dån

2.3.3. Sö dông GIS trong ph©n tÝch ®Þa lý sinh häc vµ sinh th¸i c¶nh quan

Ph©n tÝch c¶nh quan lµ c¬ së cña ph©n tÝch ®Þa lý sinh vËt vµ sinh th¸i c¶nh quan (biogeography and landscape ecology) cña c¸c thµnh phÇn sinh th¸i vµ c¸c qu¸ tr×nh x¶y ra trªn c¸c ®¬n vÞ l·nh thæ (land unit). C¸c ®¬n vÞ l·nh thæ th−êng lµ c¸c l−u vùc, c¸c ®¬n vÞ sinh th¸i c¶nh quan, hay c¸c ®¬n vÞ tù nhiªn kh¸c cña mét vïng.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

Dùa vµo nh÷ng chØ thÞ ®Æc biÖt ®Æc tr−ng cho c¸c thuéc tÝnh vÒ cÊu tróc vµ chøc n¨ng cña tõng ®¬n vÞ c¶nh quan ®Ó ®o ®Õm c¸c biÕn ®æi m«i tr−êng do c¸c t¸c ®éng hoÆc c¸c nhãm t¸c ®éng g©y ra. øng dông GIS trong ph©n tÝch c¶nh quan ®¶m b¶o viÖc ®¸nh gi¸ c¸c chØ tiªu trªn c¶ vÒ kh«ng gian vµ thêi gian. VÒ kh«ng gian bao gåm sù ph©n tÝch vÒ quy m« diÖn tÝch víi c−êng ®é, h−íng, kiÓu, h×nh d¸ng vµ sù liªn tôc cña t¸c ®éng. Ph−¬ng ph¸p nµy cßn cho phÐp xem xÐt sù ph©n bè t−¬ng ®èi cña t¸c ®éng gi÷a c¸c thµnh phÇn m«i tr−êng. VÒ thêi gian, ph−¬ng ph¸p cho phÐp ph©n tÝch lo¹t thêi gian (time series analysis) ®Ó ph¸t hiÖn nh÷ng biÕn ®æi gia t¨ng trong c¸c thµnh phÇn c¶nh quan vµ trong c¸c qu¸ tr×nh diÔn ra trong c¸c ®¬n vÞ c¶nh quan. Nã cã thÓ xem xÐt sù biÕn ®æi trong mét thêi gian dµi, tuy nhiªn ®iÒu nµy phô thuéc vµo nh÷ng d÷ liÖu c¶nh quan thu thËp ®−îc.

Cïng víi thÕ m¹nh ph©n tÝch vµ hiÓn thÞ th«ng tin hai chiÒu trong kh«ng gian, GIS víi chøc n¨ng m« pháng thÕ giíi thùc theo m« h×nh kh«ng gian 3 chiÒu cã thÓ ph©n tÝch c¶nh quan theo gãc ®é t¸c ®éng tíi gi¸ trÞ thÈm mü cña c¶nh quan. VÝ dô ph©n tÝch c¸c t¸c ®éng ¶nh h−ëng ®Õn tÇm nh×n vµ phong c¶nh khi quy ho¹ch x©y dùng c¸c tuyÕn ®−êng hoÆc c¸c c«ng tr×nh ch¾n tÇm nh×n.

øng dông GIS trong ph©n tÝch c¶nh quan lµ ph−¬ng ph¸p cã triÓn väng cho ®¸nh gi¸ ¶nh h−ëng tÝch dån, ®Æc biÖt khi tËp trung vµo nghiªn cøu nh÷ng hiÖn t−îng biÕn ®éng kh«ng gian cña bÒ mÆt l·nh thæ. Còng nh− vËy ph−¬ng ph¸p nµy cã thÓ øng dông réng r·i nh−ng nã còng ®ßi hái sù kiÓm tra tæng hîp vïng víi nh÷ng d÷ liÖu chi tiÕt vÒ c¸c thµnh phÇn sinh th¸i vµ c¸c qu¸ tr×nh cña c¶nh quan.

2.3.4. øng dông GIS trong ph©n tÝch ma trËn t−¬ng t¸c

Mét trong nh÷ng thÕ m¹nh cña GIS lµ qu¶n lý vµ ph©n tÝch d÷ liÖu ë d¹ng raster ®−îc l−u tr÷ theo d¹ng hµng cét, v× vËy rÊt thÝch hîp cho c¸c ph©n tÝch ma trËn t−¬ng quan.

Ma trËn A.M.M (argonne multiple matrix) ®−îc x©y dùng ®Ó ph©n tÝch nh÷ng ¶nh h−ëng cña tæng dån vµ c¸c t−¬ng t¸c (interactive effects) trong c¸c dù ¸n kh¸c nhau. Tæng c¸c ¶nh h−ëng tÝch dån cña mét h×nh th¸i nµo ®ã th× ®−îc coi lµ tæng c¸c t¸c ®éng cña c¸c dù ¸n ®−îc hiÖu chØnh cho sù t−¬ng t¸c gi÷a c¸c dù ¸n vµ c¸c t¸c ®éng cña chóng. Kinh nghiÖm cña chuyªn gia ®−îc sö dông ®Ó x©y dùng ba th«ng sè: §iÓm sè (scores) x¸c ®Þnh møc ®é mµ mçi dù ¸n sÏ ¶nh h−ëng lªn c¸c thµnh phÇn m«i tr−êng ®· lùa chän, träng sè ph¶n ¸nh gi¸ trÞ t−¬ng ®èi cña c¸c thµnh phÇn m«i tr−êng, vµ hÖ sè t−¬ng t¸c dïng ®Ó ®o sù ¶nh h−ëng cña mçi cÆp dù ¸n lªn mét thµnh phÇn m«i tr−êng. Nh÷ng th«ng sè nµy ®−îc ®−a vµo ma trËn ®Ó tÝnh to¸n tæng sè ®iÓm ®Æc tr−ng cho c¸c ¶nh h−ëng tÝch dån cho mçi h×nh th¸i (configurations) c¸c dù ¸n.

C¸c vÊn ®Ò vÒ kh«ng gian vµ thêi gian kh«ng ®−îc c¸c chuyªn gia xem xÐt vµ ®−a vµo cÊu tróc cña ma trËn. Ma trËn t−¬ng t¸c g¾n liÒn víi mét kho¶ng thêi gian vµ kh«ng cã c¬ chÕ x¸c ®Þnh kho¶ng thêi gian nµy.

C¸c chøc n¨ng thèng kª trong GIS nh− ph©n tÝch thµnh phÇn chÝnh PCA, ph©n lo¹i theo c¸c chØ tiªu ®Òu lµ nh÷ng c«ng cô h÷u hiÖu cho viÖc tÝnh to¸n c¸c mèi t−¬ng quan cña c¸c yÕu tè trong mét ma trËn còng nh− tæ hîp cña nhiÒu ma trËn, vµ hiÓn thÞ c¸c kÕt qu¶ theo kh«ng gian b¶n ®å.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh 2.3.5. øng dông chøc n¨ng ph©n tÝch ®a chØ tiªu vµ GIS trong ph©n tÝch ®é nh¹y c¶m cña c¸c hÖ sinh th¸i vµ tÝnh dÔ bÞ tæn th−¬ng cña m«i tr−êng

Trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn §MC cho c¸c quy ho¹ch, cÇn thiÕt ph¶i thùc hiÖn c¸c ph−¬ng ph¸p ®Þnh l−îng c¸c t¸c ®éng (§Æc biÖt ®èi víi c¸c dù ¸n quy ho¹ch tuyÕn hµnh lang giao th«ng). Cã thÓ gäi ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn nµy lµ ph©n tÝch møc ®é dÔ bÞ tæn th−¬ng cña hÖ thèng m«i tr−êng, nã ®−îc tiÕn hµnh th«ng qua viÖc sö dông ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch ®a chØ tiªu vµ GIS. Møc ®é dÔ bÞ tæn th−¬ng cña m«i tr−êng lµ kh¸i niÖm c¬ b¶n cña ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn, nã ®−îc x¸c ®Þnh nh− tÝnh nh¹y c¶m cña mét hÖ thèng m«i tr−êng (hÖ sinh th¸i, n¬i sèng cña sinh vËt, c¶nh quan, v.v.) tr−íc mét sù thay ®æi v« c¬ (nh− tiÕng ån, mÊt ®Êt, kh« h¹n, v.v.). TÝnh nh¹y c¶m cña m«i tr−êng cao th× sù thay ®æi cña m«i tr−êng cµng nghiªm träng tr−íc c¸c t¸c ®éng bªn ngoµi. Nh− vËy, møc ®é dÔ bÞ tæn th−¬ng cña m«i tr−êng lµ tÝch hîp cña ®é nh¹y c¶m cña m«i tr−êng vµ gi¸ trÞ cña hÖ thèng m«i tr−êng ®ã, møc ®é dÔ bÞ tæn th−¬ng cña m«i tr−êng cµng cao cã nghÜa lµ hÖ thèng ®ã cµng dÔ bÞ thay ®æi theo h−íng tiªu cùc tr−íc c¸c t¸c ®éng bªn ngoµi. Sù ®¸nh gi¸ møc ®é dÔ bÞ tæn th−¬ng lu«n dùa theo c¸c nhãm t¸c ®éng cô thÓ tíi ®èi t−îng nhËn t¸c ®éng nh−: hÖ thùc vËt, ®éng vËt, c¶nh quan, con ng−êi, v.v. C¸c ph©n tÝch vÒ møc ®é dÔ bÞ tæn th−¬ng chñ yÕu dùa trªn c¸c th«ng tin c¬ së vÒ m«i tr−êng nÒn, vµ liªn hÖ víi c¸c ®èi t−îng kh«ng gian nªn nhê c«ng cô GIS cã thÓ ph©n tÝch, ®¸nh gi¸ vµ hiÓn thÞ ra kÕt qu¶ lµ b¶n ®å møc ®é dÔ bÞ tæn th−¬ng cña m«i tr−êng. B¶n ®å nµy ®−îc tæ hîp theo ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch ®a chØ tiªu tõ nhiÒu b¶n ®å thµnh phÇn; cã thÓ ®¬n gi¶n hoÆc lµ kÕt qu¶ cña c¸c ph©n tÝch kh¸c víi c¸c chøc n¨ng trong GIS nh−: Chång ghÐp, t¹o vïng ®Öm, ph©n lo¹i, tæng hîp, v.v., theo c¸c träng sè kh¸c nhau. B¶n ®å møc ®é dÔ bÞ tæn th−¬ng chØ ra sù ph©n bè kh«ng gian theo c¸c cÊp ®èi víi c¸c t¸c ®éng tiªu cùc ®Õn m«i tr−êng. Sau ®ã b¶n ®å nµy ®−îc ®¸nh gi¸ so s¸nh víi c¸c gi¶i ph¸p quy ho¹ch (trong GIS) ®Ó lùa chän gi¶i ph¸p tèt nhÊt cho ph¸t triÓn bÒn v÷ng (møc ®é tæn th−¬ng lµ nhá nhÊt). H−íng tiÕp cËn ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch vµ thµnh lËp b¶n ®å møc ®é dÔ bÞ tæn th−¬ng cña m«i tr−êng øng dông GIS ®· thùc hiÖn ®¸nh gi¸ mét c¸ch tæng thÓ tÊt c¶ c¸c yÕu tè m«i tr−êng tr−íc c¸c t¸c ®éng; ph©n tÝch, so s¸nh c¸c gi¶i ph¸p mµ kh«ng cÇn ®Õn m« t¶ chi tiÕt cña ph−¬ng ¸n; ®ång thêi ®¸nh gi¸ c¸c t¸c ®éng tÝch dån... ®©y thùc sù lµ mét c«ng cô h÷u hiÖu trong qu¸ tr×nh §MC.

2.3.6. C¸c chøc n¨ng kh¸c trong GIS phôc vô §MC

a) Ph©n tÝch xu h−íng.

GIS cã thÓ sö dông c¸c chøc n¨ng néi suy, ph©n tÝch h−íng lan truyÒn hoÆc ph©n tÝch m¹ng l−íi ®Ó tÝnh to¸n chÝnh x¸c dù ®o¸n c¸c t¸c ®éng l©u dµi, hoÆc m« pháng c¸c hiÖn t−îng ph¸t triÓn theo mét xu h−íng nµo ®ã. GIS cã thÓ dù ®o¸n c¸c t¸c ®éng theo m«i tr−êng kh«ng gian thùc. Tuy nhiªn thùc hiÖn ®−îc phÐp ph©n tÝch nµy ®ßi hái mét hÖ thèng d÷ liÖu ®Çy ®ñ vµ liªn tôc trong mét thêi gian dµi sÏ ®¶m b¶o ®é chÝnh x¸c cña kÕt qu¶.

b) Kh¶ n¨ng liªn kÕt gi÷a GIS víi c¸c HÖ thèng d÷ liÖu ®¸nh gi¸ t¸c ®éng theo m« h×nh to¸n häc.

GIS lµ mét hÖ thèng rÊt thuËn tiÖn cho viÖc liªn kÕt víi c¸c ch−¬ng tr×nh tÝnh to¸n kh¸c hoÆc thµnh lËp m« h×nh ®Ó gi¶i quyÕt c¸c bµi to¸n ®Æc tr−ng cho tõng hiÖn t−îng trong tù nhiªn vÝ dô c¸c m« h×nh khuÕch t¸n c¸c chÊt « nhiÔm n−íc, m« h×nh di chuyÓn cña lò, m« h×nh thay ®æi khÝ hËu, v.v. C¸c m« h×nh nµy ®−îc phèi hîp víi GIS

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh ®Ó ph©n tÝch vµ ®¸nh gi¸ m«i tr−êng mét c¸ch tæng thÓ, ®¸nh gi¸ ®óng b¶n chÊt cña hiÖn t−îng, t¨ng ®é chÝnh x¸c cña c¸c ®¸nh gi¸ m«i tr−êng.

3. øng dông GIS trong qui ho¹ch vµ qu¶n lý m«i tr−êng ë ven biÓn H¶i Phßng -

Qu¶ng Ninh

3.1. øng dông GIS trong ph©n tÝch biÕn ®éng líp phñ vµ sö dông ®Êt, ®ãng gãp cho §MC quy ho¹ch chung thµnh phè H¹ Long

Víi thÕ m¹nh cña c«ng cô GIS, nghiªn cøu thÝ ®iÓm vÒ "øng dông GIS trong ph©n tÝch biÕn ®éng líp phñ vµ sö dông ®Êt, ®ãng gãp cho §MC quy ho¹ch chung thµnh phè H¹ Long" ®· ®−îc tiÕn hµnh trong khu«n khæ cña dù ¸n EC vÒ “N©ng cao n¨ng lùc qu¶n lý m«i tr−êng”. Khu vùc nghiªn cøu lµ trung t©m cña quy ho¹ch tæng thÓ thµnh phè H¹ Long, giai ®o¹n 1994-2010, tæng diÖn tÝch lµ 48158,6 ha víi 81% trªn ®Êt liÒn vµ 19% lµ biÓn. C¸c nghiªn cøu c¬ b¶n sö dông GIS gåm:

§¸nh gi¸ biÕn ®éng líp phñ theo c¸c thêi kú

Sù thay ®æi cña c¸c yÕu tè vïng duyªn h¶i

Sù thay ®æi cña c¸c yÕu tè ®Êt tù nhiªn

Sù thay ®æi c¸c yÕu tè nh©n sinh

T¸c ®éng cña quy ho¹ch theo c¸c kÞch b¶n, gåm: t¸c ®éng trùc tiÕp vµ t¸c ®éng gi¸n tiÕp víi 2 kÞch b¶n cña mçi lo¹i t¸c ®éng. KÞch b¶n 1: C¸c yÕu tè m«i tr−êng tù nhiªn thuéc ®íi duyªn h¶i bÞ t¸c ®éng kh¸ m¹nh (7% diÖn tÝch) trong ®ã khu vùc chñ yÕu bÞ t¸c ®éng lµ vïng n−íc ngËp triÒu cöa s«ng (chiÕm 98% diÖn tÝch bÞ t¸c ®éng). 14,2% diÖn tÝch ®Êt tù nhiªn cña n¨m 1998 còng sÏ ph¶i chÞu ¶nh h−ëng do t¸c ®éng gi¸n tiÕp cña quy ho¹ch ph¸t triÓn c«ng nghiÖp. Trong kÞch b¶n nµy xu h−íng ph¸t triÓn c«ng nghiÖp s¶n xuÊt vËt liÖu x©y dùng sÏ t¸c ®éng m¹nh mÏ ®Õn c¸c vïng nói ®¸ v«i vµ ®Êt trèng ®åi träc. DiÖn tÝch ®Êt tù nhiªn chÞu ¶nh h−ëng gi¸n tiÕp lín gÊp 3 lÇn sù t¸c ®éng ®Õn vïng duyªn h¶i. KÞch b¶n 2: Do diÖn tÝch vïng ®Öm t¸c ®éng gi¸n tiÕp t¨ng lªn nªn tû lÖ phÇn tr¨m diÖn tÝch c¸c ®èi t−îng bÞ t¸c ®éng còng t¨ng ®¸ng kÓ. Tuy nhiªn c−êng ®é t¸c ®éng nhÑ h¬n. 9.9% diÖn tÝch ®íi duyªn h¶i bÞ t¸c ®éng gi¸n tiÕp cÊp 2, trong ®ã 90% diÖn tÝch chÞu ¶nh h−ëng nµy lµ c¸c khu vùc b·i triÒu vµ rõng ngËp mÆn (thuéc hÖ sinh th¸i ®Êt −ít ven biÓn). 18,4% diÖn tÝch ®Êt tù nhiªn còng sÏ bÞ ¶nh h−ëng trong ®ã 3% lµ do ph¸t triÓn giao th«ng, 12% do ph¸t triÓn c¸c khu c«ng nghiÖp vµ 3,4% do viÖc x©y dùng c¸c khu d©n c−.

3.2. CSDL GIS phôc vô qu¶n lý tæng hîp ®íi bê §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long

KÕt qu¶ cña ®Ò tµi cÊp nhµ n−íc m· sè KHCN 06-07 cã mét c¬ së d÷ liÖu GIS dïng phÇn mÒm MAP/INFO víi c¸c d÷ liÖu ®Çu vµo (¶nh vÖ tinh vµ b¶n ®å) ®−îc cung cÊp tõ nhiÒu c¬ quan vµ øng dông ®Çu ra cña c¬ së d÷ liÖu chñ yÕu liªn quan ®Õn viÖc biªn so¹n c¸c b¶n ®å khu vùc vÒ ®iÒu kiÖn tù nhiªn, tµi nguyªn thiªn nhiªn vµ ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi, mét sè b¶n ®å vÒ quy ho¹ch vïng ë hai khu vùc §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long vµ §µ N½ng (B¶ng 2.2). PhÇn lín c¸c líp b¶n ®å chuyªn ®Ò trong c¬ së d÷ liÖu GIS ®· ®−îc sö dông ®Ó lËp ra c¸c b¶n ®å minh ho¹ trong qu¸ tr×nh x©y dùng hå s¬ m«i tr−êng ë hai khu vùc.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

B¶ng 2.2. B¶n ®å chuyªn ®Ò thµnh lËp tõ CSDL GIS phôc vô nghiªn cøu qu¶n lý tæng hîp ®íi bê vïng §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long

TT C¸c b¶n ®å chuyªn ®Ò 1. §Þa h×nh vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long 2. Thuû hÖ vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long 3. Tai biÕn T©n kiÕn t¹o vµ ®Þa ®éng lùc néi sinh vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t

Bµ - H¹ Long

Ph©n bè tµi nguyªn sinh vËt vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long Ph©n bè rõng vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long Ph©n bè tµi nguyªn phi sinh vËt vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long

4. §Þa chÊt m«i tr−êng vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long 5. ChÊt l−îng n−íc vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long 6. 7. 8. 9. Nh¹y c¶m bê vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long 10. ChÊt l−îng n−íc VÞnh H¹ Long 11. C¸c hÖ sinh th¸i vïng bê biÓn H¶i Phßng tõ ¶nh vÖ tinh SPOT 1994 12. Habitat vïng bê biÓn H¶i Phßng 13. Sö dông ®Êt thµnh phè H¹ Long (tõ ¶nh vÖ tinh) 14. Sö dông ®Êt vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long 15. TÇn suÊt ngËp lôt khi mùc biÓn d©ng 0m ë vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ -

H¹ Long

16. TÇn suÊt ngËp lôt khi mùc biÓn d©ng 1m ë vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ -

H¹ Long

17. Sö dông ®Êt ë vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long khi mùc biÓn d©ng

18. Sö dông ®Êt ë vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long khi mùc biÓn d©ng

19. Ranh giíi hµnh chÝnh vïng bê biÓn H¶i Phßng - C¸t Bµ - H¹ Long 20. HÖ thèng ®−êng bé vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long 21. D©n sè vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long 22. HÖ thèng V¨n ho¸, y tÕ, gi¸o dôc vµ c«ng nghiÖp vïng bê biÓn §å S¬n -

C¸t Bµ - H¹ Long

23. Ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long 24. Ph©n vïng b¶o vÖ m«i tr−êng vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long 25. Ph©n vïng chøc n¨ng vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long

3.3. CSDL GIS phôc vô qui ho¹ch vµ qu¶n lý m«i tr−êng vïng bê biÓn H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh

§©y lµ kÕt qu¶ thùc hiÖn trong hai n¨m cña hai phÝa ®èi t¸c ViÖt Nam (2001- 2002) vµ BØ (2000-2001) cña ®Ò tµi ®· ®−îc lång ghÐp. C¸c kÕt qu¶ cña phÝa BØ ®· ®−îc

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh tr×nh bµy tãm t¾t trong b¶ng 2.1. C¸c kÕt qu¶ cña phÝa ViÖt Nam ®−îc tr×nh bµy trong b¶ng 2.3.

B¶ng 2.3. C¸c líp th«ng tin chÝnh trong CSDL GIS do phÝa ViÖt Nam thùc hiÖn

TT

Líp th«ng tin

B¶n ®å nÒn

1. B¶n ®å nÒn tØ lÖ 1:10 000 thµnh phè H¹ Long 2. B¶n ®å nÒn 1:25 000 khu vùc thµnh phè H¶i Phßng 3. B¶n ®å nÒn 1:50 000 khu vùc H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh

H¶i Phßng - H¹ Long M«i tr−êng M«i tr−êng ®Êt

4. B¶n ®å trÇm tÝch ®Ö tø vïng ®Êt båi ngËp triÒu ven bê H¶i Phßng 5. B¶n ®å hµm l−îng Ssunfua trong trÇm tÝch x¸m n©u bÒ mÆt b·i triÒu vïng ven

biÓn H¶i Phßng

6. B¶n ®å ph©n bè trÇm tÝch tÇng mÆt ven bê H¶i Phßng 7. B¶n ®å ph©n bè chiÒu dµy trÇm tÝch x¸m xanh, x¸m n©u (®éc h¹i) d−íi bÒ

mÆt b·i triÒu ven biÓn H¶i Phßng

8. B¶n ®å hiÖn tr¹ng vïng ®Êt båi ngËp triÒu ven bê H¶i Phßng 9. B¶n ®å ®Þa m¹o ven bê H¶i Phßng 10. B¶n ®å ®Þa ®éng lùc vïng cöa s«ng B¹ch §»ng 11. B¶n ®å ph©n bè m«i tr−êng ®Þa chÊt ven bê H¶i Phßng 12. S¬ ®å ph©n bè mµu s¾c trÇm tÝch b·i båi ngËp triÒu ven bê H¶i Phßng 13. S¬ ®å ph©n bè hµm l−îng cÊp h¹t > 0,1mm trong trÇm tÝch b·i båi ngËp triÒu

ven bê H¶i Phßng

14. S¬ ®å ph©n bè hµm l−îng cÊp h¹t < 0,01mm trong trÇm tÝch b·i båi ngËp

triÒu ven bê H¶i Phßng

15. S¬ ®å ph©n bè ®é −ít trÇm tÝch b·i båi ngËp triÒu ven bê H¶i Phßng 16. B¶n ®å m«i tr−êng ®Þa chÊt vïng cöa s«ng B¹ch §»ng n¨m 1995 17. B¶n ®å m«i tr−êng ®Þa chÊt vïng cöa s«ng B¹ch §»ng n¨m 2000

M«i tr−êng n−íc M«i tr−êng kh«ng khÝ Ph¸t triÓn H¶i Phßng - H¹ Long Khai th¸c kho¸ng s¶n Ph¸t triÓn du lÞch Ph¸t triÓn ®« thÞ, khu d©n c− Ph¸t triÓn c«ng nghiÖp Ph¸t triÓn giao th«ng Qui ho¹ch ph¸t triÓn

18. Qui ho¹ch ph¸t triÓn thµnh phè H¶i Phßng ®Õn 2010 19. Qui ho¹ch ph¸t triÓn ®¶o C¸t Bµ ®Õn 2010

Tµi nguyªn Tµi nguyªn ®Êt

20. B¶n ®å sö dông ®Êt H¹ Long c¸c n¨m 1985 21. B¶n ®å sö dông ®Êt H¹ Long c¸c n¨m 1988

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

22. B¶n ®å sö dông ®Êt H¹ Long c¸c n¨m 1993 23. B¶n ®å sö dông ®Êt H¹ Long c¸c n¨m 1998 24. B¶n ®å sö dông ®Êt H¶i Phßng - H¹ Long n¨m 1995

Tµi nguyªn kho¸ng s¶n Tµi nguyªn rõng Tµi nguyªn sinh th¸i

25. HÖ sinh th¸i b·i c¸t biÓn 26. HÖ sinh th¸i san h« 27. HÖ sinh th¸i cá biÓn 28. HÖ sinh th¸i rong biÓn 29. HÖ sinh th¸i rõng ngËp mÆn

Nguån lîi thñy s¶n thñy s¶n H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh M«i tr−êng M«i tr−êng ®Êt B¶n ®å ®Þa chÊt biÓn khu vùc ven bê H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh

30. B¶n ®å ph©n bè Ziakon tÇng mÆt 31. B¶n ®å ph©n bè MnO2 tÇng mÆt 32. B¶n ®å ph©n bè MgO tÇng mÆt 33. B¶n ®å ph©n bè Granat tÇng mÆt 34. B¶n ®å ph©n bè Epidot tÇng mÆt 35. B¶n ®å ph©n bè c¸t tÇng mÆt 36. B¶n ®å ph©n bè bïn nhuyÔn, ®Êt sÐt tÇng mÆt 37. B¶n ®å mµu s¾c trÇm tÝch tÇng mÆt 38. B¶n ®å hÖ sè ph©n tuyÓn tÇng mÆt 39. B¶n ®å ph©n bè hµm l−îng kho¸ng vËt nÆng tÇng mÆt 40. B¶n ®å ph©n bè ®é −ít trÇm tÝch tÇng mÆt 41. B¶n ®å dÞ th−êng Mg tÇng mÆt 42. B¶n ®å dÞ th−êng Titan tÇng mÆt 43. B¶n ®å dÞ th−êng Fe tÇng mÆt 44. B¶n ®å dÞ th−êng Ca tÇng mÆt 45. B¶n ®å ®Þa chÊt 1:200000

M«i tr−êng n−íc

46. S¬ ®å tr¹m kh¶o s¸t c¸c th«ng sè thñy v¨n: dßng ch¶y, giã, mùc n−íc, sãng 47. S¬ ®å c¸c tr¹m vÞ kh¶o s¸t chÊt l−îng n−íc

M«i tr−êng kh«ng khÝ

48. B¶n ®å ph©n bè khÝ ¸p trung b×nh khu vùc H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh 49. B¶n ®å ph©n bè bøc x¹ mÆt trêi trung b×nh khu vùc H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh 50. B¶n ®å ph©n bè ®é Èm trung b×nh khu vùc H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh 51. B¶n ®å ph©n bè tèc ®é giã trung b×nh khu vùc H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh 52. B¶n ®å ph©n bè l−îng m−a trung b×nh khu vùc H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh 53. B¶n ®å ph©n bè nhiÖt ®é trung b×nh khu vùc H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh

Ph¸t triÓn Khai th¸c kho¸ng s¶n

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

54. B¶n ®å ®iÓm khai th¸c kho¸ng s¶n

Ph¸t triÓn c«ng nghiÖp

55. S¬ ®å c¸c khu c«ng nghiÖp vµ nhµ m¸y

Ph¸t triÓn ®« thÞ, khu d©n c−

56. B¶n ®å c¸c khu ®« thÞ, khu d©n c−

Du lÞch

57. S¬ ®å c¸c ®iÓm du lÞch

Giao th«ng

58. S¬ ®å c¸c ®iÓm giao th«ng

Qui ho¹ch ph¸t triÓn Tµi nguyªn Tµi nguyªn ®Êt

59. B¶n ®å sö dông ®Êt Qu¶ng Ninh n¨m 1997 60. B¶n ®å sö dông ®Êt H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh n¨m 2000

Tµi nguyªn rõng

61. B¶n ®å ph©n bè rõng Qu¶ng Ninh n¨m 2000

Tµi nguyªn sinh th¸i

62. HÖ sinh th¸i san h« 63. HÖ sinh th¸i cá biÓn 64. HÖ sinh th¸i rõng ngËp mÆn 65. HÖ sinh th¸i ®éng vËt ®¸y

Tµi nguyªn kho¸ng s¶n 66. §iÓm kho¸ng s¶n

Nguån lîi thuû s¶n

67. B¶n ®å c¸c b·i ®Æc s¶n 68. B¶n ®å ph©n bè b·i t«m 69. B¶n ®å ph©n bè c¸ c¬m 70. B¶n ®å ph©n bè hÇu 71. B¶n ®å ph©n bè ngao 72. B¶n ®å ph©n bè ngäc trai 73. B¶n ®å ph©n bè nhuyÔn thÓ 74. B¶n ®å ph©n bè don 75. B¶n ®å ph©n bè t«m he 76. B¶n ®å s¶n l−îng t«m mïa m−a 77. B¶n ®å ph©n bè sß 78. B¶n ®å mËt ®é t«m he 79. B¶n ®å ph©n bè t«m Penaeidae 80. B¶n ®å ph©n bè tu hµi 81. B¶n ®å ph©n bè vÑm xanh

S¬ ®å ®iÓm kh¶o s¸t

82. S¬ ®å ®iÓm kh¶o s¸t líp phñ, sö dông ®Êt cña Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i

H¶i Phßng

83. S¬ ®å ®iÓm kh¶o s¸t cña c¸c ®èi t¸c BØ

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

Ch−¬ng 3.

X©y dùng vµ khai th¸c c¬ së d÷ liÖu GIS phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng vïng ven biÓn H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh

1. X©y dùng c¬ së d÷ liÖu GIS

1.1. Xö lý ¶nh vÖ tinh x©y dùng b¶n ®å chuyªn ®Ò

1.1.1. X©y dùng b¶n ®å hiÖn tr¹ng líp phñ / sö dông ®Êt

KÕt hîp ¶nh vÖ tinh SPOT thu ngµy 14 th¸ng 09 n¨m 2000 khu vùc ven bê H¶i Phßng - H¹ Long, ¶nh vÖ tinh SPOT thu ngµy 05 th¸ng 11 n¨m 2000 khu vùc ven bê H¶i Phßng - H¹ Long, ¶nh vÖ tinh Landsat ETM thu ngµy 16 th¸ng 11 n¨m 2001 khu vùc tõ U«ng BÝ ®Õn Hµ Cèi, ngµy 09 th¸ng 11 n¨m 2001 khu vùc Mãng C¸i - Trµ Cæ, ngµy 31 th¸ng 12 n¨m 2000 khu vùc c¸c ®¶o Long Ch©u - Ph−îng Hoµng ®Ó x©y dùng b¶n ®å hiÖn tr¹ng líp phñ vµ sö dông ®Êt n¨m 2000 cña khu vùc nghiªn cøu. B¶n ®å sö dông ®Êt n¨m 1995 khu vùc H¶i Phßng - H¹ Long ®−îc thµnh lËp tõ kÕt qu¶ xö lý ¶nh vÖ tinh thu ngµy 28 th¸ng 12 n¨m 1994 vµ ngµy 07 th¸ng 12 n¨m 1995. Ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch, xö lý, ph©n lo¹i ¶nh sè kÕt hîp víi gi¶i ®o¸n b»ng m¾t ®−îc sö dông ®Ó thµnh lËp b¶n ®å hiÖn tr¹ng líp phñ vµ sö dông ®Êt.

• KÕt qu¶ xö lý sè tµi liÖu vÖ tinh

Sau khi hiÖu chØnh h×nh häc ¶nh, c¸c kªnh phæ ®−îc t¨ng c−êng vµ c¾t theo khu vùc nghiªn cøu. ViÖc chän vïng mÉu ®−îc dùa trªn tµi liÖu kh¶o s¸t thùc ®Þa ®Ó x©y dùng vµ kiÓm tra khãa gi¶i ®o¸n còng nh− c¸c tµi liÖu, b¶n ®å liªn quan. Ph©n lo¹i cã gi¸m s¸t víi ph−¬ng ph¸p ®ång nhÊt tèi ®a ®−îc thùc hiÖn ®Ó ph©n lo¹i c¸c ®èi t−îng líp phñ vµ sö dông ®Êt.

KÕt qu¶ ph©n lo¹i c¸c ®èi t−îng ®Êt phñ vµ sö dông ®Êt ®−îc ®¸nh gi¸ møc ®é chÝnh x¸c b»ng c¸c vïng mÉu ®−îc lÊy theo tµi liÖu kh¶o s¸t thùc ®Þa. §ång thêi sö dông kÕt qu¶ gi¶i ®o¸n b»ng m¾t th−êng ®Ó kiÓm tra møc ®é chÝnh x¸c cña xö lý ¶nh sè. C¸c kÕt qu¶ ph©n lo¹i ¶nh sè nµy ®−îc chuyÓn sang ®Þnh d¹ng « l−íi (Grid) ®Ó cã thÓ hiÓn thÞ còng nh− ph©n tÝch ®−îc trong c¬ së d÷ liÖu GIS.

Do c¸c ¶nh nµy cã nhiÒu khu vùc bÞ m©y phñ dµy, cã n¬i m©y phñ líp máng g©y ra nh÷ng vïng bãng m©y hoÆc lµm sai lÖch phæ ph¶n x¹ cña c¸c ®èi t−îng líp phñ ®· lµm gi¶m ®é chÝnh x¸c khi ph©n lo¹i ¶nh vÖ tinh. ë ¶nh SPOT n¨m 1994, khu vùc Trµng C¸t bÞ m©y phñ máng khi ph©n lo¹i ®· bÞ lÉn vµo thµnh khu ®« thÞ. Khu vùc nói cao, v¸ch ®øng, nói ®¸ v«i t¹o ra c¸c vïng s¸ng phÝa ¸nh s¸ng chiÕu tíi vµ vïng bãng phÝa sau còng g©y nh÷ng sai lÖch phæ ph¶n x¹ lµm gi¶m ®é chÝnh x¸c khi ph©n lo¹i, ®Æc biÖt ®èi víi khu vùc nói ®¸ v«i C¸t Bµ - H¹ Long. Khu d©n c− víi v−ên c©y bÞ lÉn nhiÒu víi rõng th−a, khu ®« thi bÞ lÉn víi khu khai th¸c than vµ b·i triÒu cao c¸t do cã ®Æc ®iÓm phæ gÇn t−¬ng tù nhau. ¶nh ®−îc thu vµo mïa kh« khi c¸c c¸nh ®ång lóa ®· thu ho¹ch hÕt nªn ®ång muèi bÞ lÉn nhiÒu víi ®Êt trång lóa c¹n n−íc. Tuy nhiªn ®¸nh gi¸ ®é chÝnh x¸c b»ng c¸c vïng mÉu còng kh«ng thÓ ph¶n ¶nh hÕt nh÷ng sai lÖch khi ph©n lo¹i cã gi¸m s¸t do diÖn tÝch c¸c vïng mÉu th−êng nhá h¬n rÊt nhiÒu lÇn diÖn tÝch ph©n bè cña c¸c ®èi t−îng ®Êt phñ. §é chÝnh x¸c trung b×nh cña ¶nh nµy chØ cã 88,5%

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh do ®é chÝnh x¸c cña mét sè ®èi t−îng thÊp, nhÊt lµ khu ®« thÞ víi ®é chÝnh x¸c d−íi 50%.

Ph©n lo¹i ¶nh SPOT khu vùc Tiªn L·ng - §å S¬n thu ngµy 07 th¸ng 12 n¨m 1995 cã ®é chÝnh x¸c kh¸ cao. Mét sè ®èi t−îng nh− khu d©n c− ®«ng bÞ lÉn víi b·i triÒu c¸t, ®ång lóa c¹n n−íc lÉn víi b·i triÒu c¸t. Khu d©n c− víi v−ên c©y lÉn víi rõng th−a lµm cho ®é chÝnh x¸c cña c¸c ®èi t−îng nh− khu d©n c−, rõng th«ng, rõng th−a bÞ gi¶m ®i. Nh÷ng sai kh¸c vÒ vÞ trÝ c¸c ®èi t−îng nµy cã thÓ gióp cho gi¶i ®o¸n b»ng m¾t lo¹i bá c¸c sai lÖch do ph©n lo¹i cã gi¸m s¸t ¶nh sè. Rõng ngËp mÆn bÞ lÉn nhiÒu vµo khu d©n c− víi v−ên c©y vµ khu rõng c©y bÞ bãng khuÊt ë §å S¬n.

§é chÝnh x¸c cña ph©n lo¹i ¶nh vÖ tinh Landsat th−êng cao h¬n ¶nh vÖ tinh SPOT do cã ®é ph©n gi¶i phæ cao h¬n víi 6 kªnh phæ tõ vïng ¸nh s¸ng nh×n thÊy ®Õn vïng cËn hång ngo¹i. KÕt qu¶ ph©n lo¹i ¶nh vÖ tinh Landsat khu vùc Long Ch©u - Ph−îng Hoµng cã ®é chÝnh x¸c thÊp h¬n c¸c ¶nh kh¸c do ¶nh nµy chØ cã 3 kªnh phæ l¹i thu ®−îc trong ®iÒu kiÖn thêi tiÕt trêi m©y mï phñ gÇn kÝn c¶nh chôp, chØ cßn l¹i khu vùc nµy kh«ng bÞ phñ m©y dµy.

• KÕt qu¶ gi¶i ®o¸n b»ng m¾t tµi liÖu vÖ tinh

Song song víi ph−¬ng ph¸p xö lý ¶nh sè, ph−¬ng ph¸p xö lý b»ng m¾t còng ®−îc thùc hiÖn ®Ó so s¸nh møc ®é chÝnh x¸c víi xö lý sè vµ sö dông kÕt qu¶ ®Ó ®¸nh gi¸ møc ®é chÝnh x¸c cña xö lý sè. Dùa trªn tæ hîp mµu cña c¸c ¶nh vÖ tinh gèc vµ kÕt qu¶ ph©n lo¹i ¶nh sè ®Ó x¸c ®Þnh ranh giíi c¸c ®èi t−îng. C¸c kªnh phæ ®−îc t¨ng c−êng vµ tæ hîp ®Ó t¹o ra ¶nh tæ hîp mµu. Tæ hîp mµu c¸c kªnh phæ vµ kÕt qu¶ ph©n lo¹i ®−îc chuyÓn sang ®Þnh d¹ng phÇn mÒm ERDAS ®Ó ®äc ®−îc trªn ArcView. Ph−¬ng ph¸p sè hãa trùc tiÕp trªn mµn h×nh biªn c¸c ®èi t−îng ®Êt phñ vµ sö dông ®Êt b»ng phÇn mÒm ArcView ®¶m b¶o møc ®é chÝnh x¸c cña ranh giíi c¸c ®èi t−îng. Sö dông kÕt hîp c¸c ¶nh toµn s¾c SPOT/PAN vµ ETM/PAN trong gi¶i ®o¸n b»ng m¾t ®Ó t¨ng cao møc ®é chÝnh x¸c cña ranh giíi c¸c ®èi t−îng còng nh− c¸c ®èi t−îng ®−îc ph©n biÖt râ h¬n khi kÕt hîp víi ¶nh ®a phæ.

KÕt qu¶ xö lý b»ng m¾t c¸c ®èi t−îng líp phñ vµ sö dông ®Êt ®−îc thÓ hiÖn trªn h×nh 3.1, 3.2. DiÖn tÝch c¸c ®èi t−îng líp phñ vµ sö dông ®Êt ®−îc cho thÊy trªn b¶ng 3.1. §Êt lóa 2 vô vµ rõng trång lÉn rõng tù nhiªn cã diÖn tÝch nhiÒu nhÊt. §Êt lóa 2 vô chñ yÕu thuéc H¶i Phßng, rõng trång lÉn rõng tù nhiªn chñ yÕu thuéc Qu¶ng Ninh.

Tµi liÖu ¶nh vÖ tinh ®−îc ph©n lo¹i sè vµ kÕt hîp víi kh¶ n¨ng gi¶i ®o¸n b»ng m¾t ®Ó t¨ng ®é chÝnh x¸c trong viÖc x©y dùng b¶n ®å hiÖn tr¹ng líp phñ vµ sö dông ®Êt khu vùc H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh. §é chÝnh x¸c cña ph©n lo¹i ¶nh vÖ tinh phô thuéc vµo ®Æc ®iÓm phæ vµ ®é ph©n gi¶i kh«ng gian cña tõng lo¹i ¶nh ®−a vµo xö lý. ¶nh vÖ tinh Landsat cho ®é chÝnh x¸c khi ph©n lo¹i kh¸ cao song ®é ph©n gi¶i kh«ng gian thÊp h¬n so víi ¶nh vÖ tinh SPOT nªn viÖc ph©n t¸ch ®èi t−îng trong gi¶i ®o¸n b»ng m¾t cã ®é chÝnh x¸c thÊp. B¶n ®å ph©n bè c¸c ®èi t−îng líp phñ vµ hiÖn tr¹ng sö dông ®Êt 1:50000 n¨m 2001 khu vùc hai tØnh H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh ®· ®−îc x©y dùng tõ tæ hîp c¸c ¶nh vÖ tinh Landsat vµ SPOT.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

H×nh 3.1. B¶n ®å hiÖn tr¹ng líp phñ vµ sö dông ®Êt n¨m 1995 khu vùc H¶i Phßng - H¹ Long

H×nh 3.2. B¶n ®å hiÖn tr¹ng líp phñ vµ sö dông ®Êt n¨m 2000 khu vùc H¶i Phßng - H¹ Long

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh B¶ng 3.1. DiÖn tÝch c¸c ®èi t−îng ®Êt phñ vµ sö dông ®Êt khu vùc ven biÓn H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh n¨m 2000 vµ H¶i Phßng - H¹ Long n¨m 1995 (gi¶i ®o¸n b»ng m¾t)

STT Lo¹i sö dông ®Êt

DiÖn tÝch n¨m 2000 (ha)

DiÖn tÝch n¨m 1995 (ha)

167164,46 7238,19 3593,33 406326 512,17 2308,00 9432,16 667,90 16155,40 4307,97 51415,61 5668,91 4764,80

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29

S«ng, biÓn, hå Rõng ngËp mÆn trong ®Çm nu«i Rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i dµy Rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i th−a B·i triÒu cao cã cá B·i triÒu cao kh«ng cã rõng ngËp mÆn §Çm nu«i thñy s¶n §ång muèi §Êt d©n c− n«ng th«n §Êt ®« thÞ §Êt lóa 2 vô §Êt 2 vô lóa, 1 vô mµu §Êt 1 vô lóa , 1 vô mµu §Êt 1 vô mµu §Êt 1 vô lóa §Êt n−¬ng rÉy Rõng trªn nói ®¸ v«i Rõng trång th−a Rõng trång dµy C©y bôi Rõng tù nhiªn th−a Rõng tù nhiªn trung b×nh Rõng tù nhiªn dµy Rõng trång lÉn rõng tù nhiªn Tr¶ng cá, ®åi träc Khu san lÊp, x©y dùng §Êt mµu, c©y c«ng nghiÖp B·i tËp kÕt than Khu khai th¸c than Tæng céng

767313,97 5754,06 6135,50 15126,03 1543,72 10230,96 13478,60 243,22 26185,56 4700,47 103688,85 5869,22 17009,50 17675,79 313,56 11275,75 1222,90 39700,88 42853,89 57178,60 11719,75 81762,90 52648,64 101605,53 15164,04 31,44 16926,20 520,83 3954,53 1461834,89

1921,44 24229,80 7662,92 13662,15 5130,39 819,79 4438,05 3807,57 22961,72 2912,64 215,12 5725,67 15,30 1296,99 371876,74

1.1.2. X©y dùng b¶n ®å hiÖn tr¹ng ®Çm nu«i thñy s¶n

B¶n ®å hiÖn tr¹ng ®Çm nu«i khu vùc ven bê H¶i Phßng n¨m 1994 ®−îc thµnh lËp tõ ¶nh vÖ tinh SPOT ®a phæ thu ®−îc ngµy 24 th¸ng 12 n¨m 1994. Vµo n¨m 1994, hÇu hÕt c¸c khu vùc cña §×nh Vò, C¸t H¶i, Phï Long ®· ®−îc khoanh ®¾p lµm ®Çm nu«i. Tuy nhiªn diÖn tÝch rõng ngËp mÆn tån t¹i trong ®Çm nu«i vÉn cßn kh¸ lín. Tæng diÖn tÝch ®Çm nu«i n¨m 1994 lµ 2297,27ha, rõng ngËp mÆn lµ 1660,38ha. DiÖn tÝch ®Çm nu«i theo ®¬n vÞ hµnh chÝnh cÊp x· khu vùc §×nh Vò - C¸t H¶i - Phï Long ®−îc thÓ hiÖn trªn b¶ng 3.2. Ph©n bè ®Çm nu«i n¨m 1994 chñ yÕu ë c¸c x· §×nh Vò (611,13ha), Trµng C¸t (280,45ha), Phï Long (410,33ha), §ång Bµi (257,15ha). Rõng ngËp mÆn chñ yÕu thuéc c¸c x· Phï Long, §×nh Vò, Trµng C¸t.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

H×nh 3.3. B¶n ®å ph©n bè ®Çm nu«i thñy s¶n n¨m 1994

H×nh 3.4. B¶n ®å ph©n bè ®Çm nu«i thñy s¶n n¨m 2000

H×nh 3.5. B¶n ®å ph©n bè ®Çm nu«i thñy s¶n vµ thùc vËt ngËp mÆn n¨m 2001

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

B¶n ®å hiÖn tr¹ng ®Çm nu«i vµ rõng ngËp mÆn n¨m 2000 ®−îc thµnh lËp tõ ¶nh vÖ tinh SPOT thu ®−îc ngµy 5 th¸ng 11 n¨m 2000. DiÖn tÝch rõng ngËp mÆn trong ®Çm nu«i vÉn cßn kh¸ nhiÒu, mét sè diÖn tÝch rõng ngËp mÆn thuéc khu vùc Phï Long ®· bÞ chÆt ®i nh−êng chç cho ®Çm nu«i. DiÖn tÝch ®Çm nu«i còng ®−îc ph¸t triÓn ra c¸c khu vùc rõng ngËp mÆn tr−íc kia n»m ngoµi ®Çm. Tæng diÖn tÝch ®Çm nu«i n¨m 2000 lµ 3551,04 ha, rõng ngËp mÆn lµ 1677,99 ha. §Çm nu«i n¨m 2000 chñ yÕu thuéc c¸c x· §×nh Vò (746,61ha), Trµng C¸t (603,9ha), Phï Long (739,08ha), §ång Bµi (429,16ha). Rõng ngËp mÆn chñ yÕu thuéc c¸c x· Trµng C¸t, Phï Long, §×nh Vò. DiÖn tÝch rõng ngËp mÆn vµ ®Çm nu«i n¨m 2000 khu vùc nµy ®−îc thÓ hiÖn trªn b¶ng 3.2.

B¶n ®å ph©n bè ®Çm nu«i n¨m 2001 tû lÖ 1:10,000 khu vùc §×nh Vò - C¸t H¶i - Phï Long ®−îc thµnh lËp tõ ¶nh vÖ tinh IKONOS ®a phæ. Tæng diÖn tÝch ®Çm nu«i n¨m 2001 lµ 4291,17ha, t¨ng so víi n¨m 2000 lµ 740,13ha. Tæng diÖn tÝch rõng ngËp mÆn lµ 1649,74ha, gi¶m 28,25ha so víi n¨m 2000. Trong ®ã, diÖn tÝch rõng ngËp mÆn trong ®Çm nu«i lµ 976,29ha, rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i lµ 673,45ha.

B¶ng 3.2. DiÖn tÝch ®Çm nu«i vµ rõng ngËp mÆn theo c¸c x· khu vùc §×nh Vò - C¸t H¶i - Phï Long n¨m 1994 vµ 2000

DiÖn tÝch n¨m 1994 (ha) RNM §Çm nu«i

DiÖn tÝch n¨m 2000 (ha) RNM §Çm nu«i

426,67 6,22 231,09 23,98

390,19 0,38 449,18 7,14

704,50 78,77

§×nh Vò §«ng H¶i Trµng C¸t Nam H¶i VÜnh NiÖm Phï Long NghÜa Lé Gia LuËn §ång Bµi TT. C¸t H¶i

854,17 36,78 14,92 4,43 14,41

23,60 4,91

611,13 99,45 280,54 107,54 51,82 410,33 200,45 51,38 357,15 126,31 1,10 0,02 0,05

9,51

10,26 32,97 3,36 1,12

9,57 0,24

STT Khu vùc x· 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 §a Phóc 12 H−ng §¹o 13 §ång Hoµ 14 Hoµng Ch©u 15 Anh Dòng 16 Hßa NghÜa 17 V¨n Phong C¸t Bi 18 Tæng céng

746,61 111,38 603,90 135,90 63,65 739,08 274,78 55,05 429,16 180,34 4,83 4,80 0,17 11,82 62,89 106,36 20,32 3551,04

2297,27

1660,38

1677,99

1.1.3. X©y dùng b¶n ®å ph©n bè trÇm tÝch l¬ löng

§Ò tµi b−íc ®Çu sö dông ¶nh vÖ tinh Landsat ®a phæ ®Ó tÝnh to¸n hµm l−îng vµ lËp b¶n ®å ph©n bè vµ nghiªn cøu trÇm tÝch l¬ löng vïng cöa s«ng h×nh phÔu B¹ch §»ng. C¸c sè liÖu ®o ®¹c thùc tÕ vµo thêi ®iÓm mùc triÒu t−¬ng ®−¬ng víi thêi ®iÓm thu ¶nh vÖ tinh ®−îc sö dông cho phÐp x¸c ®Þnh quan hÖ gi÷a ph¶n x¹ phæ nhËn ®−îc tõ bé c¶m vÖ tinh vµ hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng. Ph©n bè trÇm tÝch l¬ löng tõ ¶nh vÖ tinh nµy ®−îc tÝnh to¸n b»ng c«ng thøc thùc nghiÖm ®· ®−îc nhiÒu nghiªn cøu sö

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh dông. Ph©n bè hµm l−îng trÇm tÝch ë vïng cöa s«ng B¹ch §»ng t¹i thêi ®iÓm thu ¶nh ®−îc ®¸nh gi¸.

C¸c tµi liÖu sö dông bao gåm tµi liÖu kh¶o s¸t ®é ®ôc läc ra tõ sè liÖu ®ît kh¶o s¸t tõ ngµy 14 ®Õn 17 th¸ng 8 n¨m 2000. C¸c sè liÖu cã thêi ®iÓm thu mÉu ®é ®ôc tõ 9 ®Õn 11 giê c¸c ngµy t−¬ng ®−¬ng víi thêi ®iÓm thu ¶nh vÖ tinh. Mùc n−íc ë ®©y gÇn b»ng mùc n−íc lóc thu ¶nh vµ cïng vµo lóc triÒu lªn. Tæng sè 13 mÉu ph©n tÝch trÇm tÝch l¬ löng phï hîp víi yªu cÇu ®Æt ra. Tµi liÖu b¶n ®å gåm b¶n ®å UTM tû lÖ 1:50,000 ®−îc thµnh lËp tõ ¶nh m¸y bay n¨m 1965, hiÖu chØnh vµ t¸i b¶n n¨m 1998 ®−îc sö dông ®Ó hiÖu chØnh h×nh häc ¶nh vÖ tinh. ¶nh vÖ tinh Landsat ®a phæ thu ®−îc ngµy 31 th¸ng 8 n¨m 2002 ®−îc sö dông ®Ó ph©n tÝch trÇm tÝch l¬ löng.

C¸c ph−¬ng ph¸p tiÒn xö lý ®−îc thùc hiÖn ®Ó hiÖu chØnh h×nh häc, t¨ng c−êng ¶nh ... C¸c ph−¬ng ph¸p xö lý thèng kª bao gåm hÖ sè t−¬ng quan, ph©n tÝch nhãm, ph©n tÝch thµnh phÇn c¬ b¶n (PCA), vµ ph©n tÝch håi qui tuyÕn tÝnh d÷ liÖu mÉu (gåm c¶ m« h×nh biÕn ®æi b¸n logarith) ®−îc sö dông.

Ph−¬ng ph¸p xö lý ¶nh sè bao gåm c¸c thao t¸c vµ gi¶i ®o¸n ¶nh sè víi trî gióp cña m¸y tÝnh. Nã lµ mét vÊn ®Ò rÊt lín vµ th−êng bao hµm c¸c thñ tôc cã thÓ to¸n häc ho¸ c¸c vÊn ®Ò phøc t¹p. Qu¸ tr×nh xö lý ¶nh sè th−êng bao gåm c¸c qu¸ tr×nh n¾n chØnh ¶nh, t¨ng c−êng ¶nh, ph©n lo¹i vµ ghÐp d÷ liÖu.

Ph©n tÝch t−¬ng quan ®−îc thùc hiÖn gi÷a c¸c gi¸ trÞ bøc x¹ cña kªnh phæ cña ¶nh vÖ tinh t¹i ®iÓm thu mÉu vµ sè liÖu ®o ®¹c trÇm tÝch l¬ löng. Sö dông hµm håi qui tuyÕn tÝnh ®Ó ph©n tÝch t−¬ng quan.

Sau khi tÝnh to¸n b»ng hµm tuyÕn tÝnh, sö dông hµm lòy thõa yb = a+bx ®−îc chuyÓn thµnh log10 y = A + B*X. Gi¶ sö log10 y = Y, hµm míi cã d¹ng Y = A + B*X. Hµm håi qui c¶i biÕn cã d¹ng nh− sau:

Y = 4,022*RAB2 + 4,434*RAB3 - 11,242*RAB4 + 0,113

(1)

Trong ®ã: Y = log10 TSS

RAB2, RAB3, RAB4 lµ bøc x¹ phæ cña c¸c kªnh 2, 3, 4 cña ¶nh vÖ tinh Landsat TM

Hµm nµy ®−îc sö dông lµm hµm chuÈn ®Ó tÝnh to¸n hµm l−îng trÇm tÝch l¬

löng.

Cã 2 ph−¬ng ph¸p ph©n lo¹i lµ ph©n lo¹i cã gi¸m s¸t (supervised classification) vµ ph©n lo¹i kh«ng gi¸m s¸t (unsupervised classification). Trong nghiªn cøu nµy ph−¬ng ph¸p ph©n lo¹i cã gi¸m s¸t ®−îc sö dông ®Ó ph©n lo¹i kÕt qu¶ tÝnh to¸n hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng thµnh 5 møc: rÊt cao, cao, trung b×nh, thÊp, rÊt thÊp theo gi¸ trÞ hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng. Ph−¬ng ph¸p läc ng−ìng ®−îc thùc hiÖn trªn kªnh cËn hång ngo¹i (kªnh 4) ®Ó ph©n t¸ch ranh giíi n−íc-®Êt. Dïng ph−¬ng ph¸p che (mash) víi kªnh kÕt qu¶ läc ng−ìng ®Ó t¸ch phÇn n−íc ra khái phÇn ®Êt cña c¸c kªnh phæ 1, 2 vµ 3.

¶nh vÖ tinh Landsat ®−îc kiÓm tra vµ tÝnh to¸n ra ®é chãi vµ ®é ph¶n x¹, hiÖu chØnh h×nh häc råi c¾t theo khu vùc nghiªn cøu tõ 20o37’-20o52’ vÜ b¾c vµ 106o45’- 107o00’ kinh ®«ng. Sö dông kªnh 4 (kªnh cËn hång ngo¹i) cña ¶nh Landsat víi ®é ph¶n x¹ tõ n−íc thÊp nhÊt ®Ó ph©n t¸ch ranh giíi n−íc vµ ®Êt. Ph−¬ng ph¸p läc ng−ìng ®−îc sö dông ®Ó t¸ch n−íc vµ ®Êt. Sö dông thuËt to¸n che phÇn ®Êt dïng ¶nh läc

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh ng−ìng kÓ trªn. KÕt qu¶ phÇn ®Êt vµ thùc vËt ngËp mÆn ®−îc che ®i vµ phÇn n−íc cßn l¹i ®−îc ®−a vµo tÝnh to¸n hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng. Mét sè khu vùc ven r×a c¸c b·i båi hoÆc rõng ngËp mÆn, ®Çm cã rong cá ngËp n−íc, do cã ®é ph¶n x¹ thÊp ë kªnh 4 nªn ®−îc cho vµo vïng n−íc. Nh÷ng khu vùc nµy cã mµu gÇn gièng víi mµu thùc vËt khu ®−îc tæ hîp mµu víi c¸c kªnh phæ.

Hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng ®−îc tÝnh to¸n tõ ¶nh vÖ tinh Landsat theo c«ng thøc 1. Ph©n bè hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng ®−îc ph©n thµnh 5 møc lµ rÊt cao (lín h¬n 400 mg/l), cao (300-400 mg/l), trung b×nh (200-300 mg/l), thÊp (100-200 mg/l) vµ rÊt thÊp (0-100 mg/l).

Gi¸ trÞ trÇm tÝch l¬ löng thu ®−îc tõ ¶nh vÖ tinh (TSSsat) t¹i vÞ trÝ thu mÉu ®−îc tÝnh to¸n trung b×nh víi cöa sæ 3x3 pixel. Sö dông ph−¬ng ph¸p ®å thÞ ®Ó t×m ra quan hÖ gi÷a TSSsat vµ hµm l−îng trÇm tÝch ®o ®¹c mÆt biÓn (TSS). Gi¸ trÞ hµm l−îng TSS thu ®−îc tõ ¶nh vÖ tinh t¹i vÞ trÝ thu mÉu ®−îc thÓ hiÖn ë b¶ng 3.3.. Tõ b¶ng 3.3 chóng ta thÊy gi¸ trÞ TSS thu ®−îc tõ xö lý ¶nh vÖ tinh cã gi¸ trÞ gÇn b»ng gi¸ trÞ ®o ®¹c thùc tÕ. Mét sè ®iÓm cã gi¸ trÞ thÊp h¬n gi¸ trÞ ®o ®¹c thùc tÕ do ¶nh h−ëng cña sù kh¸c nhau cña mùc triÒu cña c¸c ngµy thu mÉu.

B¶ng 3.3. Gi¸ trÞ hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng kh¶o s¸t vµ tõ ¶nh vÖ tinh

TT Tr¹m To¹ ®é

I II III V VII

E: 20o47’20’’ N: 106o51’18’’ E: 20o47’50’’ N: 106o54’05’’ E: 20o45’59’’ N: 106o52’47’’ E: 20o45’59’’ N: 106o52’20’’ E: 20o46’26’’ N: 106o54’34’’

5 E: 20o45’48’’ N: 106o54’57’’

31 E: 20o46’06’’

N: 106o55’33’’

32 E: 20o45’41’’

N: 106o55’58’’

33 E: 20o45’13’’

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13

N: 106o52’24’’

Ngµy, th¸ng, n¨m 14/8/2000 15/8/2000 16/8/2000 14/8/2000 15/8/2000 16/8/2000 17/8/2000 17/8/2000 17/8/2000 14/8/2000 14/8/2000 14/8/2000 14/8/2000

Giê thu Mùc n−íc (m) 1,1 1,2 1,1 1,1 1,2 1,1 1,0 1,0 1

9h00’ 9h00’ 9h00’ 9h00’ 9h00’ 9h00’ 9h00’ 9h00’ 9h00 10h54’ 9h20’ 9h33’ 9h47’

§é ®ôc ®o ®¹c (mg/l) 1088,370 1123,040 1084,200 284,225 248,116 526,857 676,570 492,19 555,950 116,774 209,543 252,286 242,904

§é ®ôc tÝnh tõ ¶nh VT 312.26 234.32 304.17 327.93 225.66 231.11 216.00 213.41 323.12

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

H×nh 3.6. Ph©n bè hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng vïng cöa s«ng B¹ch §»ng tÝnh to¸n tõ ¶nh Landsat ETM thu ngµy 31 th¸ng 8 n¨m 2002

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

TSS (mg/l)

1,200.000

1,000.000

800.000

600.000

400.000

200.000

0.000

Tr¹m

TSS ®o ®¹c thùc tÕ

TSS tõ ¶nh vÖ tinh

H×nh 3.7. Quan hÖ gi÷a hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng ®o ®¹c thùc tÕ vµ kÕt qu¶ tÝnh to¸n tõ ¶nh vÖ tinh

Do sè ®iÓm kh¶o s¸t cßn Ýt nªn kh«ng thÓ sö dông ph−¬ng ph¸p håi qui ®Ó x¸c ®Þnh quan hÖ gi÷a kÕt qu¶ tÝnh to¸n tõ ¶nh vÖ tinh vµ sè liÖu ®o ®¹c thùc tÕ. H¬n n÷a thêi ®iÓm thu ¶nh vµ thêi ®iÓm thu mÉu trÇm tÝch l¬ löng còng cã sù kh¸c nhau, nªn sè liÖu ®o ®¹c chØ cã thÓ sö dông ®Ó so s¸nh. KÕt qu¶ so s¸nh cho thÊy cßn cã sù chªnh lÖch gi÷a kÕt qu¶ tÝnh to¸n vµ sè liÖu ®o ®¹c. §iÒu nµy vÉn cã thÓ chÊp nhËn ®−îc v× sù dao ®éng mùc triÒu còng nh− t¶i l−îng trÇm tÝch l¬ löng còng thay ®æi theo thêi gian. NÕu thêi ®iÓm thu ¶nh vµ thu mÉu trïng nhau sÏ cho kÕt qu¶ chÝnh x¸c vµ ®¸ng tin cËy h¬n. Tuy nhiªn, ®Ó thùc hiÖn viÖc nµy rÊt khã kh¨n vµ ®ßi hái mét l−îng kinh phÝ lín.

Tuy kÕt qu¶ tÝnh to¸n ch−a thÓ x¸c ®Þnh ®−îc ®é chÝnh x¸c nh−ng còng cã thÓ cho thÊy ®−îc ph©n bè c¸c møc hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng kh¸c nhau. Ph©n møc hµm l−îng kÕt qu¶ thu ®−îc ®Ó cã thÓ thÊy ®−îc ph©n bè kh«ng gian cña c¸c møc hµm l−îng trong khu vùc. Tõ kÕt qu¶ tÝnh to¸n hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng tõ ¶nh vÖ tinh thu ngµy 31 th¸ng 8 n¨m 2002 cho thÊy hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng rÊt cao ë khu vùc nam §å S¬n, hµm l−îng cao ë khu vùc cöa L¹ch Tray, cöa Nam TriÖu, vµ nam §å S¬n. Hµm l−îng trung b×nh ë nam C¸t H¶i, cöa s«ng Chanh, ®«ng §å S¬n. Hµm l−îng thÊp ph©n bè ë nam C¸t Bµ. Hµm l−îng rÊt thÊp ë mét sè vùc n−íc nhá nh− ao hå, ®Çm nu«i thñy s¶n.

Nh− vËy trÇm tÝch l¬ löng ë khu vùc cã thÓ cã nguån gèc chñ yÕu tõ c¸c s«ng cña hÖ thèng s«ng B¹ch §»ng. Tuy nhiªn mét phÇn cã thÓ ®−îc ®ãng gãp tõ c¸c ho¹t ®éng xãi lë bê biÓn, khuÊy ®ôc do sãng, dßng di ®¸y ë nh÷ng khu vùc cã ®é s©u nhá. TrÇm tÝch cung cÊp tõ hÖ thèng s«ng Th¸i B×nh, V¨n óc còng ®ãng gãp mét phÇn ®¸ng kÓ vµo lµm t¨ng ®é ®ôc cña khu vùc. C¸c dßng trÇm tÝch nµy cã thÓ v−ît qua mòi §å S¬n vµ tiÕn tíi gÇn khu vùc C¸t Bµ khi c¸c yÕu tè ®éng lùc cho phÐp.

Tuy nhiªn ph©n bè hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng phô thuéc vµo c¸c yÕu tè ®éng lùc s«ng biÓn nh− mùc triÒu, h−íng dßng ch¶y (triÒu lªn hay triÒu xuèng), mïa, v.v. §Ó

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh ®¸nh gi¸ ®−îc sù ph©n bè vµ biÕn ®éng hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng cÇn ph¶i cã chuçi tµi liÖu viÔn th¸m thu ®−îc ë c¸c møc triÒu, c¸c th¸ng kh¸c nhau trong n¨m. Trong b¸o c¸o nµy chØ ®Ò cËp ®Õn ph©n bè hµm l−îng trÇm tÝch ë mét thêi ®iÓm thu ¶nh nhÊt ®Þnh, kh«ng ®¹i diÖn cho khu vùc. §Ó ®¸nh gi¸ ®−îc ®éng lùc trÇm tÝch cña vïng cöa s«ng cÇn cã mét bé tµi liÖu ¶nh vÖ tinh thu ®−îc ë nhiÒu thêi ®iÓm.

Gi¸m s¸t ph©n bè vµ biÕn ®éng trÇm tÝch l¬ löng tõ ¶nh vÖ tinh mang l¹i hiÖu qu¶ cao cho gi¸m s¸t vµ qu¶n lý m«i tr−êng vïng cöa s«ng B¹ch §»ng. C¸c ph−¬ng ph¸p thùc nghiÖm tÝnh to¸n hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng tõ ¶nh vÖ tinh cÇn c¸c sè liÖu kh¶o s¸t mÆt biÓn ®ñ lín ®Ó kiÓm tra vµ tÝnh to¸n c¸c hÖ sè cho c¸c c«ng thøc thùc nghiÖm. Kh¶o s¸t thùc tÕ cÇn ph¶i tiÕn hµnh ®ång thêi víi thu ¶nh vÖ tinh ®Ó cã ®−îc ®é t−¬ng quan cao khi x©y dùng c¸c hÖ sè thùc nghiÖm.

Ph©n bè hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng th−êng cao ë c¸c cöa s«ng Th¸i B×nh, V¨n óc, L¹ch Tray, Nam TriÖu vµ gi¶m dÇn ra tíi khu vùc C¸t Bµ. Tuy nhiªn ph©n bè nµy cßn phô thuéc nhiÒu vµo c¸c yÕu tè ®éng lùc nh− thñy triÒu, dßng ch¶y.

Gi¸m s¸t vµ ®¸nh gi¸ ®éng lùc trÇm tÝch liªn quan ®Õn sa båi luång c¶ng vµ xãi lë bê biÓn vïng cöa s«ng B¹ch §»ng lµ viÖc lµm th−êng xuyªn. Tµi liÖu viÔn th¸m sÏ ®ãng vai trß quan träng cho nhiÖm vô nµy. CÇn tiÕp tôc thu thËp c¸c sè liÖu kh¶o s¸t mÆt biÓn ®Ó ®¸nh gi¸ ®−îc ®é chÝnh x¸c vµ c¸c hÖ sè thùc nghiÖm cña thuËt to¸n tÝnh hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng tõ c¸c kªnh phæ cña ¶nh vÖ tinh.

1.1.4. X©y dùng b¶n ®å m«i tr−êng ®Þa chÊt

Trong nh÷ng n¨m ngÇn ®©y, n−íc ta ®ang trªn ®µ ph¸t triÓn m¹nh mÏ vÒ mäi mÆt, ®Æc biÖt lµ trong lÜnh vùc kinh tÕ - x· héi. Song song víi nh÷ng lîi Ých thu ®−îc th× nh÷ng ho¹t ®éng kinh tÕ còng t¸c ®éng ®Õn m«i tr−êng vµ ®Æc biÖt lµ m«i tr−êng ®Þa chÊt c¶ tiªu cùc lÉn tÝch cùc. M«i tr−êng ®Þa chÊt khu vùc cöa s«ng B¹ch §»ng còng kh«ng tr¸nh khái nh÷ng ¶nh h−ëng ®ã bëi v× ®©y lµ khu vùc cã vÞ trÝ quan träng trong hÖ thèng kinh tÕ - x· héi, lµ khu vùc cã ho¹t ®éng kinh tÕ s«i ®éng trªn nhiÒu lÜnh vùc khai th¸c biÓn, nh¹y c¶m víi m«i tr−êng sinh th¸i vµ ®a d¹ng vÒ lo¹i h×nh ph¸t triÓn khoa häc kü thuËt cña con ng−êi. Trong kho¶ng thêi gian ng¾n 5 n¨m (tõ n¨m 1995 ®Õn n¨m 2000) còng ®· cã nh÷ng biÕn ®éng t−¬ng ®èi râ nÐt vÒ m«i tr−êng ®Þa chÊt, ®−îc m« t¶ tæng qu¸t vÒ quy m« ë b¶ng 3.4, cô thÓ nh− sau:

• HÖ m«i tr−êng ®åi nói

Chñ yÕu ph©n bè ë Thñy Nguyªn, Qu¶ng Yªn , Yªn LËp, C¸t Bµ. §éng lùc

thèng trÞ lµ x©m thùc, bãc mßn vµ röa tr«i. C¸c kiÓu cña hÖ m«i tr−êng nµy bao gåm:

- §åi nói ®¸ lôc nguyªn ph¸t triÓn trªn vïng ®åi nói ®¸ lôc nguyªn ë §å S¬n, Thñy Nguyªn, Qu¶ng Yªn, Yªn LËp. Thµnh phÇn trÇm tÝch ë ®©y bao gåm: c¸t kÕt d¹ng quarzit, c¸t kÕt, bét kÕt, sÐt kÕt, s¹n kÕt, v.v. thuéc c¸c hÖ tÇng D−ìng §éng, §å S¬n, Hßn Gai. Chóng cã diÖn tÝch kh¸ lín (3305,84 ha, chiÕm 3,915% tæng diÖn tÝch khu vùc nghiªn cøu) hÇu nh− kh«ng biÕn ®æi vÒ diÖn tÝch. HiÖn nay hÇu nh− tÊt c¶ c¸c qu¶ ®åi ë ®©y ®Òu ®−îc che phñ bëi th¶m thùc vËt chñ yÕu lµ rõng trång vµ rõng tù nhiªn th−a c©y bôi, chØ cßn mét sè ®Ønh nói cao ë Yªn LËp lµ cßn cã rõng tù nhiªn dµy. Do cã rõng che phñ nªn møc ®é xãi s¹t, bãc mßn, röa tr«i còng gi¶m ®i rÊt nhiÒu.

- §åi nói ®¸ v«i ph©n bè ë C¸t Bµ, Thñy Nguyªn. §Þa h×nh ë ®©y kh¸ cao th−êng 20-300 m t¹o thµnh nh÷ng qu¶ ®åi ë Thñy Nguyªn vµ c¸c ®¶o nhá ë C¸t Bµ. Thµnh phÇn vËt chÊt ë ®©y lµ c¸c lo¹i ®¸ cacbonat thuéc c¸c hÖ tÇng Lç S¬n, Quang

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh Hanh, Phè Hµn, C¸t Bµ víi tæng diÖn tÝch lµ 4253,65 ha. Th¶m thùc vËt ë ®©y kh¸ dµy nh−ng kh«ng ®Òu. Trong 5 n¨m qua møc ®é biÕn ®æi cña kiÓu m«i tr−êng nµy lµ rÊt Ýt vµ hÇu nh− lµ kh«ng ®¸ng kÓ.

• HÖ m«i tr−êng nh©n t¹o

HÖ m«i tr−êng nh©n t¹o chÞu t¸c ®éng chñ yÕu lµ ®éng lùc nh©n sinh, bao gåm

c¸c kiÓu m«i tr−êng sau:

- §« thÞ vµ khu d©n c− n«ng th«n: Cïng víi sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ vÒ kinh tÕ - x· héi, d©n sè vïng nghiªn cøu còng t¨ng nhanh, nhu cÇu vÒ nhµ ë cña nh©n d©n theo ®ã còng t¨ng ®¸ng kÓ vµ ®Æc biÖt lµ viÖc x©y dùng rÊt nhiÒu nhµ m¸y, xÝ nghiÖp, c¸c khu c«ng nghiÖp, v.v. ®· lµm cho diÖn tÝch cña kiÓu m«i tr−êng nµy t¨ng lªn, chØ trong 5 n¨m, diÖn tÝch nµy t¨ng 461,60 ha (n¨m 1995 lµ 7554,48 ha, n¨m 2000 lµ 8016,08 ha). ViÖc ph¸t triÓn ®« thÞ ho¸ còng lµ mét t¸c nh©n quan träng g©y ra sù biÕn ®éng nµy. Trong 5 n¨m qua khu vùc ®« thÞ ®· ®−îc më réng do viÖc chuyÓn ®æi tõ nh÷ng khu d©n c− n«ng th«n lªn (®« thÞ ho¸).

- B·i triÒu cao cã ®ång muèi: KiÓu m«i tr−êng nµy ph©n bè h¹n chÕ trªn c¸c b·i triÒu cao ë C¸t H¶i vµ B»ng La víi diÖn tÝch 690,02 ha chiÕm kho¶ng 0,63% (n¨m 1995), nh−ng ®Õn n¨m 2000 diÖn tÝch nµy bÞ thu hÑp ®¸ng kÓ, chØ cßn ë C¸t H¶i víi diÖn tÝch 253,42 ha (gi¶m 436,60 ha). Nguyªn nh©n dÉn ®Õn viÖc thu hÑp nµy lµ do viÖc lµm muèi kh«ng ®em l¹i hiÖu qu¶ kinh tÕ cao nªn nh©n d©n trong vïng ®· chuyÓn sang lo¹i h×nh kh¸c ®em l¹i hiÖu qu¶ kinh tÕ cao h¬n ®ã lµ lµm ®Çm nu«i thñy s¶n.

- §Çm nu«i thñy s¶n ph©n bè ë c¸c b·i triÒu ngËp n−íc. Nu«i trång thñy s¶n lµ mét lÜnh vùc kinh tÕ mang l¹i hiÖu qu¶ kinh tÕ rÊt cao do vËy trong mÊy n¨m ngÇn ®©y nh©n d©n trong vïng ®· vµ ®ang më réng lo¹i h×nh kinh doanh nµy víi mét tèc ®é chãng mÆt. N¨m 1995 cã tæng diÖn tÝch lµ 10836.86 ha, ®Õn n¨m 2000 tæng diÖn tÝch ®· lªn tíi 12802,89 ha (t¨ng 1966,02 ha), trong ®ã mét phÇn ®−îc che phñ b»ng rõng ngËp mÆn (6933,91 ha n¨m 1995, 4334,84 n¨m 2000). Nh÷ng ®èi t−îng ®−îc chuyÓn thµnh ®Çm nu«i chñ yÕu lµ c¸nh ®ång (212,34 ha), ®ång muèi (436,60 ha), b·i triÒu cã thùc vËt ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i (665,84 ha), lßng s«ng, l¹ch triÒu (332,57 ha).

- Khu san ®Êt, ®¾p ®Êt: Do nhu cÇu lµm nhµ ë vµ x©y dùng c¸c khu c«ng nghiÖp, nhµ m¸y, xÝ nghiÖp nªn trong 5 n¨m kiÓu m«i tr−êng nµy ph¸t triÓn m¹nh. N¨m 1995 kiÓu m«i tr−êng nµy hÇu nh− kh«ng cã, ®Õn n¨m 2000 diÖn tÝch cña kiÓu m«i tr−êng nµy ®· lªn tíi 105,75 ha chiÕm 0,096% tæng diÖn tÝch khu vùc vµ cã xu thÕ ngµy cµng t¨ng chñ yÕu ë nh÷ng khu ®ang ph¸t triÓn ®« thÞ ho¸ (KiÕn An, KiÕn Thôy). Nh÷ng b·i triÒu cao ë §×nh Vò còng ®ang ®−îc san lÊp ®Ó x©y dùng c¸c khu c«ng nghiÖp.

- Hå nh©n t¹o: KiÓu m«i tr−êng nµy ph©n bè h¹n chÕ ë H¶i Phßng ,Qu¶ng Yªn, Thñy Nguyªn víi diÖn tÝch lµ 82,42 ha chiÕm 0,075%, ®Õn n¨m 2000 diÖn tÝch lµ 91,50 chiÕm 0,083%.

• HÖ m«i tr−êng s«ng - biÓn

§éng lùc thèng trÞ ë ®©y chñ yÕu lµ ®éng lùc s«ng. KiÓu m«i tr−êng ®−îc ®Ò cËp ®Õn trong nghiªn cøu lµ ®ång b»ng båi tÝch. KiÓu m«i tr−êng nµy ®· bÞ ngõng båi tô do bÞ quai ®ª. Thµnh phÇn vËt chÊt cña kiÓu m«i tr−êng nµy chñ yÕu lµ c¸c trÇm tÝch bë rêi cña c¸c hÖ tÇng VÜnh Phóc, H¶i H−ng, Th¸i B×nh cã nguån gèc kh¸c nhau nh−ng chñ yÕu ®−îc h×nh thµnh do sù båi tô cña s«ng, biÓn. KiÓu m«i tr−êng nµy hiÖn nay ®ang ®−îc khai th¸c ®Ó trång c©y n«ng nghiÖp víi diÖn tÝch kh¸ lín 25790,75 ha

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh (1995) chiÕm 24,057 % tæng diÖn tÝch vïng. §Õn n¨m 2000 diÖn tÝch chØ cßn 25033,37 ha chiÕm 22,36% (gi¶m 757,38 ha), nguyªn nh©n chñ yÕu lµ do viÖc lµm nhµ cöa cña nh©n d©n trong vïng vµ mét sè vïng tròng ®· bÞ biÕn thµnh ®Çm nu«i (B»ng La, cöa s«ng V¨n óc).

B¶ng 3.4. DiÖn tÝch c¸c ®¬n vÞ m«i tr−êng ®Þa chÊt n¨m 1995 vµ n¨m 2000

STT KiÓu m«i tr−êng ®Þa chÊt

1995

2000

DiÖn tÝch (ha)

C¸c b·i san ®Êt, ®¾p ®Êt

C¸nh ®ång muèi

DiÖn tÝch (ha) 4253,65 3305,84 8016,08 105,75 91,50 253,42

1 §åi nói ®¸ lôc nguyªn 2 §åi nói ®¸ v«i 3 §« thÞ vµ khu d©n c− 4 5 Hå nh©n t¹o 6 7 §Çm nu«i thñy s¶n 8 §ång b»ng ®Êt båi B·i triÒu cã tvnm ngoµi ®Çm nu«i 9 10 B·i triÒu cã tvnm trong ®Çm nu«i 11 B·i triÒu c¸t bét kh«ng cã tvnm 12 Lßng s«ng, l¹ch triÒu

4253,65 3,88 3305,84 3,01 7554,48 6,43 82,42 0.05 690,02 0.63 10936,86 9,88 25790,75 24,06 417681 6,32 6933,91 3,807 1157,54 1,055 51753,21 47,18

Tæng

3,88 3,01 7,49 0,10 0.08 0.23 12502,89 11,68 25033,37 22,36 3,95 3367,14 3,07 4334,84 0,86 883,93 47,3 51888, 02 100 100 109701,64

109701,64

• HÖ m«i tr−êng thñy vùc ven biÓn

§©y lµ n¬i t−¬ng t¸c gi÷a ®éng lùc biÓn vµ lôc ®Þa. Khu vùc nµy bao gåm c¸c thñy vùc liªn th«ng h¹n chÕ víi bê biÓn, n»m d−íi møc thñy triÒu cao nhÊt, ®é muèi tõ mÆn ®Õn lî nh¹t. §éng lùc chñ yÕu lµ thñy triÒu, ho¹t ®éng trÇm tÝch rÊt quan träng n¨ng suÊt sinh häc cao. Bao gåm c¸c kiÓu m«i tr−êng sau:

- B·i triÒu cã thùc vËt ngËp mÆn bao gåm c¶ rõng ngËp mÆn trong ®Çm nu«i vµ rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i, cã diÖn tÝch lµ 11110,73 ha (n¨m 1995) trong ®ã diÖn tÝch rõng ngËp mÆn trong ®Çm nu«i chiÕm 16,35%, diÖn tÝch rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i chiÕm 6,32% tæng diÖn tÝch vïng. N¨m 2000 diÖn tÝch cña kiÓu m«i tr−êng nµy gi¶m xuèng cßn 7701,99 ha. Trong ®ã diÖn tÝch rõng ngËp mÆn trong ®Çm nu«i lµ 4334,84 ha, t¨ng 809,66 ha cßn diÖn tÝch rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i lµ 3367,14 ha, gi¶m 2599,06 ha. Nguyªn nh©n chñ yÕu do viÖc ®¾p ®Çm nu«i thñy s¶n vµ khai hoang lµm ®Êt n«ng nghiÖp (cô thÓ sÏ ®−îc tr×nh bµy trong phÇn ®¸nh gi¸ sù biÕn ®éng cña kiÓu m«i tr−êng b·i triÒu cã thùc vËt ngËp mÆn).

- B·i triÒu c¸t bét kh«ng cã thùc vËt ngËp mÆn ph©n bè ë vïng ven r×a Thñy Nguyªn, B»ng La víi diÖn tÝch 1157,54 ha chiÕm 1,055% tæng diÖn tÝch vïng. §Õn n¨m 2000 diÖn tÝch chØ cßn 883,93 ha chiÕm 0,806% . ë Thñy Nguyªn, Qu¶ng Yªn th× diÖn tÝch c¸c b·i triÒu c¸t kh«ng cã thùc vËt ngËp mÆn ®−îc t¨ng lªn 491,68 ha. Nguyªn nh©n chñ yÕu do sù suy tho¸i cña rõng ngËp mÆn vµ do sù båi tÝch cña c¸c con s«ng. ë B»ng La, diÖn tÝch l¹i gi¶m ®i 765,30 ha do ®−îc che phñ bëi rõng ngËp mÆn do dù ¸n trång rõng ®−îc triÓn khai. Thµnh phÇn vËt chÊt ë ®©y chñ yÕu lµ c¸t bét cña hÖ tÇng Th¸i B×nh (QIV

3tb2 vµ QIV

3tb3).

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

H×nh 3.8. B¶n ®å m«i tr−êng ®Þa chÊt vïng cöa s«ng B¹ch §»ng n¨m 1995

H×nh 3.9. B¶n ®å m«i tr−êng ®Þa chÊt vïng cöa s«ng B¹ch §»ng n¨m 2000

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

- Lßng s«ng, l¹ch triÒu lµ nh÷ng dßng ch¶y liªn th«ng trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp víi biÓn, bao gåm c¸c dßng ch¶y chÝnh nh− B¹ch §»ng ®æ ra cöa Nam TriÖu vµ s«ng Cöa CÊm, L¹ch Tray ®æ ra cöa Ba L¹ch, s«ng Chanh ®æ ra cöa L¹ch HuyÖn, ngoµi ra cßn cã nh÷ng s«ng nhá kh«ng ®æ trùc tiÕp ra biÓn vµ phÇn lín diÖn tÝch cña kiÓu m«i tr−êng nµy lµ ®íi bê ngÇm (tÝnh tõ ®−êng bê c¬ b¶n ®Õn ®−êng ®¼ng s©u 6 m) vµ ®íi biÓn n«ng ven bê. Tæng diÖn tÝch cña kiÓu m«i tr−êng nµy n¨m 1995 lµ 51753,21 ha chiÕm 47,176% . Trong 5 n¨m qua kiÓu m«i tr−êng nµy biÕn ®éng kh«ng lín, tæng diÖn tÝch n¨m 2000 lµ 51888,02 ha chiÕm 47,3% (t¨ng 134,80 ha) do b·i triÒu cao cã thùc vËt ngËp mÆn bÞ suy tho¸i chñ yÕu ë khu vùc s«ng B¸i, B·i Nhµ M¹c, v.v. ë §×nh Vò, §¶o Vò Yªn, v.v. diÖn tÝch cña kiÓu m«i tr−êng nµy bÞ thu hÑp chñ yÕu do viÖc quai ®ª, lÊn biÓn lµm ®Çm nu«i.

1.2. X©y dùng c¬ së d÷ liÖu cho qui ho¹ch m«i tr−êng

1.2.1. CÊu tróc CSDL

S¬ ®å cÊu tróc tæng qu¸t theo c¸c néi dung ®−îc thÓ hiÖn ë h×nh 2.

1.2.2. Nguån d÷ liÖu vµ nhËp liÖu

D÷ liÖu ®−îc thu thËp tõ nhiÒu nguån kh¸c nhau d−íi hai d¹ng: d÷ liÖu d¹ng b¶n ®å vµ d÷ liÖu d¹ng thuéc tÝnh (c¸c b¶ng biÓu). B¶ng d−íi tr×nh bµy c¸c d÷ liÖu ®· thu thËp vµ nguån.

B¶ng 3.5. Nguån tµi liÖu b¶n ®å

TT Lo¹i d÷ liÖu

C¬ quan cung cÊp

§Þnh d¹ng sè sè

N¨m thu thËp 2001 2002

giÊy sè

2000 2002

sè

2002

giÊy

2001

ViÖn ThiÕt kÕ vµ Qui ho¹ch N«ng nghiÖp Ph©n viÖn HDH t¹i HP ViÖn ThiÕt kÕ vµ Qui ho¹ch N«ng nghiÖp ViÖn §iÒu tra vµ Qui ho¹ch rõng Ph©n viÖn HDH t¹i HP

Ph©n viÖn HDH t¹i HP ViÖn §Þa lý ViÖn §Þa lý ViÖn §Þa lý

giÊy sè sè sè

2002 2001 2001 2001

B¶n ®å nÒn 1:10000 H¹ Long ViÖn §Þa lý B¶n ®å nÒn 1:25000 H¶i Phßng B¶n ®å nÒn UTM 1:50 000 B¶n ®å hiÖn tr¹ng sö dông ®Êt Qu¶ng Ninh n¨m 1997 B¶n ®å hiÖn tr¹ng rõng Qu¶ng Ninh n¨m 2000 M«i tr−êng ®Þa chÊt HP HiÖn tr¹ng vïng ®Êt båi HP §ia m¹o HP Hµm l−îng Sunfua HP Ph©n bè trÇm tÝch HP Ph©n bè ®é −ít trÇm tÝch HP TrÇm tÝch ®Ò tø HP TrÇm tÝch x¸m xanh §Þa ®éng lùc HP B¶n ®å c¸c nguån « nhiÔm Qui hoach H¹ Long 2010 Qui hoach H¶i Phßng 2010 H¹ Long sö dông ®Êt 1985 H¹ Long sö dông ®Êt 1988 H¹ Long sö dông ®Êt 1993

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

Ph©n viÖn HDH t¹i HP

giÊy

2001

Ph©n viÖn HDH t¹i HP Ph©n viÖn HDH t¹i HP

giÊy giÊy

2001 2001

Ph©n viÖn HDH t¹i HP

giÊy

2001

Ph©n viÖn HDH t¹i HN

sè

2002

giÊy giÊy

2002 2002

Ph©n viÖn HDH t¹i HP ViÖn Nghiªn cøu H¶i s¶n

H¹ Long sö dông ®Êt 1998 B·i t¾m biÓn §iÓm di tÝch lÞch sö §iÓm du lÞch §iÓm giao th«ng Du lÞch sinh th¸i m¹o hiÓm Du lÞch sinh th¸i ngÇm B¶n ®å ®Þa chÊt 1:200 000 HÖ sinh th¸i b·i c¸t biÓn HÖ sinh th¸i r¹n san h« HÖ sinh th¸i cá biÓn HÖ sinh th¸i rong biÓn HÖ sinh th¸i rõng ngËp mÆn B¶n ®å ®Þa chÊt biÓn 1/1200000 DÞ th−êng Ca tÇng mÆt §é −ít trÇm tÝch Hµm l−îng kho¸ng vËt nÆng Hµm l−îng Mangan oxÝt Ph©n bè inmenit HÖ sè ph©n tuyÓn Mµu s¾c trÇm tÝch Ph©n bè bïn nhuyÔn ®Êt sÐt Ph©n bè c¸t bét Ph©n bè c¸t Ph©n bè epidot Ph©n bè granat Ph©n bè MgO Ph©n bè Oxit s¾t 3 Ph©n bè Ziakon Vïng dÞ th−êng Fe Vïng dÞ th−êng Mg Vïng dÞ th−êng Ti Tr¹m khÝ t−îng thñy v¨n §−êng ®¼ng KTTV B¶n ®å c¸c ®iÓm du lÞch Tµi nguyªn thñy s¶n Ph©n bè b·i t«m Ph©n bè c¸ c¬m Ph©n bè don d¾t Ph©n bè hÇu cöa s«ng Ph©n bè ngao Ph©n bè ngäc trai Ph©n bè nhuyÔn thÓ Ph©n bè sß Ph©n bè t«m he Ph©n bè t«m penaeidae

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

Ph©n bè tu hµi Ph©n bè vÑm xanh S¶n l−îng t«m mïa m−a S¶n l−îng t«m he

§Æc biÖt, mét khèi l−îng d÷ liÖu kh«ng nhá ®−îc trùc tiÕp t¸ch chiÕt tõ d÷ liÖu viÔn th¸m do c¸c thµnh viªn cña ®Ò tµi thùc hiÖn, bao gåm c¶ phÝa BØ vµ ViÖt Nam. D÷ liÖu viÔn th¸m vµ c¸c s¶n phÈm ®−îc tr×nh bµy trong b¶ng d−íi.

B¶ng 3.6. Nguån tµi liÖu ¶nh vÖ tinh

Sè l−îng Môc ®Ých sö dông 4

- HiÖu chØnh b¶n ®å nÒn - Gi¶i ®o¸n hiÖn tr¹ng líp phñ - LËp b¶n ®å ph©n bè trÇm tÝch l¬ löng - HiÖu chØnh b¶n ®å nÒn - Gi¶i ®o¸n hiÖn tr¹ng líp phñ - Gi¶i ®o¸n m«i tr−êng ®Þa chÊt

C¸c líp s¶n phÈm GIS - S«ng, ®−êng bê - HiÖn tr¹ng líp phñ, sö dông ®Êt - Ph©n bè trÇm tÝch l¬ löng - S«ng, ®−êng bê - HiÖn tr¹ng líp phñ, sö dông ®Êt - M«i tr−êng ®Þa chÊt hiÖn ®¹i

Gi¶i ®o¸n hiÖn tr¹ng ®Çm nu«i

TT Lo¹i ¶nh Landsat 1 31/12/2000 16/11/ 2001 09/11/2001 31/08/2002 SPOT 14/09/2000 05/11/2001 28/12/1994 07/12/1995 21/12/1998 IKONOS 10/04/2001

- HiÖn tr¹ng ®Çm nu«i §×nh Vò - C¸t H¶i - Phï Long

ViÖc nhËp d÷ liÖu vµo CSDL GIS ®−îc thùc hiÖn theo 2 ph−¬ng thøc chÝnh: sè ho¸ trùc tiÕp c¸c d÷ liÖu lµ b¶n ®å ®· in, chuyÓn ®æi ®Þnh d¹ng cña c¸c d÷ liÖu thu ®−îc tõ ph©n tÝch ¶nh vÖ tinh vµ c¸c b¶n ®å kü thuËt sè. Ngoµi ra, mét sè líp d÷ liÖu GIS còng ®−îc x©y dùng tõ viÖc øng dông c¸c chøc n¨ng ph©n tÝch, m« h×nh ho¸ cña GIS.

1.2.3. Qu¶n lý d÷ liÖu

PhÇn mÒm qu¶n lý d÷ liÖu lµ Arcview GIS ®· ®−îc tho¶ thuËn gi÷a c¸c bªn ®èi

t¸c. PhÇn mÒm nµy còng sÏ ®−îc l−u tr÷ cïng víi ®Üa CD s¶n phÈm.

C¬ së d÷ liÖu GIS ®−îc l−u tr÷ d−íi d¹ng c¸c líp th«ng tin riªng biÖt trong c¸c th− môc ph©n theo khu vùc (cÊp 1) vµ theo chuyªn ®Ò (cÊp 2, 3...) (h×nh 3.10) theo ®Þnh d¹ng cña ArcView GIS vµ c¸c b¶n ®å ®Ó xem vµ in Ên c¸c líp th«ng tin. C¸c líp th«ng tin cã thÓ tËp hîp víi nhau ®Ó t¹o thµnh mét b¶n ®å míi theo yªu cÇu cña ng−êi sö dông hoÆc kÕt hîp víi nhau trong c¸c hµm ph©n tÝch GIS cña phÇn mÒm ArcInfo hay ArcView hoÆc do ng−êi dïng ph¸t triÓn ®Ó ph©n tÝch ®a chØ tiªu hoÆc x©y dùng c¸c m« h×nh dù b¸o.

1.2.4. Th«ng tin vÒ d÷ liÖu

Do hiÖn nay ch−a cã nh÷ng qui ®Þnh cô thÓ vÒ th«ng tin vÒ d÷ liÖu (metadata) trong GIS ë ViÖt Nam, nªn mét chuÈn metadata cña Mü ®· ®−îc tham kh¶o vµ sö dông trong ®Ò tµi. Tuy mét sè yªu cÇu trong mÉu metadata nµy ch−a thÓ ®¸p øng ®−îc trong ®iÒu kiÖn ë ViÖt Nam, nh−ng sö dông mÉu nµy sÏ ®¶m b¶o cho viÖc hoµ nhËp dÔ dµng trong c¸c dù ¸n quèc tÕ. Mçi líp chuyªn ®Ò (theme trong Arcview) trong CSDL GIS

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh nµy ®Ó cã kÌm theo file metadata. Khung c¬ b¶n vÒ metadata ®−îc sö dông trong ®Ò tµi sÏ ®−îc tr×nh bµy ë phô lôc 3.

H×nh 3.10. S¬ ®å cÊu tróc thø bËc c¸c th− môc cña c¬ së d÷ liÖu GIS

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

H×nh 3.11. Giao diÖn s¬ ®å kh¶o s¸t vµ liªn kÕt víi ¶nh thùc tÕ

H×nh 3.12. Giao diÖn b¶n ®å chuyªn ®Ò víi truy vÊn th«ng tin

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

H×nh 3.13. Giao diÖn b¶n ®å chuyªn ®Ò vµ th«ng d÷ liÖu

H×nh 3.14. Giao diÖn Layout víi chó gi¶i cho viÖc in Ên b¶n ®å, atlas

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh 1.2.5. KiÓm tra d÷ liÖu

D÷ liÖu sau khi thu thËp vµ sè ho¸ ®· ®−îc kiÓm tra qua 2 b−íc c¬ b¶n:

- KiÓm tra chuyªn m«n b»ng hÖ thèng c¸c chuyªn gia chuyªn ngµnh: c¸c b¶ng d÷ liÖu vµ b¶n ®å ®−îc chuyÓn cho c¸c chuyªn gia dµy kinh nghiÖm vµ cã tr×nh ®é theo chuyªn ngµnh ®Ó kiÓm tra tÝnh trung thùc vµ ®óng ®¾n.

- KiÓm tra kü thuËt: ®−îc thùc hiÖn bëi c¸c c¸n bé cã chuyªn m«n vÒ kü thuËt x©y

dùng c¬ së d÷ liÖu. B−íc nµy ®−îc thùc hiÖn sau khi ®· kiÓm tra chuyªn m«n.

- Ngoµi ra trong phÇn mÒm còng cã nh÷ng øng dông kiÓm tra d÷ liÖu ®−îc x©y dùng

s½n, c¸c øng dông nµy còng ®−îc phèi hîp sö dông.

2. Khai th¸c c¬ së d÷ liÖu GIS

2.1. X©y dùng giao diÖn, b¶n ®å chuyªn ®Ò

Giao diÖn ng−êi dïng c¬ b¶n theo giao diÖn chÝnh cña phÇn mÒm qu¶n trÞ d÷ liÖu ARCVIEW GIS. Mét sè chøc n¨ng më réng còng ®−îc x©y dùng vµ lËp tr×nh trong ng«n ng÷ AVENUE vµ bæ sung vµo giao diÖn nh−: xem trùc tiÕp c¸c metadata cña mçi líp (theme) khi líp nµy ®−îc kÝch ho¹t. Trong thanh menu, cã menu liÖt kª c¸c b¶n ®å (d¹ng View) ®· ®−îc x©y dùng tõ c¸c d÷ liÖu trong CSDL...

C¸c b¶n ®å chuyªn ®Ò ®−îc x©y dùng dùa trªn c¸c líp th«ng tin chuyªn ®Ò vµ b¶n ®å nÒn. C¸c b¶n ®å cña cïng mét d¹ng chuyªn ®Ò sÏ ®−îc x©y dùng trªn cïng mét tËp tin qu¶n lý c¸c b¶n ®å ®ã (project). C¸c b¶n ®å chuyªn ®Ò ®−îc x©y dùng trªn d¹ng View ®Ó hiÓn thÞ vµ truy cËp th«ng tin chuyªn ®Ò, d¹ng Layout ®Ó biªn tËp vµ in Ên b¶n ®å, atlas.

2.2. §¸nh gi¸ biÕn ®éng sö dông ®Êt khu vùc H¶i Phßng - H¹ Long

2.2.1. BiÕn ®éng rõng ngËp mÆn giai ®o¹n 1995-2000 khu vùc H¶i Phßng - H¹ Long

Líp th«ng tin ph©n bè rõng ngËp mÆn tõ b¶n ®å sö dông ®Êt n¨m 2000 vµ b¶n ®å sö dông ®Êt n¨m 1995 khu vùc H¶i Phßng - H¹ Long ®−îc t¸ch ra vµ chång líp ®Ó ®¸nh gi¸ biÕn ®éng rõng ngËp mÆn khu vùc trong 5 n¨m 1995-2000.

N¨m 1995 tæng diÖn tÝch rõng ngËp mÆn khu vùc lµ 14894 ha trong ®ã rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i dµy 3593 ha, rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i th−a lµ 4063 ha, rõng ngËp mÆn trong ®Çm nu«i dµy lµ 7238 ha. Rõng ngËp mÆn ph©n bè chñ yÕu ë cöa s«ng B¹ch §»ng, cöa s«ng B×nh H−¬ng, Hoµng T©n, Phï Long vµ vÞnh Cöa Lôc

N¨m 2000 ph©n bè rõng ngËp mÆn còng gÇn nh− n¨m 1995, mét sè khu vùc rõng ®−îc trång ®· ph¸t triÓn tèt nh− Bµng La, Tiªn L·ng, Trµng C¸t. Tæng diÖn tÝch rõng ngËp mÆn n¨m 2000 lµ 10666 ha, trong ®ã rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i dµy lµ 3075 ha, rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i th−a lµ 1938 ha, rõng ngËp mÆn trong ®Çm nu«i lµ 5653 ha.

Nh− vËy tõ n¨m 1995 ®Õn n¨m 2000, tuy cã trång thªm rõng ngËp mÆn nh−ng diÖn tÝch rõng ngËp mÆn vÉn gi¶m ®i ®¸ng kÓ. Gi¶m diÖn tÝch rõng ngËp mÆn chñ yÕu do ®¾p ®Çm nu«i, san lÊp x©y dùng ë b·i triÒu cã rõng ngËp mÆn, rõng ngËp mÆn trong ®Çm nu«i bÞ chÕt do kh«ng ®−îc trao ®æi n−íc. Tæng diÖn tÝch rõng ngËp mÆn gi¶m 4228 ha, trong ®ã rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i dµy gi¶m 518 ha, rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i th−a gi¶m 2125 ha, rõng ngËp mÆn trong ®Çm nu«i gi¶m 1584 ha.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh BiÕn ®éng c¸c lo¹i h×nh rõng ngËp mÆn giai ®o¹n 1995-2000 ®−îc thÓ hiÖn trªn b¶ng 3.7.

DiÖn tÝch rõng trång vµ mäc thªm lµ 2358 ha, trong ®ã rõng dµy chñ yÕu lµ trång ë khu vùc Tiªn L·ng vµ Phï Long, rõng th−a ë Bµng La, §¹i Hîp. Rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i dµy bÞ mÊt lµ 1369 ha, rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i th−a bÞ mÊt lµ 2355 ha, rõng ngËp mÆn trong ®Çm nu«i bÞ mÊt lµ 2512 ha.

B¶ng 3.7. BiÕn ®éng rõng ngËp mÆn 1995-2000 khu vùc H¶i Phßng - H¹ Long

STT Lo¹i h×nh biÕn ®éng 1

DiÖn tÝch (ha) 744,51

535,75

1077,505

4 5

1368,525 359,775

1195,33

7 8 9

1549,923 2354,873 319,30

332,06

11 12 13

1148,07 2511,71 160,91

115,88

Kh«ng cã rõng ngËp mÆn chuyÓn thµnh rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i dµy Kh«ng cã rõng ngËp mÆn chuyÓn thµnh rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i th−a Kh«ng cã rõng ngËp mÆn chuyÓn thµnh rõng ngËp mÆn trong ®Çm nu«i Rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i dµy bÞ mÊt Rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i dµy chuyÓn thµnh rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i th−a Rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i dµy chuyÓn thµnh rõng ngËp mÆn trong ®Çm nu«i th−a Rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i dµy kh«ng ®æi Rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i th−a bÞ mÊt Rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i th−a chuyÓn thµnh rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i dµy Rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i th−a chuyÓn thµnh rõng ngËp mÆn trong ®Çm nu«i Rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i th−a kh«ng ®æi Rõng ngËp mÆn trong ®Çm nu«i bÞ mÊt Rõng ngËp mÆn trong ®Çm nu«i chuyÓn thµnh rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i dµy Rõng ngËp mÆn trong ®Çm nu«i chuyÓn thµnh rõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm nu«i th−a Rõng ngËp mÆn trong ®Çm nu«i kh«ng ®æi

3730,21

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

H×nh 3.15. B¶n ®å biÕn ®éng rõng ngËp mÆn khu vùc h¶i Phßng - H¹ Long 1995-2000

2.2.2. BiÕn ®éng diÖn tÝch ®Çm nu«i 1994-2000 khu vùc §×nh Vò - C¸t H¶i - Phï Long

Chång phñ líp b¶n ®å ph©n bè ®Çm nu«i n¨m 1994 víi b¶n ®å n¨m 2000 ®Ó tÝnh to¸n biÕn ®éng diÖn tÝch ®Çm nu«i trong 6 n¨m 1994-2000. BiÕn ®éng diÖn tÝch ®Çm nu«i theo c¸c x· khu vùc ven bê H¶i Phßng ®−îc thÓ hiÖn trªn b¶ng 3.8.

DiÖn tÝch ®Çm nu«i t¨ng nhanh ë khu vùc V¨n Phong (106,36 ha), Phï Long (328,75 ha), Trµng C¸t (323,36 ha), §×nh Vò (135,48 ha). Trong khi ®ã rõng ngËp mÆn khu vùc nµy còng bÞ chÆt ph¸ nhiÒu, ®Æc biÖt lµ ë Phï Long (149,67 ha). Khu vùc Trµng C¸t do trång rõng ngËp mÆn ra phÝa ngoµi ®Çm nªn diÖn tÝch rõng t¨ng (218,09 ha). Tæng diÖn tÝch tõng ngËp mÆn ngoµi ®Çm t¨ng lªn do trång rõng 381,84 ha.

DiÖn tÝch rõng ngËp mÆn bÞ chÆt ph¸ chuyÓn sang ®Çm nu«i kh¸ cao, tæng céng lµ 485,23 ha, ®Æc biÖt cao ë Phï Long (186,09 ha), Trµng C¸t (132,35 ha), §×nh Vò (117,45 ha). Tæng diÖn tÝch rõng ngËp mÆn n¨m 2000 cßn l¹i trong ®Çm nu«i lµ 930,62 ha.

Theo Huy, §.V. (2002) tæng diÖn tÝch ®Êt ngËp triÒu trung ¸p bê khu vùc §×nh Vò, Trµng C¸t lµ 576,9 ha, t¸ch bê lµ 818,7 ha, ®Êt ngËp triÒu thÊp lµ 1387,6 ha. DiÖn tÝch ®Êt ngËp triÒu trung ¸p bê khu vùc C¸t H¶i, Phï Long lµ 1100,1 ha, t¸ch bê lµ 74,9 ha, ®Êt ngËp triÒu thÊp lµ 1748,1 ha.

Tõ n¨m 1994 ®Õn n¨m 2000, diÖn tÝch b·i triÒu kh«ng cã rõng ngËp mÆn ®−îc khoanh ®¾p lµm ®Çm nu«i lµ 150,55 ha, chñ yÕu thuéc b·i triÒu trung ¸p bê. Tæng diÖn tÝch tõ c¸c lo¹i ®Êt sö dông kh¸c chuyÓn sang ®Çm nu«i lµ 842,38 ha.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

B¶ng 3.8. BiÕn ®éng diÖn tÝch ®Çm nu«i theo c¸c x· khu vùc §×nh Vò - C¸t H¶i - Phï Long n¨m 1994 vµ 2000

STT Khu vùc x·

BiÕn ®éng diÖn tÝch ®Çm nu«i 1994-2000 (ha)

§×nh Vò §«ng H¶i Trµng C¸t Nam H¶i VÜnh NiÖm Phï Long NghÜa Lé Gia LuËn §ång Bµi TT. C¸t H¶i

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 §a Phóc 12 H−ng §¹o 13 §ång Hoµ 14 Hoµng Ch©u 15 Anh Dòng 16 Hßa NghÜa 17 V¨n Phong C¸t Bi 18 Tæng céng

§Çm nu«i 135,48 11,93 323,36 28,36 11,83 328,75 74,33 3,67 72,01 54,03 3,73 4,78 0,12 11,82 62,89 0 106,36 20,32 1253,77

DiÖn tÝch tõ rõng ngËp mÆn chuyÓn sang ®Çm nu«i (ha) 117,54 4,40 132,35 19,68 186,09 0,78 9,40 0,05 0,39 18,90 0,16 485,23

RNM -36,48 -5,84 218,09 -16,84 0 -149,67 41,99 -14,92 19,17 -9,5 0 0 0 -0,75 -32,97 6,21 -0,88 0 17,61

2.3. Nghiªn cøu ®Þa ®éng lùc khu vùc C¸t H¶i

Ph−¬ng ph¸p sö dông trong nghiªn cøu lµ gi¶i ®o¸n th«ng tin trªn c¸c ¶nh vÖ tinh, b¶n ®å ®Þa h×nh, t− liÖu thùc ®Þa vµ c¸c tµi liÖu kh¸c cã liªn quan trong ph©n tÝch diÔn biÕn xãi lë - båi tô vïng ven biÓn H¶i Phßng. Cã thÓ nªu tãm t¾t qui tr×nh xö lý th«ng tin ¶nh vµ b¶n ®å ®Þa h×nh, víi viÖc sö dông c¸c phÇn mÒm xö lý ¶nh vµ HÖ th«ng tin ®Þa lý (GIS).

Trong xö lý th«ng tin ¶nh vµ b¶n ®å, chóng t«i chän l−íi chiÕu UTM lµm chuÈn ®Ó tiÕn hµnh n¾n chØnh h×nh häc c¸c t− liÖu kh«ng gian. C¸c t− liÖu ¶nh vµ b¶n ®å ®−îc xö lý trªn c¸c phÇn mÒm kh¸c nhau nh− Arcview, ENVI, Map/Info... nh»m ®¶m b¶o l−u gi÷ ®óng c¸c th«ng tin vÒ hiÖn tr¹ng vµ ®é chÝnh x¸c vÒ h×nh häc.

C¸c t− liÖu sö dông trong nghiªn cøu nµy bao gåm: ¶nh vÖ tinh SPOT, Landsat, RadarSAT, b¶n ®å ®Þa h×nh l−íi chiÕu Bonne vµ l−íi chiÕu UTM... ghi nhËn hiÖn tr¹ng ven biÓn C¸t H¶i ë nh÷ng thêi gian kh¸c nhau tõ n¨m 1937 ®Õn n¨m 2001. C¸c t− liÖu nµy cã nh÷ng ®Æc ®iÓm c¬ b¶n sau ®©y.

Vïng ven biÓn H¶i Phßng n»m trªn 4 tê b¶n ®å ®Þa h×nh UTM tû lÖ 1/50.000 cã sè hiÖu 6350 I,II,III,IV thuéc mói 48- khèi elipxoit Everest do Côc b¶n ®å qu©n ®éi

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh Mü (AMS) xuÊt b¶n vµo n¨m 1965-1966. C¸c b¶n ®å UTM t¸i b¶n sau n¨m 1964 do Côc b¶n ®å Bé tæng tham m−u Q§NDVN thùc hiÖn. Trong c¸c lÇn t¸i b¶n sau nµy, trªn c¸c b¶n ®å míi cã hiÖu chØnh ®Þa danh, bæ sung mét sè trôc giao th«ng vµ ranh giíi hµnh chÝnh míi, nh−ng ®Þa h×nh c¬ b¶n vÉn gi÷ nguyªn hiÖn tr¹ng theo b¶n ®å tin tøc n¨m 1965.

B¶n ®å tû lÖ 1:250000 do Côc b¶n ®å §«ng D−¬ng (Service GÐographique de l’Indochine - thuéc Ph¸p) xuÊt b¶n tr−íc n¨m 1953. C¸c tê b¶n ®å nguyªn gèc ®−îc ®o vÏ vµ xuÊt b¶n vµo nh÷ng n¨m 1900-1903; trong c¸c ®ît t¸i b¶n sau ®ã ®−îc hiÖu chØnh b»ng ¶nh m¸y bay. B×nh ®å vïng nghiªn cøu n»m trªn c¸c m¶nh b¶n ®å cã tªn: tê C¸t H¶i (phÇn phÝa §«ng vµ phÝa T©y), tê Nam §Þnh (phÇn phÝa §«ng). B¶n ®å l−íi chiÕu Bonne vïng ven biÓn C¸t H¶i ®−îc hiÖu chØnh vµ xuÊt b¶n vµo c¸c n¨m 1912,1937,1935,1953. Nguån t− liÖu nµy do ViÖn §Þa lý Quèc gia cña C.H Ph¸p (IGN) cung cÊp trong khu«n khæ c¸c dù ¸n nghiªn cøu khoa häc víi ViÖt Nam. Khi xö lý th«ng tin, c¸c b¶n ®å l−íi chiÕu Bonne ®−îc quÐt víi ®é ph©n gi¶i 400 dpi (pixel/inc) vµ n¾n chØnh h×nh häc theo c¸c b¶n ®å UTM cña ViÖt Nam tr−íc khi sè hãa th«ng vÒ hÖ thèng thñy v¨n, ®Þa h×nh vµ c¸c líp th«ng tin bæ trî kh¸c (®Þa danh, giao th«ng, d©n c−...)

¶nh vÖ tinh SPOT thu vµo c¸c ngµy 14/12/1989, 21/10/1992, 24/12/1994, 28/12/1995, 7/10/1991, 14/9/2000, 5/11/2000 cã ®é phñ mÆt ®Êt réng 60x60km do c¸c vÖ tinh Spot cña Ph¸p thu nhËn vµ cung cÊp d−íi d¹ng ¶nh sè ®a phæ (Multispectral). Thêi gian vÖ tinh SPOT thu ¶nh kho¶ng 9-10 giê (giê Hµ Néi).

¶nh vÖ tinh Landsat thu ngµy 10/10/1999 vµ ngµy 31/12/2000 phñ vïng ven biÓn ®ång b»ng s«ng Hång - s«ng Th¸i B×nh, gåm 7 kªnh víi ®é phñ mÆt ®Êt lµ 185x185km. §é ph©n gi¶i kh«ng gian cña ¶nh ETM lµ 30m. C¸c cöa sæ ¶nh Landsat ®−îc n¾n chØnh h×nh häc theo hÖ to¹ ®é ViÖt Nam VN-2000 tr−íc khi gi¶i ®o¸n vµ chiÕt xuÊt th«ng tin.

C¸c ¶nh ERS-1 vµ ERS-2 thu ngµy chôp ngµy 2/4/1996, 2/4/1996, 7/2/1996, 7/2/1996, 3/4/1996, ¶nh vÖ tinh Radarsat vïng ven biÓn C¸t H¶i vµo c¸c ngµy 15/12/1996, 18/12/1996, 01/06/1997, 04/06/1997. ¶nh chôp theo chÕ ®é S1 cã ®é ph©n gi¶i ¶nh kh«ng gian lµ 12.5m; khu vùc phñ ¶nh réng 100x100km bao gåm h¹ l−u s«ng Th¸i B×nh vµ mét phÇn h¹ l−u s«ng Hång.

¶nh m¸y bay hai thêi kú lµ n¨m 1952 vµ 1992 ®· ®−îc sè ho¸ vµ liªn kÕt, n¾n chØnh theo to¹ ®é råi chång phñ ®Ó so s¸nh biÕn ®éng ®−êng bê. ¶nh IKONOS thu ngµy 10 th¸ng 4 n¨m 2001 gåm 4 kªnh ¶nh ®a phæ cã ®é ph©n gi¶i 4 mÐt.

C¸c sè liÖu khÝ t−îng - thñy - h¶i v¨n quan tr¾c ë c¸c tr¹m kh¸c nhau trong khu vùc ven biÓn nh− Hßn DÊu, Phï LiÔn, KiÕn An vµ c¸c tr¹m thuû v¨n h¹ l−u s«ng Th¸i B×nh nh− Ph¶ L¹i, C¸t Khª, Cöa CÊm ...

Ngoµi ra chóng t«i cßn sö dông mét sè t− liÖu c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu vÒ ®Æc ®iÓm thuû - th¹ch ®éng lùc ven biÓn C¸t H¶i, ®Þa m¹o - ®Þa chÊt vµ lÞch sö h×nh thµnh ®Þa h×nh ®ång b»ng ven biÓn B¾c Bé ®· ®−îc mét sè t¸c gi¶ kh¸c c«ng bè trong nh÷ng nghiªn cøu chuyªn ®Ò kh¸c nhau.

Qua ph©n tÝch c¸c kÕt qu¶ xö lý th«ng tin ¶nh vµ b¶n ®å trong c¸c thêi kú kh¸c nhau (vµo c¸c n¨m 1935, 1965, 1988, 1991, 1992, 1994, 1995, 1996, 2001) vµ c¸c t− liÖu cã liªn quan, chóng t«i cã mét sè nhËn xÐt vÒ t×nh h×nh biÕn ®éng ®Þa h×nh ven

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh biÓn H¶i Phßng th«ng qua qu¸ tr×nh båi tô vµ xãi lë. Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn vµ biÕn ®éng vïng ven biÓn kh«ng chØ do c¸c nh©n tè thiªn nhiªn, mµ cßn do c¸c ho¹t ®éng nh©n t¹o ngµy cµng gia t¨ng ë ven biÓn H¶i Phßng. BiÕn ®éng khu vùc bê biÓn C¸t H¶i - §å S¬n cã c¸c mèc thêi gian theo t− liÖu ¶nh vµ b¶n ®å vµo c¸c n¨m: 1937,1949,1965,1988, 1994 vµ 2001. Trªn hai vïng lín ®−îc chia ra c¸c ®o¹n nhá khi ®¸nh gi¸ diÔn biÕn qu¸ tr×nh ph¸t triÓn vïng bê biÓn trong c¸c giai ®o¹n kh¸c nhau, ®ã lµ ®o¹n bê biÓn ®¶o C¸t H¶i, vµ ®o¹n bê biÓn ®¶o §×nh Vò.

• §o¹n bê biÓn ®¶o C¸t H¶i

Bê biÓn thÊp thuéc lo¹i bê mµi mßn-tÝch tô n»m kÑp gi÷a hai cöa s«ng lín lµ L¹ch HuyÖn vµ Nam TriÖu. Ven biÓn C¸t H¶i bÞ xãi lë m¹nh, diÔn ra trong Ýt nhÊt h¬n 70 n¨m qua, trªn chiÒu dµi 6,4km tõ bÕn Gãt tíi Hoµng Ch©u.

+ Giai ®o¹n 1937-1965

- Thêi gian n¨m 1937-1949. Bê biÓn ®−îc båi tô nhÑ trªn chiÒu dµi 2,3km ë phÇn bê phÝa ®«ng tõ bÕn Gãt tíi Hoµ Hy. Vïng båi tô réng tõ 80-120m, tèi ®a tíi 160m, tèc ®é båi tõ 2-4m/n¨m. Ng−îc l¹i, ®o¹n bê phÝa t©y bÞ xãi lë trªn chiÒu dµi h¬n 3,2km tõ Gia Léc tíi Hoµng Ch©u. Vïng xãi lë réng tõ 80-100m, tèi ®a lµ 200m, tèc ®é xãi trung b×nh 3-4m/n¨m. §o¹n bê ®¶o C¸t H¶i thuéc c¸c cöa s«ng L¹ch HuyÖn vµ Nam TriÖu diÔn ra xen kÏ båi tô-xãi lë trªn nh÷ng ®o¹n ng¾n tõ 0,5 -1,2km víi tèc ®é trung b×nh 1-3 m/n¨m.

- Thêi gian n¨m 1949-1965. Bê biÓn ®¶o C¸t H¶i xãi lë m¹nh trªn suèt chiÒu dµi 6,4km tõ BÕn Gãt tíi Hoµng Ch©u. Vïng xãi lë réng tõ 80-300m, tèc ®é xãi lë tõ 5-18m/n¨m. §¸ng l−u ý, hiÖn t−îng xãi lë bê biÓn n»m kÒ bªn thÞ trÊn C¸t H¶i, lµ khu vùc d©n c− ®«ng ®óc thuéc c¸c x· §«n L−¬ng, Lôc §é, Hoµ Hy vµ Gia Léc.

Nh− vËy, trong giai ®o¹n n¨m 1937-1965 bê biÓn ®¶o C¸t H¶i diÔn ra xen kÏ xãi lë - båi tô vµ thiªn vÒ xãi lë. Thêi gian n¨m 1937-1949, ®o¹n bê biÓn phÝa ®«ng thuéc ®¶o C¸t H¶i tõ bÕn Gãt ®Õn Hoµ Hy ®−îc båi tô nhÑ. Ng−îc l¹i, ®o¹n bê biÓn phÝa t©y (Gia Léc-Hoµng Ch©u) bÞ xãi lë víi c−êng ®é xãi trung b×nh. Trong thêi gian n¨m 1949-1965, toµn bé bê biÓn ®¶o C¸t H¶i dµi 6,4km diÔn ra hiÖn t−îng xãi lë m¹nh, víi tèc ®é xãi ngang 5-18m/n¨m. Vïng xãi lë ¶nh h−ëng nghiªm träng tíi c¸c khu d©n c− thÞ trÊn C¸t H¶i trªn chiÒu dµi 2,2km (tõ §«n L−¬ng ®Õn Gia Léc). C¸c ®o¹n bê ®¶o C¸t H¶i thuéc cöa L¹ch HuyÖn vµ Nam TriÖu diÔn ra xãi- båi xen kÏ, nh−ng thiªn vÒ båi tô.

+ Giai ®o¹n n¨m 1965-2001

- Thêi gian n¨m 1965-1988. Bê biÓn ®¶o C¸t H¶i tiÕp tôc bÞ xãi lë trªn chiÒu dµi 6,4km tõ BÕn Gãt tíi Hoµng Ch©u. Do cã kÌ ®¸ b¶o vÖ, nªn ®o¹n bê thÞ trÊn C¸t H¶i tõ §«n L−¬ng ®Õn Gia Léc ®· h¹n chÕ ®−îc c−êng ®é xãi lë. ChiÒu réng vïng xãi ë thÞ trÊn C¸t H¶i tõ 20-45m, lÊn vµo khu d©n c− ®«ng ®óc, cã nhiÒu chïa chiÒn, c¸c c«ng tr×nh v¨n ho¸ vµ di tÝch lÞch sö. Trªn ®o¹n bê Gia Léc - Hoµng Ch©u, bê biÓn tiÕp tôc bÞ xãi lë m¹nh, vïng xãi lë dµi 2,9km, réng trung b×nh 250m, lín nhÊt tíi 400m. Tèc ®é xãi ngang tõ 10-15m/n¨m. Cã thÓ nãi ®©y lµ giai ®o¹n xãi lë nghiªm träng cña ®¶o C¸t H¶i, ¶nh h−ëng trùc tiÕp tíi an toµn c¸c khu d©n c−, c¸c c«ng tr×nh v¨n ho¸ vµ di tÝch lÞch sö.

C¸c khu vùc kh¸c ë C¸t H¶i: bê ®¶o thuéc cöa Nam TriÖu vµ cöa L¹ch HuyÖn bÞ xãi lë trªn c¸c ®o¹n cã chiÒu dµi tõ 1,7 ®Õn 2,3km. §o¹n bê ®¶o C¸t H¶i thuéc cöa

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh Nam TriÖu bÞ xãi m¹nh, mét phÇn do n−íc s«ng CÊm chuyÓn hoµn toµn sang s«ng B¹ch §»ng khi ®Ëp §×nh Vò chÆn lÊp cöa CÊm n¨m 1978. Dßng n−íc vïng cöa s«ng Nam TriÖu ch¶y tËp trung vµ xiªn gãc víi bê ®¶o, g©y xãi lë ®o¹n bê tõ cöa kªnh C¸i Tr¸p tíi Hoµng Ch©u. Ngoµi ra, hiÖn t−îng xãi nh©n t¹o diÔn ra t¹i khu vùc x©y dùng kªnh C¸i Tr¸p (n¨m 1985), nèi liÒn cöa Nam TriÖu vµ cöa L¹ch HuyÖn phôc vô giao th«ng thuû néi ®Þa. Ngoµi viÖc ®µo kªnh, ®¾p ®Ëp nµy, th× c¸c ho¹t ®éng nh©n t¹o kh¸c nh− n¹o vÐt duy tu luång tÇu vµo c¶ng, sãng rÏ ®u«i tÇu vµ dßng ch¶y do tÇu biÓn qua l¹i cã ¶nh h−ëng Ýt nhiÒu tíi kh¶ n¨ng båi tô - xãi lë ven biÓn ®¶o C¸t H¶i.

- Thêi gian 1988-2001. Bê biÓn ®¶o C¸t H¶i tiÕp tôc bÞ xãi lë tõ BÕn Gãt tíi Hoµng Ch©u, tuy nhiªn qui m« vµ tèc ®é xãi lë gi¶m h¬n giai ®o¹n tr−íc, do cã c¸c biÖn ph¸p c«ng tr×nh b¶o vÖ bê. Nh÷ng c«ng tr×nh b¶o vÖ bê ®· ph¸t huy ®−îc t¸c dông ban ®Çu, nh−ng gi¶m dÇn t¸c dông sau nµy. C¸c khèi ®¸ t¶ng ®æ lµm kÌ ch¾n sãng ë §«n L−¬ng - Gia Léc kh«ng cã s¾p xÕp ®· bÞ mµi mßn, dÇn trë thµnh cuéi trßn rÊt dÔ bÞ l¨n, tr−ît vµ ch×m dÇn vµo trong nÒn c¸t. KÌ l¸t m¸i vµ b¶o vÖ ch©n ®ª ®Êt ë V¨n ChÊn - Hoµng Ch©u bÞ biÕn d¹ng do lón vµ tr−ît lë khi cã sãng lín vµ dßng ch¶y m¹nh ven bê. Bªn c¹nh vïng bê biÓn bÞ xãi lë, c¸c ®o¹n bê thuéc c¸c cöa s«ng Nam TriÖu vµ L¹ch HuyÖn ®−îc båi tô trë l¹i víi tèc ®é chËm..

Tãm l¹i, trong 64 n¨m qua (1937-2001) bê biÓn ®¶o C¸t H¶i bÞ xãi lë m¹nh mÏ, liªn tôc trong thêi gian kh¸ dµi. §o¹n bê §«n L−¬ng - Gia Léc (thÞ trÊn C¸t H¶i) bÞ xãi lë liªn tôc Ýt nhÊt trong h¬n 50 n¨m qua (1949-2001). §o¹n bê biÓn phÝa t©y thuéc c¸c x· Gia Léc - V¨n ChÊn - Hoµng Ch©u bÞ xãi lë sím h¬n, Ýt nhÊt trong h¬n 64 n¨m qua (1937-2001). §iÒu ®¸ng nãi lµ hiÖn t−îng xãi lë m¹nh bê biÓn ®¶o C¸t H¶i ®· t¸c ®éng trùc tiÕp tíi an toµn c¸c khu d©n c−, c¸c c«ng tr×nh v¨n ho¸ vµ di tÝch lÞch sö cña mét huyÖn ®¶o ë C¸t H¶i. Bªn c¹nh c¸c nh©n tè tù nhiªn (thuû triÒu lín, b·o m¹nh, giã mïa) th× ho¹t ®éng nh©n t¹o ®· gãp phÇn ®¸ng kÓ lµm thay ®æi ®Þa h×nh ®¶o C¸t H¶i.

• §o¹n bê biÓn ®¶o §×nh Vò, dµi 4,2km

Bê biÓn thÊp thuéc lo¹i bê tÝch tô - mµi mßn, n»m kÑp gi÷a hai cöa s«ng lín lµ Cöa CÊm vµ Nam TriÖu. Trong 64 n¨m qua, ven biÓn ®¶o §×nh Vò diÔn biÕn xen kÏ gi÷a båi tô vµ xãi lë kh¸ phøc t¹p trªn chiÒu dµi h¬n 4km tõ ®«ng sang t©y.

+ Giai ®o¹n 1937-1965

- Thêi gian n¨m 1937-1949. Bê biÓn bÞ xãi lë m¹nh trªn chiÒu dµi 3,8km ë phÇn phÝa ®«ng. Vïng xãi lë réng trung b×nh 300m, tèi ®a 700m. Tèc ®é xãi ngang tõ 14- 40m/n¨m. Trªn c¸c ®o¹n bê khuÊt sãng biÓn thuéc cöa s«ng Nam TriÖu vµ cöa CÊm ph¸t triÓn båi tô tõng ®o¹n ng¾n tõ 0,3-1,4km, tèc ®é båi ngang tõ 6-12m/n¨m.

- Thêi gian 1949-1965. Bê biÓn bÞ xãi lë m¹nh trªn chiÒu dµi tíi 5,3km; vïng xãi lë réng trung b×nh 190m, víi tèc ®é xãi ngang 13m/n¨m. Cã thÓ nãi trong thêi gian nµy, bê biÓn ®¶o §×nh Vò ph¸t triÓn xãi lë m¹nh, còng gièng nh− bê biÓn ®¶o C¸t H¶i ®· ®Ò cËp ë trªn.

+ Giai ®o¹n 1965-2001

- Thêi gian n¨m 1965-1988. Xãi lë bê diÔn ra t−¬ng tù nh− bê biÓn ®¶o C¸t H¶i. Vïng xãi lë kÐo dµi h¬n 4km, tËp trung chñ yÕu ë mòi c¸t ®¶o §×nh Vò, chiÒu réng vïng xãi trung b×nh 150m vµ tèi ®a 300m, tèc ®é xãi lë tõ 7-12m/n¨m. HiÖn t−îng xãi lë bê diÔn ra chñ yÕu do sãng h−íng Nam vµ §«ng Nam ho¹t ®éng trong thêi gian mïa hÌ.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

H×nh 3.16. ¶nh m¸y bay n¨m 1952

H×nh 3.17. ¶nh m¸y bay n¨m 1992

H×nh 3.18. ¶nh SPOT n¨m 1994

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

H×nh 3.19. ¶nh IKONOS n¨m 2000

H×nh 3.20. VÞ trÝ ®−êng bê c¸c n¨m 1965, 1989 vµ 2000

- Thêi gian 1988-2001. §o¹n bê xãi lë n»m ë mòi ®¶o §×nh Vò. Vïng xãi lë dµi gÇn 1,9km, réng trung b×nh 60m vµ lín nhÊt tíi 160m. HiÖn t−îng båi tô diÔn ra m¹nh mÏ ë ®o¹n bê phÝa t©y bªn lßng dÉn cò cña cöa CÊm. Vïng båi tô kÐo dµi tíi 7 km tõ ®Ëp §×nh Vò tíi gi÷a ®o¹n bê biÓn phÝa nam §×nh Vò. Vïng båi tô rÊt réng, ®¹t tíi 1200m, lµ khu vùc ®ang ph¸t triÓn nghÒ nu«i trång thuû s¶n ven biÓn.

Tãm l¹i, bê biÓn ®¶o §×nh Vò biÕn ®éng m¹nh do t¸c nh©n thiªn nhiªn vµ con ng−êi. Khu vùc ®¸ng l−u ý hiÖn nay vµ vïng bê xãi lë ë mòi ®¶o §×nh Vò. HiÖn t−îng

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh xãi lë ®· diÔn ra liªn tôc trong Ýt nhÊt 64 n¨m qua. Khu vùc båi tô m¹nh ë ®o¹n bê phÝa t©y (kÒ bªn cöa CÊm) diÔn ra m¹nh mÏ sau khi chÆn dßng cöa CÊm vµo n¨m 1978. Trªn ®¶o §×nh Vò ®ang cã nh÷ng dù ¸n ph¸t triÓn c«ng nghiÖp c¶ng, v× vËy cÇn hÕt søc l−u t©m c¸c t¸c nh©n bÊt lîi g©y ra biÕn ®éng ®Þa h×nh ven biÓn do thiªn nhiªn vµ con ng−êi t¹o ra.

Qua ph©n tÝch hiÖn tr¹ng vµ biÕn ®éng bê biÓn H¶i Phßng trong c¸c thêi kú kh¸c

nhau tõ n¨m 1912 ®Õn 2001, cã thÓ nªu tãm t¾t mét sè nhËn xÐt sau.

- Khu vùc ven biÓn ®¶o C¸t H¶i: hiÖn t−îng xãi lë bê thÞ trÊn (®o¹n §«n L−¬ng- Gia Léc) diÔn ra Ýt nhÊt tõ h¬n 50 n¨m qua (1949-2001). §o¹n bê V¨n ChÊn - Hoµng Ch©u diÔn ra xãi lë sím h¬n, tõ tr−íc n¨m 1937. Nh− vËy, hiÖn t−îng xãi lë ë ®©y diÔn ra trong suèt mét thêi gian dµi. C¸c biÖn ph¸p b¶o vÖ bê h¹n chÕ ®−îc mét phÇn tèc ®é xãi lë, nh−ng sau nµy Ýt ph¸t huy hiÖu qu¶ do t×nh tr¹ng c¸c c«ng tr×nh xuèng cÊp.

- §o¹n bê ®¶o §×nh Vò liªn tôc xãi lë trong h¬n 64 n¨m qua. Khu vùc mòi §×nh Vò xãi lë do sãng h−íng Nam t¸c ®éng trong mïa hÌ. §©y lµ khu vùc chÞu t¸c ®éng m¹nh cña ho¹t ®éng nh©n t¹o: tÇu biÓn ra vµo c¶ng H¶i Phßng, n¹o vÐt luång l¹ch, ®¾p ®Ëp §×nh Vò. Khu vùc bê båi tô m¹nh n»m bªn lßng dÉn cò cña cöa CÊm, ph¸t triÓn më réng sau khi ®¾p ®Ëp §×nh Vò. Trªn ®¶o §×nh Vò ®ang cã nh÷ng dù ¸n c«ng nghiÖp vµ dÞch vô c¶ng; ®Ó c¸c c«ng tr×nh tån t¹i vµ æn ®Þnh cÇn thiÕt cã nh÷ng ®¸nh gi¸ ®óng ®¾n vÒ biÕn ®éng m«i tr−êng (xãi lë, båi lÊp) do c¸c t¸c nh©n thiªn nhiªn vµ nh©n t¹o.

Nh− vËy, vïng ven biÓn H¶i Phßng cã nh÷ng biÕn ®éng lín do c¸c nh©n tè thiªn nhiªn vµ nh©n t¹o. Nh÷ng biÕn ®éng ë ven biÓn H¶i Phßng diÔn ra cã sù chi phèi s©u s¾c cña ho¹t ®éng nh©n t¹o. Còng ph¶i nãi r»ng, hiÖn nay c¸c gi¶i ph¸p kü thuËt cã thÓ gi¶i quyÕt vµ h¹n chÕ nh÷ng nh−îc ®iÓm võa nªu. Tuy nhiªn yÕu tè gi÷a chi phÝ - ®Çu t− vµ hiÖu Ých kinh tÕ - x· héi cÇn ®−îc triÖt ®Ó t«n träng khi cã quyÕt ®Þnh triÓn khai c¸c dù ¸n ë ven biÓn, ®Ó thùc sù ®¸p øng môc tiªu ph¸t triÓn, mang l¹i lîi Ých kinh tÕ trªn c¬ së æn ®Þnh m«i tr−êng l©u dµi.

Nh÷ng diÔn biÕn cña vïng ven biÓn H¶i Phßng trong kho¶ng 64 n¨m trë l¹i ®©y (tõ n¨m 1937 ®Õn 2001) cho thÊy ®Þa h×nh vïng ven biÓn ®· cã nh÷ng thay ®æi to lín. Vïng ven biÓn H¶i Phßng biÕn ®éng m¹nh mÏ do t¸c ®éng cña c¸c nh©n tè tù nhiªn vµ ho¹t ®éng cña con ng−êi. Vïng ven biÓn H¶i Phßng ®ang cã nh÷ng ho¹t ®éng kinh tÕ rÊt tÝch cùc nh− më réng c¸c tuyÕn giao th«ng ®−êng thuû vµ ®−êng bé; ph¸t triÓn ngµnh du lÞch vµ dÞch vô c¶ng; më réng diÖn tÝch canh t¸c n«ng nghiÖp ven biÓn; chuyÓn c¬ cÊu kinh tÕ thuÇn n«ng sang c¸c ngµnh nghÒ thñ c«ng, nu«i trång ®¸nh b¾t vµ chÕ biÕn thuû s¶n, v.v. ®· mang l¹i cuéc sèng dÔ chÞu h¬n cho nh©n d©n. §Ó ®¶m b¶o ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi æn ®Þnh, cÇn thiÕt ph¶i gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò m«i tr−êng ven biÓn cßn tån t¹i hiÖn nay nh− chèng xãi lë bê biÓn ®¶o C¸t H¶i, ®¶o §×nh Vò; kh¾c phôc t×nh tr¹ng « nhiÔm ven biÓn khu du lÞch §å S¬n vµ nhÊt lµ viÖc kh¾c phôc båi l¾ng luång tÇu vËn t¶i biÓn - ®©y lµ mét c«ng viÖc rÊt lín cña ngµnh giao th«ng ®−êng thuû vµ cña H¶i Phßng.

2.4. §¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc khu vùc H¹ Long

Nghiªn cøu thÝ ®iÓm nh»m x©y dùng c¬ së d÷ liÖu trong GIS vÒ líp phñ bÒ mÆt vµ hiÖn tr¹ng sö dông ®Êt theo nhiÒu thêi kú (th«ng tin tõ t− liÖu viÔn th¸m); ph©n tÝch vÒ sù thay ®æi sö dông ®Êt vµ líp phñ theo giai ®o¹n tõ 1969 ®Õn 1998, t×m ra xu thÕ

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh thay ®æi, tõ ®ã ®¸nh gi¸ møc ®é t¸c ®éng lªn hiÖn tr¹ng líp phñ cña quy ho¹ch tæng thÓ ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi thµnh phè H¹ Long; ®Ò ®¹t c¸c kiÕn nghÞ ®Þnh h−íng cho ph¸t triÓn bÒn v÷ng ë thµnh phè H¹ Long.

C¸c chøc n¨ng ph©n tÝch kh«ng gian vµ ph©n tÝch vïng ®Öm trong GIS ®−îc ¸p dông nh»m t×m ra kÕt qu¶ cña sù biÕn ®éng sö dông ®Êt theo thêi gian vµ dù b¸o t¸c ®éng do quy ho¹ch tæng thÓ ¶nh h−ëng ®Õn m«i tr−êng trong t−¬ng lai.

C¬ së d÷ liÖu nÒn ®−îc sö dông tõ t− liÖu b¶n ®å ®Þa h×nh gèc do nhµ xuÊt b¶n B¶n ®å ph¸t hµnh n¨m 1977. B¶n ®å tû lÖ 1/50 000 (l−íi chiÕu UTM elipsoid Indian 1975, bæ sung theo b¶n ®å gèc n¨m 1965). B¶n ®å tû lÖ 1/10 000 (l−íi chiÕu Gauss, söa ®æi vµ bæ sung b»ng ¶nh m¸y bay n¨m 1993 dùa trªn t− liÖu b¶n ®å n¨m 1976). B¶n ®å ®−îc sè ho¸ vµ chuÈn theo l−íi chiÕu WGS-1984-UTM - zone 48N. T− liÖu viÔn th¸m phôc vô gi¶i ®o¸n hiÖn tr¹ng líp phñ theo c¸c thêi kú. ¶nh vÖ tinh Landsat TM n¨m 4/11/1988 vµ 17/2/1998; ¶nh tæ hîp 3 kªnh ¶nh víi ®é ph©n gi¶i 30m ®−îc sö dông ®Ó thµnh lËp b¶n ®å sö dông ®Êt n¨m 1988 vµ 1998 (tû lÖ 1/50000). ¶nh m¸y bay tû lÖ 1/ 20 000, víi ®é phñ lËp thÓ lµ 30% ®−îc sö dông ®Ó x©y dùng b¶n ®å sö dông ®Êt theo 3 thêi kú1969, 1985 vµ 1993. Tµi liÖu b¶n ®å chuyªn ®Ò gåm b¶n ®å quy ho¹ch tæng thÓ thµnh phè H¹ Long tû lÖ 1:25 000 cña ViÖn quy ho¹ch N«ng th«n ®« thÞ - Bé x©y dùng ®−îc sè ho¸ vµ chuÈn theo l−íi chiÕu quy ®Þnh cña ®Ò tµi.

C¸c kÕt qu¶ gi¶i ®o¸n nµy ®−îc sö dông lµm th«ng tin ®Çu vµo cho bµi to¸n ph©n tÝch kh«ng gian, nghiªn cøu xu h−íng thay ®æi sö dông ®Êt trong giai ®o¹n 30 n¨m. Ph©n tÝch vïng ®Öm ®−îc sö dông ®Ó nghiªn cøu t¸c ®éng theo c¸c kÞch b¶n kh¸c nhau cña quy ho¹ch tæng thÓ ®èi víi m«i tr−êng. C¸c ®¬n vÞ quy ho¹ch ®−îc ph©n theo 4 nhãm vµ t¸c ®éng cña chóng theo tõng kÞch b¶n ®−îc thÓ hiÖn ë b¶ng 3.9.

§Ó ®¸nh gi¸ biÕn ®éng sö dông ®Êt theo c¸c thêi kú, c¸c ®¬n vÞ líp phñ bÒ mÆt ®−îc ph©n theo 3 nhãm lín, ®Æc tr−ng cho c¸c yÕu tè cña m«i tr−êng tù nhiªn vµ nh©n v¨n: (1) Nhãm c¸c yÕu tè thuéc vïng duyªn h¶i ven biÓn; (2) Nhãm c¸c yÕu tè ®Êt tù nhiªn; (3) Nhãm c¸c yÕu tè con ng−êi.

KÕt qu¶ ph©n tÝch biÕn ®æi líp phñ theo c¸c thêi kú cho thÊy quy luËt vÒ sù thay ®æi c¸c yÕu tè thuéc m«i tr−êng tù nhiªn vµ x· héi. Theo thèng kª cho thÊy, trong giai ®o¹n h¬n 30 n¨m, líp phñ tù nhiªn bÞ biÕn ®æi kh¸ m¹nh do sù t¸c ®éng cña con ng−êi.

B¶ng 3.9. C¸c kÞch b¶n ®¸nh gi¸ t¸c ®éng cña quy ho¹ch tæng thÓ

T¸c ®éng trùc tiÕp

T¸c ®éng gi¸n tiÕp theo c¸c vïng ®Öm

§¬n vÞ quy ho¹ch

Khu c«ng nghiÖp Khu d©n c− Giao th«ng vµ c¬ së h¹ tÇng Kh«ng gian xanh

KÞch b¶n 1 0m 0m 0m 0m

KÞch b¶n 2 100 m 50 m 25 m 0m

KÞch b¶n 3 200 m 100 m 50 m 0m

Sù thay ®æi cña c¸c yÕu tè vïng duyªn h¶i: Rõng ngËp mÆn bÞ t¸c ®éng m¹nh c¶ vÒ diÖn tÝch vµ cÊu tróc, tû lÖ che phñ gi¶m 31,8% so víi n¨m 1969, do bÞ chÆt ph¸,

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh rõng mËt ®é dÇy thµnh mËt ®é th−a vµ mét diÖn tÝch lín bÞ biÕn thµnh ®Çm nu«i trång h¶i s¶n (khu vùc Cöa Lôc vµ Yªn H−ng). DiÖn tÝch c¸c b·i triÒu kh«ng cã thùc vËt phñ còng gi¶m 9,9% so víi n¨m 1969 do khu vùc ®Êt −ít cöa s«ng bÞ san lÊp cho ph¸t triÓn ®Êt x©y dùng vµ n«ng nghiÖp.

Sù thay ®æi cña c¸c yÕu tè ®Êt tù nhiªn: DiÖn tÝch rõng giµu cÊp mét bÞ gi¶m m¹nh trong 30 n¨m, ®Õn n¨m 1998 chØ chiÕm 2,5% diÖn tÝch khu vùc nghiªn cøu, tæng diÖn tÝch rõng tù nhiªn gi¶m 85,9% so víi n¨m 1969, diÖn tÝch c©y bôi vµ cá t¨ng 25%. Xu h−íng thay ®æi cña rõng giµu lµ biÕn thµnh rõng th−a vµ c©y bôi. Tuy nhiªn trong giai ®o¹n 85-98 do quy ho¹ch trång rõng ë nhiÒu ®Þa ph−¬ng nªn diÖn tÝch rõng trång t¨ng ®¸ng kÓ 10,2%. DiÖn tÝch líp phñ c©y bôi còng t¨ng t¹i c¸c khu vùc khai th¸c than.

Sù thay ®æi c¸c yÕu tè nh©n sinh: §Êt n«ng nghiÖp thay ®æi kh«ng ®¸ng kÓ, vÒ mÆt diÖn tÝch gi¶m 10%, tuy nhiªn cã thay ®æi vÒ mÆt kh«ng gian vµ cÊu tróc, líp phñ lµ c©y bôi trë thµnh ®Êt n«ng nghiÖp trång hoa mµu vµ mét sè khu d©n c− ®−îc ph¸t triÓn tõ c¸c vïng ®Êt trång trät. Bªn c¹nh ®ã lµ sù ph¸t triÓn m¹nh c¸c khu d©n c− do ®« thÞ ho¸ víi tèc ®é nhanh vµ sù më réng cña thµnh phè n¨m 1993. §Õn n¨m 1998 tæng diÖn tÝch ®Êt d©n c− t¨ng gÊp 1,5 lÇn, trong ®ã ®Êt ®« thÞ t¨ng gÊp 2,5 lÇn so víi n¨m 1969. DiÖn tÝch c¸c khu vùc khai th¸c than còng t¨ng nhanh 1,5% tõ 1969 ®Õn 1993. Mét sè diÖn tÝch má than cò nay trë thµnh c©y bôi hoÆc rõng trång.

TiÕp theo kÕt qu¶ cña viÖc ph©n tÝch biÕn ®éng líp phñ qua c¸c thêi kú, t¸c ®éng trùc tiÕp vµ gi¸n tiÕp cña QHTT TP H¹ Long ®Õn m«i tr−êng sinh th¸i theo 3 kÞch b¶n kh¸c nhau ®· ®−îc thùc hiÖn b»ng c¸ch t¹o c¸c vïng ®Öm cho c¸c ®¬n vÞ quy ho¹ch kh¸c nhau vµ tÝnh diÖn tÝch bÞ ¶nh h−ëng theo tõng khu vùc.

KÕt qu¶ chång ghÐp b¶n ®å hiÖn tr¹ng sö dông ®Êt n¨m 1998 víi QHTT thµnh phè H¹ Long (theo kÞch b¶n 1) cho thÊy t¸c ®éng trùc tiÕp cña quy ho¹ch ®Õn c¸c yÕu tè m«i tr−êng.

- C¸c ®èi t−îng thuéc ®íi duyªn h¶i ven bê: 3,6% (1089ha) diÖn tÝch cña khu vùc duyªn h¶i nh− b·i triÒu, rõng ngËp mÆn, khu vùc cöa s«ng... n¨m 1998 bÞ t¸c ®éng, trong ®ã 1% lµ do ph¸t triÓn giao th«ng h¹ tÇng c¬ së; 1,5% do quy ho¹ch ph¸t triÓn c«ng nghiÖp vµ 1,1% cho x©y dùng më réng c¸c khu d©n c−. Nh÷ng yÕu tè tù nhiªn chÝnh bÞ t¸c ®éng lµ c¸c rõng ngËp mÆn vµ khu vùc b·i triÒu thuéc huyÖn Hoµnh Bå, vµ thÞ x· CÈm Ph¶.

- Sù t¸c ®éng lªn c¸c yÕu tè ®Êt tù nhiªn: c¸c khu vùc rõng tù nhiªn, rõng trång vµ c¸c khu vùc cã c©y bôi bao phñ. Theo kÕt qu¶ ph©n tÝch th× 9,8% (4168,6ha) ®Êt tù nhiªn n¨m 1998 sÏ bÞ t¸c ®éng trùc tiÕp do quy ho¹ch lµm thay ®æi. C¸c diÖn tÝch ®Êt tù nhiªn nµy bÞ thay thÕ bëi c¸c quy ho¹ch nh−: ph¸t triÓn c¸c khu c«ng nghiÖp vµ më réng khai th¸c than chiÕm 7,6%; ¶nh h−ëng do ph¸t triÓn d©n c− lµ 1,8% vµ ph¸t triÓn giao th«ng lµ 0,4%. Theo diÖn ph©n bè th× khu vùc ®Êt tù nhiªn bÞ t¸c ®éng m¹nh nhÊt lµ do viÖc ph¸t triÓn c¸c má khai th¸c than trªn vïng rõng th−a vµ c©y bôi, thuéc CÈm Ph¶.

- Sù t¸c ®éng ®Õn c¸c yÕu tè nh©n sinh nh− mÊt ®Êt n«ng nghiÖp, di d©n trong vïng quy ho¹ch còng kh¸ ®¸ng kÓ, 16,1% (1715,6ha) diÖn tÝch ®Êt n«ng nghiÖp vµ d©n c− bÞ tËn dông cho quy ho¹ch, mét sè diÖn tÝch nu«i trång thuû s¶n còng chÞu ¶nh h−ëng do viÖc quy ho¹ch x©y dùng n©ng cÊp quèc lé 18A vµ 18B.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

B¶ng 3.10. Quy ho¹ch t¸c ®éng trùc tiÕp ®Õn vïng duyªn h¶i vµ ®Êt tù nhiªn

§¬n vÞ sö dông ®Êt

T¸c ®éng trùc tiÕp do quy ho¹ch ph¸t triÓn Tæng

Giao th«ng C«ng nghiÖp D©n c−

ha % ha % ha %

8,1

DiÖn tÝch 1998 ha 18504,8 7636,5

22 0,1 54,1 0,3 0 184 2,4 322,2 4,2 201,7 2,6

ha 84,2 708

% 0,5 9,3

285 0,9 458,9 1,5 345,2 1,1 1,4

0 208,8

79 1,8 82,5 1,9 135,3 3,1 296,8 4415,5 1089 30556,8 4,3 0,1 214,4 5275,6 9689,1 43,5 0,4 180,2 1,9 272,6 2,8 496,3 4457,1

6,7 3,6 4,1 5,1 8,4 0,2 805,3 18,1 47,8 1,1 861,5 19,3

5,5 2,3

1,8 0,7

242,1

N−íc cöa s«ng B·i triÒu kh«ng cã thùc vËt Rõng ngËp mÆn Vïng duyªn h¶i Rõng tù nhiªn Rõng trång Rõng th−a vµ c©y bôi trªn ®¸ v«i C©y bôi vµ cá §Êt trèng §Êt tù nhiªn

22890,6 94,2 0,4 2073 9,1 421,7 1,8 2589,2 11,3 3 9,8

7,2 0 42554,4 149,2 0,4 3268 7,6 751,8 1,8 4168,6

ViÖc tÝnh to¸n c¸c t¸c ®éng gi¸n tiÕp dùa trªn hai kÞch b¶n, t¹o vïng ®Öm theo

diÖn cña c¸c vïng bÞ t¸c ®éng trùc tiÕp.

- KÞch b¶n 1: C¸c yÕu tè m«i tr−êng tù nhiªn thuéc ®íi duyªn h¶i bÞ t¸c ®éng kh¸ m¹nh (7% diÖn tÝch) trong ®ã khu vùc chñ yÕu bÞ t¸c ®éng lµ vïng n−íc ngËp triÒu cöa s«ng (chiÕm 98% diÖn tÝch bÞ t¸c ®éng). 14,2% diÖn tÝch ®Êt tù nhiªn cña n¨m 1998 còng sÏ ph¶i chÞu ¶nh h−ëng do t¸c ®éng gi¸n tiÕp cña quy ho¹ch ph¸t triÓn c«ng nghiÖp. Trong kÞch b¶n nµy xu h−íng ph¸t triÓn c«ng nghiÖp s¶n xuÊt vËt liÖu x©y dùng sÏ t¸c ®éng m¹nh mÏ ®Õn c¸c vïng nói ®¸ v«i vµ ®Êt trèng ®åi träc. DiÖn tÝch ®Êt tù nhiªn chÞu ¶nh h−ëng gi¸n tiÕp lín gÊp 3 lÇn sù t¸c ®éng ®Õn vïng duyªn h¶i.

- KÞch b¶n 2: Do diÖn tÝch vïng ®Öm t¸c ®éng gi¸n tiÕp t¨ng lªn nªn tû lÖ phÇn tr¨m diÖn tÝch c¸c ®èi t−îng bÞ t¸c ®éng còng t¨ng ®¸ng kÓ. Tuy nhiªn c−êng ®é t¸c ®éng nhÑ h¬n. 9,9% diÖn tÝch ®íi duyªn h¶i bÞ t¸c ®éng gi¸n tiÕp cÊp 2, trong ®ã 90% diÖn tÝch chÞu ¶nh h−ëng nµy lµ c¸c khu vùc b·i triÒu vµ rõng ngËp mÆn (thuéc hÖ sinh th¸i ®Êt −ít ven biÓn). 18,4% diÖn tÝch ®Êt tù nhiªn còng sÏ bÞ ¶nh h−ëng trong ®ã 3% lµ do ph¸t triÓn giao th«ng, 12% do ph¸t triÓn c¸c khu c«ng nghiÖp vµ 3,4% do viÖc x©y dùng c¸c khu d©n c−.

Nh− vËy nh÷ng t¸c ®éng kh«ng gian cña quy ho¹ch tæng thÓ thµnh phè H¹ long

chñ yÕu liªn quan ®Õn c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn nh−:

+ Sù t¨ng c−êng khai th¸c ®¸ v«i vïng nguyªn liÖu cho quy ho¹ch ph¸t triÓn c«ng nghiÖp s¶n xuÊt vËt liÖu x©y dùng (xi m¨ng, g¹ch ngãi) t¸c ®éng m¹nh ®Õn khu vùc rõng th−a vµ rõng trång, thùc vËt trªn nói ®¸ v«i vµ c¸c khu d©n c− l©n cËn thuéc huyÖn Hoµnh Bå.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

+ ViÖc më réng ranh giíi khai th¸c c¸c má than lé thiªn lµm ¶nh h−ëng ®Õn khu

vùc rõng thø cÊp vµ t¨ng diÖn tÝch ®Êt trèng ®åi nói träc.

+ Quy ho¹ch x©y dùng s©n bay t¹i x· Minh Thµnh, vµ më réng n©ng cÊp quèc lé 18A, 18B sÏ lÊn biÓn, g©y ¶nh h−ëng nghiªm träng ®Õn c¸c vïng b·i triÒu vµ hÖ sinh th¸i rõng ngËp mÆn.

B¶ng 3.11. DiÖn tÝch c¸c nhãm ®èi t−îng m«i tr−êng bÞ t¸c ®éng theo c¸c kÞch b¶n

DiÖn tÝch 1998

KÞch b¶n 1

KÞch b¶n 2

KÞch b¶n 3

C¸c nhãm ®èi t−îng bÞ t¸c ®éng

% 7,0 3038,7

Vïng duyªn h¶i §Êt tù nhiªn §Êt n«ng nghiÖp vµ d©n c− Nu«i trång thuû s¶n

ha 30556,8 42554,4 10649,6 941,6

% ha 3,6 1089,0 4168,6 9,8 1715,6 16,1 8,8

82,9

% ha 2132,8 9,9 6056,7 14,2 7828,2 18,4 3083,2 29,0 4285,9 40,2 172,3 18,3 230,5 24,5

DiÖn tÝch bÞ t¸c ®éng theo c¸c kÞch b¶n quy ho¹ch

8000

Vïng duyªn h¶i

7000

§Êt tù nhiªn

6000

§Êt n«ng nghiÖp vµ d©n c−

Nu«i trång thuû s¶n

5000

4000

DiÖn tÝch (ha)

3000

2000

1000

KÞch b¶n 1

KÞch b¶n 2

KÞch b¶n 3

H×nh 3.21. BiÓu ®å dù ®o¸n diÖn tÝch c¸c ®èi t−îng tù nhiªn bÞ t¸c ®éng theo c¸c kÞch b¶n quy ho¹ch

Tãm l¹i, nh÷ng nghiªn cøu vÒ c¬ së khoa häc cña §MC ë n−íc ta ®ang trong giai ®o¹n khëi ®Çu. §Æc biÖt víi thÕ m¹nh cña hÖ th«ng tin ®Þa lý vÒ kh¶ n¨ng tÝch hîp vµ xö lý th«ng tin trong c¬ së d÷ liÖu sÏ nh− c«ng cô h÷u hiÖu trong ®¸nh gi¸ m«i tr−êng, thùc hiÖn m« h×nh ho¸ c¸c kÞch b¶n quy ho¹ch, vµ dù b¸o, ®Þnh l−îng c¸c t¸c ®éng tÝch dån.

Qua viÖc ¸p dông GIS vµ hç trî cho viÖc nghiªn cøu t¸c ®éng cña QHTT TP H¹ Long ®Õn m«i tr−êng giai ®o¹n 1994-2010. ViÖc ph©n tÝch xu thÕ biÕn ®éng cña viÖc sö dông ®Êt trong 30 n¨m vµ c¸c t¸c ®éng trùc tiÕp vµ gi¸n tiÕp cña quy ho¹ch theo c¸c kÞch b¶n kh¸c nhau cho thÊy m«i tr−êng tù nhiªn cña khu vùc nµy ®ang chÞu t¸c ®éng

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh m¹nh mÏ do ho¹t ®éng nh©n sinh. Giai ®o¹n tr−íc n¨m 1993, t¸c ®éng dån lªn ®Êt rõng do chÆt gç vµ khai th¸c than; giai ®o¹n tõ 1993 ®Õn 2010 søc Ðp vÒ ph¸t triÓn kinh tÕ vµ ®« thÞ ho¸ sÏ dån lªn d¶i duyªn h¶i ven biÓn, c¸c khu vùc cã ®é nh¹y c¶m sinh th¸i cao nh− khu vùc b·i triÒu, rõng ngËp mÆn, vµ m«i tr−êng n−íc trong vÞnh H¹ Long. Nh− vËy ®Ó hoµn thiÖn quy ho¹ch tæng thÓ cña TP H¹ Long ®Õn n¨m 2010 cÇn thiÕt ph¶i ®Èy m¹nh c¶i t¹o vµ phôc håi ®iÒu kiÖn tù nhiªn, h¹n chÕ vµ tr¸nh quy ho¹ch trªn c¸c khu vùc nh¹y c¶m sinh th¸i cao, dÔ dÉn ®Õn nh÷ng t¸c ®éng kÐo theo hoÆc tÝch dån lªn m«i tr−êng.

Nh− vËy, GIS lµ c«ng cô hç trî trong suèt qu¸ tr×nh thùc hiÖn §MC vµ trî gióp

viÖc ra quyÕt ®Þnh, nh»m ®¹t tíi sù ph¸t triÓn bÒn v÷ng.

2.5. X©y dùng m« h×nh GIS nguy c¬ « nhiÔm vÞnh H¹ Long

Môc tiªu chÝnh cña nghiªn cøu bao gåm: §¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng « nhiÔm n−íc biÓn vÞnh H¹ Long n¨m 1998, x©y dùng m« h×nh GIS nguy c¬ « nhiÔm n−íc biÓn vÞnh H¹ Long vµ kiÓm tra ®é chÝnh x¸c cña m« h×nh b»ng tµi liÖu ®o ®¹c thùc tÕ.

2.5.1. Tµi liÖu vµ ph−¬ng ph¸p

Tµi liÖu sö dông gåm b¶n ®å ®Þa h×nh UTM tØ lÖ 1:50 000 ®−îc thµnh lËp b»ng ¶nh hµng kh«ng n¨m 1965, Côc B¶n ®å bæ sung vµ t¸i b¶n n¨m 1999, cËp nhËt bëi ¶nh vÖ tinh Landsat n¨m 1998. Tµi liÖu kh¶o s¸t chÊt l−îng n−íc VÞnh H¹ Long n¨m 1998 do ®Ò tµi JICA thùc hiÖn, c¶ mïa kh« vµ mïa m−a. VÒ mïa m−a cã 11 tr¹m kh¶o s¸t trong khu vùc nghiªn cøu, mïa kh« sè tr¹m kh¶o s¸t trong vïng nghiªn cøu chØ cßn lµ 9 tr¹m. Tµi liÖu nguån « nhiÔm lôc ®Þa n¨m 1998.

Sö dông phÇn mÒm Arcview GIS vµ ArcInfo hiÖn nay ®ang lµ mét phÇn mÒm GIS th«ng dông do tÝnh n¨ng −u viÖt cña nã trong viÖc qu¶n lý vµ ph©n tÝch d÷ liÖu kh«ng gian vµ thuéc tÝnh. §Ó qu¸ tr×nh nhËp d÷ liÖu nhanh h¬n, c¸c phÇn kh¸c nh− MS Excel, MS Access ®· ®−îc sö dông.

§Ó x©y dùng ®−îc b¶n ®å ph©n bè hµm l−îng c¸c chÊt « nhiÔm tõ sè liÖu kh¶o s¸t, trong nghiªn cøu nµy chóng t«i ®· sö dông ph−¬ng ph¸p néi suy côc bé. Nguyªn t¾c cña ph−¬ng ph¸p néi suy nµy lµ coi nh− mçi ®iÓm ®Çu vµo cã mét ¶nh h−ëng nhÊt ®Þnh ®Õn vïng xung quanh vµ møc ®é ¶nh h−ëng ®ã gi¶m dÇn theo kho¶ng c¸ch. Do ®ã nh÷ng ®iÓm cµng gÇn víi ®iÓm kh¶o s¸t th× gi¸ trÞ cña nã gÇn xÊp xØ víi gi¸ trÞ ®o ®−îc t¹i ®iÓm kh¶o s¸t. Gi¸ trÞ t¹i c¸c ®iÓm ®−îc néi suy ®−îc tÝnh to¸n theo ph−¬ng ph¸p träng sè trung b×nh. Líp th«ng tin ®−êng mùc n−íc trung b×nh ®−îc ®−a vµo ®Ó lµm giíi h¹n biªn. Do sè ®iÓm kh¶o s¸t kh«ng nhiÒu, l¹i bÞ ng¨n c¸ch bëi c¸c ®¶o nªn cã mét sè vÞ trÝ khuÊt sau c¸c ®¶o bÞ bãng. §Ó kh¾c phôc h¹n chÕ nµy chóng t«i thªm vµo mét sè ®iÓm gi¶ ®Þnh, gi¸ trÞ cña c¸c ®iÓm ®−îc lÊy mét c¸ch t−¬ng ®èi b»ng c¸ch tÝnh theo c«ng thøc trªn víi viÖc xem xÐt gi¸ trÞ cña c¸c ®iÓm xung quanh.

§Ó −íc tÝnh kh¶ n¨ng ¶nh h−ëng cña c¸c nguån th¶i ®Õn c¸c khu vùc xung quanh, chøc n¨ng t¹o vïng ®Öm (buffer) trong phÇn mÒm Arcview ®−îc sö dông ®Ó t¹o vïng ®Öm tõ c¸c líp th«ng tin vÒ nguån « nhiÔm.

C¸c nguån th¶i ®−îc xem xÐt ®Õn trong khu vùc nghiªn cøu bao gåm: nguån ph¸t th¶i tõ khu vùc d©n c−; nguån ph¸t th¶i tõ c¸c l−u vùc, nguån ph¸t th¶i tõ ho¹t ®éng c«ng nghiÖp, nguån ph¸t th¶i tõ ho¹t ®éng khai th¸c than; nguån ph¸t th¶i tõ ho¹t ®éng du lÞch; nguån ph¸t th¶i tõ häat ®éng cña c¸c c¶ng vµ tµu bÌ trªn biÓn. C¸c th«ng sè g©y « nhiÔm n−íc trong vÞnh H¹ Long ®−îc chia thµnh: nhãm th«ng sè h÷u c¬;

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh nhãm th«ng sè dinh d−ìng; nhãm th«ng sè kim lo¹i nÆng; th«ng sè dÇu; th«ng sè chÊt r¾n l¬ löng. Mçi mét nguån th¶i cã tiÒm n¨ng ph¸t th¶i c¸c lo¹i chÊt « nhiÔm kh¸c nhau, do ®ã vïng ®Öm ®−îc lÊy theo tõng nhãm th«ng sè « nhiÔm mµ nguån cã kh¶ n¨ng ph¸t th¶i.

§Ó lÊy kho¶ng c¸ch vïng ®Öm cho c¸c nguån « nhiÔm chóng t«i dùa vµo c¸c yÕu tè sau: §Æc ®iÓm cña nguån th¶i: dùa trªn t¶i l−îng « nhiÔm, c«ng suÊt ho¹t ®éng cña c¸c nhµ m¸y, d©n sè cña c¸c khu d©n c−, mËt ®é ch¨n nu«i, mËt ®é ho¹t ®éng cña c¸c tµu thuyÒn ®Ó ph©n møc kh¶ n¨ng ph¸t th¶i cña c¸c nguån « nhiÔm. Sè liÖu kh¶o s¸t thùc tÕ: dïng sè liÖu kh¶o s¸t thùc tÕ ®Ó x¸c ®Þnh kh¶ n¨ng ph¸t t¸n cña chÊt « nhiÔm tõ c¸c nguån « nhiÔm. Tõ ®ã chóng t«i lÊy ph¹m vi giíi h¹n ¶nh h−ëng cña nguån « nhiÔm tíi vïng xung quanh theo b¶ng 3.13. Tuy nhiªn, kho¶ng c¸ch nµy cã thÓ thay ®æi tïy thuéc theo c¸c sè liÖu ®Çu vµo cña nguån ph¸t th¶i.

Sö dông ph−¬ng ph¸p m« h×nh kÕt nèi c¸c ph©n tÝch kh«ng gian ®Ó t¹o ra m«

h×nh nguy c¬ « nhiÔm. Ph−¬ng ph¸p sö dông lµ ph−¬ng ph¸p cho ®iÓm träng sè:

KÕt qu¶ m« h×nh = L1.w1+ L2.w2 +L3.w3 + ... + Liwi (2)

trong ®ã: L1, L2, L3…, Li lµ c¸c líp th«ng tin liªn quan ®Õn m« h×nh

w1, w2, w3, ..., wi lµ träng sè t−¬ng øng cña c¸c líp,

w1 + w2 + w3 + ... + wi = 1

Trong nghiªn cøu nµy c¸c líp th«ng tin ®Çu vµo bao gåm c¸c lo¹i: Líp th«ng tin vÒ vïng ®Öm tõ c¸c nguån ph¸t th¶i chÊt h÷u c¬ bao gåm: vïng ®Öm tõ khu d©n c−, vïng ®Öm tõ khu du lÞch, vïng ®Öm tõ khu c«ng nghiÖp. Líp th«ng tin vÒvïng ®Öm tõ c¸c nguån ph¸t th¶i chÊt dinh d−ìng bao gåm: vïng ®Öm tõ khu ch¨n nu«i, vïng ®Öm tõ khu d©n c−, vïng ®Öm tõ khu du lÞch. Líp th«ng tin vÒ vïng ®Öm tõ c¸c nguån ph¸t th¶i kim lo¹i nÆng bao gåm: vïng ®Öm tõ khu c«ng nghiÖp, vïng ®Öm tõ khu khai th¸c than. Líp th«ng tin vÒ vïng ®Öm tõ nguån ph¸t th¶i dÇu bao gåm: vïng ®Öm tõ c¸c c¶ng, vïng ®Öm tõ tuyÕn luång tµu. Líp th«ng tin vÒ vïng ®Öm tõ c¸c nguån ph¸t th¶i chÊt r¾n l¬ löng: vïng ®Öm tõ khu khai th¸c than, vïng ®Öm tõ c¸c l−u vùc, vïng ®Öm tõ khu d©n c−

C¸c líp vïng ®Öm trong mçi lo¹i trªn ®−îc tiÕn hµnh céng líp theo ph−¬ng tr×nh (2). Träng sè cho tõng líp ®−îc x¸c ®Þnh dùa trªn t¶i l−îng « nhiÔm cña tõng nhãm ®æ vµo vÞnh H¹ Long (sè liÖu tõ ®Ò tµi JICA). §èi víi th«ng sè dÇu vµ th«ng sè kim lo¹i nÆng, do kh«ng cã sè liÖu vÒ t¶i l−îng « nhiÔm ®æ vµo vÞnh H¹ Long tõ c¸c nguån trong khu vùc nghiªn cøu, träng sè cña c¸c líp vïng ®Öm trong c¸c nhãm nµy ®−îc ®−a ra dùa trªn kÕt qu¶ tæng hîp ý kiÕn c¸c chuyªn gia.

Ph−¬ng tr×nh tæng qu¸t cña m« h×nh cã d¹ng:

Nguy c¬ « nhiÔm VHL = L1 . 0,1 + L2 . 0,1 + L3 . 0,25 + L4 . 0,4 + L5 . 0,15. (3)

L1: Líp th«ng tin vÒ vïng ®Öm tõ c¸c nguån ph¸t th¶i chÊt h÷u c¬

L1= 0,2 * vïng ®Öm d©n c− + 0,72 * vïng ®Öm l−u vùc + 0,03 * vïng ®Öm khu c«ng

nghiÖp + 0,05 * vïng ®Öm khu du lÞch

L2: Líp th«ng tin vÒ vïng ®Öm tõ c¸c nguån ph¸t th¶i chÊt dinh d−ìng

L2= 0,4 * vïng ®Öm d©n c− + 0,1 * vïng ®Öm khu c«ng nghiÖp + 0,4 * vïng ®Öm l−u

vùc + 0,1 * vïng ®Öm khu du lÞch

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh L3: Líp th«ng tin vÒ vïng ®Öm tõ c¸c nguån ph¸t th¶i kim lo¹i nÆng

L3= 0,45 * vïng ®Öm khu c«ng nghiÖp + 0,55 * vïng ®Öm khu khai th¸c than

L4: Líp th«ng tin vÒ vïng ®Öm tõ c¸c nguån ph¸t th¶i dÇu

L4 = 0,6 * vïng ®Öm tõ c¶ng + 0,4 * vïng ®Öm tõ tuyÕn luång tµu

L5: Líp th«ng tin vÒ vïng ®Öm tõ c¸c nguån ph¸t th¶i chÊt r¾n l¬ löng

L5 = 0,05 * vïng ®Öm d©n c− + 0,1 * vïng ®Öm khu khai th¸c than + 0,85 * vïng ®Öm l−u vùc

C¸c ®iÒu kiÖn thuû v¨n nh− dßng ch¶y, mùc triÒu ®Òu cã ¶nh h−ëng ®Õn ®é chÝnh x¸c cña m« h×nh. Tuy nhiªn m« h×nh GIS l¹i kh«ng thÓ m« pháng sù biÕn ®æi theo thêi gian cña mét hiÖn t−îng (ch¼ng h¹n nh− thuû triÒu). §Ó thùc hiÖn ®−îc ®iÒu nµy m« h×nh GIS cÇn ph¶i ®−îc kÕt hîp víi m« h×nh thuû v¨n. §Õn nay chóng t«i ch−a thÓ thùc hiÖn ®−îc sù kÕt hîp gi÷a m« h×nh thuû v¨n vµ m« h×nh GIS. Khi thùc hiÖn ®Ò tµi nµy ®Ó chØnh triÒu, chóng t«i ®· cè g¾ng t×m c¸ch hiÖu chØnh kh¶ n¨ng ¶nh h−ëng cña thñy triÒu b»ng c¸ch t×m ra mèi t−¬ng quan gi÷a mùc thñy triÒu vµ sè liÖu kh¶o s¸t t¹i c¸c tr¹m ®o liªn tôc 24 giê. Song do sè liÖu ®o th−a (4 giê) vµ kh«ng ®ång nhÊt nªn chóng t«i kh«ng t×m ra ®−îc sù t−¬ng quan gi÷a hµm l−îng c¸c chÊt « nhiÔm trong n−íc víi mùc triÒu. ChÝnh v× vËy trong khu«n khæ nghiªn cøu nµy, chóng t«i chØ x©y dùng m« h×nh ®¬n gi¶n, chØ tÝnh ®Õn kh¶ n¨ng khuyÕch t¸n ®¼ng h−íng c¸c chÊt « nhiÔm, kh«ng tÝnh ®Õn tÊt c¶ c¸c ®iÒu kiÖn thuû v¨n nh− dßng ch¶y, thuû triÒu.

C¸c ®¶o nhá vµ ®Þa h×nh ®¸y vÞnh còng cã ¶nh h−ëng nhÊt ®Þnh ®Õn kh¶ n¨ng lan truyÒn cña c¸c hîp phÇn trong n−íc. Tuy nhiªn kÝch th−íc cña ®¶o qu¸ nhá nªn chóng ®−îc bá qua. C¸c ®¶o lín ®−îc ®−a vµo lµm biªn khi tÝnh néi suy vµ phÇn bªn ngoµi biªn ®−îc coi nh− lµ kh«ng cã d÷ liÖu.

Tµi liÖu kh¶o s¸t chÊt l−îng n−íc VÞnh H¹ Long n¨m 1998 do ®Ò tµi JICA thùc hiÖn ®−îc sö dông ®Ó ®¸nh gi¸ ®é chÝnh x¸c cña m« h×nh. C¸c sè liÖu kh¶o s¸t ®−îc néi suy, ph©n møc « nhiÔm vµ tæng hîp theo c¸c nhãm nh− ®· nªu ë m« h×nh råi kÕt hîp víi c¸c hÖ sè nªu trªn ®Ó ®−a ra b¶n ®å hiÖn tr¹ng « nhiÔm n−íc biÓn n¨m 1998. B¶n ®å nµy ®−a vµo kÕt hîp víi kÕt qu¶ m« h×nh ®Ó ®¸nh gi¸ ®é chÝnh x¸c cña m« h×nh.

2.5.2. HiÖn tr¹ng chÊt l−îng n−íc vÞnh H¹ Long

Ph©n bè c¸c th«ng sè chÊt l−îng n−íc vÞnh H¹ Long ®−îc néi suy tõ tµi liÖu

kh¶o s¸t cña JICA n¨m 1998 theo hai mïa ë tÇng ®¸y vµ tÇng mÆt.

Khi tiÕn hµnh néi suy, chóng t«i thÊy mét sè khu vùc bÞ che khuÊt hoÆc bÞ bãng do sè ®iÓm kh¶o s¸t h¹n chÕ l¹i ph©n bè kh«ng ®Òu. §Ó kh¾c phôc h¹n chÕ nµy chóng t«i ®· thªm vµo mét sè ®iÓm t¹i nh÷ng khu vùc bÞ khuÊt hoÆc bãng. Hµm l−îng chÊt « nhiÔm t¹i c¸c ®iÓm thªm vµo ®−îc tÝnh theo c«ng thøc cña ph−¬ng ph¸p träng sè trung b×nh.

§Ó thuËn tiÖn cho viÖc chång líp th«ng tin, c¸c b¶n ®å ph©n bè hµm l−îng chÊt « nhiÔm trong vÞnh H¹ Long ®−îc ph©n ra thµnh c¸c møc ®é « nhiÔm. Khu vùc VÞnh H¹ Long lµ khu vùc du lÞch næi tiÕng, cã nhiÒu b·i t¾m ®Ñp. Do ®ã chóng t«i dùa vµo hÖ thèng tiªu chuÈn ViÖt Nam (TCVN 5943, 1995) ®èi víi n−íc biÓn vµ ven bê ¸p dông cho b·i t¾m ®Ó ph©n lo¹i møc ®é « nhiÔm thµnh 3 møc (b¶ng 3.12)

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

B¶ng 3.12. Møc ph©n møc c¸c th«ng sè « nhiÔm

Th«ng sè

Møc 1

Møc 2

Møc 3

Tiªu chuÈn cho phÐp

0,1 - 0,2µg/l

0,2 - 0,3µg/l

0,3 - 0,4µg/l

5 µg/l

1,97 - 2µg/l

2 - 2,5µg/l

2,5 - 3µg/l

<50µg/l

0,1 - 0,3µg/l

0,3 - 0,5µg/l

0.5 - 0,9µg/l

<5µg/l

1,74 - 2µg/l

2 - 2,5µg/l

2,5 - 3,5µg/l

<100µg/l

7 - 10µg/l

10 - 12µg/l

12 - 15µg/l

<100µg/l

BOD

0,31 - 1 mg/l

1 - 1,5 mg/l

1,5 - 2 mg/l

<20mg

3 - 4 mg/l

4 - 5 mg/l

5 - 8 mg/l

> 4 mg/l

P-T

0 - 0,5µg/l

0,5 - 1µg/l

1 - 1,5µg/l

N-T

0 - 1µg/l

1 - 2µg/l

2 - 3,5µg/l

1 - 10 mg/l

10 - 20 mg/l

20 - 40 mg/l

25mg/l

DÇu

0 - 1,5 mg/l

1,5 - 3 mg/l

3 - 8 mg/l

0,05 mg/l

KÕt qu¶ néi suy vµ ph©n møc hµm l−îng c¸c th«ng sè ®¸nh gi¸ chÊt l−îng n−íc

vÞnh H¹ Long mïa m−a n¨m 1998 cho thÊy:

- C¸c chÊt dinh d−ìng cã hµm l−îng cao ë khu vùc nam Hßn Gai, vµ Cöa Lôc, Hµm l−¬ng trung b×nh ë vÞnh Cöa Lôc vµ phÇn ®«ng cña vÞnh H¹ Long. PhÇn t©y vÞnh cã hµm l−îng dinh d−ìng thÊp.

- Hµm l−îng dÇu cao ë khu vùc cöa s«ng Tríi ®Õn c¶ng C¸i L©n, nam Hßn Gai, hµm l−îng trung b×nh ë khu vùc cöa s«ng DiÔn Väng vµ ®«ng vÞnh. PhÝa t©y vÞnh hµm l−îng dÇu thÊp.

- Hµm l−îng kim lo¹i nÆng cao ë gi¸p víi khu vùc khai th¸c vµ sµng tuyÓn than nam Hßn Gai, hµm l−îng trung b×nh ë phÝa ®«ng vÞnh vµ vÞnh Cöa Lôc, hµm l−îng thÊp ë phÝa t©y vÞnh.

- Hµm l−îng chÊt « nhiÔm h÷u c¬ cao ë phÝa ngoµi vÞnh, thÊp ë khu vùc nam

Hßn Gai, B·i Ch¸y.

- Hµm l−îng chÊt r¾n l¬ löng cao ë khu vùc nam TuÇn Ch©u n¬i bÞ ¶nh h−ëng dßng ®ôc cña s«ng B×nh H−¬ng, b¾c ®¶o TuÇn Ch©u cã hµm l−îng trung b×nh, phÇn cßn l¹i hµm l−îng thÊp.

Tæng hîp kÕt qu¶ hiÖn tr¹ng chÊt l−îng n−íc víi hÖ sè ®Ó thÓ hiÖn hiÖn tr¹ng chÊt l−îng n−íc vÞnh H¹ Long (h×nh 3.22). KÕt qu¶ cho thÊy cã 2 møc hµm l−îng trung b×nh vµ thÊp. Khu vùc cã hµm l−îng chÊt « nhiÔm trung b×nh ë phÇn lín khu vùc phÝa ®«ng vµ trung t©m vÞnh H¹ Long, vÞnh Cöa Lôc vµ nam TuÇn Ch©u. C¸c khu vùc cßn l¹i cã hµm l−îng chÊt « nhiÔm thÊp.

2.5.3. M« h×nh nguy c¬ « nhiÔm

Nguy c¬ « nhiÔm ®−îc x¸c ®Þnh b»ng c¸ch tæng hîp ph¹m vi ¶nh h−ëng cã thÓ

g©y « nhiÔm tõ c¸c nguån « nhiÔm.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh Kho¶ng c¸ch lÊy vïng ®Öm do ¶nh h−ëng cña c¸c nguån g©y « nhiÔm ®−îc x¸c ®Þnh ë b¶ng 2 dùa trªn kh¶ n¨ng khuÕch t¸n cña c¸c chÊt « nhiÔm vµ tµi liÖu kh¶o s¸t. Kho¶ng c¸ch vïng ®Öm lµ kho¶ng c¸ch ng¾n nhÊt tõ nguån « nhiÔm ®Õn ®iÓm cã thÓ quan s¸t ®−îc hµm l−îng chÊt « nhiÔm ë c¸c møc kh¸c nhau: « nhiÔm cao t−¬ng øng víi vïng 1 cã nguy c¬ « nhiÔm cao, trung b×nh t−¬ng øng víi vïng 2 cã nguy c¬ « nhiÔm trung b×nh, thÊp t−¬ng øng víi vïng 3 cã nguy c¬ « nhiÔm thÊp.

B¶ng 3.13. Kho¶ng c¸ch (km) lÊy vïng ®Öm do ¶nh h−ëng cña c¸c nguån ph¸t th¶i

Nhãm th«ng sè

Nguån th¶i

Vïng 1

Vïng 2

Vïng 3

Kim lo¹i nÆng

Khu khai th¸c than

0 - 5

5 - 9

9 - 18

Khu c«ng nghiÖp

0 - 3

3 - 6

6 - 12

ChÊt h÷u c¬

Khu c«ng nghiÖp

0 - 2

2 - 5

5 - 10

Khu d©n c−

0 - 2

2 - 5

5 - 12

Ch¨n nu«i

0 - 2

2 - 5

5 - 10

Du lÞch

0 - 4

4 - 8

8 - 16

Dinh d−ìng

Khu d©n c−

0 - 3

3 - 6

6 - 9

Khu ch¨n nu«i

0 - 4

4 - 6

6 - 12

Khu c«ng nghiÖp

0 - 2,5

2,5 - 5

5 - 10

Du lÞch

0 - 3

3 - 10

10 - 18

C¶ng biÓn

DÇu

0 - 2

2 - 5

5 - 12

Luång tµu

0 - 1

1 - 5

5 - 10

ChÊt r¾n l¬ löng

Khu d©n c−

0 - 3

3 - 6

6 - 10

L−u vùc

0 - 2

2 - 5

5 - 8

Khai th¸c than

0 - 5 km

5 - 12

12 - 20 km

Träng sè cña c¸c th«ng sè ®−a vµo tÝnh to¸n trong m« h×nh ®−îc x¸c ®Þnh ë b¶ng 3 dùa trªn t¶i l−îng « nhiÔm ®æ vµo vÞnh. Träng sè cho c¸c nhãm chÊt « nhiÔm ®−îc x¸c ®Þnh ë b¶ng 4 dùa trªn kÕt qu¶ ®¸nh gi¸ møc ®é « nhiÔm vµ kh¶ n¨ng ¶nh h−ëng cña c¸c chÊt « nhiÔm trong vÞnh cña c¸c dù ¸n ®· thùc hiÖn trong khu vùc cña JICA, ADB, ESSA.

Nguy c¬ « nhiÔm ®é ®ôc cao ë khu vùc ven bê vµ gi¶m dÇn ra kh¬i. Nguån g©y ®ôc ë ®©y chñ yÕu do qu¸ tr×nh xãi mßn, röa tr«i tõ ®åi nói lôc ®Þa. ë phÝa nam khu vùc hßn VÎn vµ hßn M©y, kh«ng cßn nguy c¬ « nhiÔm ®ôc.

Nguy c¬ « nhiÔm kim lo¹i n¨ng cao tËp trung chñ yÕu ë xung quanh khu vùc khai th¸c vµ sµng tuyÓn than. Nguy c¬ « nhiÔm trung b×nh chñ yÕu xung quanh thµnh phè H¹ Long. Nguy c¬ thÊp ë khu vùc nam ®¶o TuÇn Ch©u, §Çu Gç, Bå Hßn, hßn M©y.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

H×nh 3.22. Ph©n møc hiÖn tr¹ng chÊt l−îng n−íc vÞnh H¹ Long mïa m−a n¨m 1998

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

H×nh 3.23. S¬ ®å c¸c nguån « nhiÔm khu vùc vÞnh H¹ Long

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

H×nh 3.24. Ph©n vïng nguy c¬ « nhiÔm vÞnh H¹ Long

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

Nguy c¬ « nhiÔm h÷u c¬ cao chñ yÕu ë khu vùc xung quanh thµnh phè H¹ Long. Nguy c¬ gi¶m dÇn ra phÝa ngoµi vÞnh. Khi ra khái khu vùc ®¶o Bå Hßn, Cæ Ngùa th× kh«ng cßn nguy c¬ « nhiÔm h÷u c¬.

Nguy c¬ « nhiÔm dinh d−ìng cao ë ven bê vµ xung quanh khu vùc thµnh phè H¹

Long vµ khu c«ng nghiÖp C¸i L©n. Nguy c¬ « nhiÔm gi¶m dÇn ra phÝa ngoµi vÞnh.

B¶ng 3.14. Träng sè cho tõng nguån ®èi víi viÖc ph¸t th¶i nhãm chÊt « nhiÔm

Nhãm th«ng sè

C¸c nguån ph¸t th¶i

Träng sè

ChÊt h÷u c¬

Dinh d−ìng

Kim lo¹i nÆng

DÇu

ChÊt r¾n l¬ löng

Khu d©n c− C«ng nghiÖp Du lÞch L−u vùc (ch¨n nu«i) Khu d©n c− L−u vùc (ch¨n nu«i) Khu c«ng nghiÖp Du lÞch C«ng nghiÖp Khai th¸c than Ho¹t ®éng c¶ng TuyÕn luång tµu Khu d©n c− C«ng nghiÖp L−u vùc (gåm c¶ khai th¸c than)

0,4 0,1 0,1 0,4 0,2 0,55 0,10 0,15 0,45 0,55 0,70 0,30 0,15 0,20 0,65

Nguy c¬ « nhiÔm dÇu cao tËp trung chñ yÕu ë khu vùc c¶ng C¸i L©n, c¶ng tµu du lÞch vµ khu vùc c¶ng trung chuyÓn phÝa ®¶o Bå Hßn, c¶ng than. Khu vùc nguy c¬ « nhiÔm thÊp ë gi¸p ®¶o C¸t Bµ vµ t©y ®¶o TuÇn Ch©u.

B¶ng 3.15. Träng sè cho c¸c nhãm chÊt « nhiÔm trong m« h×nh

TT 1 2 3 4 5

Th«ng sè « nhiÔm DÇu Kim lo¹i nÆng ChÊt r¾n l¬ löng ChÊt h÷u c¬ Dinh d−ìng

Träng sè 0.40 0.25 0.15 0.10 0.10

KÕt qu¶ m« h×nh lµ tæng hîp nguy c¬ « nhiÔm cña c¸c hîp phÇn g©y « nhiÔm vÞnh H¹ Long víi c¸c träng sè trong b¶ng 4 ®Ó cho thÊy nguy c¬ « nhiÔm vÞnh. KÕt qu¶ m« h×nh cho thÊy khu vùc nguy c¬ « nhiÔm cao n»m gÇn khu vùc khai th¸c vµ sµng tuyÓn than, trung b×nh chñ yÕu n»m xung quanh khu vùc thµnh phè H¹ Long vµ c¶ng C¸i L©n. Nguy c¬ « nhiÔm thÊp n»m phÝa ngoµi Cöa Lôc vµ trong vÞnh Cöa Lôc phÝa Hoµnh Bå.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh 2.5.4. §¸nh gi¸ ®é chÝnh x¸c cña m« h×nh

§é chÝnh x¸c cña m« h×nh nguy c¬ « nhiÔm ®−îc ®¸nh gi¸ b»ng kÕt qu¶ ph©n bè hiÖn tr¹ng chÊt l−îng n−íc mïa m−a n¨m 1998. KÕt qu¶ ®¸nh gi¸ cho thÊy ®é chÝnh x¸c cña vïng nguy c¬ « nhiÔm trung b×nh lµ 58%, nguy c¬ « nhiÔm thÊp lµ 19%. Vïng nguy c¬ « nhiÔm cao kh«ng trïng víi hiÖn tr¹ng « nhiÔm.

2.5.5. NhËn xÐt

•

Ph−¬ng ph¸p tÝnh to¸n ph©n bè hiÖn tr¹ng chÊt l−îng n−íc vµ « nhiÔm biÓn

Sè liÖu chÊt l−îng n−íc ë ®©y chØ cã mïa m−a n¨m 1998 lµ kh¸ nhiÒu ®iÓm kh¶o s¸t ®Ó cã thÓ tÝnh to¸n néi suy ph©n bè. Tuy nhiªn, c¸c ®iÓm kh¶o s¸t c¸c th«ng sè chÊt l−îng n−íc vµ « nhiÔm cßn Ýt vµ ph©n bè kh«ng ®Òu nªn khi néi suy ph©n bè mét sè khu vùc bÞ khuÊt. §Ó tr¸nh c¸c vïng khuÊt kh«ng cã sè liÖu, khi tiÕn hµnh néi suy chóng t«i ®· thªm mét sè ®iÓm vµo c¸c vÞ trÝ cÇn thiÕt. Gi¸ trÞ c¸c th«ng sè t¹i ®iÓm thªm vµo ®−îc tÝnh to¸n theo hµm néi suy so víi c¸c ®iÓm xung quanh.

§iÒu kiÖn biªn cña khu vùc nghiªn cøu kh¸ phøc t¹p, nhiÒu ®¶o nhá. Khi tiÕn hµnh néi suy, chóng t«i ph¶i ®¬n gi¶n hãa ®iÒu kiÖn biªn b»ng c¸ch gép ranh giíi c¸c ®¶o ë s¸t r×a khu vùc, bá bít c¸c ®¶o nhá trong khu vùc néi suy. Do ®−êng biªn kh¸ phøc t¹p nªn kÕt qu¶ néi suy ë mét sè khu vùc t¹o ra c¸c vïng ph©n c¸ch thay ®æi ®ét ngét hµm l−îng c¸c chÊt « nhiÔm.

§Þa h×nh ®¸y biÓn vµ ®iÒu kiÖn thñy v¨n khu vùc còng ¶nh h−ëng nhiÒu ®Õn ph©n bè hµm l−îng vµ qu¸ tr×nh vËn chuyÓn, ph©n t¸n c¸c chÊt « nhiÔm nh÷ng ch−a ®−îc ®−a vµo tÝnh to¸n ë ®©y.

Ph©n bè hµm l−îng c¸c th«ng sè « nhiÔm ®· cho thÊy hiÖn tr¹ng « nhiÔm cña

c¸c khu vùc liªn quan ®Õn ph©n bè vµ ho¹t ®éng cña c¸c nguån « nhiÔm.

• D÷ liÖu ®Çu vµo vµ ph−¬ng ph¸p m« h×nh

PhÇn lín c¸c d÷ liÖu ®Çu vµo sö dông trong m« h×nh cßn thiÕu hoÆc ë d¹ng ®Þnh tÝnh. CÇn thªm c¸c sè liÖu kh¶o s¸t chi tiÕt vµ c¸c sè liÖu vÒ nguån th¶i ®Ó t¨ng møc ®é chÝnh x¸c cña m« h×nh.

Ph−¬ng ph¸p m« h×nh GIS cho phÐp ®−a ph©n bè kh«ng gian cña c¸c nguån th¶i vµo tÝnh to¸n. M« h×nh nµy thö nghiÖm dïng sè liÖu vÒ nguån th¶i n¨m 1998. C¸c sè liÖu vÒ nguån th¶i hiÖn nay vµ trong qui ho¹ch cã thÓ ®−a vµo m« h×nh ®Ó dù b¸o nguy c¬ « nhiÔm.

C¸c khu vùc nguy c¬ « nhiÔm vµ hiÖn tr¹ng « nhiÔm trïng nhau Ýt do viÖc x¸c ®Þnh kho¶ng c¸ch lÊy vïng ¶nh h−ëng cña c¸c nguån « nhiÔm cßn ch−a ®−îc chÝnh x¸c do c¸c th«ng tin vÒ kh¶ n¨ng khuyÕch t¸n còng nh− sè liÖu vÒ kh¶ n¨ng ph¸t th¶i cña c¸c nguån « nhiÔm cßn thiÕu. HiÖn tr¹ng « nhiÔm cßn thÊp h¬n so víi nguy c¬ « nhiÔm.

§©y lµ b−íc ®Çu thö nghiÖm x©y dùng m« h×nh GIS nªn nhiÒu ®iÒu kiÖn biªn còng nh− nh÷ng kh¶ n¨ng ¶nh h−ëng ch−a ®−îc xem xÐt ®Õn còng ¶nh h−ëng ®Õn kÕt qu¶ còng nh− ®é chÝnh x¸c cña m« h×nh. §Ó cã ®−îc c¸c kÕt qu¶ cã ®é chÝnh x¸c cao h¬n cÇn bæ sung d÷ liÖu vÒ nguån th¶i còng nh− xem xÐt c¸c t¸c ®éng nhiÒu mÆt cña c¸c nguån th¶i tíi m«i tr−êng.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

KÕt luËn vµ khuyÕn nghÞ

1. KÕt luËn

1.1. C¬ së ph−¬ng ph¸p x©y dùng c¬ së d÷ liÖu GIS cho qui ho¹ch m«i tr−êng vµ qu¶n lý tæng hîp d¶i ven biÓn ë cÊp tØnh vµ khu vùc ®· ®−îc h×nh thµnh víi c¸c b−íc x©y dùng c¬ së d÷ liÖu gåm: ®¸nh gi¸ nhu cÇu d÷ liÖu vµ c¸c tµi liÖu hiÖn cã; thiÕt kÕ cÊu tróc c¬ së d÷ liÖu; thu thËp tµi liÖu, kiÓm tra vµ nhËp vµo c¬ së d÷ liÖu; bæ sung vµ cËp nhËt tµi liÖu b»ng kh¶o s¸t thùc tÕ vµ xö lý ¶nh vÖ tinh; x©y dùng giao diÖn cho ng−êi sö dông vµ c¸c øng dông dÇu ra cña c¬ së d÷ liÖu.

1.2. Bé t− liÖu ¶nh viÔn th¸m gåm 22 ¶nh vÖ tinh theo mïa m−a vµ mïa kh« gåm c¸c ¶nh vÖ tinh Landsat, Spot, Ikonos, ERS, JERS, MOS-1 trong giai ®o¹n tõ n¨m 1988 ®Õn 2002 ®· ®−îc thu thËp vµ sö dông. C¸c ¶nh vÖ tinh nµy ®−îc xö lý ®Ó x©y dùng c¸c b¶n ®å chuyªn ®Ò vµ cËp nhËt th«ng tin vÒ hiÖn tr¹ng líp phñ, sö dông ®Êt, ®Çm nu«i, m«i tr−êng ®Þa chÊt, trÇm tÝch l¬ löng, biÕn ®éng bê biÓn, c¸c vùc n−íc trong lôc ®Þa, ngËp lôt ven s«ng vµ vïng ngËp triÒu.

1.3. Mét c¬ së d÷ liÖu GIS thèng nhÊt cho qui ho¹ch m«i tr−êng ®−îc x©y dùng trªn c¬ së lång ghÐp c¸c c¬ së d÷ liÖu cña hai phÝa ®èi t¸c ViÖt Nam - BØ. C¬ së d÷ liÖu GIS ®−îc x©y dùng trong phÇn mÒm ArcView GIS gåm cã c¸c líp th«ng tin vÒ b¶n ®å nÒn tû lÖ 1:50 000 toµn vïng vµ 1:25 000, 1:10 000 cho c¸c khu vùc träng ®iÓm; 68 b¶n ®å chuyªn ®Ò vÒ tµi nguyªn, m«i tr−êng vµ c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn víi 98 líp th«ng tin; 2 s¬ ®å kh¶o s¸t hiÖn tr¹ng líp phñ sö dông ®Êt vµ tµi nguyªn n−íc. Ngoµi ra cßn c¸c ¶nh vÖ tinh gèc, kÕt qu¶ ph©n lo¹i ¶nh vÖ tinh, ¶nh kh¶o s¸t thùc tÕ vµ c¸c b¶ng d÷ liÖu thuéc tÝnh vÒ chÊt l−îng n−íc, hÖ sinh th¸i, khÝ t−îng, thñy v¨n, kh¶o s¸t sö dông ®Êt. C¸c d÷ liÖu thuéc tÝnh ®−îc liªn kÕt víi ph©n bè kh«ng gian th«ng qua ng«n ng÷ c¬ së d÷ liÖu SQL trong giao diÖn c¬ së d÷ liÖu GIS. Giao diÖn cña c¬ së d÷ liÖu cho ng−êi sö dông ®−îc thiÕt lËp víi nh÷ng c«ng cô vµ chøc n¨ng thuËn lîi cho ng−êi sö dông ®Ó xem th«ng tin d÷ liÖu vµ chuyÓn ®æi gi÷a c¸c b¶n ®å, truy vÊn th«ng tin

1.4. Trªn c¬ së d÷ liÖu GIS ®−îc x©y dùng, Mét sè øng dông cô thÓ ®· ®−îc ph¸t triÓn, bao gåm: ®¸nh gi¸ biÕn ®éng ®Çm nu«i thñy s¶n, rõng ngËp mÆn, ®Þa ®éng lùc vµ biÕn ®éng d¶i ven biÓn ®−îc ®¸nh gi¸. §©y lµ khu vùc cã nhiÒu ho¹t ®éng ph¸t triÓn s«i ®éng ®ång thêi chÞu t¸c ®éng cña thiªn thiªn tai nªn tµi nguyªn vµ m«i tr−êng khu vùc biÕn ®éng m¹nh trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y. Mét m« h×nh GIS ®¬n gi¶n ®¸nh gi¸ nguy c¬ « nhiÔm vÞnh H¹ Long ®−îc x©y dùng thÓ hiÖn kh¶ n¨ng m« h×nh hãa c¸c qu¸ tr×nh tù nhiªn vµ t¸c ®éng m«i tr−êng cña c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn cña c¬ së d÷ liÖu GIS.

1.5. C¸c c¸n bé thùc hiÖn ®Ò tµi ®· n©ng cao ®−îc kiÕn thøc vµ kÜ n¨ng chuyªn m«n th«ng qua th¶o luËn, trao ®æi, cïng lµm viÖc víi c¸c chuyªn gia BØ, häc hái nh÷ng kinh nghiÖm phÝa b¹n trong xö lý khai th¸c tµi liÖu ¶nh viÔn th¸m vµ x©y dùng, khai th¸c c¬ së d÷ liÖu GIS cho qu¶n lý vµ qui ho¹ch m«i tr−êng. Mét sè trang thiÕt bÞ, phÇn mÒm c¬ b¶n cho xö lÝ ¶nh viÔn th¸m vµ x©y dùng c¬ së d÷ liÖu GIS ®· ®−îc trang bÞ cho c¬ quan chñ tr× phÝa ViÖt Nam vµ ®· ®−îc khai th¸c hiÖu qu¶.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

2. KhuyÕn nghÞ

Th«ng qua qu¸ tr×nh thùc hiÖn ®Ò tµi ®èi øng hîp t¸c song ph−¬ng víi BØ, chóng

t«i cã mét sè khuyÕn nghÞ nh− sau:

2.1. Do viÖc xÐt duyÖt kinh phÝ thùc hiÖn ®Ò tµi ®èi øng phÝa ViÖt Nam chËm, nªn ®Ò tµi gÆp khã kh¨n trong viÖc phèi hîp c¸c ho¹t ®éng víi dù ¸n phÝa BØ nh− triÓn khai thùc ®Þa, tæ chøc héi th¶o vµ cö ®−îc ng−êi ®i häc tËp ®µo t¹o vµ kÌm cÆp thùc tiÔn t¹i BØ. C¸c ®Ò tµi ®èi øng hîp t¸c song ph−¬ng cÇn ®−îc phª duyÖt kinh phÝ kÞp thêi ®Ó viÖc triÓn khai dù ¸n gi÷a hai bªn ®ång bé vµ hiÖu qu¶ h¬n.

2.1. C¸c tµi liÖu GIS ®−îc x©y dùng tõ c¸c c¬ quan ®èi t¸c phÝa ViÖt Nam còng nh− phÝa dù ¸n ®èi t¸c BØ thiÕu ®ång bé vÒ ®Þnh d¹ng d÷ liÖu, c¸c tµi liÖu th−êng thiÕu hoÆc kh«ng ®ång ®Òu cho toµn khu vùc, ®Æc biÖt c¸c tµi liÖu phÇn biÓn. Nhµ n−íc cÇn cã qui ®Þnh cô thÓ thèng nhÊt vÒ ®Þnh d¹ng d÷ liÖu GIS. C¸c c¸n bé Ph©n viÖn cßn thiÕu kinh nghiÖm xö lý ¶nh vÖ tinh kü thËt sè vµ khai th¸c c¬ së d÷ liÖu, x©y dùng c¸c m« h×nh GIS. TiÕp tôc ®µo t¹o, tËp huÊn cho c¸c c¸n bé vÒ viÔn th¸m biÓn lµ rÊt cÇn thiÕt. CÇn cã nguån kinh phÝ bæ sung c¸c th«ng tin ®Ó lÊp ®Çy nh÷ng phÇn cßn trèng cña c¬ së d÷ liÖu, ®Æc biÖt c¸c d÷ liÖu phÇn biÓn vµ cËp nhËt c¬ së d÷ liÖu ®· ®−îc x©y dùng.

2.3. TiÕp tôc ch−¬ng tr×nh hîp t¸c khoa häc víi BØ ®Ó n©ng cao n¨ng lùc cho c¸c c¬ quan phÝa ViÖt Nam trong lÜnh vùc øng dông viÔn th¸m vµ GIS cho nghiªn cøu, qu¶n lý m«i tr−êng d¶i ven biÓn. Më réng khu vùc thùc hiÖn ®Ò tµi tíi c¸c tØnh ven biÓn ch©u thæ s«ng Hång. §Æc biÖt n©ng cao kh¶ n¨ng øng dông c«ng cô m« h×nh GIS ®Ó t¹o c¸c s¶n phÈm ®Çu ra theo c¸c yªu cÇu qu¶n lý tæng hîp d¶i ven biÓn. X©y dùng c¸c ch−¬ng tr×nh hîp t¸c víi c¸c víi c¸c n−íc cã nÒn khoa häc vµ c«ng nghÖ tiªn tiÕn ®Ó c¸n bé khoa häc ViÖt Nam cã c¬ héi häc hái kinh nghiÖm, n©ng cao tr×nh ®é chuyªn m«n phôc vô yªu cÇu x©y dùng mét nÒn khoa häc tiªn tiÕn theo kÞp c¸c n−íc trong khu vùc vµ trªn thÕ giíi.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

Tµi liÖu tham kh¶o

Alfoldi, T. T., 1982. Measurement of suspended sediment using the Landsat chromaticity technique. Proceeding of the Workshop on Remote Sensing of the Great Barrier Reef Region, Townsville, Australia.

NguyÔn T¸c An, Tèng Ph−íc Hoµng S¬n, Phan Minh Thô, 1999. Sö dông kü thuËt GIS trong qu¶n lý m«i tr−êng vÞnh Nha Trang. Kû yÕu héi th¶o øng dông viÔn th¸m trong qu¶n lý m«i tr−êng ViÖt Nam, th¸ng 10 n¨m 1999, trang 177-191.

Hoµng Lan Anh, 1998. ¤ nhiÔm do dÇu vµ qu¶n lý « nhiÔm dÇu ë vïng c¶ng biÓn H¶i

Phßng. LuËn v¨n tèt nghiÖp, Tr−êng §¹i häc KHTN.

Annie Donnelly, Barry Dalal-Clayton, Ross Hughes. A directory of Impact Assessment

Guidelines. International Institute for Environmental and Development, 1998.

Barry Smit and Harry Spaling. Methods for Cumulative Effects Assessment. In

Environental Impact Assess Rev. No. 15, 1995.

Beata M. de Vliegher, 1998. T¹i sao l¹i chän hÖ th«ng tin ®Þa lý. øng dông ViÔn Th¸m

vµ HÖ th«ng tin ®Þa lý trong quy ho¹ch m«i tr−êng, trg.239-270.

Burroughs, P. A. Principles of geographic information systems for land resources

assessment. Oxford University Press, 1986.

NguyÔn M¹nh C−¬ng, 1990. §Æc ®iÓm khÝ hËu H¶i Phßng. §Þa chÝ H¶i Phßng tËp I.

NXB H¶i Phßng.

C. Busch. Wavelet based texture segmentation of multi-modal topographic images.

Comput. & Graphics, 21(3):347–358, 1997.

Carpenter, D. S., and Carpenter, S. M., 1983. Monitoring inland water quality using

Landsat data. Remote Sensing of Environment, Vol.13, pp.345-352.

Carper, W.J. et al., 1990. The use of IHS transformations for merging SPOT pan and multispectral data. Photogrammetric Engineering and remote sensing 56(4):459- 467.

Chavez,P.S., S.C. Sides, J. Anderson, 1991. Comparison of three different methods to merge multiresolution and multispectral data: Landsat and SPOT panchromatic. Photogrammetric Engineering and remote sensing 57(3):295-303.

NguyÔn ViÕt ChiÕn, Ph¹m B¸ch ViÖt, L©m §¹o Nguyªn, NguyÔn V¨n VÜnh, 1999: Qu¶n lý m«i tr−êng vïng rõng ngËp mÆn - sö dông c«ng nghÖ viÔn th¸m vµ GIS. Kû yÕu héi th¶o øng dông viÔn th¸m trong qu¶n lý m«i tr−êng ViÖt Nam, th¸ng 10 n¨m 1999, trg.80-89.

Cuong, P. M., 1998: Sustainable coastal zone management using remote sensing and GIS: A case study in the Haiphong coastal area, Vietnam. AIT Master unpublished thesis.

NguyÔn §øc Cù, 1999. Thu hÑp kh«ng gian vïng triÒu cöa s«ng B¹ch §»ng lµ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n quan trong g©y sa båi vµo c¶ng H¶i Phßng. Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng biÓn TËp 6. Nhµ xuÊt b¶n Khoa häc Kü thuËt, trg.54-67.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh Ph¹m V¨n Cù, 1996. X©y dùng b¶n ®å ®Þa m¹o mét vïng ®ång b»ng trªn c¬ së phèi hîp hÖ xö lý ¶nh sè vµ hÖ th«ng tin ®Þa lý, 140 trang. LuËn ¸n phã tiÕn sü.

NguyÔn H÷u Cö, 1999. §Þa chÊt m«i tr−êng trong ®¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i tr−êng. Tµi

nguyªn vµ M«i tr−êng biÓn, trg.143-150.

Curran, P. J., and Novo, E. M. M., 1988. The relationship between suspended sediment concentration and remotely sensed spectral radiance: a review. Journal of Coastal Resources, Vol. 4, No.3, pp.351-368.

NguyÔn Tø DÇn, NguyÔn Hång Ph−¬ng, NguyÔn C«ng Thµnh, 1999: ¸p dông viÔn th¸m vµ hÖ th«ng tin ®Þa lý trong qu¶n lý tµi nguyªn vµ m«i tr−êng d¶i ven biÓn Ch©u thæ s«ng Hång. Kû yÕu héi th¶o øng dông viÔn th¸m trong qu¶n lý m«i tr−êng ViÖt Nam, th¸ng 10 n¨m 1999, trang 170-176.

David R. Maidment, 1997. GIS and Hydrologic Modelling- An Assessment of Progress. Proceeding of third international conference/workshop on integrated GIS and environmental modeling, p 1-14.

TrÇn V¨n §iÖn, NguyÔn V¨n Th¶o, TrÇn §øc Th¹nh, §inh V¨n Huy, TrÇn §×nh L©n, 2000: øng dông viÔn th¸m vµ GIS ®¸nh gi¸ xãi s¹t bê biÓn miÒn b¾c ViÖt Nam tõ Qu¶ng Ninh ®Õn Thanh Ho¸. B¸o c¸o chuyªn ®Ò cña dù ¸n ®éc lËp cÊp nhµ n−íc “Nghiªn cøu dù b¸o vµ phßng chèng xãi s¹t bê biÓn miÒn b¾c ViÖt Nam tõ Qu¶ng Ninh ®Õn Thanh Ho¸”.

Tran Van Dien, 2000: Impact of urbanization on marine water quality of Ha Long coastal area: Remote sensing and GIS approach. Proceedings of 5th Pacific Ocean Remote Sensing Conference (PORSEC), 5-8 December 2000, Goa, India. pp. 835-841.

Tran Van Dien, Tran Duc Thanh, Nguyen Van Thao, Dinh Van Huy and Tran Dinh Lan, 2001: Detecting the inlet change in Tam Giang - Cau Hai lagoon, Vietnam Centre, and a contribution from remote sensing data. In Muralikrishna I.V. (Editor): “Spatial information technology remote sensing and geographical information systems”. BS Publications. India, pp.647-651.

L−u V¨n DiÖu, 2002. Trµn dÇu - B¸o c¸o Héi th¶o m«i tr−êng biÓn ViÖt Nam, tr.332-

342, L−u tr÷ ë Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng.

NguyÔn §×nh D−¬ng, 1994. Bµi gi¶ng sau ®¹i häc, §¹i häc Má-§Þa chÊt: øng dông kü

thuËt viÔn th¸m trong nghiªn cøu ®Þa chÊt, 241 trang.

NguyÔn §×nh D−¬ng, 1998. Nh÷ng nguyªn lý c¬ b¶n cña viÔn th¸m: C¸c hÖ thèng quan tr¾c tr¸i ®Êt vµ thu thËp t− liÖu. øng dông ViÔn Th¸m vµ HÖ th«ng tin ®Þa lý trong quy ho¹ch m«i tr−êng, trg.134-142.

NguyÔn §×nh D−¬ng, 1998. Nh÷ng nguyªn lý c¬ b¶n cña viÔn th¸m: Ph©n tÝch d÷ liÖu vµ t¸ch th«ng tin. øng dông ViÔn Th¸m vµ HÖ th«ng tin ®Þa lý trong quy ho¹ch m«i tr−êng, trg.143-157.

NguyÔn §×nh D−¬ng, 1998. Liªn kÕt t− liÖu trong viÔn th¸m vµ hÖ th«ng tin ®Þa lý. øng dông ViÔn Th¸m vµ HÖ th«ng tin ®Þa lý trong quy ho¹ch m«i tr−êng, trg.134- 142.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh NguyÔn §×nh D−¬ng, Lª ThÞ Thu HiÒn, Lª Kim Thoa, NguyÔn H¹nh Quyªn, 1998. X©y dùng c¬ së d÷ liÖu phôc vô ®¸nh gi¸ m«i tr−êng chiÕn l−îc quy ho¹ch ph¸t triÓn thµnh phè H¹ Long vµ vïng l©n cËn. øng dông ViÔn Th¸m vµ HÖ th«ng tin ®Þa lý trong quy ho¹ch m«i tr−êng, trg.275-283.

Eddy Nierynck, 1997. Strategic Environmental Assessment. In: Proceedings of the First Workshop on Training in Environmental Impact Assessment. National Center for Natural Science and Technology, 1997.

Ehlers M., 1991, Multisensor image fusion technique in remote sensing, ISPRS Journal

of phtogrammetry and remote sensing, 46, P.19-30.

Elsa Maria Jo·o. Use of Geography Information System in Impact Assessment. In: Environmental Methods Review: Retooling Impact Assessment for New Century, 1998.

Environment Department, World Bank. Implementing Geographic Information System

in Environmental Assessment, 5, 1995.

ESSA Technologist Ltd, 1998. Ha Long Bay Environmental Pollution Study, Quang

Ninh Province, Viet Nam.

Evlyn Marcia Leao Moraes Novo, Carlos Alberto Steffen, and Claudia Zuccari Fernandes Braga, 1991. Results of a laboratory experiment relating spectral reflectance of total suspended soilds. Remote Sensing of Environment, Vol. 36, No.1, pp.67-72.

EVS Environment Consultants Ltd. Coastal and marine environmental management for

Ha Long Bay, Sociationlist Republic of Viet Nam.

Guidelines for the Assessment of Indirect and Cumulative Impacts as well as Impact

Interactions. EC DG XI Environment, Nuclear Safety & Civil Protection, 1999.

Guyenne T., 1988. Fusion des donnees SPOT et landsat TM pour ameliorer la representation des details de surface. Obervation de la Terre. No 23/24, Dec.1988, p.4-5.

Grasso, D.N., 1993. Application of IHS Color transformation for 1:24000 Sclae geological mapping: a low cost Spot alternative, Photogrammetric Engineering and remote sensing 59:73-80.

Hallada W., S. Cox, 1983. Image sharpening for mixed spatial and spectral resolution the International symposium on

remote sensing of

satellite systems. environment.

Handbook of Environmental Impact Assessment. Volume 2, Environmental Impact Assessment in practice: Impact and limitation, (Ed. Judith Petts). Blackwell Science, 1999.

Harrington et al., 1992. Remote Sensing of Lake Chicot, Arkansas: Monitoring Suspended Sediments, Turbidity and Secchi Depth with Landsat MSS Data. Remote Sensing of Environment Vol.39, pp.15-27.

Hinton, J. C., 1991. Application of eigenvector analysis to remote Sensing of coastal water quality. International Journal of Remote Sensing, No. 12., pp. 1441-1460.

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh NguyÔn Chu Håi vµ TrÇn §øc Th¹nh, 1996. C¸c vÊn ®Ò m«i tr−êng liªn quan ®Õn c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ ë vïng ven biÓn H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh. Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng biÓn tËp 3, Nxb Khoa häc vµ Kü thuËt, trg.185-198.

Phan Nguyªn Hång, 1983. Mét sè kÕt qu¶ nghiªn cøu cÊu tróc ph©n bè vµ diÔn thÕ cña rõng ngËp mÆn trong hÖ sinh th¸i ven biÓn. Héi nghÞ khoa häc vÒ sö dông hîp lý tµi nguyªn thiªn nhiªn vµ b¶o vÖ m«i tr−êng. Hµ Néi.

NguyÔn §×nh HoÌ, 1998. ViÔn th¸m: Ph−¬ng ph¸p gi¶i ®o¸n b»ng m¾t th−êng. øng dông ViÔn Th¸m vµ HÖ th«ng tin ®Þa lý trong quy ho¹ch m«i tr−êng, trg.174- 182.

NguyÔn §×nh Hße vµ NguyÔn ThÞ Loan,1998. §¸nh gi¸ nhanh m«i tr−êng vµ dù ¸n,

Së khoa häc c«ng nghÖ vµ m«i tr−êng tØnh Ninh ThuËn.

§inh V¨n Huy, 1999: §Æc ®iÓm h×nh th¸i - ®éng lùc vµ ®Þnh h−íng ph¸t triÓn bÒn v÷ng vïng ven bê H¶i Phßng - H¹ Long. Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng biÓn tËp VI, Nxb KH & KT, trg.98-105.

§inh V¨n Huy, TrÇn §øc Th¹nh, TrÇn §×nh L©n, NguyÔn V¨n Th¶o, 1999: øng dông tµi liÖu viÔn th¸m thµnh lËp b¶n ®å Habitat khu vùc ®¶o B¹ch Long Vü. Kû yÕu héi th¶o øng dông viÔn th¸m trong qu¶n lý m«i tr−êng ViÖt Nam, th¸ng 10 n¨m 1999, trang 102-111.

§inh V¨n Huy, 2002. ThuyÕt minh b¸o c¸o: B¶n ®å ph©n bè hiÖn tr¹ng ®Êt båi ngËp

triÒu ven biÓn H¶i Phßng, 12 trang.

Jensen et al., 1989. Remote Sensing and Numerical Modeling of Suspended Sediment in Laguna de Terminos, Campeche, Mexico. Remote Sensing of Environment Vol.28, pp.33-44.

Jensen, J. R., 1996: Introduction digital image processing, A remote sensing

perspective, 2nd ed. Prentice-Hall, Inst. USA

Jessica L. W. L., 1994: Impact of coastal development on natural ecosystem of

Northwest Langkawi - Malaysia (1985-1994). AIT unpublished thesis.

Joseph K. Berry, 1993. Cartographic Modelling: The analytical Capabilities of GIS,

Environmental modeling with GIS, p.58-74, Oxford University Press.

Khorram, S., and H. M. Cheshire, 1985. Remote sensing of water quality in the Neuse river estuary, North Carolina. Photogrametric Engineering and Remote Sensing. Vol.51, pp.329-341.

Hoµng Ngäc Kû, 1989. §Þa tÇng vµ nh÷ng nÐt lín cña lÞch sö ph¸t triÓn ®Þa chÊt MiÒn

B¾c ViÖt Nam trong kû §Ö tø. Tãm t¾t luËn ¸n PTS. Trg.1-20.

TrÇn §×nh L©n, 1999. C¬ së d÷ liÖu phôc vô ®¸nh gi¸ nhanh m«i tr−êng ®íi bê ViÖt Nam. Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng biÓn tËp VI, Nhµ xuÊt b¶n Khoa häc vµ Kü thuËt Hµ Néi, trg. 117-126.

TrÇn §×nh L©n, 2000. ThiÕt lËp c¬ së d÷ liÖu tµi nguyªn trong qu¶n lý tæng hîp ®íi bê biÓn, nghiªn cøu ë vïng bê biÓn H¶i Phßng. Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng biÓn tËp VII, Nhµ xuÊt b¶n Khoa häc vµ Kü thuËt Hµ Néi, trg. 267-279.

100

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh TrÇn §×nh L©n vµ nnk, 2000. C¬ së d÷ liÖu tù nhiªn cña d¶i bê biÓn t©y vÞnh B¾c Bé. B¸o c¸o chuyªn ®Ò cña ®Ò tµi x©y dùng c¬ së d÷ liÖu biÓn cho ViÖt Nam.

Lathrop, R. G., 1992. Landsat thematic mapper monitoring of turbid inland water quality. Photogrammetry Engineering and Remote Sensing, Vol.58, pp.465-470.

Lathrop, R. G., and Lillesand, T. M., 1986. The use of Thematic Mapper data to assess water quality in Green Bay and central Lake Michigan. Photogrammetry Engineering and Remote Sensing, Vol. 52, pp.671-680.

Lavery et al., 1993. Water Quality Monitoring in Estuarine Waters Using the Landsat Thematic Mapper. Remote Sensing of Environment Vol.46, pp.268-280.

Lee C. and D. Landgrebe. Analyzing high-dimensional multispectral data. 1993.

IEEE Trans. Geosci. Remote Sensing, 31(4):388–400.

Les Worral and Derek Bond. Geographical Information Systems, Spatial Analysis and Public Policy: the British Experience. International Review, 65/3, 1997.

Lindell, T. et al., 1986. A further development of the chromaticity technique for satellite mapping of suspended sediment load. Photogrammetry Engineering and Remote Sensing, Vol.52, pp.1521-1529.

Lyon, J. C. et al., 1988. Determinations of suspended sediment from multiple day Landsat and AVHRR data. Remote Sensing of Environment, Vol.25, pp.107- 115.

Manduca A, 1996. Multispectral image visualization with non-linear projections. IEEE

Transactions on Image Processing, 5(10):1486–1490.

Mangolini, M. T. Ranchin. T and Wald L 1993. Fusion d'images SPOT multispectrale XS et Panchromatique et d'image Rada, Pro. From Optics to Rada: SPOT and ERS application, Paris, May 1993.

Mia Lammens, William De Genst, 1998. Ph©n tÝch tæ hîp d÷ liÖu kh«ng gian vµ thuéc tÝnh. øng dông ViÔn Th¸m vµ HÖ th«ng tin ®Þa lý trong quy ho¹ch m«i tr−êng, trg.211-238.

TrÇn Minh, 1998. HÖ th«ng tin ®Þa lý - PhÇn c¬ së. øng dông ViÔn Th¸m vµ HÖ th«ng

tin ®Þa lý trong quy ho¹ch m«i tr−êng, trg.183-210.

Muechika C.K. J.S. Warnick, C. Salvaggio and J. Schott, 1993. Resolution enhancement of Multispectral image to Improve classification accuracy. Photogrammetric Engineering and remote sensing, 59, 67-72.

Munday, J. C., and Alfoldi, T. T., 1979. Landsat test of diffuse reflectance models for quatic suspended solids measurement. Remote Sensing of Environment, Vol.8, pp.169-183.

Nichol, J. E., 1993. Remote Sensing of Water Quailty in the Singapore - Johor - Riau Growth Triangle. Remote Sensing of Environment Vol.43, pp.139-148.

Nippon Koei Co.,LTD, Metocean Co., Ltd, 1999. Nghiªn cøu qu¶n lý m«i tr−êng VÞnh

H¹ Long.

101

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh Nunez J., X. Otazu and R. Ardiol, "Multiresolution-Based Image Fusion with Additive Wavelet Decomposition," IEEE Trans. Geosciences and Remote Sensing, Vol. 37, No. 3, pp. 1204-1211, May 1999

Omran E. Frihy, 1996: Some proposal for coastal management of the Nile delta coat.

Ocean and coastal Management, Vol.30, No.1, pp.43-59.

Ozer A., Phan Trong Trinh, JASPAR Annick and RISAK Stephane, 1999. Study of the Hai Phong Bay coastal evolution over a sixty year period using remote sensing data. Journal of Geology, serie B, N13-14, P.266.

Pido, M.D., Chua Thia-Eng, 1992. A framework for Rapid Appraisal of Coastal for Coastal Area Integrative Framework and Methods

Environments. Management. ICLARM Conf. Proc. 37, p. 133-148.

NguyÔn ViÕt Phæ, 1984. Dßng ch¶y s«ng ngßi ViÖt Nam. NXB Khoa häc vµ Kü thuËt,

Hµ Néi.

Quibell, G., 1991. The effect of suspended sediment on reflectance from freshwater

algae. International Journal of Remote Sensing, Vol.12, pp.177-182.

Rakotoniaina S., C. Collet, J.B. Ratsimbazafy, 1999. Fusion d’image de teledetection a l’aide de l’analyse multiresolution par ondelettes, dans La teledetection en Francophone: analyse critique et perspective”, Agence universitaire de la Francophonie. P.85-94.

Ranchin T., 1993. Application de la transformee en ondelette et de l’analyse multiresolution au trraitement des l’images de teledetection, these de doctorat, Universite de Nice-Sophia Antipolis, 146p.

Riki Therivel, Elizabeth Wilson, Stewart Thompson, Donna Heaney, David Pritchard.

Strategic Environmental Assessment. EARTHSCAN, London, 1995.

Ritchiem, J. C., F. R. Schiebe and J. R. Mchenry, 1976. Remote sensing of suspended sediment in surface water. Photogrametric Engineering of Remote Sensing, Vol.42, pp. 378-387.

Ritchie, Cooper, and Schiebe, 1990. The Relationship of MSS and TM Digital Data with Suspeded Sediments, Chlorophyll, and Temperature in Moon Lake, Mississippi. Remote Sensing of Environment Vol.33, pp.137-148.

Ritchie, J. C., and Cooper, C. M., 1988. Comparison of measured suspended sediment concentrations with suspended sediment concentration estimated from Landsat MSS data. International Journal of Remote Sensing, Vol.9, pp.379-387.

Robinove, G., 1982. Computation with physical values from Landsat digital data. Photogrammetry Engineering and Remote Sensing, Vol.48, pp.781-784.

Roland Paskoff, 1985. Les

littoraux.

Impact des amÐnagements sur

leur

evolution.MASSON. Paris. 188pp.

Schiebe, F. R., Harrington, J. A., and Ritchie, J. C., 1987. Remote Sensing of suspended sediments of Lake Chicot, Arkansas. U.S. Army Corps of Engineers, Sixth Remote Sensing Symposium Proceeding, Galveston, TX. 2-4 November, pp.7-85.

102

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh Shettigara V, 1992. A generalized component substitution tech-niquefor spatial enhancement of multispectral images using a higher resolution data set. Photogram. Eng. Remote Sens.,58:561-567.

Shih, F. R., and Gervin, J. C., 1980. Ridge regression techniques applied to Landsat investigation of water quality in lake Okeechobee. Water Resources Bulletin, Vol.16, pp.790-796.

Stanislav Patin, 1995. Oil pollution of the sea, Environmental Impact of the offsore Oil

and Gas Industry.

Stumpf, R. P. and J. R. Pennock, 1991. Remote estimation of the diffuse attenuation coefficient in a moderately turbid estuary. Remote Sensing of Environment, Vol.38, No.2, pp.183-191.

Ph¹m Quang S¬n vµ nnk,1988. Nghiªn cøu x¸c ®Þnh nguyªn nh©n biÓn lÊn ®¶o C¸t H¶i vµ b−íc ®Çu ®Ò xuÊt c¸c biÖn ph¸p phßng chèng chñ yÕu. B¸o c¸o t¹i héi nghÞ §Þa lý toµn quèc-1988. Hµ Néi.

Ph¹m Quang S¬n, 1999. Mét sè vÊn ®Ò vÒ sö dông th«ng tin ¶nh trong nghiªn cøu vïng ven biÓn hiÖn nay. TuyÓn tËp c¸c c«ng tr×nh khoa häc - TËp 2: Thuû v¨n - M«i tr−êng. §¹i häc Thuû lîi Hµ Néi, th¸ng 11-1999.

Strategic Environmental Assessment: Stutus, Challenges and Future Directions (Ed.Barry Sadler and Rob Verheem). Ministry of Housing, Spatial Planning and the Environment of The Netherlands-International Study of Effectiveness of Environmental Assessment - The EIA Commission of The Netherlands, 1996.

Strategic Environmental Assessment: Environmental Assessment of Policies (Ed. Jan Jaap de Boer and Barry Sadler). Ministry of Housing, Spatial Planning and the Environment of The Netherlands - International Study of Effectiveness of Environmental Assessment, 1996.

Strategic Environmental Assessment (SEA) in Development Cooperation: State-of-the- Art Review (Draft Final Report) Submited by Steering Committee composed of Canada and The Netherlands the OECD/DAC Working Party on Development Assistance and Environment, 1997.

NguyÔn §øc T©m, 1990. §Þa chÝ H¶i Phßng tËp I. NXB H¶i Phßng.

NguyÔn V¨n Th¶o, 2000: øng dông tµi liÖu viÔn th¸m thµnh lËp b¶n ®å ®Êt ngËp n−íc triÒu khu vùc ®Çm ph¸ Tam Giang - CÇu Hai. Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng biÓn, TËp VII. Nhµ xuÊt b¶n khoa häc vµ Kü thuËt, trang 256-266.

TrÇn §øc Th¹nh, 1993. TiÕn ho¸ ®Þa chÊt vïng cöa s«ng B¹ch §»ng trong Holoxen.

LuËn ¸n phã tiÕn sü.

TrÇn §øc Th¹nh, 1999. Mét sè vÊn ®Ò c¬ b¶n vÒ ®Þa h×nh m«i tr−êng ven bê ViÖt Nam. Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng biÓn TËp 6. Nhµ xuÊt b¶n Khoa häc Kü thuËt, trg.87- 95.

TrÇn §øc Th¹nh, 1993. C¸c phøc hÖ sinh th¸i t¶o silic (Diatomeae) trong trÇm tÝch §Ö tø vïng biÓn H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh. Khoa häc §¹i häc Tæng hîp Hµ néi. N0 1. trang 34-40.

103

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh TrÇn §øc Th¹nh, NguyÔn Chu Håi, 1996: Mét vµi kÕt qu¶ øng dông t− liÖu viÔn th¸m trong nghiªn cøu d¶i ven bê t¹i Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng.Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng biÓn, TËp III, Nhµ xuÊt b¶n Khoa häc vµ Kü thuËt, trang 93-102.

TrÇn §øc Th¹nh vµ nnk, 2000. B¸o c¸o tæng hîp dù ¸n ®éc lËp cÊp Nhµ n−íc KHCN- 5a: “Nghiªn cøu dù b¸o, phßng chèng s¹t lë bê biÓn B¾c Bé tõ Qu¶ng Ninh ®Õn Thanh Ho¸”.

TrÇn §øc Th¹nh, §inh V¨n Huy, TrÇn §×nh L©n, NguyÔn Chu Håi, §ç §×nh ChiÕn, Chu V¨n Thuéc, 1999. øng dông tµi liÖu viÔn th¸m kiÓm kª ®Êt ngËp n−íc ven bê §µ N½ng - Héi An. Kû yÕu héi th¶o øng dông viÔn th¸m trong qu¶n lý m«i tr−êng ViÖt Nam, th¸ng 10 n¨m 1999, trang 102-111.

Topliss, B. J., 1984. Aircraft multi-spectral remote sensing of suspended sediment in turbid marcrotidal environment. Mathematic Geology, No.16, pp.719-735.

§Æng Trung ThuËn, Tr−¬ng Quang H¶i, 1999. HÖ kinh tÕ sinh th¸i phôc vô ph¸t triÓn

n«ng th«n bÒn v÷ng. NXB N«ng nghiÖp. Hµ Néi. 242 tr.

Tæng côc khÝ t−îng - thñy v¨n, 1989. TËp sè liÖu khÝ t−îng-thñy v¨n: tËp I, II, III. Phô

lôc b¸o c¸o ch−¬ng tr×nh TBKH cÊp nhµ n−íc 42A. Hµ Néi. 1169 tr.

Phan Trong Trinh, Hoang Quang Vinh, Andre Ozer, 2002. Fusion of high resolution and multispectral satellite images in the study of coastal zone. Example in Hai phong, Vietnam. Proceeding, International symposium on Geoinformatics for Spatial infrastructure development in Earth and allied sciences, Hanoi, P. 19-24.

TrÇn TuÊt, TrÇn Thanh Xu©n, NguyÔn §øc NhËt,1987. §Þa lý thuû v¨n s«ng ngßi ViÖt

Nam. Nhµ xuÊt b¶n KHKT, Hµ Néi. 107 trg.

Trung t©m khÝ t−îng - thñy v¨n biÓn, 1988. KhÝ t−îng - thuû v¨n vïng biÓn ViÖt Nam.

Nhµ xuÊt b¶n KHKT, Hµ Néi. 117 trg.

United Nation, 1992. Application of Environmental Impact Assessment Principles to

Policies, Plans and Programmes. New York, 1992.

Verdin, J. P., 1985. Monitoring water quality in a large western reservoir with Landsat imagery. Photogrammetry Engineering and Remote Sensing, Vol.51, pp.343- 353.

Vertuccii, F. A., and G. E. Likens, 1989. Spectral reflection and water quality of

Adirondack mountain region lakes. Limnol. Oceanogr., No.34, pp.1656-1672.

ViÖn Khoa Häc ViÖt Nam. §éng lùc vïng ven biÓn vµ cöa s«ng: PhÇn nghiªn cøu cöa

s«ng. B¸o c¸o ®Ò tµi 48B-02-01. Hµ Néi, 1990. 354 trg.

TrÇn V¨n ý, NguyÔn Quang Mü, NguyÔn V¨n Nh−ng, 1998. Sö dông hÖ th«ng tin ®Þa lý x©y dùng b¶n ®å xãi mßn tiÒm n¨ng ViÖt Nam tû lÖ 1:1.000.000. øng dông ViÔn Th¸m vµ HÖ th«ng tin ®Þa lý trong quy ho¹ch m«i tr−êng, trg.301-307.

104

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh TrÇn Minh ý, Tr−¬ng ThÞ Hoµ B×nh, §Æng Ngäc Dung, 1999. Sö dông t− liÖu viÔn th¸m vµ c«ng nghÖ hÖ th«ng tin ®Þa lý ®Ó theo dâi ®−êng bê vïng ven biÓn b¾c Trung Bé. Kû yÕu héi th¶o øng dông viÔn th¸m trong qu¶n lý m«i tr−êng ViÖt Nam, th¸ng 10 n¨m 1999, trang144-150.

TrÇn V¨n ý, Bïi H¹nh Quyªn vµ TrÇn §×nh L©n, 2002. øng dông hÖ th«ng tin ®Þa lý trong qu¶n lý m«i tr−êng c¶ng biÓn. Trong Luc Hens vµ TrÇn §×nh L©n (2002) “Qu¶n lý m«i tr−êng c¶ng t¹i ViÖt Nam”, trg. 343-363.

Yocky D.A., 1996. Multiresolution wavelete decomposition image merger of Landsat Thematic Mapper and Spot panchromatic data. Photogrammetric Engineering and remote sensing 64(9): 1067-1074.

Zhou J., D. L. Civco and J.A. Silander, 1998. A wavelete transform method top merge landsat TM and Spot Panchromatic data. International J. remote sensing, vol. 19, n.4p.743-647.

105

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

Phô lôc

1. ¶nh vÖ tinh

2. CÊu tróc c¬ së d÷ liÖu GIS, tªn tËp tin vµ ý nghÜa

3. Néi dung tËp tin th«ng tin d÷ liÖu (metadata)

106

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng, Tel: 031-761523, Fax: 031-761521

Phô lôc 1. ¶nh vÖ tinh

H×nh 1. ¶nh vÖ tinh SPOT thu ngµy 24 th¸ng 12 n¨m 1994

H×nh 2. ¶nh vÖ tinh SPOT thu ngµy 7 th¸ng 12 n¨m 1995

H×nh 3. ¶nh vÖ tinh SPOT thu ngµy 14 th¸ng 9 n¨m 2000

H×nh 4. ¶nh vÖ tinh SPOT thu ngµy 05 th¸ng 11 n¨m 2000

H×nh 5. ¶nh vÖ tinh Landsat ETM thu ngµy 09 th¸ng 11 n¨m 2001

H×nh 6. ¶nh vÖ tinh Landsat ETM thu ngµy 16 th¸ng 11 n¨m 2001

H×nh 7. ¶nh vÖ tinh Landsat ETM thu ngµy 31 th¸ng 8 n¨m 2002

H×nh 8. ¶nh vÖ tinh IKONOS thu ngµy 10 th¸ng 4 n¨m 2001

H×nh 3.1. B¶n ®å hiÖn tr¹ng líp phñ vµ sö dông ®Êt n¨m 1995 khu vùc H¶i Phßng - H¹ Long

H×nh 3.2. B¶n ®å hiÖn tr¹ng líp phñ vµ sö dông ®Êt n¨m 2000 khu vùc H¶i Phßng - H¹ Long

H×nh 3.3. B¶n ®å ph©n bè ®Çm nu«i thñy s¶n n¨m 1994

H×nh 3.4. B¶n ®å ph©n bè ®Çm nu«i thñy s¶n n¨m 2000

H×nh 3.5. B¶n ®å ph©n bè ®Çm nu«i thñy s¶n vµ thùc vËt ngËp mÆn n¨m 2001

H×nh 3.7. Ph©n bè hµm l−îng trÇm tÝch l¬ löng vïng cöa s«ng B¹ch §»ng tÝnh to¸n tõ ¶nh Landsat ETM thu ngµy 31 th¸ng 8 n¨m 2002

H×nh 3.8. B¶n ®å m«i tr−êng ®Þa chÊt vïng cöa s«ng B¹ch §»ng n¨m 1995

H×nh 3.9. B¶n ®å m«i tr−êng ®Þa chÊt vïng cöa s«ng B¹ch §»ng n¨m 2000

H×nh 3.10. B¶n ®å biÕn ®éng rõng ngËp mÆn khu vùc h¶i Phßng - H¹ Long 1995-2000

H×nh 3.11. ¶nh m¸y bay n¨m 1952

H×nh 3.12. ¶nh m¸y bay n¨m 1992

H×nh 3.13. ¶nh SPOT n¨m 1994

H×nh 3.14. ¶nh IKONOS n¨m 2000

H×nh 2.15. VÞ trÝ ®−êng bê c¸c n¨m 1965, 1989 vµ 2000

H×nh 3.17. Ph©n møc hiÖn tr¹ng chÊt l−îng n−íc vÞnh H¹ Long mïa m−a n¨m 1998

H×nh 3.18. S¬ ®å c¸c nguån « nhiÔm khu vùc vÞnh H¹ Long

H×nh 3.19. Ph©n vïng nguy c¬ « nhiÔm vÞnh H¹ Long

Phô lôc 2. CÊu tróc, néi dung vµ c¸c líp th«ng tin cña c¬ së d÷ liÖu GIS

GIS_HPQN Anh_KSTT ¶nh kh¶o s¸t Anh_VT

¶nh vÖ tinh B¶ng d÷ liÖu

Bang_DL

BD_NEN

B¶n ®å nÒn

§−êng b×nh ®é

B_do Dbo_song §−êng bê biÓn, bê s«ng §−êng bé Dng_bo §iÓm ®é cao Do_cao

Bdo Do_cao Nen Tho_cu T_huyen T_xa T_song

§−êng b×nh ®é §iÓm ®é cao Ranh giíi tØnh Khu d©n c− Trung t©m huyÖn Trung t©m x· Tªn s«ng

0m_hd B_bien D_sau dao DL_poly Dng_bo Dsau_poly Vïng ®¼ng s©u Dng_sau10 §−êng ®¼ng s©u 10m Hp_hlbdo §−êng b×nh ®é khu vùc H¶i Phßng - H¹ Long RG_tinh Song T_dao Huyen Xa

1:10000 B¶n ®å nÒn tØ lÖ 1 : 10 000 thµnh phè H¹ Long 1:25000 B¶n ®å nÒn 1 : 25 000 khu vùc H¶i Phßng 1:50000 B¶n ®å nÒn 1 : 50 000 khu vùc H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh §−êng 0m h¶i ®å §−êng bê biÓn §−êng ®¼ng s©u C¸c ®¶o Vïng ®Êt liÒn §−êng bé HP_HL:

§−êng ranh giíi tØnh S«ng, hå Tªn ®¶o Trung t©m huyÖn Trung t©m x· Khu vùc H¶i Phßng - H¹ Long

MOI_TRUONG

M«i tr−êng

MT_DAT

M«i tr−êng ®Êt

B¶n ®å ®Þa m¹o D_mao: Vïng ®Þa m¹o De: §−êng ®ª B¶n ®å ®Þa ®éng lùc B¶n ®å hiÖn tr¹ng ®Êt båi B¶n ®å trÇm tÝch tÇng mÆt B¶n ®å trÇm tÝch x¸m xanh B¶n ®å ®é −ít trÇm tÝch B¶n ®å trÇm tÝch ®Ö tø B¶n ®å m«i tr−êng ®Þa chÊt B¶n ®å hµm l−îng cÊp h¹t <0,01 B¶n ®å hµm l−îng cÊp h¹t >0,1 B¶n ®å hµm l−îng S_sunfua

M«i tr−êng n−íc

1. C¸c ®iÓm kh¶o s¸t chÊt l−îng n−íc

M«i tr−êng kh«ng khÝ

2. C¸c tr¹m khÝ t−îng thñy v¨n

Ph¸t triÓn H¶i Phßng - H¹ Long Khai th¸c kho¸ng s¶n

3. B¶n ®å c¸c ®iÓm khai th¸c kho¸ng s¶n

Ph¸t triÓn du lÞch

4. B¶n ®å c¸c ®iÓm du lÞch

Ph¸t triÓn ®« thÞ, khu d©n c−

5. B¶n ®å c¸c ®« thÞ, khu d©n c−

Ph¸t triÓn c«ng nghiÖp

6. B¶n ®å c¸c khu c«ng nghiÖp vµ nhµ m¸y

Ph¸t triÓn giao th«ng

7. B¶n ®å giao th«ng

Qui ho¹ch ph¸t triÓn

8. Qui ho¹ch ph¸t triÓn thµnh phè H¶i Phßng ®Õn 2010 9. Qui ho¹ch ph¸t triÓn ®¶o C¸t Bµ ®Õn 2010 10. Qui ho¹ch ph¸t triÓn thµnh phè H¹ Long ®Õn 2005

Tµi nguyªn

Tµi nguyªn ®Êt

11. B¶n ®å sö dông ®Êt H¹ Long c¸c n¨m 1985 12. B¶n ®å sö dông ®Êt H¹ Long c¸c n¨m 1988 13. B¶n ®å sö dông ®Êt H¹ Long c¸c n¨m 1993 14. B¶n ®å sö dông ®Êt H¹ Long c¸c n¨m 1998 15. 16.

Sö dông ®Êt H¶i Phßng - H¹ Long n¨m 1995 Sö dông ®Êt H¶i Phßng - H¹ Long n¨m 2000

Tµi nguyªn du lÞch

17. B·i t¾m biÓn 18. Di tÝch lÞch sö 19. Di tÝch kh¶o cæ 20. §iÓm du lÞch 21. Giao th«ng 22. Khu gi¶i trÝ biÓn 23. Khu th¾ng c¶nh du lÞch 24. Khu c«ng viªn biÓn 25. Du lÞch sinh th¸i m¹o hiÓm 26. Du lÞch sinh th¸i ngÇm

Tµi nguyªn kho¸ng s¶n

27. §iÓm kho¸ng s¶n

Tµi nguyªn rõng

28. Rõng H¶i Phßng - H¹ Long 1997

Tµi nguyªn sinh th¸i

29. HÖ sinh th¸i b·i c¸t biÓn 30. HÖ sinh th¸i san h« 31. HÖ sinh th¸i cá biÓn 32. HÖ sinh th¸i song biÓn 33. HÖ sinh th¸i rõng ngËp mÆn

Tµi nguyªn thñy s¶n

34. C¸c b·i ®Æc s¶n H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh M«i tr−êng M«i tr−êng ®Êt

35. B¶n ®å ®Þa chÊt biÓn 36. B¶n ®å ®Þa chÊt

M«i tr−êng n−íc

37. 38.

S¬ ®å c¸c th«ng sè thñy v¨n: dßng ch¶y, giã, mùc n−íc, sãng S¬ ®å c¸c tr¹m kh¶o s¸t chÊt l−îng n−íc

M«i tr−êng kh«ng khÝ

S¬ ®å c¸c tr¹m khÝ t−îng thñy v¨n

39. 40. B¶n ®å trung b×nh m−a, nhiÖt ®é, ¸p suÊt, bøc x¹, ®é Èm, giã

Ph¸t triÓn Khai th¸c kho¸ng s¶n

41. §iÓm khai th¸c kho¸ng s¶n

Ph¸t triÓn c«ng nghiÖp

42.

S¬ ®å c¸c khu c«ng nghiÖp vµ nhµ m¸y

Ph¸t triÓn ®« thÞ, khu d©n c−

43. B¶n ®å c¸c khu ®« thÞ, khu d©n c−

Du lÞch 44.

S¬ ®å c¸c ®iÓm du lÞch

Qui ho¹ch ph¸t triÓn Tµi nguyªn Tµi nguyªn ®Êt

45. B¶n ®å sö dông ®Êt Qu¶ng Ninh n¨m 1997 46. B¶n ®å sö dông ®Êt H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh n¨m 2000

Tµi nguyªn rõng

47. B¶n ®å rõng Qu¶ng Ninh n¨m 2000

Tµi nguyªn sinh th¸i

48. HÖ sinh th¸i san h« 49. HÖ sinh th¸i cá biÓn 50. HÖ sinh th¸i rõng ngËp mÆn 51. HÖ sinh th¸i ®éng vËt ®¸y

Tµi nguyªn kho¸ng s¶n

52. §iÓm kho¸ng s¶n

Tµi nguyªn thuû s¶n

53. 54. 55. 56. 57. 58.

Ph©n bè b·i t«m Ph©n bè c¸ c¬m Ph©n bè hÇu Ph©n bè ngao Ph©n bè ngäc trai Ph©n bè nhuyÔn thÓ

Ph©n bè don Ph©n bè t«m he S¶n l−îng t«m mïa m−a Ph©n bè sß

59. 60. 61. 62. 63. MËt ®é t«m he 64. 65. 66.

Ph©n bè t«m Pene Ph©n bè tu hµi Ph©n bè vÑm xanh

S¬ ®å ®iÓm kh¶o s¸t

67. §iÓm kh¶o s¸t líp phñ, sö dông ®Êt

Phô lôc 3. Néi dung tËp tin th«ng tin d÷ liÖu (metadata)

1. Th«ng tin c¬ b¶n (Identification_Information) 1.1. TrÝch dÉn (Citation) 1.1.1. Th«ng tin trÝch dÉn (Citation_Information) N¬i t¹o d÷ liÖu (Originator):

ViÖn nghiªn cøu biÓn

Ngµy c«ng bè (Publication_Date):

N¨m 1975

Biªn tËp (Edition): LÇn thø nhÊt

Tªn (Title): Ph©n bè c¸t bét D¹ng tr×nh bµy d÷ liÖu kh«ng gian (Geospatial_Data_Presentation_Form):

B¶n ®å

N¬i xuÊt b¶n (Publication_Place): ViÖn nghiªn cøu biÓn

Nhµ xuÊt b¶n (Publisher): ViÖn nghiªn cøu biÓn Chi tiÕt trÝch dÉn kh¸c (Other_Citation_Details): Trùc thuéc ®Ò tµi §Þa chØ Internet (Online_Linkage): Kh«ng 1.1.1.2. TrÝch dÉn c«ng tr×nh lín h¬n (Larger_Work_Citation) N¬i t¹o c«ng tr×nh (Originator):

Uû ban khoa häc vµ kü thuËt nhµ n−íc ViÖn nghiªn cøu biÓn Ngµy c«ng bè (Publication_Date): 1975

Tªn (Title):

Nghiªn cøu ®Þa m¹o vµ trÇm tÝch hiÖn ®¹i vïng biÓn ven bê Qu¶ng Ninh- H¶i Phßng

N¬i xuÊt b¶n (Publication_Place): ViÖn nghiªn cøu biÓn Nhµ xuÊt b¶n (Publisher): Kh«ng râ §Þa chØ Internet (Online_Linkage): Kh«ng râ 1.2. M« t¶ (Description) Tãm t¾t (Abstract):

Ph©n bè hµm l−îng c¸t bét ®−îc ®−îc thÓ hiÖn trªn b¶n ®å víi d÷ liÖu kh«ng gian d¹ng vïng theo cÊp hµm l−îng kh¸c nhau: < 10%, 10- 50%, > 50%

Môc ®Ých (Purpose):

X©y dùng b¶n ®å Ph©n bè hµm l−îng c¸t bét ( mÆt) vµ b¶n ®å ph©n bè ®Þa chÊt kho¸ng s¶n cho khu vùc H¶i Phßng – Qu¶ng Ninh

§· hoµn thµnh

Kh«ng th−êng xuyªn

Th«ng tin thªm (Supplemental_Information): Kh«ng 1.3. Thêi gian x©y dùng d÷ liÖu (Time_Period_of_Content) Ngµy b¾t ®Çu (Beginning_Date): Kh«ng râ Ngµy kÕt thóc (Ending_Date): Kh«ng râ Thêi gian tham kh¶o (Currentness_Reference): Kh«ng râ 1.4. HiÖn tr¹ng (Status) TiÕn ®é (Progress): TÇn xuÊt b¶o tr× vµ cËp nhËt (Maintenance_and_Update_Frequency): 1.5. Ph¹m vi kh«ng gian (Spatial_Domain) 1.5.1. To¹ ®é biªn (Bounding_Coordinates): Kinh ®é phÝa t©y (West_Bounding_Coordinate): 1060 40’ Kinh ®é phÝa ®«ng (East_Bounding_Coordinate): 1080 07’ VÜ ®é phÝa b¾c (North_Bounding_Coordinate): 210 35’ VÜ ®é phÝa nam (South_Bounding_Coordinate): 200 30’

H¹n chÕ vµ b¶o mËt, ®óng môc ®Ých

Ths. TrÇn §×nh L©n

Phã ph©n viÖn tr−ëng, tr−ëng phßng T− liÖu vµ ViÔn Th¸m biÓn

§¹t 100% so víi d÷ liÖu gèc trªn b¶n ®å nÒn

1.6. Tõ kho¸ (Keywords) 1.6.1. Líp chuyªn ®Ò (Theme) Tõ ®iÓn tõ kho¸ (Theme_Keyword_Thesaurus): Kh«ng Tõ kho¸ (Theme_Keyword): Phan bo Cat Bot 1.6.2. §Þa ®iÓm (Place) Tõ ®iÓn tõ kho¸ (Place_Keyword_Thesaurus): Kh«ng Tõ kho¸ (Place_Keyword): Kh«ng Place_Keyword: Ký hiÖu d¹ng vïng 1.7. Qui ®Þnh truy cËp (Access_Constraints): Ph¶i ®−îc thÈm quyÒn cho phÐp 1.8. Qui ®Þnh sö dông (Use_Constraints): 1.9. N¬i liªn hÖ (Point_of_Contact) C¬ quan (Contact_Organization): Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng Ng−êi chÞu tr¸ch nhiÖm (Contact_Person): Chøc vô liªn hÖ (Contact_Position): 1.9.1 §Þa chØ liªn hÖ (Contact_Address) KiÓu ®Þa chØ (Address_Type): thùc §Þa chØ (Address): 246 §µ N½ng- Ng« QuyÒn Thµnh phè (City): H¶i Phßng TØnh (State_or_Province): H¶i Phßng Postal_Code: Kh«ng N−íc (Country): ViÖt Nam §iÖn tho¹i (Contact_Voice_Telephone): 84 31- 564 892 Fax (Contact_Facsimile_Telephone): 84 31- 761 521 Email (Contact_Electronic_Mail_Address): tdlan61@yahoo.co.uk or tdlan@hio.ac.vn Giê lµm viÖc (Hours_of_Service): 08:00-16:00 1.10. M«i tr−êng tæ chøc d÷ liÖu gèc (Native_Data_Set_Environment): PhÇn mÒm sö dông vµ phiªn b¶n 2. Th«ng tin chÊt l−îng d÷ liÖu (Data_Quality_Information) 2.1. §é chÝnh x¸c thuéc tÝnh (Attribute_Accuracy) Th«ng b¸o vÒ ®é chÝnh x¸c (Attribute_Accuracy_Report):

Th«ng b¸o møc ®é liªn kÕt d÷ liÖu (Logical_Consistency_Report):

D÷ liÖu cã thÓ liªn kÕt víi c¸c d÷ liÖu kh«ng gian khi ph©n tÝch kh«ng gian

Th«ng b¸o tæng thÓ (Completeness_Report):

Liªn kÕt víi c¸c d÷ liÖu kh¸c vµ sö dông ®−îc cho hÇu hÕt c¸c phÇn mÒm GIS hoÆc chuyÓn sang ®Þnh d¹ng kiÓu ASCII, text

Theo b¶n ®å gèc

2.2. §é chÝnh x¸c vÒ vÞ trÝ (Positional_Accuracy) Th«ng b¸o vÒ ®é chÝnh x¸c vÞ trÝ ngang (Horizontal_Positional_Accuracy_Report): Th«ng b¸o ®é chÝnh x¸c th¼ng ®øng (Vertical_Positional_Accuracy_Report): kh«ng 2.3. Nguån th«ng tin (Lineage) 2.3.1. Th«ng tin trÝch dÉn (Citation_Information):

Ng−êi s¶n xuÊt (Originator):

ViÖn nghiªn cøu biÓn

Ngµy c«ng bè (Publication_Date): N¨m 1975

Tªn (Title): Phan bo Cat Bot Biªn tËp (Edition): LÇn thø nhÊt

D¹ng tr×nh bµy d÷ liÖu kh«ng gian (Geospatial_Data_Presentation_Form): B¶n ®å N¬i xuÊt b¶n (Publication_Place): ViÖn nghiªn cøu biÓn

Nhµ xuÊt b¶n (Publisher): Kh«ng râ Chi tiÕt trÝch dÉn kh¸c (Other_Citation_Details): Kh«ng

§Þa chØ internet (Online_Linkage): Kh«ng

2.3.2. TrÝch dÉn c«ng tr×nh lín h¬n (Larger_Work_Citation)

Ng−êi s¶n xuÊt (Originator):

Uû ban khoa häc vµ kü thuËt nhµ n−íc Ngµy c«ng bè (Publication_Date): N¨m 1975 Tªn (Title

Nghiªn cøu ®Þa m¹o vµ trÇm tÝch hiÖn ®¹i vïng biÓn ven bê Qu¶ng Ninh- H¶i

TØ lÖ 1: 1 200 000

Phßng N¬i xuÊt b¶n (Publication_Place): ViÖn nghiªn cøu biÓn Nhµ xuÊt b¶n (Publisher): Kh«ng râ §Þa chØ internet (Online_Linkage): Kh«ng râ TØ lÖ gèc (Source_Scale Denominator): KiÓu m«i tr−êng nguån (Type_of_Source_Media): ChuyÓn giao nguån d÷ liÖu d¹ng B¶n ®å

2.3.3. Thêi gian x©y dùng d÷ liÖu nguån (Source_Time_Period_of_Content) Ngµy b¾t ®Çu (Beginning_Date): Kh«ng râ Ngµy kÕt thóc (Ending_Date): Kh«ng râ Ngµy tham kh¶o nguån (Source_Currentness_Reference): Kh«ng râ TrÝch dÉn ng¾n nguån (Source_Citation_Abbreviation): Kh«ng

Bæ sung nguån (Source_Contribution): Kh«ng

2.3.4. Tr×nh tù xö lý (Process_Step): 2.3.4.1. M« t¶ tr×nh tù (Process_Description): 2.3.4.2. TrÝch dÉn ng¾n nguån ®−îc sö dông (Source_Used_Citation_Abbreviation): Kh«ng 2.3.4.3. Ngµy xö lý (Process_Date): Kh«ng râ 2.3.4.4. TrÝch dÉn ng¾n nguån thø cÊp (Source_Produced_Citation_Abbreviation): Kh«ng 2.3.4.5. §Þa chØ liªn hÖ (Process_Contact): C¬ quan (Contact_Organization):

Phßng T− liÖu vµ ViÔn th¸m biÓn, Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i

Phßng

Ng−êi liªn hÖ (Contact_Person): Ths. TrÇn ®×nh L©n Chøc vô liªn hÖ (Contact_Position):

Phã gi¸m ®èc, tr−ëng phßng T− liÖu vµ ViÔn th¸m BiÓn

KiÓu ®Þa chØ (Address_Type): thùc §Þa chØ (Address): 246 ®−êng §µ N½ng Thµnh phè (City): H¶i Phßng TØnh (State_or_Province): H¶i Phßng Postal_Code: Kh«ng râ N−íc (Country): ViÖt Nam §iÖn tho¹i (Contact_Voice_Telephone): 84 31 564 892

Vecter

KiÓu vecter d¹ng vïng vµ t¹i mçi vecter ®−îc t¹o lªn tõ vecter d¹ng

Ellipsoid E-ve-ret ( Indian 1830)

48 North

Fax (Contact_Facsimile_Telephone): 84 31 761 521 Email (Contact_Electronic_Mail_Address): tdlan@hio.ac.vn Giê lµm viÖc (Hours_of_Service): 08:00-16:00 3. Th«ng tin tæ chøc d÷ liÖu kh«ng gian (Spatial_Data_Organization_Information) 3.1. Ph−¬ng ph¸p x©y dùng d÷ liÖu (Direct_Spatial_Reference_Method): 3.2. Th«ng tin vÒ ®iÓm vµ vect¬ (Point_and_Vector_Object_Information) KiÓu ®èi t−îng ®iÓm vµ vect¬ (SDTS_Point_and_Vector_Object_Type): ®−êng khÐp kÝn §Õm ®èi t−îng vect¬ vµ ®iÓm (Point_and_Vector_Object_Count): Kh«ng râ 4. Th«ng tin tham chiÕu ®Þa lý (Spatial_Reference_Information) 4.1. HÖ to¹ ®é n»m ngang (Horizontal_Coordinate_System_Definition) 4.1.1. L−íi to¹ ®é (Grid_Coordinate_System) 4.1.1.1. Tªn hÖ thèng l−íi to¹ ®é (Grid_Coordinate_System_Name): 4.1.1.2. HÖ to¹ ®é nhµ n−íc (State_Plane_Coordinate_System): Kh«ng râ 4.1.1.3. Khu vùc (SPCS_Zone_Identifier): Kh«ng 4.1.1.4. PhÐp chiÕu b¶n ®å: UTM

Standard_Parallel: Kh«ng râ Standard_Parallel: Kh«ng râ Kinh ®é trung t©m (Longitude_of_Central_Meridian): 105 VÜ ®é trung t©m (Latitude_of_Projection_Origin): 17 LÖch ®«ng (False_Easting): 35’ LÖch b¾c (False_Northing): 00 55’ 4.1.2. Ph−¬ng ph¸p m· ho¸ to¹ ®é ph¼ng (Planar_Coordinate_Encoding_Method): CÆp to¹ ®é 4.1.2.1. BiÓu diÔn to¹ ®é (Coordinate_Representation): Ph©n gi¶i kinh tuyÕn (Abscissa_Resolution): Kh«ng râ Ph©n gi¶i vü tuyÕn (Ordinate_Resolution): Kh«ng râ 4.1.2.2. §¬n vÞ kho¶ng c¸ch n»m ngang (Planar_Distance_Units): Met 4.1.2.3. Geodetic_Model Horizontal_Datum_Name: Indian datum 1960 Ellipsoid_Name: ThÓ bÇu dôc qu¶ ®Êt E- Ve- Ret Semi-major_Axis: 6377276.345 m Denominator_of_Flattening_Ratio: 300.8017 5. Th«ng tin vÒ thuéc tÝnh vµ thùc thÓ (Entity_and_Attribute_Information) 5.1. M« t¶ chi tiÕt (Detailed_Description) 5.1.1. KiÓu thùc thÓ (Entity_Type) KiÓu nh·n (Entity_Type_Label): Phan bo Cat Bot §Þnh d¹ng (Entity_Type_Definition): Vecter Vung Nguån x¸c ®Þnh kiÓu thùc thÓ (Entity_Type_Definition_Source):

Nghiªn cøu ®Þa m¹o vµ trÇm tÝch hiÖn ®¹i vïng biÓn ven bê Qu¶ng Ninh- H¶i

Phßng

5.1.2. Thuéc tÝnh (Attribute) Nh·n (Attribute_Label): Phan bo Cat Bot §Þnh nghÜa (Attribute_Definition):

M« t¶ vÞ trÝ, % hµm l−îng, diÖn tÝch cña Ph©n bè Cat Bot

Nguån x¸c ®Þnh (Attribute_Definition_Source):

Nghiªn cøu ®Þa m¹o vµ trÇm tÝch hiÖn ®¹i vïng biÓn ven bê Qu¶ng Ninh- H¶i

Phßng

Tõ 1 ®Õn 3

5.1.2.1. Gi¸ trÞ miÒn thuéc tÝnh (Attribute_Domain_Values) 5.1.2.2.1. MiÒn sè (Enumerated_Domain): Gi¸ trÞ miÒn sè (Enumerated_Domain_Value): 13 X¸c ®Þnh gi¸ trÞ ®¸nh sè (Enumerated_Domain_Value_Definition): Nguån x¸c ®Þnh gi¸ trÞ miÒn (Enumerated_Domain_Value_Definition_Source):

Nghiªn cøu ®Þa m¹o vµ trÇm tÝch hiÖn ®¹i vïng biÓn ven bê Qu¶ng Ninh- H¶i

Phßng

5.1.2.2.2. MiÒn sè

Gi¸ trÞ miÒn sè: Sè Vïng X¸c ®Þnh gi¸ trÞ ®¸nh sè: §−îc ®¸nh sè theo % Ph©n bè C¸t Bét Nguån x¸c ®Þnh gi¸ trÞ miÒn: Nghiªn cøu ®Þa m¹o vµ trÇm tÝch hiÖn ®¹i vïng biÓn ven bê Qu¶ng Ninh- H¶i

Phßng

5.1.3. Thuéc tÝnh (Attribute) Nh·n (Attribute_Label): Phan bo Cat Bot §Þnh nghÜa (Attribute_Definition):

ChØ ®Þnh d¹ng ( kiÓu d÷ liÖu) cho d÷ liÖu kh«ng gian cña Ph©n bè C¸t Bét vÒ %

diÖn tÝch (m2)

Nguån (Attribute_Definition_Source):

Nghiªn cøu ®Þa m¹o vµ trÇm tÝch hiÖn ®¹i vïng biÓn ven bê Qu¶ng Ninh- H¶i

Phßng

5.1.3.1. Gi¸ trÞ miÒn thuéc tÝnh (Attribute_Domain_Values) 5.1.3.1.1. Kho¶ng x¸c ®Þnh (Range_Domain) Nhá nhÊt (Range_Domain_Minimum): 4869194000 m2 Lín nhÊt (Range_Domain_Maximum): 6539766 m2 5.2. M« t¶ tæng thÓ (Overview_Description) 5.2.1. Tæng thÓ vÒ thùc thÓ vµ thuéc tÝnh (Entity_and_Attribute_Overview):

Ph©n bè C¸t bét vÏ trªn c¬ së thµnh phÇn c¸t cã trong trÇm tÝch , ®é mÞn cña c¸t, −íc l−îng vÒ ph©n bè, nhËp thuéc tÝnh, cuèi cïng lµ biªn tËp thµnh b¶n ®å. V× vËy chÊt l−îng ®¶m b¶o cho nghiªn cøu vµ sö dông th«ng tin

5.2.2. TrÝch dÉn chi tiÕt vÒ thùc thÓ vµ thuéc tÝnh (Entity_and_Attribute_Detail_Citation): kh«ng 6. Th«ng tin ph©n phèi d÷ liÖu (Distribution_Information) 6.1. Nhµ ph©n phèi (Distributor) 6.1.1. C¬ quan (Contact_Organization):

Phßng T− liÖu vµ ViÔn th¸m biÓn, Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng

6.1.2. Ng−êi chÞu tr¸ch nhiÖm (Contact_Person): TrÇn ®×nh L©n 6.1.3. Chøc vô liªn hÖ (Contact_Position):

Phã gi¸m ®èc, tr−ëng phßng T− liÖu vµ ViÔn th¸m BiÓn

6.1.4. §Þa chØ liªn hÖ

KiÓu ®Þa chØ (Address_Type): thùc

§Þa chØ (Address): 246 ®−êng §µ N½ng Thµnh phè (City): H¶i Phßng TØnh (State_or_Province): H¶i Phßng Postal_Code: Kh«ng râ N−íc (Country): ViÖt Nam §iÖn tho¹i (Contact_Voice_Telephone): 84 31 564 892

Phßng T− LiÖu vµ ViÔn Th¸m BiÓn, Ph©n viÖn H¶i D−¬ng Häc t¹i H¶i Phßng

Fax (Contact_Facsimile_Telephone): 84 31 761 521 Email (Contact_Electronic_Mail_Address): tdlan@hio.ac.vn Giê lµm viÖc (Hours_of_Service): 08:00-16:00 6.2. M« t¶ nguån (Resource_Description): B¶n ®å giÊy 6.3. Quan hÖ (Distribution_Liability): NhiÒu 6.4. Thñ tôc ®Æt hµng tiªu chuÈn (Standard_Order_Process) 6.4.1. D¹ng sè (Digital_Form) 6.4.1.1. KiÓu l−u tr÷ (Format_Name): file 6.4.1.2. Lùa chän chuyÓn giao kh«ng trùc tuyÕn (Digital_Transfer_Option): KiÓu l−u tr÷ (Offline_Media): CD ROM §Þnh d¹ng ghi (Recording_Format): CD ROM Th«ng tin t−¬ng thÝch (Compatibility_Information): Trªn c¸c hÖ thèng m¸y tÝnh 6.5. LÖ phÝ (Fees): Theo tho¶ thuËn 6.6. H−íng dÉn ®Æt hµng (Ordering_Instructions): Theo E-mail: tdlan@hio.ac.vn 7. Th«ng tin vÒ metadata (Metadata_Reference_Information): 7.1. Ngµy lËp (Metadata_Date): ngµy 16 th¸ng 5 n¨m 2003 7.2. Ngµy kiÓm tra (Metadata_Review_Date): 7.3. Liªn hÖ (Metadata_Contact): 7.3.1. C¬ quan (Contact_Organization): 7.3.2. Ng−êi chÞu tr¸ch nhiÖm (Contact_Person): TrÇn §×nh L©n 7.3.3. Chøc vô (Contact_Position):

Phã ph©n viÖn tr−ëng, tr−ëng phßng T− liÖu vµ ViÔn Th¸m BiÓn

7.3.4. §Þa chØ (Contact_Address) KiÓu ®Þa chØ (Address_Type): thùc §Þa chØ (Address): 246 §µ N½ng Thµnh phè (City): H¶i Phßng TØnh (State_or_Province): H¶i Phßng Postal_Code: Kh«ng N−íc (Country): ViÖt Nam §iÖn tho¹i (Contact_Voice_Telephone): 84 31. 564 892 Fax (Contact_Facsimile_Telephone): 84 31 761 521 Email (Contact_Electronic_Mail_Address): tvlan@hio.ac.vn Giê lµm viÖc (Hours_of_Service): 08:00-16:00 7.4. Tªn chuÈn metadata (Metadata_Standard_Name): FGDC CSDGM 7.5. Phiªn b¶n chuÈn metadata (Metadata_Standard_Version): FGDC-STD-001-1998

§Ò tµi: ThiÕt lËp, sö dông c¬ së d÷ liÖu hÖ th«ng tin ®Þa lý vµ kÕt hîp øng dông viÔn th¸m phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn H¶i Phßng vµ Qu¶ng Ninh Tµi liÖu tËp huÊn

hÖ th«ng tin ®Þa lý Biªn tËp: ThS. TrÇn V¨n §iÖn

H¶i Phßng - 2002

Môc lôc

Ch−¬ng 1. C¸c kh¸i niÖm c¬ b¶n 1.1. §Þnh nghÜa cña GIS 1.2. T¹i sao l¹i cÇn GIS 1.3. Yªu cÇu c¸c hµm cho GIS 1. 4. HÖ thèng m¸y tÝnh cho GIS 1.5. GIS nh− lµ mét khoa häc ®a ngµnh 1.6. C¸c lÜnh vùc øng dông cña GIS 1.6. C¸c lÜnh vùc øng dông cña GIS 1. 8. GIS hç trî cho viÖc ra quyÕt ®Þnh Ch−¬ng 2. M« h×nh vµ cÊu tróc d÷ liÖu

2.1. M« h×nh d÷ liÖu 2.2. H×nh häc vµ quan hÖ kh«ng gian cña cÊu tróc d÷ liÖu vector 2.2. H×nh häc vµ quan hÖ kh«ng gian cña cÊu tróc d÷ liÖu vector 2.4. Quan hÖ kh«ng gian gi÷a c¸c ®èi t−îng 2.5. H×nh häc vµ quan hÖ kh«ng gian cña d÷ liÖu raster 2.6. §Æc tÝnh quan hÖ kh«ng gian cña d÷ liÖu raster 2.7. M« h×nh d÷ liÖu chuyªn ®Ò 2.8. CÊu tróc d÷ liÖu cho m« h×nh bÒ mÆt liªn tôc

Ch−¬ng 3. D÷ liÖu kh«ng gian ®−îc nhËp vµo GIS 3.1. Yªu cÇu cña nh÷ng nguån d÷ liÖu cho GIS 3.2. Sè ho¸ ®Ó nhËp vµo d÷ liÖu vect¬ 3.3. M¸y quÐt (scanner) cho nhËp d÷ liÖu raster 3.4. LËp b¶n ®å sè b»ng ¶nh m¸y bay tr¾c ®¹c 3.5. ViÔn th¸m víi ¶nh vÖ tinh 3.6. Raster ho¸ 3.7. Vect¬ ho¸ 3.8. Nh÷ng c«ng nghÖ tiªn tiÕn cho sù thu nhËn d÷ liÖu gèc Ch−¬ng 4. C¬ së d÷ liÖu kh«ng gian

4.1. Kh¸i niÖm c¬ së d÷ liÖu kh«ng gian 4.2. ThiÕt kÕ së d÷ liÖu kh«ng gian 4.3. HÖ thèng qu¶n lý c¬ së d÷ liÖu 4.4. M« h×nh thø bËc 4.5. C¬ së d÷ liÖu quan hÖ 4.6. C¬ së d÷ liÖu h−íng ®èi t−îng Ch−¬ng 5. Yªu cÇu phÇn cøng vµ phÇn mÒm cho GIS

5.1. Yªu cÇu hÖ thèng m¸y tÝnh 5.2. Yªu cÇu nh÷ng hµm cña phÇn mÒm GIS 5.3. PC GIS cho gi¶ng d¹y 5.4. HiÓn thÞ h×nh ¶nh 5.5. M¸y in mµu 5.6. M¸y tÝnh bót Ch−¬ng 6. ThiÕt ®Æt mét hÖ th«ng thèng tin ®Þa lý

6.1. KÕ ho¹ch cho thiÕt ®Æt GIS 6.2. Sù xem xÐt cho viÖc thiÕt ®Æt GIS 6.3. Ch×a khãa cho sù thµnh c«ng cña GIS 6.4. Nh÷ng nguyªn nh©n ®Ó mét GIS kh«ng thµnh c«ng 6.5. Nguån nh©n lùc cÇn thiÕt cho GIS Trang 1 1 2 3 4 6 7 8 10 12 12 12 13 14 16 17 18 19 21 21 22 24 25 27 28 29 30 32 32 33 34 34 37 38 40 40 40 42 44 46 47 49 49 51 52 54 54

6.6. Chi phÝ ph©n tÝch cña dù ¸n GIS Ch−¬ng 7. HÖ thèng to¹ ®é vµ phÐp chiÕu b¶n ®å

7.1. HÖ thèng to¹ ®é 7.2. H×nh d¹ng cña Tr¸i ®Êt 7.3. PhÐp chiÕu b¶n ®å 7.4. PhÐp biÕn ®æi täa ®é 7.5. Kho¶ng c¸ch 7.6. Tû lÖ, ®é chÝnh x¸c vµ ®é ph©n gi¶i Ch−¬ng 8. PhÐp néi suy

8.1. Nguyªn lý cña phÐp néi suy 8.2. PhÐp néi suy Pointwise 8.3. §−êng cong thÝch hîp 8.4. BÒ mÆt phï hîp 8.5. Ph−¬ng ph¸p b×nh ph−¬ng nhá nhÊt 8.6. PhÐp néi suy cña d÷ liÖu ¶nh Ch−¬ng 9. M« h×nh sè ®Þa h×nh (DTM)

9.1. DEM vµ DTM 9.2. L−íi tam gi¸c kh«ng ®Òu (TIN) 9.3. Sù t¹o ra nh÷ng ®−êng ®ång møc (contour) 9.4. PhÐp néi suy ®é cao tõ nh÷ng ®−êng ®ång møc 9.5. T¹o ra DEM mét c¸ch tù ®éng 9.6. T¹o ra ¶nh ba chiÒu 9.7. T¸ch ra th«ng tin ®Þa h×nh 9.8. Bãng vµ bãng khuÊt Ch−¬ng 10. Ph©n tÝch kh«ng gian

10.1. Kh¸i niÖm vÒ ph©n tÝch kh«ng gian 10.2. Truy vÊn 10.3. Ph©n lo¹i l¹i 10.4. X©y dùng l¹i líp th«ng tin 10.5. Chång d÷ liÖu raster 10.6. Chång d÷ liÖu vect¬ 10.7. Ph©n tÝch kÕt nèi 10.8. PhÐp ®o vµ ph©n tÝch h×nh d¹ng Ch−¬ng 11. Trùc quan ho¸ d÷ liÖu kh«ng gian

11.1. BiÕn ®æi ®å ho¹ 11.2. Thang ®é x¸m 11.3. Sù chuyÓn ®æi mµu gi÷a RGB vµ HIS 11.4. Sù biÓu diÔn ®å ho¹ cña nh÷ng thuéc tÝnh 11.5. B¶n ®å mµu 11.6. B¶n ®å ®Þa h×nh 11.7. C¶nh quan tõ m¾t cña con chim - phÐp chiÕu song song 11.8. C¶nh quan tõ m¾t cña con chim - phÐp chiÕu trung t©m 56 58 58 59 60 62 64 64 67 67 68 69 71 73 74 76 76 76 79 80 81 83 83 85 87 87 87 89 90 91 92 94 95 97 97 97 100 101 102 103 108 106 108 Tµi liÖu tham kh¶o

Ch−¬ng 1. C¸c kh¸i niÖm c¬ b¶n

1.1. §Þnh nghÜa cña GIS

HÖ thèng th«ng tin ®Þa lý (GIS) ®−îc ®Þnh nghÜa nh− mét hÖ thèng th«ng tin mµ nã dïng ®Ó nhËp, l−u tr÷, truy cËp, thao t¸c, ph©n tÝch vµ hiÓn thÞ d÷ liÖu ®Þa lý hoÆc d÷ liÖu kh«ng gian, ®Ó hç trî viÖc ra quyÕt ®Þnh, qui ho¹ch vµ qu¶n lý sö dông ®Êt, tµi nguyªn thiªn nhiªn, m«i tr−êng, giao th«ng vËn t¶i, h¹ tÇng ®« thÞ, vµ c¸c hå s¬ hµnh chÝnh kh¸c.

HÖ thèng m¸y tÝnh

D÷ liÖu kh«ng gian

Ng−êi sö dông

PhÇn cøng vµ phÇn mÒm cho nhËp, cÊt gi÷, truy cËp, thao t¸c, ph©n tÝch vµ hiÓn thÞ

ThiÕt kÕ chuÈn, cËp nhËt, ph©n tÝch vµ bæ sung B¶n ®å, ¶nh m¸y bay, ¶nh vÖ tinh, b¶ng thèng kª, v.v. Nh÷ng hîp phÇn quan träng cña GIS lµ mét hÖ thèng m¸y tÝnh, d÷ liÖu kh«ng gian ®Þa lý vµ vµ ng−êi sö dông, nh− ®−îc thÊy trong h×nh 1.1.

H×nh 1.1. C¸c hîp phÇn quan trong cña GIS

H×nh 1.2. Kh¸i niÖm d÷ liÖu kh«ng gian ®Þa lý

HÖ thèng m¸y tÝnh cho GIS bao gåm phÇn cøng, phÇn mÒm vµ c¸c thñ tôc ®−îc thiÕt kÕ cho viÖc thu nhËn d÷ liÖu, xö lý, ph©n tÝch, m« h×nh vµ hiÓn thÞ d÷ liÖu ®Þa kh«ng gian.

Nguån d÷ liÖu kh«ng gian lµ c¸c b¶n ®å sè, ¶nh m¸y bay, ¶nh vÖ tinh, b¶ng thèng kª, vµ c¸c tµi liÖu liªn quan kh¸c.

D÷ liÖu ®Þa kh«ng gian ®−îc ph©n thµnh d÷ liÖu ®Þa lý (gäi lµ d÷ liÖu h×nh häc) vµ nh÷ng d÷ liÖu thuéc tÝnh (hoÆc ®−îc gäi lµ d÷ liÖu chuyªn ®Ò) nh− ®−îc cho thÊy trong h×nh 1.2. D÷ liÖu ®Þa kh«ng gian cã ba yÕu tè; ®iÓm (gäi lµ nót), ®−êng (gäi lµ cung) vµ vïng (gäi lµ polygon) trong c¶ d¹ng vect¬ hoÆc d¹ng l−íi chóng thÓ hiÖn cÊu tróc h×nh häc, cì, h×nh d¹ng, vÞ trÝ vµ h−íng.

Vai trß cña ng−êi sö dông lµ ®Ó lùa chän th«ng tin thÝch hîp, ®Æt nh÷ng tiªu chuÈn cÇn thiÕt, thiÕt kÕ gi¸ phï hîp cËp nhËt lªn b¶n ®å, ph©n tÝch nh÷ng ®Çu ra cña GIS phô vô nh÷ng môc ®Ých thÝch hîp vµ lËp kÕ ho¹ch bæ sung.

1.2. T¹i sao l¹i cÇn GIS

Cã nh÷ng lý do sau gi¶i thÝch t¹i sao cÇn GIS:

- D÷ liÖu kh«ng gian kÐm ®−îc b¶o tr×

- B¶n ®å vµ th«ng tin thèng kª qu¸ cò

- D÷ liÖu vµ th«ng tin kh«ng chÝnh x¸c

- Kh«ng cã ai dÞch vô phôc lÊy ra d÷ liÖu

- Kh«ng cã sù chia sÎ d÷ liÖu

Mét hÖ thèng GIS ®−îc triÓn khai, mong ®îi nh÷ng lîi Ých sau:

- D÷ liÖu kh«ng gian ®−îc b¶o tr× tèt h¬n trong mét khu«n d¹ng chuÈn

- Söa ch÷a vµ cËp nhËt dÔ h¬n

- D÷ liÖu kh«ng gian vµ th«ng tin dÔ t×m kiÕm, ph©n tÝch vµ hiÓn thÞ.

- NhiÒu gi¸ trÞ h¬n ®−îc thªm vµo s¶n phÈm

- D÷ liÖu kh«ng gian cã thÓ ®−îc chia sÎ vµ trao ®æi tïy thÝch

- N¨ng suÊt lµm viÖc cña nh©n viªn ®−îc c¶i tiÕn vµ hiÖu qu¶ h¬n

- TiÕt kiÖm thêi gian vµ tiÒn b¹c

- Ra nh ÷ng quyÕt ®Þnh ®−îc tèt h¬n

B¶ng 1.1 cho thÊy nh÷ng lîi thÕ cña GIS vµ nh÷ng bÊt lîi cña c«ng viÖc b»ng tay truyÒn thèng khi kh«ng cã GIS.

H×nh 1.3 cho thÊy sù so s¸nh gi÷a qu¶n lý th«ng tin kh«ng gian víi vµ kh«ng cã GIS.

B¶ng 1.1. GIS kh¸c víi c«ng viÖc b»ng tay

B¶n ®å GIS C«ng viÖc b»ng tay L−u tr÷

§−îc chuÈn ho¸ vµ thèng nhÊt C¬ së d÷ liÖu sè T×m b»ng m¸y tÝnh §−îc thùc hiÖn hÖ thèng

LÊy ra CËp nhËt Chång líp Ph©n tÝch kh«ng gian RÊt nhanh HiÓn thÞ DÔ dµng RÎ vµ nhanh Tû lÖ kh¸c nhau trªn c¸c chuÈn kh¸c nhau B¶n ®å giÊy, b¶ng KiÓm tra b»ng tay §¾t vµ tèn thêi gian Tèn thêi gian vµ n¨ng l−îng Phøc t¹p §¾t

H×nh 1.3. So s¸nh qu¶n lý th«ng tin kh«ng gian ®Þa lý

1.3. Yªu cÇu c¸c hµm cho GIS

C¸c c©u hái mµ GIS ®−îc yªu cÇu tr¶ lêi chñ yÕu nh− sau:

- ë ®ã lµ cµi g× ? (c©u hái vÞ trÝ: tån t¹i c¸i g× ë mét vÞ trÝ cô thÓ)

- Nã ë ®©u ? (c©u hái ®iÒu kiÖn: vÞ trÝ nµo tho¶ m·n nh÷ng ®iÒu kiÖn nhÊt ®Þnh)

- Nã biÕn ®éng nh− thÕ nµo ? (c©u hái khuynh h−íng: x¸c ®Þnh biÕn cè ®Þa lý hoÆc h−íng mµ ®· thay ®æi hoÆc trong qu¸ tr×nh thay ®æi)

- D÷ liÖu nµo cã liªn quan ? (c©u hái quan hÖ: ph©n tÝch mèi quan hÖ kh«ng gian gi÷a nh÷ng ®èi t−îng cña nh÷ng ®Æc tr−ng ®Þa lý)

- C¸i g× nÕu ? (c©u hái trªn m« h×nh; tÝnh to¸n vµ hiÓn thÞ mét ®−êng tèi −u, mét khu ®Êt thÝch hîp, khu vùc rñi ro thiªn tai v.v. dùa vµo m« h×nh)

H×nh 1.4 cho thÊy vÝ dô nh÷ng c©u hái sÏ ®−îc tr¶ lêi bëi GIS.

§Ó ®¹t nh÷ng yªu cÇu trªn, nh÷ng hµm sau ®©y cÇn thiÕt cho GIS (xem b¶ng 1.2):

- Thu nhËn vµ tiÒn xö lý d÷ liÖu

- Qu¶n lý vµ truy cËp trªn c¬ së d÷ liÖu

- §o ®¹c vµ ph©n tÝch kh«ng gian

- §Çu ra vµ hiÓn thÞ h×nh ¶nh

H×nh 1.4. C¸c hµm yªu cÇu cña GIS

B¶ng 1.2. C¸c hµm c¬ b¶n cña GIS

Hµm Phô hµm

Thu nhËn vµ tiÒn xö lý d÷ liÖu

Qu¶n lý vµ truy cËp d÷ liÖu

§o ®¹c vµ ph©n tÝch kh«ng gian

§Çu ra vµ hiÓn thÞ h×nh ¶nh

Sè ho¸ Söa ch÷a X©y dùng quan hÖ kh«ng gian ChuyÓn ®æi hÖ qui chiÕu ChuyÓn d¹ng d÷ liÖu G¸n thuéc tÝnh L−u tr÷ d÷ liÖu M« h×nh thø bËc M« h×nh m¹ng l−íi M« h×nh quan hÖ ChÊt vÊn thuéc tÝnh C¬ së d÷ liÖu ®Þnh h−íng môc ®Ých PhÐp ®o ®¹c Lµm vßng ®Öm PhÐp to¸n chång líp PhÐp to¸n kÕt nèi BiÕn ®æi tØ lÖ Kh¸i qu¸t ho¸ VÏ b¶n ®å ®Þa h×nh VÏ b¶n ®å thèng kª HiÓn thÞ kh«ng gian 3 chiÒu

1. 4. HÖ thèng m¸y tÝnh cho GIS

Mét hÖ thèng m¸y tÝnh chñ yÕu ®−îc hîp thµnh bëi phÇn cøng vµ phÇn mÒm.

1.4.1. HÖ thèng phÇn cøng

Mét hÖ thèng phÇn cøng ®−îc cung cÊp bëi mét sè hîp phÇn:

• Bé xö lý trung t©m (CPU):

CPU thùc hiÖn c¸c ch−¬ng tr×nh xö vµ ®iÒu khiÓn sù ho¹t ®éng cña tÊt c¶ c¸c hîp phÇn. Th«ng th−êng m¸y tÝnh c¸ nh©n PC hay m¸y tr¹m ®−îc lùa chon theo yªu cÇu CPU nh− mét m¸y tÝnh server.

• Bé nhí:

Bé nhí chÝnh quan träng cho c¸c thao t¸c cña m¸y tÝnh bëi v× tÊt c¶ c¸c d÷ liÖu vµ ch−¬ng tr×nh ph¶i trong bé nhí ®Ó truy cËp nhanh nhÊt. Mét m¸y tÝnh c¸ nh©n cho GIS yªu cÇu bé nhí Ýt nhÊt lµ 64 Mbytes.

Bé nhí phô: ®−îc sö dông cho c¸c tÖp tin lín th−êng xuyªn hay b¸n th−êng xuyªn víi truy cËp chËm h¬n. §Üa cøng, ®Üa mÒm, b¨ng tõ vµ ®Üa CD ®−îc sö dông lµm bé nhí phô. Yªu cÇu Ýt nhÊt 1 GBytes æ cøng trong GIS.

• ThiÕt bÞ ngo¹i vi

ThiÕt bÞ ®Çu vµo: Bµn phÝm, chuét, bµn sè, m¸y quÐt ¶nh, m¸y ¶nh sè, tr¹m quan tr¾c sè.

ThiÕt bÞ ®Çu ra: mµn h×nh mµu, m¸y in, m¸y vÏ mµu, m¸y ghi phim v.v. H×nh 1.5. cho thÊy vÝ dô vÒ c¸c thµnh phÇn cña hÖ thèng phÇn cøng cña GIS.

H×nh 1.5. C¸c hîp phÇn cña hÖ thèng phÇn cøng cña GIS

1.4.2. PhÇn mÒm

• HÖ thèng phÇn mÒm ®−îc t¹o thµnh tõ nh÷ng ch−¬ng tr×nh bao gåm c¶ hÖ ®iÒu hµnh, c¸c biªn dÞch vµ c¸c tr×nh øng dông.

• HÖ ®iÒu hµnh (OS): ®iÒu khiÓn c¸c ho¹t ®éng cña c¸c ch−¬ng tr×nh còng nh− nhËp vµ xuÊt.

• Cho m¸y tÝnh c¸ nh©n: MS-DOS (IBM PCs) vµ WINDOWS lµ c¸c hÖ ®iÒu hµnh phæ biÕn.

• Cho tr¹m lµm viÖc: Unix vµ VMS lµ c¸c hÖ ®iÒu hµnh phæ biÕn.

• Biªn dÞch: chuyÓn mét ch−¬ng tr×nh ®−îc viÕt ë d¹ng ng«n ng÷ m¸y thµnh m· m¸y cho CPU cã thÓ thùc hiÖn c¸c phÐp tÝnh nhÞ ph©n. C¸c ng«n ng÷ th«ng dông nh− C, Pascal, FORTRAN vµ BASIC.

• C¸c tr×nh øng dông: rÊt nhiÒu c«ng ty ®ang cung cÊp c¸c hÖ thèng phÇm mÒm GIS ®−îc liÖt kª ë b¶ng 1.3.

B¶ng 1.3. Mét sè c«ng ty phÇn mÒm GIS

CPU PhÇn mÒm C«n ty øng dông M« h×nh d÷ liÖu

PC WS DTM M¹ng Vector Raster Ph©n tÝch

ARC/INFO ESRI Ο Ο Ο Ο Ο Ο Ο

MGE Intergraph Ο Ο Ο Ο Ο Ο

Geo/SQL Generation 5 Ο Ο Ο Ο Ο Ο

Technology Ο

GFIS IBM Ο Ο Ο Ο Ο Ο

IDRISI* Clack Univ. Ο Ο Ο

GRASS* Ο Ο Ο Ο

GRASS Information Center

Chó ý: * phÇn mÒm c«ng céng

1.5. GIS nh− lµ mét khoa häc ®a ngµnh

GIS mét khoa häc tæng hîp ®a ngµnh gåm cã c¸c m«n truyÒn thèng sau:

§Þa lý Thèng kª

§å b¶n häc C¸c ho¹t ®éng nghiªn cøu

ViÔn th¸m Tin häc

Quan tr¾c To¸n häc

Tr¾c ®Þa C«ng tr×nh d©n dông

§Þa chÝnh Qui ho¹ch ®« thÞ

B¶ng 1.4. tæng kÕt c¸c m«n khoa häc t¹o nªn GIS nh− thÕ nµo víi víi khÝa c¹nh c¸c hµm.

GIS cã sù thay ®æi nhiÒu tªn sö dông qua nhiÒu n¨m theo ph¹m vi øng dông vµ tÇm quan träng ®−îc liÖt kª d−íi ®©y:

- HÖ th«ng tin ®Êt (LIS)

- B¶n ®å vµ qu¶n lý thiÕt bÞ tù ®éng (AM/FM)

- HÖ th«ng tin m«i tr−êng (EIS)

- HÖ th«ng tin tµi nguyªn

- HÖ th«ng tin qui ho¹ch

- HÖ thèng qu¶n lý th«ng tin kh«ng gian

GIS ngµy nay trë thµnh mét m«n khoa häc ®éc lËp víi tªn "Geomatic", "Geoinformatics" hay "Geospatial Information Science” ®−îc dïng ë nhiÒu bé cña chÝnh phñ vµ tr−êng ®¹i häc.

B¶ng 1.4. Quan hÖ gi÷a c¸c ngµnh khoa häc truyÒn thèng víi GIS

C¸c hµm cña GIS

TiÒn xö lý HiÓn thÞ øng dông C¸c ngµnh khoa häc LËp b¶n ®å C¬ së d÷ liÖu M« h×nh hãa Thu nhËn d÷ liÖu CÊu tróc d÷ liÖu Ph©n tÝch kh«ng gian

§Þa lý Ο Ο Ο

B¶n ®å Ο Ο Ο Ο

ViÔn th¸m Ο Ο Ο Ο

Quang tr¾c Ο Ο Ο Ο

Tr¾c ®Þa Ο Ο

§o ®¹c Ο Ο

Thèng kª Ο Ο Ο

Ho¹t ®éng Ο

Nghiªn cøu Ο

Tin häc Ο Ο Ο Ο Ο Ο

To¸n häc Ο Ο Ο

C«ng tr×nh d©n dông Ο Ο

Qui ho¹ch ®« thi Ο Ο Ο

1.6. C¸c lÜnh vùc øng dông cña GIS

C¸c lÜnh vùc øng dông chÝnh cña GIS ®−îc nhãm thµnh 5 nhãm sau:

• Qu¶n lý ph−¬ng tiÖn (AM/FM)

C¸c b¶n ®å tû lÖ lín vµ chÝnh x¸c vµ ph©n tÝch m¹ng l−íi ®−îc sö dông chñ yÕu cho qu¶n lý vËt dông. AM/FM th−êng sö dông ë lÜnh vùc nµy.

• Qu¶n lý m«i tr−êng vµ tµi nguyªn thiªn nhiªn

C¸c b¶n ®å tû lÖ nhá ®Õn trung b×nh vµ c«ng nghÖ chèng líp kÕt hîp víi ¶nh m¸y bay vµ vÖ tinh ®−îc sö dông cho qu¶n lý tµi nguyªn thiªn nhiªn vµ ph©n tÝch t¸c ®éng m«i tr−êng.

• M¹ng l−íi giao th«ng

C¸c b¶n ®å tû lÖ lín ®Õn trung b×nh vµ ph©n tÝch kh«ng gian ®−îc dïng cho ®Þnh tuyÕn xe cé, x¸c ®Þnh vÞ trÝ nhµ vµ ®−êng, v.v.

• Qui ho¹ch vµ c«ng tr×nh

B¶n ®å tû lÖ lín tíi trung b×nh vµ m« h×nh c«ng tr×nh ®−îc sö dông chñ yÕu trong c«ng tr×nh d©n dông.

• HÖ th«ng tin ®Êt

C¸c b¶n ®å ®Þa chÝnh tØ lÖ lín hay c¸c b¶n ®å l« ®Êt vµ ph©n tÝch kh«ng gian ®−îc sö dông cho qu¶n lý ®Þa chÝnh, thuÕ, v.v. B¶ng 5 tæng kÕt c¸c lÜnh vùc chÝnh øng dông cña GIS

B¶ng 1.5. Nh÷ng lÜnh vùc øng dông chÝnh cña GIS

LÜnh vùc Nh÷ng dông cña GIS

Qu¶n lý ph−¬ng tiÖn

- X¸c ®Þnh vÞ trÝ ®−êng c¸p vµ èng ®−íi ®Êt - LËp kÕ ho¹ch duy tu ph−¬ng tiÖn - DÞch vô m¹ng l−íi viÔn th«ng - Theo dâi sö dông n¨ng l−îng vµ qui ho¹ch

Qu¶n lý tµi nguyªn vµ m«i tr−êng

- Nghiªn cøu phï hîp cho mïa vô n«ng nghiÖp - Qu¶n lý rõng, ®Êt n«ng nghiÖp, tµi nguyªn n−íc, ®Êt ngËp n−íc - Ph©n tÝch t¸c ®éng m«i tr−êng - Qu¶n lý vµ gi¶m thiÓu thiªn tai - X¸c ®Þnh vÞ trÝ ®æ th¶i

M¹ng l−íi giao th«ng

- Di chuyÓn cña « t« (lé tr×nh) - X¸c ®Þnh vÞ trÝ nhµ vµ ®−êng phè - Lùa chän vÞ trÝ - DÞch vô cøu th−¬ng - Qui ho¹ch giao th«ng

Qui ho¹ch vµ c«ng tr×nh

- Qui ho¹ch ®« thÞ - Qui ho¹ch vïng - VÞ trÝ tuyÕn ®−êng cao tèc - Ph¸t triÓn ph−¬ng tiÖn c«ng céng

HÖ th«ng tin ®Êt

- Qu¶n lý ®Þa chÝnh - HÖ thèng thuÕ - Ph©n vïng sö dông ®Êt - Thu håi ®Êt

1.7. GIS nh− mét c¬ së h¹ tÇng th«ng tin

Th«ng tin ®· trë thµnh lµ mét vÊn ®Ò quan träng trong thêi ®¹i m¸y tÝnh, c«ng nghÖ kh«ng gian vµ ph−¬ng tiÖn truyÒn th«ng bëi v× c¬ së h¹ tÇng th«ng tin ®ãng gãp vµo chÊt l−îng cuéc sèng nh− c¬ së h¹ tÇng sau:

C¬ së h¹ tÇng x· héi ... x· héi tèt h¬n C¬ së h¹ tÇng m«i tr−êng .... qu¶n lý tèt h¬n C¬ së h¹ tÇng ®« thÞ ..... cuéc sèng tèt h¬n C¬ së h¹ tÇng kinh tÕ ....... doanh nghiÖp tèt h¬n C¬ së h¹ tÇng gi¸o dôc ...... hiÓu biÕt tèt h¬n

H×nh 1.6 cho thÊy nh÷ng thµnh phÇn chÝnh cña c¬ së h¹ tÇng th«ng tin GIS.

§Ó ®¹t ®−îc c¬ së h¹ tÇng th«ng tin GIS, nh÷ng vÊn ®Ò sau cÇn ph¶i ®−îc gi¶i quyÕt vµ ®Èy m¹nh (h×nh 1.7)

• ChÝnh s¸ch d÷ liÖu më

D÷ liÖu vµ th«ng tin GIS cÇn ph¶i cã thÓ tiÕp cËn bëi bÊt kú ng−êi dïng nµo, miÔn phÝ hoÆc gi¸ thÊp vµ kh«ng bÞ h¹n chÕ.

C¬ së h¹ tÇng x· héi D©n sè §Êt sö dông §Þa chÝnh

C¬ së h¹ tÇng ®« thÞ C¬ së h¹ tÇng m«i tr−êng GIS th«ng tin c¬ së h¹ tÇng

C¶nh s¸t, ch÷a ch¸y §−êng c¸p, èng Giao th«ng, v.v. Tµi nguyªn thiªn nhiªn « nhiÔm Thiªn tai

C¬ së h¹ tÇng gi¸o dôc C¬ së h¹ tÇng kinh tÕ

KiÕn thøc c¬ b¶n M¸y tÝnh trî gióp gi¸o dôc TiÕp thÞ Giao dÞch ng©n hµng X¸c ®Þnh tuyÕn xe

H×nh 1.6. C¬ së h¹ tÇng th«ng tin GIS

ChÝnh s¸ch d÷ liÖu më

Thñ tôc néi suy ChuÈn hãa

GIS lý t−ëng

§a kû luËt Chia sÎ th«ng tin, d÷ liÖu

Nèi m¹ng

H×nh 1.7. Mét hÖ th«ng tin ®Þa lý (GIS) lý t−ëng

• Tiªu chuÈn hãa

Nh÷ng tiªu chuÈn cho khu«n d¹ng vµ cÊu tróc d÷ liÖu cÇn ph¶i ph¸t triÓn ®Ó cho phÐp truyÒn vµ trao ®æi d÷ liÖu kh«ng gian.

• Chia sÎ d÷ liÖu / th«ng tin

§Ó tiÕt kiÖm tiÒn b¹c vµ thêi gian cho sè ho¸, chia sÎ d÷ liÖu cÇn ph¶i ®−îc ®Èy m¹nh. §Ó khuyÕn khÝch c¸c ho¹t ®éng sö dông d÷ liÖu kh«ng gian, th«ng tin vµ kinh nghiÖm cÇn ph¶i chia sÏ gi÷a nh÷ng ng−êi sö dông.

• Nèi m¹ng

Nh÷ng hÖ thèng m¸y tÝnh ph©n t¸n còng nh− nh÷ng c¬ së d÷ liÖu cÇn ph¶i ®−îc liªn kÕt víi nhau b»ng mét m¹ng ®Ó sù truy nhËp còng nh− dÞch vô tèt h¬n.

• TiÕp cËn ®a ngµnh

V× GIS lµ mét khoa häc ®a ngµnh, nh÷ng nhµ khoa häc, nh÷ng kü s−, nh÷ng nhµ kü thuËt vµ nh÷ng ng−êi qu¶n lý cña nh÷ng lÜnh vùc sù nghiªn cøu kh¸c nhau cÇn ph¶i hîp t¸c víi nhau ®Ó ®¹t ®−îc nh÷ng môc ®Ých chung.

• Thñ tôc kÕt giao

GIS cÇn ph¶i ®−îc kÕt giao víi c¸c thñ tôc kh¸c nh− CAD, ®å thÞ m¸y tÝnh, xö lý h×nh ¶nh, DEM v.v.

1.8. GIS hç trî cho viÖc ra quyÕt ®Þnh

GIS cã thÓ lµ mét c«ng cô rÊt quan träng trong viÖc ra quyÕt ®Þnh cho ph¸t triÓn bÒn v÷ng, v× GIS cã thÓ cung cÊp cho nh÷ng nhµ ra quyÕt ®Þnh nh÷ng th«ng tin h÷u Ých bëi nh÷ng ph−¬ng tiÖn ph©n tÝch vµ ®o ®¹c cña c¬ së d÷ liÖu kh«ng gian nh− ®−îc ®−a ra ë h×nh 1.8.

Ra quyÕt ®Þnh bao gåm c¶ lµm chÝnh s¸ch, qui ho¹ch vµ qu¶n lý cã thÓ ®−îc thùc hiÖn ¶nh h−ëng lÉn nhau ®−îc ®−a vµo xem xÐt c¸c ho¹t ®éng cña con ng−êi th«ng qua sù nhÊt trÝ cña céng ®ång. Ho¹t ®éng bao gåm sù t¨ng tr−ëng d©n c−, søc khoÎ, c«ng nghÖ, chÝnh trÞ, kinh tÕ, v.v., qua ®ã x· héi loµi ng−êi sÏ thiÕt lËp nh÷ng môc tiªu lµm thÕ nµo ®Ó c¶i thiÖn chÊt l−îng cuéc sèng.

Nh− vËy ho¹t ®éng cña con ng−êi sÏ g©y ra nh÷ng t¸c ®éng lªn m«i tr−êng nh− ph¸t triÓn tµi nguyªn thiªn nhiªn, ®« thÞ hãa, c«ng nghiÖp hãa, x©y dùng, tiªu thô n¨ng l−îng v.v. Nh÷ng t¸c ®éng con ng−êi nµy sÏ g©y ra nh÷ng sù thay ®æi m«i tr−êng t−¬ng øng nh− biÕn ®æi sö dông ®Êt, thay ®æi lèi sèng, suy tho¸i ®Êt, « nhiÔm, thay ®æi khÝ hËu v.v. Nh÷ng biÕn ®æi m«i tr−êng nµy cÇn ph¶i theo dâi ®Ó t¨ng thªm nhËn thøc c«ng céng. ViÔn th¸m cã thÓ rÊt h÷u Ých cho hiÓu tèt h¬n mèi quan hÖ gi÷a nh÷ng t¸c ®éng con ng−êi vµ biÕn ®æi m«i tr−êng còng nh− ®Ó x©y dùng c¬ së d÷ liÖu.

Tù nhiªn ®−îc theo dâi bëi viÔn th¸m cã t¸c ®éng trë l¹i con ng−êi th«ng qua qua sù ph©n tÝch vµ sù ®o ®¹c bëi GIS ®Ó hç trî quyÕt ®Þnh tèt h¬n. Trong tr−êng hîp nµy, viÔn th¸m cÇn ph¶i kÕt hîp víi GIS.

Con ng−êi Tù nhiªn

§éng lùc T¸c ®éng cña con ng−êi

C¸c ho¹t ®éng cña con ng−êi

- Ph¸t triÓn - §« thÞ hãa - C«ng nghiÖp hãa - X©y dùng - N¨ng l−îng - D©n sè - Y tÕ - C«ng nghÖ - ChÝnh trÞ - Kinh tÕ

Sù nhÊt trÝ céng ®ång NhËn thøc céng ®ång

Ra quyÕt ®Þnh BiÕn ®éng m«i tr−êng

- Ra quyÕt ®Þnh chÝnh trÞ - Qui ho¹ch - Qu¶n lý

- BiÕn ®éng sö dông ®Êt - BiÕn ®æi lèi sèng - Suy tho¸i ®Êt - ¤ nhiÔm - BiÕn ®æi khÝ hËu

C¬ së d÷ liÖu Gi¸m s¸t b»ng viÔn th¸m Ph©n tÝch vµ ®¸nh gi¸ b»ng GIS

H×nh 1.8. GIS hç trî cho viÖc ra quyÕt ®Þnh

Ch−¬ng 2. M« h×nh vµ cÊu tróc d÷ liÖu

2.1. M« h×nh d÷ liÖu

M« h×nh d÷ liÖu thÓ hiÖn bé qui t¾c ®Ó chuyÓn ®æi thÕ giíi thùc (thùc thÓ) thµnh sù thÓ hiÖn c¸c ®èi t−îng kh«ng gian d¹ng sè vµ l«gic bao gåm h×nh häc vµ thuéc tÝnh. C¸c thuéc tÝnh ®−îc qu¶n lý bëi c¸c cÊu tróc chuyªn ®Ò cßn h×nh häc ®−îc hiÓn thÞ bëi cÊu tróc h×nh häc vµ quan hÖ kh«ng gian.

Cã hai kiÓu chÝnh cña m« h×nh d÷ liÖu h×nh häc lµ m« h×nh vector vµ raster, nh− ®−îc chØ ra ë h×nh 2.1.

• M« h×nh vector

M« h×nh vector dïng c¸c ®iÓm, ®−êng vµ vïng rêi r¹c t−¬ng øng víi ®èi t−îng riªng biÖt víi tªn hay m· sè thuéc tÝnh.

• M« h×nh raster

M« h×nh raster dïng c¸c « l−íi cã kho¶ng c¸ch ®Òu ®Æn theo tuÇn tù râ rµng. Mçi phÇn tö cña l−íi ®iÓm ®−îc gäi lµ mét phÇn tö ¶nh (pixel). Th«ng th−êng tuÇn tù nµy theo hµng tõ tr¸i sang ph¶i vµ theo cét tõ trªn xuèng ®−íi. TÊt c¶ c¸c vÞ trÝ ®−îc thÓ hiÖn b»ng to¹ ®é hai chiÒu cña ¶nh, thø tù cét vµ thø tù hµng, vÞ trÝ ®ã chøa mét gi¸ trÞ ®¬n cña thuéc tÝnh.

H×nh 2.1. M« h×nh d÷ liÖu raster vµ vector

2.2. H×nh häc vµ quan hÖ kh«ng gian cña cÊu tróc d÷ liÖu vector

C¸c ®èi tuîng kh«ng gian ®−îc ph©n thµnh ®èi t−îng ®iÓm nh− tr¹m khÝ t−îng, ®èi t−îng ®−êng nh− ®−êng cao tèc vµ ®èi t−îng vïng nh− ®Êt n«ng nghiÖp, chóng ®−îc thÓ hiÖn bëi ®iÓm, ®−êng, vïng riªng biÖt. Cho môc tiªu ph©n tÝch kh«ng gian trong GIS, chØ c¸c h×nh víi vÞ trÝ, h×nh d¹ng, kÝch th−íc trong mét hÖ thèng to¹ ®é ch−a ®ñ mµ cÇn mµ cÇn cã quan hÖ kh«ng gian (topology).

Quan hÖ kh«ng gian (topology) ®−îc xem nh− lµ mèi quan hÖ hay mèi liªn kÕt gi÷a c¸c ®èi t−îng kh«ng gian.

H×nh häc cña mét ®iÓm ®−îc cung cÊp bëi to¹ ®é hai chiÒu (x,y) trong khi ®−êng, chuçi, vïng dùa vµo tËp hîp to¹ ®é c¸c ®iÓm nh− ®−îc chØ ra trªn h×nh 2.2 (a). Tuy nhiªn quan hÖ kh«ng gian ®−îc ®Þnh nghÜa theo theo cÊu tróc bæ sung nh− sau (h×nh 2.2 (b)):

Nót (node): lµ chç giao nhau cña hai ®−êng trë lªn hay b¾t ®Çu vµ kÕt thóc cña mét chuçi víi sè hiÖu nót.

Chuçi (chain): mét ®−êng hay ®o¹n víi sè chuçi, sè cña nót ®Çu vµ sè nót cuèi, vïng bªn tr¸i vµ bªn ph¶i

H×nh 2.2. H×nh häc vµ quan hÖ kh«ng gian cña d÷ liÖu vector

Vïng (Polygon): mét vïng víi sè hiÖu vïng, tËp h¬p c¸c chuçi t¹o lªn vïng theo chiÒu kim ®ång hå. 2.3. CÊu tróc d÷u liÖu quan hÖ kh«ng gian

§Ó ph©n tÝch quan hÖ bao gåm nót, chuçi c¸c quan hÖ kh«ng gian sau ®©y cÇn x©y dùng.

Chuçi: chuçi ID, nót ®Çu ID, nót cuèi ID, thuéc tÝnh

Nót: nót ID, (x, y), chuçi kÕ c¹nh IDs (d−¬ng cho tíi nót, ©m cho tõ nót).

§Ó kh«ng chØ ph©n tÝch m¹ng l−íi nh−ng c¸c mèi quan hÖ gi÷a c¸c vïng, thªm vµo ®ã lµ h×nh häc vµ quan hÖ kh«ng gian yªu cÇu nh− thÊy trªn h×nh 2.3.

H×nh häc chuçi: chuçi ID, to¹ ®é b¾t ®Çu, to¹ ®é c¸c ®iÓm, to¹ ®é cuçi

Quan hÖ kh«ng gian cña vïng: vïng ID, tËp hîp c¸c chuçi theo chiÒu kim ®ång hå, (thuéc tÝnh)

Quan hÖ kh«ng gian chuçi: chuçi ID, nót ®Çu ID, nót cuçi ID, vïng bªn tr¸i ID, vïng bªn ph¶i ID, (thuéc tÝnh).

Lîi thÕ cña d÷ liÖu quan hÖ kh«ng gian lµ lo¹i trõ ®−îc lÆp l¹i trong khi sè ho¸ c¸c biªn gíi chung cña hai vïng vµ gi¶i quyÕt vÊn ®Ò khi hai phiªn b¶n cña vïng cã ranh giíi chung kh«ng khíp nhau

H×nh 2.3. X©y dùng quan hÖ kh«ng gian

BÊt lîi cña quan hÖ kh«ng gian lµ ph¶i x©y dùng thËt chÝnh x¸c bé d÷ liÖu cã quan hÖ kh«ng gian víi kh«ng cã mét lçi nµo vµ kh«ng thÓ cã c¸c ®¶o ë trong vïng. 2.4. Quan hÖ kh«ng gian gi÷a c¸c ®èi t−îng

Trong c¸c øng dông thùc tÕ, tÊt c¶ c¸c quan hÖ trong d÷ liÖu ph¶i ®−îc sö dông mét c¸ch l«gic víi cÊu tróc d÷ liÖu phøc t¹p. Sau ®©y lµ c¸c quan hÖ kh«ng gian th«ng dông:

Quan hÖ ®iÓm - ®iÓm:

"trong kho¶ng": víi mét kho¶ng c¸ch nhÊt ®Þnh "gÇn nhÊt tíi": gÇn nhÊt tíi mét ®iÓm cè ®Þnh. Quan hÖ ®iÓm - ®−êng:

“trªn ®−êng”: 1 ®iÓm trªn 1 ®−êng “gÇn nhÊt tíi”: 1 ®iÓm gÇn nhÊt tíi 1 ®−êng Quan hÖ ®iÓm - vïng

“chøa trong”: ®iÓn ë trong vïng “trªn ranh giíi vïng”: mét ®iÓm ë trªn biªn giíi cña mét vïng Quan hÖ ®−êng - ®−êng

"c¾t" : hai ®−êng c¾t nhau "v¾t qua" : hai ®−êng v¾t qua nhau mµ kh«ng c¾t nhau "ch¶y vµo" : mét dßng suèi ch¶y vµo s«ng Mèi quan hÖ ®−êng - vïng:

"c¾t ngang" : mét ®−êng c¾t ngang mét vïng "viÒn" : mét ®−êng lµ mét mét bé phËn cña viÒn cña mét vïng Mèi quan hÖ vïng - vïng

H×nh 2.4. Quan hÖ kh«ng gian gi÷a c¸c ®èi t−îng

H×nh 2.5. M« h×nh cÊu tróc d÷ liÖu h×nh häc vµ quan hÖ kh«ng gian "gèi lªn nhau " : hai vïng chång lªn "bªn trong" : mét hßn ®¶o bªn trong mét vïng "kÒ bªn víi" : hai vïng chia sÎ mét ranh giíi chung H×nh 2.4 cho thÊy vµi mèi quan hÖ kh«ng gian gi÷a nh÷ng ®èi t−îng kh«ng gian. H×nh 2.5 cho thÊy m« h×nh kh«ng gian vµ h×nh häc gi÷a ®iÓm, ®−êng vµ vïng.

H×nh 2.6. H×nh häc vµ quan hÖ kh«ng gian cña d÷ liÖu raster 2.5. H×nh häc vµ quan hÖ kh«ng gian cña d÷ liÖu raster H×nh häc cña d÷ liÖu raster ®−îc dùa vµo c¸c ®èi t−îng ®iÓm, ®−êng vµ vïng nh− sau (xem h×nh 2.6 (a)). Nh÷ng ®èi t−îng ®iÓm: Mét ®iÓm ®−îc dùa trªn ®iÓm ID, täa ®é (i, j) vµ thuéc tÝnh . §èi t−îng ®−êng: Mét ®−êng dùa trªn ®−êng ID, tËp hîp c¸c täa ®é h×nh thµnh ®−êng, vµ thuéc tÝnh §èi t−îng vïng: Mét phÇn vïng dùa trªn vïng ID, tËp hîp nh÷ng täa ®é h×nh thµnh vïng vµ thuéc tÝnh. §èi t−îng vïng trong m« h×nh raster tiªu biÓu cho “run lengh" mµ n©ng lªn raster d−¹ vµo sù nèi tiÕp cña ®é dµi (hoÆc sè ®iÓm) cña mçi líp nh− ®−îc cho thÊy trong h×nh 2.6 (a). Quan hÖ kh«ng gian cña ®èi t−îng ®−êng dùa trªn sù nèi tiÕp nhau cña nh÷ng ®iÓm h×nh thµnh ®o¹n ®−êng. Quan hÖ kh«ng gian cña mét ®èi t−îng vïng th«ng th−êng do cÊu tróc “run lengh” nh− sau: - Sè hiÖu ®−êng b¾t ®Çu (sè hiÖu ®iÓm b¾t ®Çu, sè pixel) - Sè hiÖu ®−êng thø hai (sè hiÖu ®iÓm b¾t ®Çu, sè pixel)

2.6. §Æc tÝnh quan hÖ kh«ng gian cña d÷ liÖu raster

Mét trong nh÷ng ®iÓm yÕu trong m« h×nh raster lµ khã kh¨n trong ph©n tÝch kh«ng gian vµ quan hÖ so s¸nh víi m« h×nh vect¬.

VÝ dô mét ®−êng dÔ dµng ®−îc x¸c ®Þnh nh− mét nhãm cña nh÷ng ®iÓm h×nh thµnh hµng, sù nèi tiÕp cña nh÷ng ®iÓm nèi thµnh mét chuçi trë lªn h¬i khã trong ®¸nh dÊu. Trong tr−êng hîp vïng trong m« h×nh raster, mçi vïng dÔ dµng ®−îc x¸c ®Þnh nh−ng ranh giíi vµ nót (khi Ýt nhÊt h¬n ba h×nh nhiÒu c¹nh c¾t chÐo nhau) cÇn ph¶i ®−îc ®¸nh dÊu hoÆc ph¸t hiÖn ra.

H×nh 2.7. H−íng ch¶y

H×nh 2.8. X¸c ®Þnh ®−êng biªn vµ nót H−íng ch¶y: Mét ®−êng víi nh÷ng h−íng cã thÓ ®−îc thÓ hiÖn bëi bèn h−íng hoÆc t¸m h−íng nh− ®−îc cho thÊy trong H×nh 2.7 (a) vµ (b). H×nh 2.7 (c) cho thÊy mét vÝ dô cña nh÷ng h−íng luång trong sù chuyÓn ®éng cña N÷ hoµng. Dßng n−íc, liªn kÕt cña mét m¹ng, ®−êng v©n v©n cã thÓ ®−îc thÓ hiÖn bëi nh÷ng h−íng ch¶y.

Nh÷ng ®Æc tÝnh quan hÖ kh«ng gian cña d÷ liÖu raster: Ranh giíi ®−îc ®Þnh nghÜa nh− cöa sæ 2 x 2 ®iÓm mµ cã hai líp kh¸c nhau nh− thÊy trªn h×nh 2.8 (a). NÕu mét cöa sæ ®−îc ch¹y theo vÕt theo ph−¬ng h−íng thÊy h×nh 2.8 (a), th× ranh giíi cã thÓ ®−îc x¸c ®Þnh.

Nót: Mét nót trong m« h×nh vïng cã thÓ ®−îc ®Þnh nghÜa nh− mét cöa sæ 2 x 2 mµ cã h¬n ba líp kh¸c nhau nh− ®−îc thÓ hiÖn trªn h×nh 2.8 ( b). H×nh 2.8 (c) vµ (d) cho thÊy mét vÝ dô sù nhËn ra cña nh÷ng ®iÓm trªn ranh giíi vµ nót.

2.7. M« h×nh d÷ liÖu chuyªn ®Ò

Nh÷ng thùc thÓ tù nhiªn phøc t¹p, chóng cÇn ph¶i ®−îc ph©n lo¹i vµo nh÷ng líp ®èi t−îng víi sù gièng nhau nµo ®ã qua m« h×nh d÷ liÖu chuyªn ®Ò trong c¬ së d÷ liÖu kh«ng gian.

Nh÷ng ®èi t−îng trong mét c¬ së d÷ liÖu kh«ng gian ®−îc ®Þnh nghÜa nh− nh÷ng hiÖn diÖn cña nh÷ng thùc thÓ tù nhiªn víi nh÷ng thuéc tÝnh liªn quan.

Nãi chung, d÷ liÖu kh«ng gian cã ba thµnh phÇn chÝnh: vÞ trÝ, nh÷ng thuéc tÝnh vµ thêi gian. Nh÷ng thuéc tÝnh th−êng ®−îc gäi "d÷ liÖu chuyªn ®Ò "d÷ liÖu phi kh«ng gian", nã ®−îc liªn kÕt víi d÷ liÖu kh«ng gian hoÆc d÷ liÖu h×nh häc.

Mét thuéc tÝnh cã mét ®Æc tÝnh chØ ®Þnh cña thùc thÓ trong tù nhiªn.

Thuéc tÝnh cã thÓ ®−îc ph©n lo¹i nh− b×nh th−êng, thø tù, sè, ®iÒu kiÖn vµ nh÷ng ®Æc tr−ng kh¸c. Nh÷ng gi¸ trÞ thuéc tÝnh th−êng ®−îc liÖt kª trong nh÷ng b¶ng thuéc tÝnh mµ sÏ thiÕt lËp nh÷ng mèi quan hÖ gi÷a nh÷ng thuéc tÝnh vµ d÷ liÖu kh«ng gian nh− nh÷ng ®èi t−îng ®iÓm, ®−êng vµ vïng, vµ gi÷a nh÷ng thuéc tÝnh.

H×nh 2.9 cho thÊy mét s¬ ®å s¬ ®å cña m« h×nh d÷ liÖu chuyªn ®Ò.

Nh÷ng ®èi t−îng kh«ng gian trong thÓ hiÖn sè cã thÓ ®−îc nhãm l¹i vµo trong nh÷ng líp nh− ®−îc cho thÊy trong h×nh 2.10.

VÝ dô, mét b¶n ®å cã thÓ ®ang chia ra mét tËp hîp nh÷ng líp b¶n ®å gåm cã ®−êng ®ång møc, ranh giíi , ®−êng, s«ng, nhµ, rõng, v.v.

B¶ng thuéc tÝnh

Cã Thuéc tÝnh Nhãm ®èi t−îng Thuéc

Chøa Thuéc

Cã Quan hÖ Thuéc tÝnh §èi t−îng A §èi t−îng B Thuéc

§iÓm §−êng Vïng D÷ liÖu kh«ng gian

H×nh 2.9. M« h×nh d÷ liÖu chuyªn ®Ò

H×nh 2.10. C¸c líp b¶n ®å

2.8. CÊu tróc d÷ liÖu cho m« h×nh bÒ mÆt liªn tôc

Trong GIS, nh÷ng bÒ mÆt liªn tôc nh− bÒ mÆt ®Þa h×nh, quan s¸t khÝ t−îng (m−a r¬i, nhiÖt ®é, ¸p suÊt v.v.) mËt ®é d©n c− v©n v©n cÇn ®−îc m« h×nh ho¸. C¸c ®iÓm mÉu ®−îc quan s¸t ë kho¶ng riªng biÖt, m« h×nh bÒ mÆt nh»m ®Ó thÓ hiÖn h×nh d¹ng kh«ng gian ba chiÒu z = f(x, y) cÇn ®−îc x©y dùng ®Ó cho phÐp phÐp néi suy gi¸ trÞ t¹i ®iÓm quan t©m bÊt kú.

Bèn kiÓu cÊu tróc lÊy mÉu ®iÓm th«ng th−êng sau ®©y ®−îc m« h×nh trong DEM:

• L−íi t¹i nh÷ng kho¶ng ®Òu ®Æn:

BÒ mÆt tuyÕn tÝnh bËc 2 víi 4 ®iÓm hay bËc 3 víi 16 ®iÓm th−êng ®−îc sö dông.

• NgÉu nhiªn:

M¹ng l−íi tam gi¸c (TIN) th−êng sö dông. PhÐp néi suy bëi ®a thøc träng sè còng ®−îc sö dông.

• §−êng ®ång møc:

PhÐp néi suy dùa vµo kho¶ng c¸ch c©n ®èi gi÷a ®−êng ®ång møc kÒ bªn ®−îc sö dông. TIN còng ®−îc sö dông.

• MÆt c¾t:

Nh÷ng mÆt c¾t ®−îc quan s¸t th¼ng gãc tíi mét ®−êng th¼ng hoÆc mét ®−êng cong, vÝ dô nh− ®−êng cao tèc. Trong tr−êng hîp ®−êng lµ mét ®−êng th¼ng, nh÷ng ®iÓm l−íi sÏ ®−îc néi suy. Trong tr−êng hîp sù liªn kÕt lµ mét ®−êng cong, TIN sÏ ®−îc dïng.

H×nh 2.11 cho thÊy nh÷ng kiÓu DEMs kh¸c nhau.

H×nh 2.11. C¸c kiÓu DEM kh¸c nhau

Ch−¬ng 3. D÷ liÖu kh«ng gian ®−îc nhËp vµo GIS

3.1. Yªu cÇu cña nh÷ng nguån d÷ liÖu cho GIS

Thu nhËn d÷ liÖu hay nhËp d÷ liÖu kh«ng gian trong khu«n d¹ng sè lµ ®¾t nhÊt (kho¶ng 80 % cña toµn bé kinh phÝ cña dù ¸n GIS) vµ nh÷ng thñ tôc mÊt nhiÒu thêi gian trong GIS, nguån d÷ liÖu cho thu nhËn d÷ liÖu cÇn ph¶i ®−îc lùa chän cÈn thËn cho nh÷ng môc ®Ých cô thÓ.

Nh÷ng nguån d÷ liÖu sau ®−îc sö dông réng r·i.

B¶n ®å t−¬ng tù: Nh÷ng nh÷ng b¶n ®å víi nh÷ng ®−êng c«ng tua vµ nh÷ng nÐt ®Þa h×nh kh¸c vµ b¶n ®å chuyªn ®Ò víi khÝa c¹nh líp ®èi t−îng x¸c ®Þnh ®−îc sè ho¸ b»ng tay hoÆc bëi nh÷ng m¸y quÐt b¸n tù ®éng. Nh÷ng vÊn ®Ò cña b¶n ®å t−¬ng tù lµ kh«ng s½n sµng, qu¸ h¹n, kh«ng thèng nhÊt vÒ thêi gian xuÊt b¶n b¶n ®å, kh«ng chÝnh x¸c, v. v.

¶nh m¸y bay: ¶nh m¸y bay d¹ng ¶nh chôp hay ¶nh sè lµ kh¸ ®¾t nh−ng lµ ph−¬ng ph¸p tèt nhÊt ®Ó cËp nhËt.

¶nh vÖ tinh :¶nh d÷ liÖu vÖ tinh s½n sµng cho ph©n lo¹i sö dông ®Êt, m« h×nh sè ®é cao (DEM), cËp nhËt m¹ng l−íi cao tèc v©n v©n. Nh−ng quy m« b¶n ®å ¶nh kho¶ng 1:50,000 tíi 1:100,000. ¶nh vÖ tinh ph©n gi¶i cao víi ®é ph©n gi¶i mÆt ®Êt 1~3 mÐt sÏ dïng s¶n xuÊt b¶n ®å ®Þa h×nh 1 : 25,000 trong t−¬ng lai.

Kh¶o s¸t mÆt ®Êt víi GPS: Toµn bé tr¹m cïng víi GPS (HÖ thèng x¸c ®Þnh vÞ trÝ toµn cÇu) sÏ hiÖn ®¹i hãa sù kh¶o s¸t mÆt ®Êt. Nã rÊt chÝnh x¸c nh−ng qu¸ ®¾t khi bao trïm nh÷ng vïng réng.

B¸o c¸o vµ nh÷ng Ên b¶n: D÷ liÖu kinh tÕ x· héi th«ng th−êng ®−îc liÖt kª trong nh÷ng b¸o c¸o thèng kª vµ ®iÒu tra ®èi víi nh÷ng ®¬n vÞ hµnh chÝnh.

H×nh 3.1 tæng kÕt nh÷ng nguån d÷ liÖu chÝnh cho GIS.

B¶ng 3.1 cho thÊy ph−¬ng ph¸p, nh÷ng thiÕt bÞ, sù chÝnh x¸c vµ gi¸ cho nh÷ng nguån d÷ liÖu kh¸c nhau.

¶nh vÖ tinh ¶nh m¸y bay B¶n ®å t−¬ng tù

Sö dông ®Êt

Thæ nh÷ng

B¸o c¸o JRS JERS-1 N«ng nghiÖp ERS-1 C«ng nghiÖp SPOT §Þa h×nh Landsat Kinh tÕ D©n sè

Ranh giíi HC

§Þa chÊt

(cid:9)

H×nh 3.1. Nh÷ng nguån d÷ liÖu chÝnh cho GIS

B¶ng 3.1. Lùa chän ph−¬ng ph¸p nhËp d÷ liÖu

Nguån d÷ liÖu Ph−¬ng ph¸p ThiÕt bÞ §é chÝnh x¸c Gi¸

B¶n ®å t−¬ng tù Sè hãa b»ng tay Bµn sè ± 0,1mm (trªn b¶n ®å) rÎ

QuÐt b¸n tù ®éng M¸y quÐt ± 0,1mm (trªn b¶n ®å) ®¾t

Ph©n tÝch tr¾c ®¹c ± 0,10 cm ®¾t ¶nh m¸y bay M¸y vÏ ¶nh lËp thÓ

Tr¾c ®¹c sè ± 0,10 cm rÊt ®¾t Tr¹m tr¾c ®¹c sè

Gi¶i ®o¸n b»ng m¾t KÝnh phãng ± 0,30 ~ 50cm rÎ ¶nh vÖ tinh ¶nh

Xö lý ¶nh sè ®¾t HÖ thèng xö lý ¶nh sè

Kh¶o s¸t mÆt ®Êt §o ®¹c thùc ®Þa ± 1 cm rÊt ®¾t Tr¹m toµn bé, GPS

rÎ B¸o c¸o NhËp b»ng bµn phÝ Bµn phÝm, m¸y tÝnh

3.2. Sè ho¸ ®Ó nhËp vµo d÷ liÖu vect¬

Bµn sè víi mét chá chuét tù do nèi víi mét m¸y tÝnh c¸ nh©n lµ thiÕt bÞ phæ biÕn nhÊt cho sè ho¸ c¸c ®èi t−îng kh«ng gian víi nh÷ng täa ®é phÐp ®o mÆt b»ng tõ b¶n ®å t−¬ng tù. B¶n ®å t−¬ng tù ®−îc ®Æt lªn mÆt cña bµn sè nh− ®−îc cho thÊy trong h×nh 3.2. KÝch th−íc cña bµn sè th«ng th−êng trong kho¶ng tõ A3 ®Õn kÝch th−íc Ao.

Thao t¸c sè hãa nh− sau:

B−íc 1 : b¶n ®å ®−îc g¾n lªn bµn sè.

B−íc 2: ®iÓm khèng chÕ hay tics ë bèn gãc cña tê b¶n ®å cÇn ph¶i sè ho¸ vµ nhËp vµo PC nh÷ng täa ®é b¶n ®å cña bèn gãc.

B−íc 3: néi dung b¶n ®å ®−îc sè theo nh÷ng hÖ thèng m· b¶n ®å vµ líp b¶n ®å trong chÕ ®é ®iÓm hoÆc chÕ ®é ®−êng trong kho¶ng thêi gian ng¾n.

B−íc 4: söa lçi vÝ dô nh− nh÷ng chç trèng nhá t¹i nh÷ng chç nèi ®−êng, v−ît qu¸, trïng nhau v. v., cÇn ph¶i ®−îc thùc hiÖn ®Ó cã mét tËp d÷ liÖu s¹ch, kh«ng cã nh÷ng lçi.

B−íc 5: chuyÓn ®æi tõ nh÷ng täa ®é bµn sè thµnh nh÷ng täa ®é b¶n ®å ®Ó l−u gi÷ trong mét c¬ së d÷ liÖu kh«ng gian.

Nh÷ng vÊn ®Ò chÝnh cña sè ho¸ b¶n ®å:

- B¶n ®å sÏ tr¶i ra hoÆc lµm co ngµy qua ngµy mµ nh÷ng ®iÓm khèng chÕ míi sÏ xª dÞch mét chót khái ®iÓm tr−íc ®©y.

- ChÝnh b¶n ®å còng cã sai sãt.

- Sù kh«ng thèng nhÊt qua nh÷ng tê b¶n ®å bªn c¹nh sÏ g©y ra sù kh«ng nèi liªn tôc.

- Nh÷ng thao t¸c viªn cã thÓ sÏ t¹o ra nhiÒu lçi, nh÷ng lçi trong khi sè ho¸ nh− ®−îc chØ ra ë h×nh 3.3.

H×nh 3.2. Bµn sè

H×nh 3.3. Nh÷ng lçi ®Æc tr−ng

3.3. M¸y quÐt (scanner) cho nhËp d÷ liÖu raster

M¸y quÐt ®−îc sö dông ®Ó chuyÓn ®æi tõ nh÷ng b¶n ®å t−¬ng tù hoÆc nh÷ng sù ¶nh chôp thµnh d÷ liÖu ¶nh sè trong khu«n d¹ng raster. D÷ liÖu ¶nh sè th«ng th−êng dùa trªn sè nguyªn víi mét byte cÊp ®é x¸m (256 ton x¸m tõ 0 ®Õn 255) cho ¶nh ®en tr¾ng vµ mét tËp hîp cña ba cÊp ®é x¸m cña mµu ®á ( R), mµu xanh lôc (G) Vµ xanh lam (B) cho h×nh ¶nh mµu.

Sau ®©y lµ bèn lo¹i m¸y quÐt th−êng sö dông trong GIS vµ viÔn th¸m.

M¸y quÐt c¬ häc (Mechanical scanner)

Nã ®−îc gäi m¸y quÐt trèng khi mét b¶n ®å hoÆc mét ¶nh ®Æt trªn mét c¸i trèng ®−îc sè ho¸ mét c¸ch c¬ häc víi sù quay cña c¸i trèng vµ chuyÓn cña bé c¶m nh− trªn h×nh 3.4 (a). Nã lµ chÝnh x¸c nh−ng chËm.

M¸y ghi h×nh (Video Camera)

Video camera víi CRT (cathode ray tube) th−êng ®−îc sö dông ®Ó sè ho¸ mét phÇn nhá cña b¶n ®å hay phim. Nã kh«ng chÝnh x¸c l¾m nh−ng rÎ. (xem h×nh 3.4 (b))

M¸y ¶nh CCD (CCD Camera)

CCD Camera (cßn gäi camera sè) ®−îc thay cho video camera còng tiÖn lîi ®Ó thu nhËn d÷ liÖu h×nh ¶nh sè ( xem h×nh 3.4 (c)). Nã æn ®Þnh vµ chÝnh x¸c h¬n camera ghi h×nh.

CCD Scanner

KiÓu m¸y quÐt mÆt b»ng hoÆc thanh cuén víi CCD tuyÕn tÝnh (thiÕt bÞ bÞ ghÐp tÝch n¹p) th−êng sö dông hiÖn nay ®Ó sè ho¸ nh÷ng b¶n ®å t−¬ng tù d−íi ®Þnh d¹ng raster, c¶ chÕ ®é ®en tr¾ng vµ chÕ ®é mµu. Nã chÝnh x¸c nh−ng ®¾t.

H×nh 3.4. C¸c lo¹i m¸y quÐt chÝnh B¶ng 3.2 cho thÊy sù lµm viÖc cña nh÷ng m¸y quÐt chÝnh.

B¶ng 3.2. So s¸nh c¸c lo¹i m¸y quÐt

M¸y quÐt c¬ häc rÊt cao rÊt cao ®¾t

(25-100µm)

M¸y quÐt ghi h×nh thÊp thÊp rÎ

(500x500 pixel)

M¸y quÐt CCD rÊt cao cao ®¾t

(300~600 dpi)

3.4. LËp b¶n ®å sè b»ng ¶nh m¸y bay tr¾c ®¹c

MÆc dï ¶nh m¸y bay tr¾c ®¹c kh¸ ®¾t vµ chËm c¶ khi bay chôp, vÏ vµ söa ch÷a sau ®ã, nã vÉn rÊt quan träng cho nhËp vµo c¸c th«ng tin kh«ng gian míi vµ chÝnh x¸c. ¶nh m¸y bay cÇn mét tËp hîp nh÷ng thñ tôc bao gåm ¶nh m¸y bay, vÏ lËp thÓ, söa ch÷a vµ ®Çu ra nh− thÊy trªn h×nh 3.5. Cã hai lo¹i ¶nh chôp m¸y bay.

MÆc dï nh÷ng hÖ thèng m¸y tÝnh ®−îc sö dông cho phÐp tam gi¸c tr¾c l−îng kh«ng gian, ®o ®¹c d÷ liÖu b¶n ®å, so¹n th¶o vµ ®Çu ra víi m¸y vÏ bót, mét cÆp phim t−¬ng tù lËp thÓ ®−îc thiÕt lËp trong mét m¸y vÏ lËp thÓ vµ thao t¸c viªn sÏ ®äc b»ng tay nh÷ng nÐt ®Þa h×nh xuyªn qua m¸y vÏ tr¾c ®¹c lËp thÓ gäi lµ m¸y vÏ ph©n tÝch.

¶nh tr¾c ®¹c sè

Trong ¶nh chôp sè, phim trªn kh«ng ®−îc chuyÓn ®æi thµnh d÷ liÖu h×nh ¶nh sè víi ®é ph©n gi¶i cao ( 5-25 mm). M« h×nh sè ®é cao (DEM) ®−îc lµm tù ®éng víi sù thÝch øng lËp thÓ sö dông tr¹m lµm viÖc ¶nh sè. Bøc ¶nh 3 chiÒu sè sö dông DEM sÏ còng tù ®éng ®−îc t¹o ra nh− nh÷ng s¶n phÈm kÐo theo. Nã vÉn rÊt ®¾t trõ phi chØ mét ph−¬ng ph¸p ®Ó lËp b¶n ®å tù ®éng. §ã lµ nhu cÇu cho nghiªn cøu trong t−¬ng lai ®Ó x¸c ®Þnh nh÷ng mÉu cña nh÷ng c¸i nhµ, nh÷ng con ®−êng, nh÷ng cÊu tróc vµ nh÷ng nÐt ®Þa h×nh kh¸c tù ®éng, nh− vËy ®−îc gäi hiÓu h×nh ¶nh.

H×nh 3.6 cho thÊy mét tr¹m lµm viÖc ¶nh tr¾c ®¹c sè.

H×nh 3.5. Nh÷ng qui tr×nh cña tr¾c ®¹c ¶nh m¸y bay

H×nh 3.6. Tr¹m lµm viÖc tr¾c ®¹c sè

3.5. ViÔn th¸m víi ¶nh vÖ tinh

ViÔn th¸m vÖ tinh lµ mét c«ng nghÖ hiÖn ®¹i thu d÷ liÖu ¶nh sè cña bÒ mÆt ®Þa h×nh d−íi vïng sãng ®iÖn tõ nh×n thÊy, hång ngo¹i vµ cao tÇn.

C¸c b¨ng ¶nh ®a phæ bao gåm vïng nh×n thÊy, cËn hång ngo¹i vµ hång ngo¹i nhiÖt ®−îc sö dông th«ng dông nhÊt ®Ó thµnh lËp b¶n ®å sö dông ®Êt, b¶n ®å thæ nh−ìng, b¶n ®å ®Þa chÊt, b¶n ®å s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, v.v. ë tû lÖ tõ 1:50,000 ®Õn 1:250,000. RÊt nhiÒu vÖ tinh quan s¸t mÆt ®Êt nh− Landsat, SPOT, ERS-1, JERS-1, IRS, Radarsat v. v. cã thÓ dïng. Ra®a ®é më tæng hîp (SAR) ngµy nay ®ang trë thµnh c«ng nghÖ míi trong viÔn th¸m bëi v× SAR cã thÓ xuyªn qua m©y, mµ cho phÐp t¹o ¶nh kh«ng m©y trong mäi ®iÒu kiÖn thêi tiÕt.

Tõ nh÷ng n¨m 1960 qua thêi kú chiÕn tranh l¹nh, ¶nh vÖ tinh ph©n gi¶i cao víi ®é ph©n gi¶i mÆt ®Êt 1-3 mÐt ®· cã ®−îc vµo n¨m 1998. Nh÷nh ¶nh vÖ tinh ph©n gi¶i cao dù kiÕn ®Ó x¸c ®Þnh c¸c nhµ riªng rÏ trªn khu vùc ®« thÞ. B¶ng 3.4 cho thÊy nh÷ng ¶nh vÖ tinh ph©n gi¶i cao dù kiÕn ®−îc phãng bëi 3 c«ng ty th−¬ng m¹i Mü.

B¶ng 3.3. Nh÷ng vÖ tinh quan s¸t tr¸i ®Êt hiÖn nay

8 SAR (L) 18x24 18x18 JERS-1 OPT (NhËt B¶n) SAR

4 1 SAR (C) 23.5 5.8 10 ~ 50 B¶n ®å ®Þa h×nh Líp phñ ®Êt Giã Sãng B¨ng Líp phñ ®Êt §Þa chÊt YÕu tè ®Þa h×nh Líp phñ ®Êt B¶n ®å ®Þa h×nh B¨ng TuyÕt IRS-ID MSS (Ên §é) PAN Radarsat (Canada)

C«ng ty VÖ tinh N¨m phãng §é cao §é ph©n gi¶i PAN MSS §é réng c¶nh thu LËp thÓ Sè ¶nh (tèi ®a) Bé nhí trªn vÖ tinh Nh÷ng thµnh viªn 600 c¶nh/ ngµy 100 c¶nh Locked E-system, Mitsubishi

Earth Watch Quick Bird 1999 467 km 1 m 4 m (4 b¨ng) 36 km Trªn ®−êng bay 100 c¶nh/ vßng 100 c¶nh Ball Corp., Hitachi Ltd., NUOVA Telespazio, CTA Inc., Datrib system

B¶ng 3.4. Nh÷ng vÖ tinh ®é ph©n gi¶i cao Space Imaging Orbital Imaging IKONOS Orb View 1998 1999 680 km 700 km 0,82 m 1 m, 2 m 3,2 m (4 b¨ng) 8 m (4 b¨ng) 8 km 11 km Trªn ®−êng bay Trªn vµ ngang ®−êng bay 535 c¶nh/ ngµy 250 c¶nh Orbital Sciences, EIRAD, PR Applied Sciences, Fairchild Event Systems, MDA

3.6. Raster ho¸

ViÖc chuyÓn ®æi gi÷a d÷ liÖu raster vµ d÷ liÖu vect¬ rÊt h÷u Ých trong nh÷ng øng dông thùc tÕ cña GIS. Sù raster ho¸ tham chiÕu tíi sù chuyÓn ®æi tõ d÷ liÖu vect¬ thµnh d÷ liÖu raster. §Þnh d¹ng raster tiÖn lîi h¬n cho t¹o mµu nh÷ng b¶n ®å vïng nh− mµu b¶n ®å sö dông ®Êt, trong khi b¶n ®å sè trong khu«n d¹ng vect¬ chØ dÔ h¬n h¬n ®Ó ph¸t hiÖn ranh giíi. Raster ho¸ còng h÷u Ých kÕt hîp ®èi víi GIS víi viÔn th¸m bëi v× ¶nh viÔn th¸m trong ®Þnh d¹ng raster.

Mét thuËt to¸n ®¬n gi¶n cho sù tÝnh to¸n diÖn tÝch cña h×nh thang cã thÓ ®−îc ¸p dông chuyÓn ®æi h×nh ®a gi¸c vector thµnh h×nh ®a gi¸c raster víi nh÷ng « l−íi nh− ®−îc cho thÊy trong h×nh 3.7. NÕu nh÷ng ®−êng th¼ng ®øng tíi trôc x tõ hai kÒ bªn ®Ønh, mét h×nh thang sÏ ®−îc h×nh thµnh nh− ®−îc cho thÊy trong h×nh 3.7.

DiÖn tÝch cña h×nh thang ®−îc tÝnh b»ng:

Ai = (Xi+1- xi) (Yi + yi +1) / 2

Tæng tÊt c¶ c¸c h×nh thang sÏ cho vïng h×nh ®a gi¸c nguyªn b¶n nh− ®−îc thÊy trªn h×nh 3.7. Sö dông thuËt gi¶i nµy, hÖ thèng c¸c « l−íi trong h×nh ®a gi¸c dÔ dµng ®−îc x¸c ®Þnh nh− ®−îc cho thÊy trong gãc trªn bªn ph¶i cña h×nh 3.7.

H×nh 3.7. ChuyÓn ®æi tõ d¹ng raster sang d¹ng vector

3.7. Vect¬ ho¸

Vect¬ ho¸ tham chiÕu tíi sù chuyÓn ®æi tõ d÷ liÖu raster thµnh d÷ liÖu vect¬, mµ th−êng ®−îc gäi lµ sù chuyÓn ®æi vect¬ - raster. Vect¬ ho¸ kh«ng dÔ nh− so s¸nh víi raster ho¸, v× ®Þnh d¹ng vect¬ cÇn cÊu tróc quan hÖ kh«ng gian (topology), vÝ dô, ph−¬ng h−íng cña ®−êng hay chuçi, ranh giíi vµ nh÷ng nót cña nh÷ng vïng, thø tù cña nh÷ng chuçi t¹o thµnh vïng, vïng bªn tr¸i vµ bªn ph¶i, ID cña chuçi, v. v.

Mét thuËt gi¶i ®¬n gi¶n cña vect¬ ho¸ ®−îc gi¶i thÝch trong h×nh 3.8, trong ®ã ¶nh nguyªn b¶n trong ®Þnh d¹ng raster ®−îc chuyÓn ®æi thµnh d÷ liÖu vect¬ th«ng qua lµm máng vµ qui t¾c chuçi (xem 2.6). ThuËt to¸m nµy h÷u Ých ®Ó chuyÓn ®æi ¶nh raster thµnh d÷ liÖu vect¬ víi nh÷ng täa ®é, nh−ng nã kh«ng ®Çy ®ñ bëi v× thuËt gi¶i sÏ kh«ng x©y dùng cÊu tróc quan hÖ kh«ng gian topology.

Sù chuyÓn ®æi vect¬ - raster víi tù ®éng x©y dùng cña quan hÖ kh«ng gian cã thÓ nÕu cöa sæ 2 x 2 liªn tôc ®−îc di chuyÓn däc theo ranh giíi tõ mét nót. Ranh giíi vµ nót cã thÓ ®−îc x¸c ®Þnh bëi ph−¬ng ph¸p nh− ®−îc m« t¶ ë phÇn 2.6 vµ h×nh 2.8.

H×nh 3.9 cho thÊy cho s¬ ®å sù chuyÓn ®æi vect¬-raster, b»ng c¸ch ®ã vïng bªn ph¶i, bªn tr¸i ®−îc x¸c ®Þnh.

H×nh 3.8. ThuËt to¸n vector hãa ®¬n gi¶n

H×nh 3.9. Gi¶m ®å chuyÓn ®æi raster-vector

§Ó tù ®éng hãa sù chuyÓn ®æi vect¬-raster dÔ dµng h¬n, mét h×nh ¶nh s¹ch kh«ng cã nh÷ng nhiÔu hoÆc nh÷ng d¸nh dÊu kh«ng cÇn thiÕt cÇn ph¶i ®−îc quÐt khi b¾t ®Çu. 3.8. Nh÷ng c«ng nghÖ tiªn tiÕn cho sù thu nhËn d÷ liÖu gèc

Vµi c«ng nghÖ tiªn tiÕn ®· cã cho sù thu nhËn d÷ liÖu gèc cña d÷ liÖu kh«ng gian còng nh− m« h×nh sè ®é cao (DEM).

Nh÷ng c«ng nghÖ tiªn tiÕn sau sÏ h÷u Ých cho t−¬ng lai GIS.

HÖ thèng kh¶o s¸t ®iÖn tö mÆt ®Êt

Mét hÖ thèng tæng hîp cña toµn bé tr¹m víi tù ®éng hãa theo dâi hµm, hÖ thèng ®Þnh vÞ toµn cÇu ( GPS) ®éng häc vµ mét m¸y tÝnh bót (xem h×nh 3.10 (a)) sÏ thay thÕ sù kh¶o s¸t truyÒn thèng. Sù thu nhËn d÷ liÖu trùc tiÕp trong d¹ng sè, ë vÞ trÝ thùc tÕ sÏ rÊt h÷u Ých cho bé d÷ liÖu

HÖ thèng lËp b¶n ®å di ®éng

Nh÷ng bé c¶m kh¸c nhau nh− GPS, INS (hÖ thèng dÉn ®−êng qu¸n tÝnh), h¬n hai camera sè, m¸y ghi tiÕng v. v., cè ®Þnh trªn mét cç xe nh− ®−îc trªn h×nh 3.10 (b) ®Ó vÏ b¶n ®å nh÷ng ®èi t−îng trong ph¹m vi gÇn. VÝ dô ®−êng trôc nh÷ng ®¹i lé, ®−êng thiÕt bÞ, ®−êng s¾t v. v. còng nh− ®Ó x¸c ®Þnh hµnh tr×nh cña xe cé ®ang chuyÓn ®éng.

Laze Scanner

Scanner laze m¸y bay cïng víi GPS vµ INS sÏ trùc tiÕp ®o ®¹c ®Þa h×nh hoÆc DEM nh− ®−îc cho thÊy trong h×nh 3.10 ( c) víi sù chÝnh x¸c chiÒu cao 10cm ë ®é cao 1,000m.

SAR giao thoa

SAR( ra®a ®é më tæng hîp) giao thoa lµ mét c«ng nghÖ míi ®Ó t¹o DEM tù ®éng bëi xö lý giao thoa ®Æc biÖt cña mét cÆp ¶nh SAR. SAR giao thoa cña m¸y bay vµ vÖ tinh s½n cã hiÖn nay nÕu ®iÒu kiÖn giao thao ®¹t tiªu chuÈn.

H×nh 3.10. Nh÷ng c«ng nghÖ tiªn tiÕn cho sù thu nhËn d÷ liÖu gèc

Ch−¬ng 4. C¬ së d÷ liÖu kh«ng gian

4.1. Kh¸i niÖm c¬ së d÷ liÖu kh«ng gian

C¬ së d÷ liÖu kh«ng gian ®−îc ®Þnh nghÜa lµ sù thu thËp c¸c d÷ liÖu kh«ng gian cã quan hÖ víi nhau mµ nã cã thÓ qu¶n lý vµ b¶o qu¶n mét l−îng lín c¸c d÷ liÖu ®−îc chia sÎ ®−îc gi÷a c¸c øng dông GIS kh¸c nhau. C¸c chøc n¨ng cña c¬ së d÷ liÖu kh«ng gian nh− sau:

- V÷ng ch¾c víi Ýt hoÆc kh«ng cã sù d− thõa nµo. - B¶o tr× chÊt l−îng d÷ liÖu bao gåm cËp nhËt - §−îc miªu t¶ víi tõ ®iÓn d÷ liÖu - HiÖu suÊt cao bëi hÖ thèng qu¶n lý c¬ së d÷ liÖu víi ng«n ng÷ c¬ së d÷ liÖu - B¶o ®¶m an toµn bao gåm ®iÒu khiÓn truy nhËp

- L−u tr÷ d÷ liÖu vµ sù cËp nhËt tèt h¬n - Truy nhËp hiÖu qu¶ h¬n - §Çu ra hiÖu qu¶ h¬n

CËp nhËt ®Þnh kú CËp nhËt ®Þnh kú CËp nhËt liªn tôc CËp nhËt liªn tôc

D÷ liÖu ®Þa h×nh Th«ng tin m«i tr−êng ThiÕt bÞ c«ng céng QuyÒn sö dông ®Êt

Côc ®Þa chÝnh Côc ®o ®¹c b¶n ®å Côc M«i tr−êng C¬ quan phôc vô c«ng céng

D÷ liÖu tµi nguyªn D÷ liÖu kinh tÕ - x· héi D÷ liÖu ®−êng

CËp nhËt ®Þnh kú CËp nhËt ®Þnh kú CËp nhËt liªn tôc

Trong thËp kû 1980, trô së cña GIS ®−îc tËp trung víi mét c¬ së d÷ liÖu kh«ng gian tËp trung. Trong nh−ng n¨m 1990, kh¸i niÖm m¹ng xuÊt hiÖn, nã sÏ tiÖn lîi h¬n ®Ó ®¸p øng nhu cÇu cña ng−êi dïng víi nh÷ng c¬ së d÷ liÖu ®−îc ph©n bè nh− thÊy trong h×nh 4.1. Nh÷ng c¬ së d÷ liÖu ®−îc ph©n bè nh− vËy trong mét cÊu tróc m¹ng cã nh÷ng lîi Ých sau: H×nh 4.1. Ph©n lo¹i d÷ liÖu kh«ng gian

4.2. ThiÕt kÕ së d÷ liÖu kh«ng gian

ThiÕt kÕ c¬ së d÷ liÖu kh«ng gian sÏ ®−îc thùc hiÖn bëi bëi ng−êi qu¶n lý c¬ së d÷ liÖu, ng−êi mµ cã tr¸ch nhiÖm víi nh÷ng vÊn ®Ò sau: - X¸c ®Þnh néi dung c¬ së d÷ liÖu - Lùa chän cÊu tróc c¬ së d÷ liÖu - Ph©n phèi d÷ liÖu tíi nh÷ng ng−êi dïng - §iÒu khiÓn viÖc cËp vµ b¶o qu¶n - Ho¹t ®éng hµng ngµy

Cho thiÕt kÕ nh÷ng môc chi tiÕt, nh÷ng tham sè sau cÇn ph¶i ®−îc thiÕt kÕ cÈn thËn.

Ph−¬ng tiÖn l−u tr÷: Dung tÝch, tèc ®é truy nhËp vµ dÞch vô trùc tuyÕn cÇn ph¶i ®−îc xem xÐt. B¶ng 4.1 cho thÊy kh¸c nhau cña nh÷ng lo¹i ph−¬ng tiÖn l−u tr÷.

PhÇn chia cña d÷ liÖu: Lùa chän nh÷ng ranh giíi hµnh chÝnh, nh÷ng tê b¶n ®å, nh÷ng l−u vùc v©n v©n sÏ ®−îc ®−a vµo xem xÐt nh÷ng øng dông GIS ( xem H×nh 4.2).

Nh÷ng tiªu chuÈn: Khu«n d¹ng, sù chÝnh x¸c vµ chÊt l−îng cÇn ph¶i ®−îc tiªu chuÈn hãa.

Thay ®æi vµ cËp nhËt: Thªm, xãa, so¹n th¶o vµ cËp nhËt cÇn ph¶i ®−îc ®iÒu khiÓn cÈn thËn bëi ng−êi qu¶n lý c¬ së d÷ liÖu.

Ho¹ch ®Þnh: TÝnh s½n sµng d÷ liÖu , nh÷ng quyÒn −u tiªn, sù thu nhËn d÷ liÖu v.v. cÇn ph¶i ®−îc ho¹ch ®Þnh cÈn thËn.

Sù an toµn: B¶n quyÒn, hÖ thèng sao l−u vµ nh÷ng tr¸ch nhiÖm cÇn ph¶i ®−îc qu¶n lý cÈn thËn.

B¶ng 4.1. C¸c ph−¬ng tiÖn l−u tr÷

Dung l−îng 1,2 MB 150 MB 500 MB 2,5/5,0 GB 800 MB 1,2 GB 200 GB 2,4 TM Thêi gian ghi 10 gi©y 1 phót 1 phót 1 phót 1 phót 1 phót 1 phót 10 gi©y Thêi gian t×m kiÕm 1 gi©y 1 phót 1 gi©y 1 phót 1 gi©y 1 phót 1 phót 1 gi©y Ph−¬ng tiÖn §Üa mÒm B¨ng tõ CD ROM B¨ng 8mm §Üa quang DAT B¨ng VCR Juke box *

4.3. HÖ thèng qu¶n lý c¬ së d÷ liÖu

Mét hÖ thèng qu¶n lý c¬ së d÷ liÖu (DBMS) cung cÊp mét sè chøc n¨ng ®Ó t¹o ra, so¹n th¶o, thao t¸c vµ ph©n tÝch d÷ liÖu phi kh«ng gian vµ kh«ng gian trong nh÷ng øng dông mét hÖ thèng th«ng tin ®Þa lý.

Nh÷ng chøc n¨ng chÝnh cña mét c¬ së d÷ liÖu nh− sau:

- T¹o ra nh÷ng b¶n ghi cña nhiÒu lo¹i d÷ liÖu: sè nguyªn , sè thùc, ®Æc tÝnh, d÷ liÖu, h×nh ¶nh v.v. - Thao t¸c: ph©n lo¹i, xãa, so¹n th¶o, lùa chän v.v. - VËn dông: nhËp vµo, ph©n tÝch, xuÊt ra, ®Þnh ®¹ng l¹i v.v. - Truy vÊn: sÏ ®−îc thùc hiÖn bëi ng«n ng÷ chuÈn nh− SQL (ng«n ng÷ truy vÊn chuÈn) - LËp tr×nh: sÏ h÷u Ých cho nh÷ng ch−¬ng tr×nh øng dông - Cung cÊp tµi liÖu: tõ ®iÓn d÷ liÖu hay sù m« t¶ cña néi dung c¬ së d÷ liÖu cÇn ph¶i lµm theo.

Cã bèn kiÓu m« h×nh c¬ së d÷ liÖu: - M« h×nh thø bËc - M« h×nh m¹ng - M« h×nh quan hÖ - H−íng ®èi t−îng

MÆc dÇu tÊt c¶ bèn kiÓu ®Òu ®−îc sö dông, m« h×nh quan hÖ lµ thµnh c«ng nhÊt trong GIS. Nh÷ng c¬ së d÷ liÖu quan hÖ næi tiÕng bao gåm dBase, Oracle vµ Info. M« h×nh ®Þnh h−íng ®èi t−îng lµ mét kh¸i niÖm míi mµ gÇn ®©y ®· ®−îc ph¸t triÓn.

Cã cuéc tranh luËn vÒ nh÷ng h−íng nµo cña hai líp hoÆc ®èi t−îng ®Þnh h−íng hiÖu qu¶ trong GIS. Nh÷ng líp cã thÓ hiÖu qu¶ cho qu¶n lý nh÷ng tµi nguyªn tù nhiªn, vÝ dô víi nh÷ng líp kh¸c nhau sö dông®Êt, thæ nh÷ng, ®Þa chÊt, n«ng nghiÖp, rõng v.v.

MÆt kh¸c sù ®Þnh h−íng ®èi t−îng cã thÓ tiÖn lîi h¬n cho qu¶n lý ph−¬ng tiÖn víi nh÷ng nhãm thuéc tÝnh.

H×nh 4.3 cho thÊy kh¸i niÖm cña bèn kiÓu m« h×nh c¬ së d÷ liÖu.

4.4. M« h×nh thø bËc

Vµi mÈu tin hoÆc nh÷ng tÖp cã liªn quan thøc bËc víi nhau. VÝ dô, mét tæ chøc cã vµi ban, tõng ban cã nh÷ng thuéc tÝnh nh− tªn gi¸m ®èc, sè nh©n viªn , s¶n phÈm hµng n¨m v.v.

M« h×nh thø bËc lµ mét kiÓu cÊu tróc c©y nh− ®−îc thÊy trong h×nh 4.3(a). Mét tËp hîp nh÷ng mèi liªn kÕt nèi tÊt c¶ lo¹i b¶n ghi trong mét cÊu tróc c©y.

Nh÷ng lîi thÕ cña m« h×nh thø bËc lµ tèc ®é truy nhËp cao tíi tËp d÷ liÖu lín vµ dÔ dµng cËp nhËt. Tuy nhiªn sù bÊt lîi lµ nh÷ng sù kÕt nèi cã thÓ chØ th¼ng ®øng nh−ng kh«ng ph−¬ng n»m ngang hoÆc theo ®−êng chÐo, ®iÒu ®ã cã nghÜa lµ kh«ng cã quan hÖ gi÷a kh¸c nhau trªn c©y t¹i cïng møc ®ã trõ phi chóng chia sÎ cïng cha mÑ.

C©y chÎ t− ®−îc sö dông ®Ó truy nhËp mét bé phËn cña mét ¶nh raster hoÆc vïng b¶n ®å lín lµ mét lo¹i cña m« h×nh thø bËc. C©y trÎ t− tr−íc hÕt chia c¾t toµn bé vïng b¶n ®å thµnh 4, 16, 32,.... tõng b−íc nh− ®−îc cho thÊy trong h×nh 4.4(a).

Sau ®ã mét c©u trÎ t− ®−îc x©y dùng nh− trªn h×nh 4.4(b), mµ sù truy nhËp tíi mét vïng ®Æc biÖt víi tèc ®é cao. Sè 0, 1 , 2 vµ 3 ®−îc biÕt nh− s¾p ®Æt Morton, lµm cho viÖc t¹o m· mét khèi hoÆc mét ®iÓm trong m« h×nh raster cã hiÖu qu¶. VÝ dô khèi 211 trong h×nh 4.4(a) cã thÓ ®−îc biÓu thÞ b»ng 100101 trong mét cÆp nhÞ ph©n c¬ së, trong khi th«ng th−êng khèi ghi sè (4,3), sè ®−êng vµ hµng cÇn nhiÒu bé nhí h¬n trong mét m¸y tÝnh.

H×nh 4.3. Kh¸i niÖm vÒ m« h×nh c¬ së d÷ liÖu

(b) C©y chÎ t−

4.5. C¬ së d÷ liÖu quan hÖ

C¬ së d÷ liÖu quan hÖ lµ m« h×nh phæ biÕn nhÊt trong GIS. VÝ dô, nh÷ng phÇn mÒm c¬ së d÷ liÖu cã quan hÖ sau ®−îc sö dông réng r·i.

- INFO trong ARC/INFO

- DBASE III cho vµi GIS cho PC

- ORACLE cho vµi sö dông GIS

C¬ së d÷ liÖu quan hÖ lµ mét m« h×nh liªn kÕt nh÷ng mèi quan hÖ kh«ng gian phøc t¹p gi÷a nh÷ng ®èi t−îng.

Nh÷ng ®èi t−îng kh«ng gian ®−îc xÕp thµnh b¶ng gåm cã nh÷ng b¶n ghi víi mét tËp hîp cña nh÷ng thuéc tÝnh nh− cho thÊy trong h×nh 4.3(c). Mçi b¶ng (®−îc gäi lµ quan hÖ) gåm cã c¸c sè kh¸c nhau cña nh÷ng thuéc tÝnh, ®−îc gäi cÊp. CÊp cña nh÷ng mét thuéc tÝnh tham chiÕu tíi quan hÖ n-ph©n (vÝ dô n-ph©n, nhÞ ph©n).

Trong mét m« h×nh cã quan hÖ, hai kh¸i niÖm quan träng sau cÇn ph¶i ®−îc ®Þnh nghÜa:

- Ch×a khãa cña quan hÖ: mét tËp con cña nh÷ng thuéc tÝnh

- X¸c minh duy nhÊt: vÝ dô nh÷ng thuéc tÝnh ch×a khãa lµ mét th− môc ®iÖn tho¹i trong mét tËp hîp cña tªn, hä vµ ®Þa chØ.

- Kh«ng d− thõa: bÊt kú thuéc tÝnh ch×a khãa nµo ®−îc lùa chän vµ xÕp thµnh b¶ng cÇn ph¶i gi÷ sù duy nhÊt cña ch×a khãa. VÝ dô ®Þa chØ kh«ng thÓ ®−îc cho vµo tõ ®Þa chØ ®iÖn tho¹i, v× cã thÓ nhiÒu ng−êi cïng tªn.

- Thuéc tÝnh ®Çu tiªn : mét thuéc tÝnh liÖt kª trong Ýt nhÊt mét ch×a khãa.

§iÓm quan träng nhÊt cña thiÕt kÕ c¬ së d÷ liÖu quan hÖ lµ x©y dùng cho mét tËp hîp nh÷ng thuéc tÝnh ch×a khãa víi mét thuéc tÝnh ®Çu tiªn ®Ó cho phÐp sù phô thuéc gi÷a nh÷ng thuéc tÝnh còng nh− tr¸nh sù mÊt m¸t th«ng tin chung khi nh÷ng b¶n ghi ®−îc chÌn vµo hoÆc ®· bÞ xãa.

Nh÷ng lîi thÕ cña c¬ së d÷ liÖu quan hÖ nh− sau:

- Kh«ng cã sù d− thõa.

B¶ng 4.2. Sù tiªu chuÈn hãa víi c¬ së d÷ liÖu quan hÖ b¶ng kh«ng tiªu chuÈn hãa

(a) B¶ng kh«ng chuÈn hãa

Nam Bª t«ng 350

Toµn G¹ch 450

Th¾ng Bª t«ng 350

B¶o Gç 500

Quèc Bª t«ng 350

Giang G¹ch 450

NhËt Gç 500

ThuËn G¹ch 450

(b) B¶ng chuÈn hãa

Thuéc tÝnh chñ yÕu Thuéc tÝnh chñ yÕu

Nam Bª t«ng Bª t«ng 350

Toµn G¹ch G¹ch 450

Th¾ng Bª t«ng Gç 500

B¶o Gç

Quèc Bª t«ng

Giang G¹ch

NhËt Gç

ThuËn G¹ch

4.6. C¬ së d÷ liÖu h−íng ®èi t−îng

Mét m« h×nh h−íng ®èi t−îng sö dông nh÷ng hµm ®Ó m« h×nh hãa nh÷ng mèi quan hÖ phi kh«ng gian vµ kh«ng gian cña nh÷ng ®èi t−îng ®Þa lý vµ nh÷ng thuéc tÝnh.

Mét ®èi t−îng lµ ®¬n vÞ tãm l−îc ®−îc m« t¶ ®Æc ®iÓm b»ng nh÷ng thuéc tÝnh, mét tËp hîp cña nh÷ng ®Þnh h−íng vµ nh÷ng quy t¾c.

Mét m« h×nh h−íng ®èi t−îng cã nh÷ng ®Æc tr−ng sau.

Nh÷ng thuéc tÝnh chung: ë ®ã cÇn ph¶i lµ mét mèi quan hÖ thõa kÕ.

Trõu t−îng ho¸: nh÷ng ®èi t−îng, nh÷ng líp líp vµ ng−êi qu¶n lý sÏ ®−îc ph¸t sinh bëi sù ph©n lo¹i, sù kh¸i qu¸t, sù t¹o nhãm vµ sù tËp hîp.

Nh÷ng c©u hái ®Æc biÖt: nh÷ng ng−êi dïng cã thÓ s¾p ®Æt nh÷ng thao t¸c kh«ng gian ®Ó thu ®−îc nh÷ng mèi quan hÖ kh«ng gian cña nh÷ng ®èi t−îng ®Þa lý sö dông mét ng«n ng÷ ®Æc biÖt.

VÝ dô, h·y ®Ó cho chóng t«i cè g¾ng tr×nh bµy mét t− duy: "Hawaii lµ mét hßn ®¶o mµ nã lµ mét bang cña USA" trong GIS. Trong tr−êng hîp nµy, chóng ta kh«ng nhí sù vÞ trÝ ®Þa lý víi vÜ ®é vµ kinh ®é trong m« h×nh GIS truyÒn thèng. C¸i nµy kh«ng ph¶i lµ thÝch hîp ®Ó sö dông

nh÷ng líp. Trong mét h−íng ®èi t−îng mÉu, chóng ta cÈn thËn h¬n víi nh÷ng mèi quan hÖ kh«ng gian nh− vÝ dô, "Mét" (Hßn ®¶o lµ ®Êt) vµ "phÇn cña" (bang lµ bé phËn cña n−íc). Ngoµi ra Hawaii (bang) cã thµnh phè Honolulu vµ còng trong vïng Th¸i B×nh D−¬ng. H×nh 4.5(a) chØ ra "mét" sù thõa kÕ cho líp cña ®Êt, trong khi h×nh 4.5 (b) cho thÊy nh÷ng mèi quan hÖ kh«ng gian cho ®èi t−îng bang.

Mét c¬ së d÷ liÖu h−íng ®èi t−îng ®−îc dùa vµo mét gi¶n ®å m« h×nh nh− ®−îc thÊy trªn h×nh 4.6, th«ng th−êng ®−îc qu¶n lý bëi mét ng«n ng÷ kh«ng gian mÆc dï ng«n ng÷ ch−a hoµn toµn ®−îc hoµn thiÖn.

Mét phÇn cña

Trong

§Êt §Êt n−íc

Cã

§¶o Bang B¸n ®¶o Lôc ®Þa Vïng

(a) §−îc thuéc vÒ Thµnh phè

H×nh 4.5. VÝ dô cña m« h×nh h−íng ®èi t−îng

Thuéc

Líp ®èi t−îng cao cÊp

Thuéc

Cã

Mét phÇn cña

Líp ®èi t−îng

§èi t−îng Thuéc tÝnh §èi t−îng phøc t¹p

Cã

Thuéc

Thuéc tÝnh PhÇn cña ®èi t−îng

H×nh 4.6. Gi¶n ®å cña c¬ së d÷ liÖu d÷ liÖu h−íng ®èi t−îng

Ch−¬ng 5. Yªu cÇu phÇn cøng vµ phÇn mÒm cho GIS

5.1. Yªu cÇu hÖ thèng m¸y tÝnh

Trong nh÷ng n¨m 1990, mét hÖ thèng xö lý cã nh÷ng chøc n¨ng nèi m¹ng víi m¸y tÝnh kh¸c ®· trë thµnh mét ®Þnh h−íng c«ng nghÖ, ®Æc biÖt trong GIS. §©y th−êng ®−îc gäi "Client Server Architecture" hay "M¹ng m¸y tÝnh ". Nh÷ng m¹ng cã thÓ ®−îc liªn kÕt víi LAN (m¹ng cô bé) sö dông c¸p quang, c¸p ®ång, WAN (nèi m¹ng vïng réng) hoÆc Internet.

Nh÷ng ng−êi dïng cã thÓ lùa chän mét sù kÕt hîp tèi −u nh÷ng m¸y tÝnh nh− nh÷ng m¸y tÝnh c¸ nh©n vµ nh÷ng tr¹m lµm viÖc (workstation) UNIX mµ cã thÓ ®−îc nèi tíi lÉn nhau thËm chÝ ë vÞ trÝ kh¸c nhau.

CÇn ph¶i lµ mét m¸y tÝnh kh¸ m¹nh (th«ng th−êng lµ tr¹m lµm viÖc UNIX) nh− vËy gäi "Client sever" víi bé nhí vµ dung l−îng ®Üa lín, nã cã thÓ dïng chung víi nhiÒu m¸y tÝnh kh¸c nèi trong m¹ng. LAN cã thÓ còng ®−îc nèi víi nh÷ng m¸y ®Çu vµo vµ ®Çu ra còng nh− víi ®−êng ®iÖn tho¹i c«ng céng, ®iÖn tho¹i di ®éng, ®−êng ®iÖn tho¹i c¸ nh©n vµ vi ba.

MÆc dÇu nh÷ng m¸y tÝnh c¸ nh©n ( PC) cã nhiÒu h¹n chÕ vÒ bé nhí, tèc ®é xö lý vµ chøc n¨ng, nh÷ng PC ®· m¹nh lªn víi bé vi xö lý 32 bÝt, kÝch th−íc bé nhí lín h¬n (64 MB) vµ ®Üa cøng lín h¬n (1 GB) s½n sµng víi gi¸ rÊt hîp lý (kho¶ng 1,000-2,000 US ®« la phô thuéc vµo cÊu h×nh). Nh÷ng PC rÊt h÷u Ých ®Ó ®iÒu khiÓn nh÷ng m¸y in, bµn sè vµ m¸y vÏ mµu.

Nh÷ng tr¹m lµm viÖc UNIX víi hµm ®a xö lý m¹nh h¬n nh÷ng PC vÒ kÝch th−íc bé nhí, tèc ®é xö lý vµ nh÷ng chøc n¨ng kh¸c.

Mét tr¹m lµm viÖc UNIX nh− mét client server cã thÓ ®−îc nèi víi nh÷ng PC hoÆc víi nh÷ng thiÕt bÞ ®Çu cuèi nh− mét ng−êi gi¸m s¸t nh÷ng thiÕt bÞ ®Çu vµo vµ ®Çu ra trong GIS.

H×nh 5.1 cho thÊy mét hÖ thèng m¸y tÝnh GIS tiªu biÓu.

Unix cho tr¹m lµm viÖc, MS-DOS, WINDOWS cho PC

Sè ho¸ vµ söa b¶n ®å cho GIS vect¬ QuÐt b¶n ®å vµ ¶nh cho GIS raster T¸ch mµu

PhÇn mÒm c¬ së d÷ liÖu quan hÖ Tæng hîp c¬ së d÷ liÖu cho sù trao ®æi d÷ liÖu qua m¹ng

5.2. Yªu cÇu nh÷ng hµm cña phÇn mÒm GIS Trong nh÷ng øng dông GIS thùc tÕ, nhiÒu phÇn mÒm ®−îc yªu cÇu cho nhËp vµo, ®iÒu khiÓn, xö lý, ph©n tÝch vµ ®Çu ra cña d÷ liÖu kh«ng gian, c¶ trong hai khu«n d¹ng vect¬ vµ raster. Nh÷ng hµm sau ®−îc yªu cÇu cho nh÷ng øng dông kh¸ réng GIS (B¶ng 5.1) HÖ ®iÒu hµnh ( OS) NhËp d÷ liÖu Qu¶n lý c¬ së d÷ liÖu Ph©n tÝch kh«ng gian Ph©n tÝch d÷ liÖu vect¬ X©y dùng quan hÖ kh«ng gian Truy vÊn kh«ng gian Lµm vïng ®Öm Trén líp Chång líp

H×nh 5.1. HÖ thèng phÇn cøng GIS ®iÓn h×nh

M« h×nh sè ®Þa h×nh (DTM)

HiÓn thÞ kh«ng gian 3 chiÒu

Xö lý ¶nh

HÖ thèng vÏ b¶n ®å / ®Çu ra d÷ liÖu

PhÐp chiÕu b¶n ®å ThÓ hiÖn ®å thÞ VÏ b¶n ®å ®Çu ra ChuyÓn ®æi raster-vect¬ Ph©n tÝch d÷ liÖu raster B¶ng 5.1 cho thÊy mét sù so s¸nh gi÷a hai phÇn mÒm GIS chÝnh: MGE cña Intergragh vµ ARC/INFO cña ESRI.

5.3. PC GIS cho gi¶ng d¹y

PC GIS cÇn thiÕt cho sù gi¸o dôc vµ tËp huÊn víi nh÷ng hµm tèi thiÓu víi gi¸ kh«ng qu¸ ®¾t, ®Æc biÖt ë nh÷ng n−íc ®ang ph¸t triÓn.

PhÇn cøng

- PC: Pentium: bé vi xö lý 32 bit - 64 M bytes bé nhí - H¬n 1 G bytes ®Üa cøng - §Üa mÒm - CD-ROM - Mµn h×nh mµu (17 inch) - Bµn sè (kÝch th−íc nhá nhÊt lµ A3 ) - M¸y in Laze - M¸y vÏ phun mµu - UPS ( æn ®Þnh nguån ®iÖn)

PhÇn mÒm

- OS : WINDOWS - Tr×nh biªn dÞch: C, FORTRAN v.v. - PhÇn mÒm phæ biÕn hoÆc phÇn mÒm GIS rÎ: GRASS (miÔn phÝ), IDRISI ( 560 US$), PC ARC/INFO (500 US$ cho gi¸o dôc) Cho gi¸o dôc vµ tËp huÊn, mét PC sÏ tèt h¬n dïng chung bëi hai sinh viªn hoÆc ng−êi häc. Bëi vËy 10 PC cã kh¶ n¨ng cùc ®¹i ®¹t yªu cÇu cho 20 sinh viªn hoÆc nh÷ng ng−êi häc. - Nh÷ng tµi liÖu gi¶ng d¹y nh− nh÷ng s¸ch gi¸o khoa, tµi liÖu cña phÇn mÒm, tËp d÷ liÖu cho gi¸o dôc cho sè ho¸ vµ ph©n tÝch b¶n ®å v.v. cÇn ph¶i ®−îc tæ chøc vµ chuÈn bÞ cÈn thËn. Cho thùc hiÖn tËp huÊn víi PC GIS, cÇn ph¶i ®−îc lËp kÕ ho¹ch nh÷ng kho¸ häc Ýt nhÊt hai tuÇn (ba tuÇn th× tèt h¬n).

B¶ng 5.1. Hai phÇn mÒm chñ yÕu: MGE vµ ARC/INFO

MGE (Modular GIS Environment) ARC/INFO

Ph¸t triÓn bëi Intergraph Ph¸t triÓn bëi ESRI

T¹o vïng ®Öm HÖ qui chiÕu b¶n ®å

Chång líp T¹o vïng ®Öm

PhÐp to¸n l«gÝc Söa ch÷a cung

Xö lý ¶nh NhËp vµ söa ch÷a d÷ liÖu

Xö lý ¶nh VÏ cung

NhËp d¹ng lËp ¶nh thÓ HiÓn thÞ d÷ liÖu

ChuyÓn ®æi Ng«n ng÷ Macro AML

§Þnh d¹ng l¹i Qu¶n lý th− viÖn

Qu¶n lý hÖ qui chiÕu Qu¶n lý d÷ liÖu ®Þa lý

M« h×nh sè ®Þa h×nh Th«ng tin

DTM Qu¶n lý d÷ liÖu b¶ng

T×m ®−êng M¹ng l−íi ¶nh

ChuyÓn ®æi raster-vector DEM XuÊt b¶n b¶n ®å ARC Scan

XuÊt file d¹ng raster Sè hãa ¶nh quÐt T¸ch mµu ARC COGO Ph©n tÝch ®éng lùc Täa ®é h×nh häc Ph©n tÝch ®éng lùc Kh¶o s¸t ®o ®¹c Hoµn thiÖn b¶n ®å ARC CAD

Kü thuËt biÓu diÔn b¶n ®å

VÏ b¶n ®å

B¶ng 5.2 cho thÊy mét ch−¬ng tr×nh tiªu biÓu cho mét kho¸c häc 2 tuÇn vÒ GIS c¬ së.

B¶ng 5.2. Ch−¬ng tr×nh líp tËp huÊn hai tuÇn vÒ GIS c¬ së

TuÇn thø nhÊt TuÇn thø hai

Ngµy thø nhÊt Ngµy thø nhÊt

X¾p xÕp b¶n ®å Lµm b¶n ®å VÏ b¶n ®å

Khai m¹c DiÔn thuyÕt chÝnh Giíi thiÖu vÒ GIS Giíi thiÖu vÒ phÇn mÒm GIS cho PC

Ngµy thø 2 Ngµy thø hai

NhËp d÷ liÖu Sè hãa b¶n ®å

C«ng nghÖ chång b¶n ®å, t¹o vïng ®Öm PhÐp to¸n logic, phÐp to¸n ranh giíi KÕt nèi kh«ng gian v.v.

Ngµy thø 3 Ngµy thø ba

Tham quan kü thuËt, kh¶o s¸t thùc ®Þa

Ngµy thø 4 Ngµy thø t−

Ngµy thø 5 Ngµy thø n¨m

PhÐp chiÕu b¶n ®å BiÕn ®æi Qu¶n lý c¬ së d÷ liÖu Tr×nh bµy kÕt qu¶ Th¶o luËn BÕ m¹c

5.4. HiÓn thÞ h×nh ¶nh

HiÓn thÞ h×nh ¶nh ®Ó tr×nh bµy mét b¶n ®å vect¬ hoÆc d÷ liÖu ¶nh trªn mét mµn h×nh mµu. Mét hiÓn thÞ h×nh ¶nh gåm cã bé ®Öm khung, xem b¶ng, bé biÕn ®æi D/A vµ mµn h×nh (hoÆc gäi lµ mµn h×nh) nh− thÊy trong h×nh 5.2.

Bé nhí ®Öm

Bé ®Öm khung lµ mét thiÕt bÞ nhí mµ nã cÊt gi÷ d÷ liÖu ¶nh vµ ®äc t¹i bé nhí. Kh¶ n¨ng bé nhí trong kho¶ng 512 x 512 x 3 bytes tíi 2,048 x 2,048 x 3 bytes.

Xem b¶ng

Ng−êi dïng cã thÓ g¸n cho LUT mµ lµm cho sù biÕn ®æi h×nh ¶nh tøc thêi. B¶ng bao gåm hµm tuyÕn tÝnh, hµm gam-ma, hµm log v.v. nh− thÊy trong h×nh 5.3.

Bé biÕn ®æi D/A

Bé biÕn ®æi D/A sÏ chuyÓn ®æi d÷ liÖu h×nh ¶nh sè tíi tÝn hiÖu vi®eo t−¬ng tù cña mµu ®á (R), xanh lôc (G) vµ xanh lam (B) cho hiÓn thÞ h×nh ¶nh trªn mét mµn h×nh mµu.

TÝn hiÖu Video sÏ th«ng th−êng lµ NTSC kiÓu kÕt hîp víi nhau bªn trong hoÆc kiÓu ®éc lËp RGB kh«ng kÕt hîp víi nhau, víi 525 ®−êng quÐt hoÆc nh÷ng ®iÓm tiªu biÓu. Video víi ph©n gi¶i cao 1,024 ®−êng b©y giê ®ang trë lªn phæ biÕn . Mµn h×nh

ChuyÓn ®æi t−¬ng tù nh÷ng tÝn hiÖu video ®−îc hiÓn thÞ trªn mét mµn h×nh CRT ( tia cat«t, tia ©m cùc ®Æt èng) hoÆc mµn h×nh tinh thÓ láng.

KiÓu RGB

Bé ®Öm khung vµ LUT ®−îc thiÕt lËp tíi mçi mµu gèc R, G vµ B. Mµu ®Çy ®ñ cã nghÜa 8 bÝt ®ã g¸n tíi R, G vµ B mµ lµm cho 256 X 256 X 256 = 16,777,216 mµu. ( xem h×nh 5.4)

KiÓu b¶n ®å mµu

Mét bé ®Öm khung vµ LUT ®−îc thiÕt ®Æt trong mµn h×nh kh¸ rÎ. VÝ dô, trong tr−êng hîp 8 bÝt chØ cho bé ®Öm vµ LUT, duy nhÊt 256 mµu sÏ ®−îc t¹o ra (xem h×nh 5.5).

H×nh 5.2. Nh÷ng hîp phÇn cña hiÓn thÞ ¶nh

H×nh 5.3. Hµm xem b¶ng

H×nh 5.4. Lo¹i §á - Xanh lôc - Xanh lam (R, G, B)

H×nh 5.5. Lo¹i b¶n ®å mµu

5.5. M¸y in mµu

Mét m¸y in mµu lµ mét thiÕt bÞ ®Çu ra d÷ liÖu ®Ó t¹o ra b¶n in mµu trong nh÷ng øng dông GIS. Cã vµi m¸y in mµu kh¸c nhau ®−îc liÖt kª ë d−íi ®©y.

M¸y vÏ Bót

Th«ng th−êng bèn mµu kh¸c nhau mµu ®á vµ ®en, xanh, xanh lôc s½n sµng vÏ nh÷ng b¶n ®å ®−êng hoÆc nh÷ng s¬ ®å trong kiÓu vect¬. Trong tr−êng hîp mµu vÏ b¶n ®å h×nh ®a gi¸c, nh÷ng hµng víi mÉu song song vµ tinh tÕ sÏ ®−îc sö dông. Lîi thÕ lµ gi¸ rÎ, trong khi nh÷ng sù bÊt lîi lµ nh÷ng sù chän läc mµu cã h¹n, ®Çu ra vµ cã h¹n chËm chØ víi b¶n ®å vect¬.

M¸y ghi tia mùc mµu

Mét m¸y ghi tia mùc mµu ®Ó t¹o ra mét ¶nh raster víi chÊm mùc mµu tinh tÕ víi ®é ph©n gi¶i 200~400 dpi ( sè chÊm trong 1 Inch). Nh÷ng bét in tÜnh ®iÖn vµ ba lo¹i nh÷ng mùc tÝm thÉm vµ vµng, xanh lôc s½n cã, sù pha trén lµm ra mét sù ®a d¹ng cña nh÷ng mµu víi mÉu h×nh ma trËn ®iÓm. Nh÷ng lîi thÕ lµ rÎ gi¸ vµ ®Çu ra mµu nhanh, trong khi sù bÊt lîi lµ mµu gi¶m phÈm cÊp theo thêi gian vµ lµm −ít tay.

M¸y in mµu chÊm ®iÓm

Mét m¸y in mµu ®iÓm ®−îc dùa vµo lý thuyÕt ®iÖn tÜnh, mµ cã thÓ t¹o ra nh÷ng b¶n ®å vect¬ mµu rÊt nhanh còng nh− nh÷ng ¶nh raster lªn trªn tíi kÝch th−íc Ao. Lîi thÕ lµ ®Çu ra tèc ®é cao, trong khi sù bÊt lîi lµ gi¸ cao.

M¸y ghi phim

Cã hai kiÓu m¸y ghi phim mµu, m¸y quÐt trèng víi phim b×nh th−êng, vµ m¸y in mµu ®iÖn tö nhiÖt víi giÊy phñ lªn vµ bét in tÜnh ®iÖn ®Æc biÖt.

Nh÷ng lîi thÕ lµ ®é ph©n gi¶i tèt 300~1,000 dpi vµ t«ng mµu ®Çy ®ñ liªn tôc, trong khi sù bÊt lîi lµ gi¸ cao vµ kh¸ chËm.

H×nh 5.6 cho thÊy nh÷ng m¸y sao chÐp chÝnh.

B¶ng 5.3 cho thÊy sù so s¸nh gi÷a nh÷ng kiÓu m¸y sao chÐp mµu kh¸c nhau.

H×nh 5.6. Nh÷ng lo¹i m¸y sao chÐp mµu chÝnh

B¶ng 5.3. So s¸nh nh÷ng lo¹i m¸y sau chÐp mµu kh¸c nhau

cña vector/raster

mùc vector 0.1mm chØ cã 4 mµu thÊp M¸y bót vÏ giÊy

mùc/s¾c th¸i trªn 256 mµu thÊp giÊy raster 200~400 dpi M¸y phun tia mùc mµu

tÜnh ®iÖn trªn 256 mµu rÊt cao giÊy vector/raster 200~400 dpi M¸y in mµu chÊm ®iÓm

häc mµu ®Çy ®ñ rÊt cao quÐt phim quang (R,G,B) raster 300~1000 dpi M¸y trèng

s¾c th¸i mµu ®Çy ®ñ cao giÊy bäc raster 200~600 dpi

M¸y in mµu ®iÖn nhiÖt 5.6. M¸y tÝnh bót

Mét m¸y tÝnh bót (pen computer) lµ kiÓu m¸y tÝnh c¸ nh©n cã thÓ x¸ch tay (h×nh 5.7), mµ rÊt h÷u Ých cho thu nhËn d÷ liÖu ®iÓm cña GIS t¹i vÞ trÝ.

Nã cã thÓ ®−îc nèi víi mét ®iÖn tho¹i di ®éng hoÆc ®iÖn tho¹i c«ng céng qua ®ã d÷ liÖu l−u tr÷ cã thÓ ®−îc truyÒn tíi m¸y tÝnh chñ víi c¬ së d÷ liÖu GIS.

Bëi v× träng l−îng nhÑ, nã sÏ rÊt h÷u Ých ®Ó ®Ó mang mét m¸y tÝnh bót cïng víi mét hÖ thèng GPS ®éng ®Ó ®o ®¹c nh÷ng ®èi t−îng kh«ng gian nh− vËy ®−îc gäi kh¶o s¸t GPS, nh− thÊy trong h×nh 5.8.

M¸y tÝnh bót cã thÓ còng nèi víi mét tr¹m toµn bé GPS nh− thÊy trªn h×nh 5.9, mµ cã hµm kh¶o s¸t ®o ®¹c nh÷ng ®èi t−îng kh«ng gian còng nh− d÷ liÖu ®−îc nhËp vµo cña nh÷ng thuéc tÝnh ë vÞ trÝ d−íi d¹ng sè.

M¸y tÝnh bót ®−îc thiÕt kÕ chèng l¹i n−íc, bôi vµ sèc còng nh− víi ®iÒu kiÖn lµm viÖc trong ph¹m vi tõ -5oC ®Õn 50oC, nã kháe h¬n m¸y tÝnh laptop b×nh th−êng trªn ®ång trèng. HÖ thèng nµy sÏ thay thÕ kh¶o s¸t lËp b¶n ®å mÆt ®Êt truyÒn thèng, nã th−êng ®−îc sö dông ë hiÖn tr−êng.

H×nh 5.7. M¸y tÝnh bót H×nh 5.8. Kh¶o s¸t GPS

H×nh 5.9. HÖ thèng kh¶o s¸t thùc ®Þa d¹ng sè

Ch−¬ng 6. ThiÕt ®Æt mét hÖ th«ng thèng tin ®Þa lý

6.1. KÕ ho¹ch cho thiÕt ®Æt GIS

Pha ®Çu tiªn : LËp kÕ ho¹ch

B−íc 1: §Ò xuÊt kÕ ho¹ch

B−íc 2 : XÐt duyÖt kÕ ho¹ch

KÕ ho¹ch ®Ò xuÊt cÇn ph¶i ®−îc truyÒn b¸ vµ thanh minh t¹i nh÷ng ban hoÆc nh÷ng bé phËn liªn quan ®Ó ®¹t ®−îc sù ®ång ý b»ng c¸ch tiÕp cËn tõ d−íi lªn.

B−íc 3 : Phª chuÈn kÕ ho¹ch

KÕ ho¹ch cÇn ph¶i ®−îc phª chuÈn bëi ng−êi qu¶n lý cao nhÊt ®Æc biÖt ®èi víi chÝnh s¸ch vµ chiÕn l−îc cña sù thiÕt lËp GIS.

B−íc 4 : Tæ chøc nhãm dù ¸n

Mét dù ¸n víi ph¹m vi x¸c ®Þnh tèt sÏ ®−îc tæ chøc.

B−íc 5: Nghiªn cøu kh¶ thi ë qui m« thÝ ®iÓm

Mét nghiªn cøu kh¶ thi ë qui m« thÝ ®iÓm nªn ®−îc thùc hiÖn bëi nhãm dù ¸n víi sù t− vÊn cña nh÷ng chuyªn gia GIS.

B−íc 6: Phª chuÈn dù ¸n thÝ ®iÓm

B−íc 7: B¶n th¶o chi tiÕt kü thuËt

§Æc ®iÓm kü thuËt cña phÇn cøng vµ phÇn mÒm, còng nh− cÊu tróc c¬ së d÷ liÖu sÏ ®−îc thùc hiÖn

B−íc 8: Lùa chän ng−êi b¸n

Ng−êi b¸n sÏ ®−îc lùa chän th«ng qua ®Êu gi¸.

Pha thø ba: Thùc hiÖn

B−íc 9: ThiÕt kÕ c¬ së d÷ liÖu

Thu thËp d÷ liÖu, duy tr× vµ cËp nhËt víi ®Þnh d¹ng d÷ liÖu x¸c ®Þnh vµ m« h×nh c¬ së d÷ liÖu sÏ ®−îc thiÕt kÕ

B−íc 10: Thùc hiÖn dù ¸n thÝ ®iÓm

Mét dù ¸n GIS qui m« nhá nªn ®−îc thö nh− lµ mét dù ¸n thö nghiÖm trong sù hîp t¸c víi nh÷ng ng−êi b¸n ®−îc lùa chän.

B−íc 11: Xem xÐt l¹i dù ¸n thÝ ®iÓm

ThiÕt kÕ c¬ së d÷ liÖu, gi¸ d÷ liÖu ®Çu vµo, hiÖu suÊt cña phÇn cøng, phÇn mÒm v.v. nªn ®−îc xem xÐt l¹i vµ c¶i tiÕn.

B−íc 12: Mua theo ®¬n ®Æt hµng hÖ thèng

Mua phÇn cøng vµ phÇn mÒm.

B−íc 13: TËp huÊn

B−íc 14: NhËp d÷ liÖu

B−íc 15: Ho¹t ®éng hµng ngµy

H×nh 6.1. tãm l−îc kÕ ho¹ch thiÕt lËp GIS.

H×nh 6.1. KÕ ho¹ch thiÕt ®Æt GIS

6.2. Sù xem xÐt cho viÖc thiÕt ®Æt GIS

a) Chi phÝ

Chi phÝ cña GIS rÊt quan träng liªn quan tíi chi phÝ thiÕt ®Æt vµ chi phÝ vËn hµnh nh− ®−îc liÖt kª:

• Chi phÝ thiÕt ®Æt

Chi phÝ phÇn cøng vµ phÇn mÒm víi khÝa c¹nh theo yªu cÇu Chi phÝ nhËp liÖu Chi phÝ qu¶n lý c¬ së d÷ liÖu Chi phÝ tËp huÊn, ®µo t¹o Chi phÝ øng dông phÇn mÒm N©ng cÊp phÇn cøng, phÇn mÒm Nh÷ng thiÕt bÞ cÇn thiÕt kh¸c

• Chi phÝ vËn hµnh Duy tr× phÇn cøng Chi phÝ cËp nhËt c¬ së d÷ liÖu Chi phÝ ph©n tÝch d÷ liÖu Chi phÝ xuÊt d÷ liÖu Chi phÝ l−u tr÷, sao l−u hÖ thèng

b) Nh÷ng chøc n¨ng cña GIS

• NhËp liÖu

Lùa chän d÷ liÖu ®Þa kh«ng gian M« h×nh vµ cÊu tróc d÷ liÖu Ph−¬ng ph¸p vµ c«ng cô sè hãa KiÓn tra vµ söa ch÷a lçi HÖ thèng qu¶n lý c¬ së d÷ liÖu

• Xö lý sè liÖu

PhÐp chiÕu b¶n ®å vµ s¶n xuÊt b¶n ®å GhÐp b¶n ®å CÊu tróc topo ChuyÓn ®æi vector-raster vµ raster-vector

• Hç trî tõ ng−êi b¸n

Duy tu phÇn cøng vµ phÇn mÒm DÞch vô sau

S¶n phÈm míi Ng−êi dÞch vô

• Hç trî cho ng−êi sö dông

TËp huÊn, ®µo t¹o Cung cÊp tõ ®iÓm d÷ liÖu DÞch vô trî gióp trùc tuyÕn Truy cËp, trao ®æi d÷ liÖu Gãi øng dông

6.3. Ch×a khãa cho sù thµnh c«ng cña GIS

S¸u ch×a khãa sau lµ yÕu tè quan träng nhÊt cho sù thµnh c«ng cña GIS.

NhËp liÖu

Chi phÝ nhËp liÖu chiÕm kho¶ng 80% cña tæng chi phÝ trong GIS, ch×a khãa thø nhÊt lµ nhËp liÖu. CÇn chó ý h¬n tíi viÖc lùa chän vµ ph©n lo¹i nh÷ng d÷ liÖu ®Þa kh«ng gian yªu cÇu cho sù ¸n ®−a vµo c©n nh¾c cña ph−¬ng ph¸p sè hãa.

Duy tr× c¬ së d÷ liÖu

Ch×a khãa thø hai lµ duy tr× c¬ së d÷ liÖu, ®Æc biÓn duy tr× chÊt l−îng d÷ liÖu vµ th−êng xuyªn cËp nhËt hÖ thèng.

NhÊt trÝ cña nh÷ng ng−êi hç trî

PhÇn mÒm tïy chØnh theo yªu cÇu

PhÇn mÒm GIS hiÖn cã cung cÊp bëi ng−êi b¸n kh«ng ®ñ cho nh÷ng øng dông thùc tÕ, ng−êi sö dông nªn ph¸t triÓn nh÷ng phÇn mÒm tïy chØnh hay gi¶i ph¸p cho mét vÊn ®Ò b»ng c¸ch x©y dùng m« h×nh vµ lËp tr×nh mét gãp øng dông.

Chia sÏ d÷ liÖu

Chia sÏ d÷ liÖu lµ mét ch×a khãa quan träng ®Ó gi¶m gi¸ tæng céng cña viÖc nhËp liÖu vµ còng lµm t¨ng lªn kh¶ n¨ng sö dông c¬ së d÷ liÖu. Nh÷ng vÊn ®Ò chÝnh trÞ vµ hµnh chÝnh nªn ®−îc gi¶i quyÕt ®Ó xóc tiÕn chia sÏ d÷ liÖu cho mét GIS thµnh c«ng.

Gi¸o dôc vµ ®µo t¹o

Gi¸o dôc vµ ®µo t¹o còng rÊt quan träng cho hiÓu râ kh¸i niÖm GIS, môc tiªu vµ nh÷ng kú thuËt. Nã nªn ®−îc tæ chøc ë ba møc cho nguêi ra quyÕt ®Þnh, chuyªn gia vµ kü thuËt viªn.

H×nh 6.3. tãm l−îc nh÷ng ch×a khãa cho mét GIS thµnh c«ng.

H×nh 6.3. Nh÷ng ch×a khãa cho mét GIS thµnh c«ng

ThiÕu tÇm nh×n réng

Nh÷ng môc tiªu, môc ®Ých, vµ ®Ých cña sù ¸n GIS kh«ng ®−îc ®Þnh râ bëi ng−êi qu¶n lý cao nhÊt, ng−êi mµ chØ mïa phÇn cøng, phÇn mÒm GIS b»ng tªn cña GIS. Trong tr−êng hîp nµy, GIS chØ lµ mét ®å ch¬i cho ng−êi qu¶n lý cao nhÊt.

Mét chó ý lµ nh÷ng dù ¸n GIS lµ nh÷ng dù ¸n l©u dµi, nã ho¹t ®éng Ýt nhÊt lµ 10 n¨m. Kinh phÝ cho cËp nhËt c¬ së d÷ liÖu vµ n©ng cÊp phÇn mÒm ®«i khi kh«ng ®−îc chuÈn bÞ vµ nã kh«ng thÓ gi÷ dù ¸n GIS ho¹t ®éng.

ThiÕu sù ñng hé cña nh÷ng ng−êi ra quyÕt ®Þnh

Trong mét vµi tr−êng hîp, ng−êi qu¶n lý cao nhÊt phô tr¸ch GIS bÞ thay thÕ bëi ng−êi kh¸c mµ ng−êi nµy kh«ng ñng hé l¾m cho sù ¸n GIS.

TiÕp cËn sè víi GIS trong sù thay thÕ cña tiÕp cËn t−¬ng tù ®· cã dùa trªn c«ng viÖc b»ng tay ®«i khi kh«ng ®−îc chÊp nhËn bëi hÖ thèng tån t¹i tõ tr−íc. T¸i x¾p xÕp tæ chøc vµ t¸i ®µo t¹o/ t¸i tËp huÊn kh«ng ®−îc thùc hiÖn.

ThiÕu chuyªn m«n

Sù lùa chän sai vµ l¹m dông phÇn cøng vµ phÇn mÒm GIS lu«n x¶y ra do thiÕu chuyªn m«n. T− vÊn chuyªn m«n hay chuyªn gia nªn ®−îc mêi ®Ó ®¸nh gi¸ kÕ ho¹ch.

ThiÕu sù truy cËp cña ng−êi sö dông

Cã mét sè rÊt Ýt ng−êi sö dông nÕu tËp huÊn cho ng−êi sö dông kh«ng ®−îc tæ chøc tèt vµ kh«ng ®−îc cung cÊp víi nh÷ng kü n¨ng tèt. §«i khi ng−êi sö dông kh«ng cã tr¸ch nhiÖm, sau khi cµi ®Æt hä kh«ng tham gia vµo dù ¸n ë gia ®o¹n ®Çu tiªn. H×nh 6.4. cho thÊy 6 nguyªn nh©n cña GIS kh«ng thµnh c«ng.

Ng−êi qu¶n lý dù ¸n GIS

LËp kÕ ho¹ch triÓn khai nh÷ng øng dông GIS LËp kÕ ho¹ch nh÷ng s¶n phÈm cña GIS Lùa chän phÇn cøng, phÇn mÒm T− vÊn víi ng−êi sö dông Qu¶n lý nh©n sù §Ò xuÊt ng©n quÜ vµ tµi chÝnh B¸o c¸o tíi ban cè vÊn vµ ng−êi qu¶n lý cao nhÊt

Ng−êi qu¶n lý c¬ së d÷ liÖu

ThiÕt kÕ c¬ së d÷ liÖu GIS Duy tr× vµ cËp nhËt c¬ së d÷ liÖu LËp kÕ ho¹ch cho xuÊt dù liÖu vµ s¶n xuÊt b¶n ®å S¶n xuÊt c¬ së d÷ liÖu GIS

KiÓm tra chÊt l−îng d÷ liÖu ®Þa kh«ng gian KÕ ho¹ch thu nhËn d÷ liÖu

Ng−êi lµm b¶n ®å sè

Biªn so¹n nguån b¶n ®å hiÖn cã Sè hãa b¶n ®å NhËp d÷ liÖu thuéc tÝnh Thu nhËn d÷ liÖu víi ¶nh hµng kh«ng vµ ¶nh viÔn th¸m ThiÕt kÕ b¶n ®å sè S¶n xuÊt b¶n ®å sè

Ng−êi ®iÒu khiÓn hÖ thèng

§iÒu kiÓn phÇn cøng, phÇn mÒm vµ c¸c thiÕt bÞ ngo¹i vi kh¸c (thiÕt bÞ nhËp, xuÊt) Qu¶n lý tµi liÖu Sao l−u d÷ liÖu vµ ch−¬ng tr×nh Qu¶n lý th− viÖn phÇn mÒm b»ng tay Hç trî cho yªu cÇu cña ng−êi sö dông ¦u tiªn truy cËp cña ng−êi sö dông.

Ng−êi lËp tr×nh

LËp tr×nh cho chuyÓn ®æi vµ t¸i ®Þnh d¹ng d÷ liÖu LËp tr×nh phÇn mÒm øng dông Ph¸t triÓn nh÷ng lÖnh tr×nh ®¬n tïy chän Gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò liªn quan ®Õn ch−¬ng tr×nh vµ c¸c tËp tin d÷ liÖu

Chi phÝ cho phÇn cøng vµ phÇn mÒm

HÖ thèng GIS cho PC sÏ dao ®«ng tõ 10,000-30,000 US$ cho PC, æ CD ROM, bµn sè (khæ A3), m¸y ghi phun mùc mµu vµ phÇn mÒm c«ng céng hay phÇn mÒm gi¶m gi¸ cho môc ®Ých gi¸o dôc.

HÖ thèng tr¹m lµm viÖc UNIX sÏ dao ®éng tõ 50,000-300,000 US$ cho mét tr¹m lµm viÖc, c¸c thiÕt bÞ xuÊt nhËp, vµ phÇn mÒm GIS th−¬ng m¹i.

Chi phÝ cho thiÕt lËp c¬ së d÷ liÖu

Sè hãa b¶n ®å, quÐt ¶nh, kiÓm tra lçi, cËp nhËt vµ qu¶n lý c¬ së d÷ liÖu lµ nh÷ng chi phÝ chÝnh víi kho¶ng 60-80% cña tæng chi phÝ.

Chi phÝ duy tr× vµ ho¹t ®éng hµng ngµy

C©u hái lµ lµm sao chøng tá víi ng−êi ra quyÕt ®Þnh hay ng−êi qu¶n lý tµi chÝnh kh¶ n¨ng tiÕt kiÖm chi phÝ nÕu GIS ®−îc thùc hiÖn thay v× hÖ thèng t−¬ng tù truyÒn thèng. Sù biÖn hé cho sù xóc tiÕn mét dù ¸n GIS lµ sù nhÊn m¹nh ba ®iÓm sau ®©y.

- Nh÷ng quyÕt ®Þnh tèt h¬n nhiÒu cã thÓ thùc hiÖn víi sù trî gióp cña nhiÒu th«ng tin h¬n cung cÊp bëi GIS, nã sÏ tiÕt kiÖm nh÷ng chi phÝ kh«ng cÇn thiÕt bëi qu¶n lý tåi.

- N¨ng suÊt cao h¬n cã thÓ mong ®îi bëi v× thùc hiÖn sù qu¶n lý d÷ liÖu ®Þa kh«ng gian vµ th«ng tin hÖ thèng vµ tiªu chuÈn h¬n.

B¶ng 6.1 cho thÊy gi¸ gÇn ®óng cña c¸c phÇn cøng, phÇn mÒm vµ c¸c thiÕt bÞ xuÊt/ nhËp.

B¶ng 6.1. Gi¸ gÇn ®óng cña c¸c phÇn cøng, phÇn mÒm

Gi¸ (US$) PhÇn mÒm Gi¸ (US$) PhÇn cøng

2000 PC GIS 500~2000 PC

20000 GIS Unix 10000~18000 Tr¹m lµm viÖc Unix

10000 Xö lý ¶nh 3000~30000 Bµn sè (Ao)

5000 PhÇn mÒm b¶n ®å 700~2500 M¸y ghi phun mµu

30000 Sè hãa 5~10/ giê M¸y quÐt ¶nh

10000 Chi phÝ ho¹t ®éng 10~20/ giê M¸y ghi trèng

Ch−¬ng 7. HÖ thèng to¹ ®é vµ phÐp chiÕu b¶n ®å

7.1. HÖ thèng to¹ ®é

C¸c d÷ liÖu kh«ng gian nªn ®−îc tham chiÕu ®Þa lý trong mét hÖ thèng to¹ ®é chung.

Täa ®é trùc giao ph¼ng

Mét ph−¬ng ph¸p thuËn lîi ®Ó ®Þnh vÞ c¸c ®iÓm lµ sö dông hÖ täa ®é trùc giao ph¼ng víi trôc x (n»m ngang) vµ y (th¼ng ®øng) nh− thÊy ë h×nh 7.1 (a) vµ (b). HÇu hÕt mét hÖ thèng tay ph¶i víi ngãn tay c¸i qui cho trôc x vµ ngãn tay trá cho y sÏ ®−îc sö dông nh− ®−îc thÊy trªn h×nh 7.1 (a) trong khi mét hÖ thèng tay tr¸i cã thÓ sö dông trong tr−êng hîp cô thÓ nh− thÊy trªn h×nh 7.1 (b).

Trong tr−êng hîp d÷ liÖu raster, täa ®é ¶nh (i,j) víi sè ®iÓm ¶nh theo h−íng n»m ngang (cét i hay ®iÓm ¶nh i) vµ sè ®−êng theo chiÒu th¼ng ®øng (hµng j hay ®−êng j) nh− thÊy trªn h×nh 7.1 (c) th−êng ®−îc sö dông.

H×nh 7.1. HÖ täa ®é ph¼ng trùc giao Catesian

HÖ täa ®é cùc

Mét hÖ täa ®é cùc víi gãc (θ) ®−îc ®o tõ cùc x (trôc x) vµ kho¶ng c¸ch (r) tõ cùc ®−îc sö dông trong mét vµi hoµn c¶nh nh− thÊy trªn h×nh 7.2 (a). Trong kh¶o s¸t tr¾c ®¹c, mét ®iÓm ®−îc ®Þnh vÞ víi gãc ph−¬ng vÞ (A) tõ h−íng b¾c vµ kho¶ng c¸ch D tõ ®iÓm tr¾c ®¹c nh− thÊy trªn h×nh 7.2 (b).

H×nh 7.2. Täa ®é cùc

Täa ®é trùc giao ba chiÒu

Täa ®é trùc giao ba chiÒu còng ®−îc sö dông ®Ó ®Þnh vÞ ®iÓm víi täa ®é ph¼ng (x,y) vµ ®é cao hay ®é s©u nh− thÊy trªn h×nh 7.3 (a) vµ (b).

Trong tr−êng hîp ®Þnh vÞ ®iÓm trªn bÒ mÆt Tr¸i ®Êt víi gi¶ ®Þnh lµ mét mÆt cÇu, vÜ ®é (ϕ) gãc ®o gi÷a mÆt ph¼ng xÝch ®¹o vµ ®iÓm däc theo kinh tuyÕn vµ kinh ®é (λ), gãc ®o gi÷a mÆt

ph¼ng xÝch ®¹o gi÷a kinh tuyÕn cña ®iÓm vµ kinh tuyªn Greewich (hay cßn gäi lµ kinh tuyÕn trung t©m) ®−îc sö dông nh− thÊy trªn h×nh 7.3 (c). Kinh ®é cã gi¸ trÞ tõ 0o (Greewich, UK) tíi 180o (®«ng) vµ tõ 0o ®Õn 180o (t©y).

H×nh 7.3. Täa ®é ba chiÒu

7.2. H×nh d¹ng cña Tr¸i ®Êt

H×nh d¹ng cña Tr¸i ®Êt cã thÓ biÓu diÔn b»ng mét h×nh elÝp quay (hay cßn gäi lµ h×nh cÇu) víi ®é dµi cña b¸n trôc lín x vµ b¸n trôc nhá (b) nh− thÊy trªn h×nh 7.4 (a).

Gi¸ trÞ ®é dÑt (hay cßn gäi lµ ®é elÝp) ®−îc biÓu diÔn bëi

Nh÷ng gi¸ trÞ gÇn ®óng cña Tr¸i ®Êt lµ:

Tuy nhiªn, b¸n trôc lín vµ b¸n trôc nhá ®−îc ®o ®¹c bëi nhiÒu nhµ khoa häc hay c¸c tæ chøc ®−îc liÖt kª ë b¶ng 7.1, nã ®−îc th«ng qua ë nhiÒu quèc gia. Nh÷ng hÖ täa ®é sau ®©y ®−îc sö dông ®Ó biÓu diÔn bÒ mÆt Tr¸i ®Êt.

HÖ täa ®é tr¾c ®¹c (xem h×nh 7.4 (b))

Kinh ®é (λ) lµ gãc ®o tõ kinh tuyÕn Greenwich. VÜ ®é (ϕ) lµ gãc ®o gi÷a mÆt ph¼ng xÝch ®¹o vµ ®−êng trùc giao cña elÝpxoit.

h: ®é cao cña ellipsoid

Kinh ®é (λ) gièng nh− täa ®é tr¾c ®¹c. VÜ ®é (ϕ) lµ gãc ®o gi÷a trung t©m vµ ®iÓm trªn bÒ mÆt Tr¸i ®Êt d−íi gi¶ thuyÕt r»ng Tr¸i ®Êt gÇn nh− mét qu¶ cÇu víi b¸n kÝnh (R).

B¶ng 7.1. H×nh ElÝpsoit cña tr¸i ®Êt

N¨m Tªn cña elÝp §é elÝp (t) Ph¹m vi sö dung §é dµi cña b¸n trôc (m)

Lín (a) 6378 137 6378 136 6378 245 International 6378 388 1984 WGS-84 1980 GRS-80 1940 Krasovsky 1924 Nhá (b) 6356 752 6356 752 6356 863 6356 912 298,5272 GPS 298,257 298,3 298

1880 Clarke 1880 6378 249 1866 Clarke 1860 6878 206 6877 397 1841 6377 304 1830 Bessel Everest 6356 515 6356 584 6356 079 6356 103 293,46 294,98 299,15 300,8 Ên §é, MiÕn §iÖn, Malaysia

Chó ý: WGS-84: HÖ tham chiÕu toµn cÇu 1984 bëi C¬ quan lËp b¶n ®å qu©n sù GPS: Hª thèng ®Þnh vÞ toµn cÇu GRS-80: HÖ thèng tham chiÕu ®Þa cÇu IUGG: HiÖp héi tr¾c ®¹c vµ ®Þa vËt lý quèc tÕ

H×nh 7.4. H×nh d¹ng cña Tr¸i ®Êt

7.3. PhÐp chiÕu b¶n ®å

Mét phÐp chiÕu b¶n ®å lµ qu¸ tr×nh biÕn ®æi vÞ trÝ trªn bÒ mÆt cong cña Tr¸i ®Êt víi täa ®é tr¾c ®¹c (ϕ, λ) thµnh täa ®é b¶n ®å ph¼ng (x, y). H¬n 400 phÐp chiÕu b¶n ®å kh¸c nhau ®· ®−îc ®Ò xuÊt. Nh÷ng phÐp chiÕu b¶n ®å ®−îc ph©n lo¹i b»ng nh÷ng th«ng sè sau:

- PhÐp chiÕu ph¼ng: phèi c¶nh, h×nh nãn, h×nh trô

- H−íng: th«ng th−êng, ngang, xiªn

- Thuéc tÝnh: thÝch hîp, t−¬ng ®−¬ng, b»ng nhau

PhÐp chiÕu phèi c¶nh

PhÐp chiÕu phèi c¶nh ®−îc ph©n lo¹i ®ùa trªn trung t©m h×nh chiÕu hay ®iÓm quan s¸t nh− thÊy trªn h×nh 7.5. Mét trong nh÷ng phÐp chiÕu phæi c¶nh phæ biÕn lµ phÐp chiÕu cùc lËp thÓ víi phÐp chiÕu ph¼ng tiÕp xóc víi cùc b¾c vµ cùc nam vµ ®iÓm quan s¸t ë cùc ®èi diÖn. PhÐp chiÕu cùc lËp thÓ nµy ®−îc sö dông trong d÷ liÖu NOAA GVI (chØ sè thùc vËt toµn cÇu) cho nghiªn cøu toµn cÇu.

H×nh 7.5. PhÐp chiÕu phèi c¶nh

PhÐp chiÕu nãn

PhÐp chiÕu nãn ®−îc ph©n lo¹i dùa trªn h−íng còng nh− kÝch th−íc nãn nh− thÊy trªn h×nh 7.6. vµ 7.7. Mét trong nh÷ng phÐp chiÕu nãn phæ biÕn lµ phÐp chiÕu nãn Lambert trong ®ã gãc chiÕu víi mét gãc vµ kho¶ng c¸ch b»ng nhau trong mét khu vùc 300 km thep ph−¬ng ®«ng - t©y vµ 500 km theo ph−¬ng b¾c - nam. Kho¶ng c¸ch ng¾n nhÊt lµ mét ®−êng th¼ng. PhÐp chiÕu ®−îc sö dông trong b¶n ®å hµng kh«ng tû lÖ 1:1,000,000.

H×nh 7.6. PhÐp chiÕu nãn víi c¸c h−íng H×nh 7.7. PhÐp chiÕu nãn víi kÝch th−íc nãn

PhÐp chiÕu h×nh trô

PhÐp chiÕu h×nh trô ®−îc ph©n lo¹i trong tr−êng hîp phÐp chiÕu nãn nh− thÊy trªn h×nh 7.8 vµ 7.9. Mét trong nh÷ng phÐo chiÕu trô phæ biÕn nhÊt lµ UTM víi trôc biÕn ®æi, c¸t tuyÕn h×nh trô vµ sù chiÕu (gãc b»ng nhau). UTM th−êng ®−îc sö dông cho b¶n ®å ®Þa h×nh thÕ giíi, ®−îc chia thµnh 60 vïng víi ®é réng lµ 6 ®é kinh. H×nh 7.10, 7.11, vµ 7.12 cho thÊy phÐp chiÕu cùc lËp thÓ, phÐp chiÕu nãn Lamber vµ phÐp chiÕu UTM.

H×nh 7.8. PhÐp chiÕu trô vµ c¸c h−íng H×nh 7.9. PhÐp chiÕu trô vµ kÝch th−íc trô

H×nh 7.10. PhÐp chiÕu cùc lËp thÓ

H×nh 7.11. PhÐp chiÕu nãn Lambert H×nh 7.12. UTM

7.4. PhÐp biÕn ®æi täa ®é

PhÐp biÕn ®æi täa ®é lµ ®Ó biÕn ®æi mét hÖ thèng täa ®é (x,y) sang mét hÖ thèng täa ®é kh¸c (u,v). PhÐp biÕn ®æi cÇn thiÕt trong nh÷ng tr−êng hîp sau:

- §Ó biÕn ®æi c¸c phÐp chiÕu b¶n ®å kh¸c nhau cña nhiÒu nguån d÷ liÖu GIS thµnh mét phÐp chiÕu duy nhÊt trong c¬ së d÷ liÖu GIS.

- §Ó ®iÒu chØnh lçi x¶y ra khi sè hãa b¶n ®å do co hay mÐo cña ®o ®¹c b¶n ®å vµ

- T¹o ra ¶nh cã täa ®é hay gäi lµ hiÖu chØnh h×nh häc ¶nh viÔn th¸m víi nh÷ng lçi h×nh häc vµ mÐo.

PhÐp biÕn ®æi täa ®é ®−îc thùc hiÖn bëi m« h×nh biÕn ®æi lùa chän (hay ph−¬ng tr×nh to¸n häc), víi bé nh÷ng ®iÓm tham chiÕu (hay ®iÓm khèng chÕ), nã ®−îc lùa chän nh− lµ nh÷ng ®iÓm tic ë nh÷ng ®iÓm gãc, ®iÓm « luíi, ®iÓm khèng chÕ mÆt ®Êt nh− thÊy trªn h×nh 7.13.

H×nh 7.13. Tham chiÕu cho biÕn ®æi täa ®é

Sau ®©y lµ nh÷ng phÐp biÕn ®æi th«ng th−êng sö dông trong GIS còng nh− quang tr¾c vµ ¶nh viÔn th¸m. H×nh 7.14 cho thÊy nh÷ng phÐp biÓn ®æi chÝnh.

BiÕn ®æi Helmert (tû lÖ, quay vµ dÞch chuyÓn)

BiÕn ®æi bËc hai (mÐo parabon)

H×nh 7.14. Nh÷ng phÐp biÓn ®æi chÝnh

BiÕn ®æi Affine (nghiªng, tû lÖ cña x vµ y,vµ dÞch chuyÓn) PhÐp chiÕu phèi c¶nh (n¾n chØnh ¶nh m¸y bay)

BiÕn ®æi gi¶ Affine (mÐo tuyÕn tÝnh) BiÕn ®æi bËc ba (bËc ba vµ mÐo)

7.5. Kho¶ng c¸ch

Kho¶ng c¸ch lµ mét trong nh÷ng yÕu tè quan träng trong ®o ®¹c ®èi t−îng kh«ng gian trong GIS. Mét sè kh¸i niÖm cña kho¶ng c¸ch ®−îc ®Þnh nghÜa nh− sau.

Kho¶ng c¸ch ¥ clÝt

Kho¶ng c¸ch ¥ clÝt D ®−îc ®Þnh nghÜa lµ kho¶ng c¸ch ®o ®¹c däc theo ®−êng th¼ng tõ ®iÓm (y1,y1) tíi ®iÓm (x2,y2) trong hÖ täa ®é §Ò C¸c (h×nh 7.15 (a))

D2 = ( x1 - x2 ) + ( y1- y2 )2

Kho¶ng c¸ch Manhattan

Kho¶ng c¸ch Manhattan D ®−îc ®Þnh nghÜa lµ ®−êng th¼ng ®o ®−îc song song däc theo trôc X vµ Y nh− thÊy trªn h×nh 7.15 (b).

D = | x1 - x2| + | y1- y2| Kho¶ng c¸ch h×nh trßn lín

Kho¶ng c¸ch ®−êng trßn lín D ®−îc ®Þnh nghÜa lµ kho¶ng c¸ch däc theo h×nh trßn lín cña mÆt cÇu Tr¸i ®Êt tõ ®iÓm (ϕ1 λ1: kinh ®é vµ vÜ ®é) tíi ®iÓm kh¸c (ϕ2 λ2) nh− th¸y trªn h×nh 1.15 (c).

Trong ®ã R lµ b¸n kÝnh cña Tr¸i ®Êt (R = 6370,3km) víi gi¶ sö r»ng tr¸i ®Êt lµ h×nh cÇu.

Kho¶ng c¸ch Mahalanobis

) tíi ®iÓm (X) trong tr−êng hîp ph©n bè b×nh th−êng n chiÒu. Kho¶ng c¸ch trung t©m ( Mahalanobis ®−îc sö dông trong ph−¬ng ph¸p ®ång nhÊt tèi ®a cho ph©n lo¹i ¶nh vÖ tinh ®a phæ.

trong ®ã S: ma trËn cña sù kh¸c nhau - hiÖp biÕn

Kho¶ng c¸ch thêi gian

Kho¶ng c¸ch thêi gian ®−îc ®Þnh nghÜa lµ thêi gian cÇn thiÕt ®Ó di chuyÓn tõ ®iÓm B ®Õn ®iÓm A sö dông ph−¬ng tiÖn vËn t¶i cô thÓ. H×nh 7.15 cho thÊy nh÷ng kho¶ng c¸ch chÝnh.

Tû lÖ b¶n ®å tham chiÕu tíi tû sè cña kho¶ng c¸ch trªn b¶n ®å trªn kho¶ng c¸ch t−¬ng øng trªn mÆt ®Êt. Tû lÖ ®−îc biÓu diÔn nh− 1:M hay 1/M, trong ®ã M ®−îc gäi lµ mÉu sè tû lÖ. Tû lÖ lín h¬n th× sù m« t¶ chi tiÕt h¬n b»ng b¶n ®å vµ ®é chÝnh x¸c cao h¬n.

Trong GIS, tû lÖ b¶n ®å lín nhÊt cã thÓ lµ 1/500 ®−îc sö dông trong kh¶o s¸t ®Þa chÝnh. Tû lÖ nhá nhÊt cã thÓ lµ 1/1000000 ®−îc sö dông trong b¶n ®å thÕ giíi cho nghiªn cøu toµn cÇu.

§é chÝnh x¸c ®−îc ®Þnh nghÜa lµ sù ®o ®¹c gÇn nhÊt hay tÝnh to¸n bëi sù tÝnh to¸n tíi nh÷ng gi¸ trÞ ®óng. §é chÝnh x¸c ®−îc thÓ hiÖn th«ng th−êng bëi ®é lÖch chuÈn (standard deviation) hay lçi, nã lµ sù sai kh¸c gi÷a nh÷ng ®o ®¹c vµ gi¸ trÞ thùc.

trong ®ã ≈ 1/1,000m : lçi ®o ®¹c

n : Sè ®o ®¹c

H×nh 7.15. Nh÷ng lo¹i kho¶ng c¸ch chÝnh

Trong GIS, kÕt qu¶ lçi tõ chÝnh b¶n ®å, sè hãa b¶n ®å vµ chuyÓn ®æi täa ®é, tæng sè cña nã kho¶ng 0,5mm trªn b¶n ®å.

Trong c¬ së d÷ liÖu sè GIS, kh«ng cã kh¸i niÖm tû lÖ nh−ng cã kh¸i niÖm ®é ph©n gi¶i, thÓ hiÖn b»ng kÝch th−íc pixel (kho¶ng kh«ng gian hay sè ®iÓm trªn inch) kÝch th−íc « l−íi hay kho¶ng « l−íi, ®é ph©n gi¶i mÆt ®Êt cho ¶nh vÖ tinh v.v.

Kho¶ng c¸ch « l−íi Trong ®ã M lµ mÉu sè tû lÖ

B¶ng 7.2. cho thÊy mèi quan hÖ gi÷a tû lÖ, ®é chÝnh x¸c vµ ®é ph©n gi¶i. §é chÝnh x¸c ®é cao th−êng 1/3 cña kho¶ng c¸ch ®−êng ®ång møc theo tiªu chuÈn quèc tÕ. HÇu hÕt kÝch th−íc ®iÓm ¶nh quÐt cña d÷ liÖu raster lµ 200~400 dpi hay kho¶ng c¸ch 0,1mm trªn b¶n ®å.

Kho¶ng c¸ch « l−íi KÝch th−íc pixle trong raster Kho¶ng c¸ch ®−êng ®ång møc §é chÝnh x¸c ®é cao §é chÝnh x¸c vÞ trÝ (m) (m) (m) (m) (m)

1:500 0,5 0,17 0,25 0,5 0,05 §Þa chÝnh

1:1000 1 0,3 0,5 1,0 0,1 §Þa chÝnh, c«ng céng

1:2500 2 0,7 1,25 2,5 0,25 Qui ho¹ch ®« thÞ

1:5000 5 1,7 2,5 5,0 0,5 Qui ho¹ch ®« thÞ

1:10000 10 3 5,0 10 1,0 B¶n ®å thµnh phè

1:25000 12; 20 3; 7 12,5 25 2,5 B¶n ®å ®Þa h×nh c¬ së

1:50000 20; 40 7; 13 25,0 50 5,0 B¶n ®å ®Þa h×nh c¬ së

1:100000 50 17 50,0 100 10 Qui ho¹ch vïng

1:250000 100 33 125,0 250 25 Tµi nguyªn thiªn nhiªn

1:500000 100; 200 33; 66 250,0 500 50 Tµi nguyªn thiªn nhiªn

1:1000000 200 66 500,0 1000 100 B¶n ®å thÕ giíi, h¶i ®å

Chó ý: 1) §é chÝnh x¸c ®é cao lµ 1/3 cña kho¶ng ®é cao

2) §é chÝnh x¸c vÞ trÝ gi¶ ®Þnh lµ 0,5mm trªn b¶n ®å 3) Kho¶ng « l−íi b»ng M/1,00 4) KÝch th−íng ®iÓm ¶nh ®−îc lÊy b»ng 0,1mm trªn b¶n ®å

Ch−¬ng 8. PhÐp néi suy

8.1. Nguyªn lý cña phÐp néi suy

PhÐp néi suy lµ thñ tôc −íc l−îng gi¸ trÞ cña nh÷ng thuéc tÝnh t¹i ®iÓm hoÆc vïng ch−a ®−îc lÊy mÉu sö dông mét sè l−îng cã h¹n nh÷ng mÉu quan s¸t.

H×nh 8.1 vµ H×nh 8.2 tr×nh nguyªn lý cña ®iÒu chØnh phï hîp vµ ®−êng cong bÒ mÆt t−¬ng øng cho néi suy gi¸ trÞ t¹i mét ®iÓm ch−a ®−îc lÊy mÉu sö dông c¸c ®iÓm ®· ®−îc lÊy mÉu xung quanh.

H×nh 8.1. Néi suy b»ng ®−êng cong thÝch hîp

H×nh 8.2. Néi suy b»ng mÆt ph¼ng thÝch hîp Trong tr−êng hîp mét ®¬n hµm cña ®−êng cong hoÆc bÒ mÆt thÝch hîp ®−îc x¸c ®Þnh, phÐp néi suy ®−îc gäi phÐp néi suy toµn cÇu, vµ trong tr−êng hîp kh¸c nh÷ng hµm ®−îc chÊp nhËn côc bé vµ nhiÒu lÇn trong mét phÇn nhá cña toµn bé vïng, nã ®−îc gäi phÐp néi suy côc bé.

Khi ®−êng cong hoÆc bÒ mÆt thÝch hîp ®−îc biÓu diÔn víi tÊt c¶ c¸c ®iÓm mÉu quan s¸t, phÐp néi suy ®−îc gäi phÐp néi suy chÝnh x¸c, khi tr−êng hîp ®−êng cong khíp nhau hoÆc bÒ mÆt kh«ng ®i xuyªn qua mäi mÉu quan s¸t v× vµi lçi, nã ®−îc gäi phÐp néi suy gÇn ®óng.

Néi suy gÇn ®óng ®«i khi ®−îc sö dông trong dù b¸o khuynh h−íng kh«ng gian hoÆc tr×nh bµy nh÷ng « l−íi hoÆc vïng ®¬n vÞ.

H×nh 8.3 cho thÊy sù dù ®o¸n khuynh h−íng víi mét phÐp néi suy ®−êng cong xÊp xØ vµ sù biÕn ®æi tõ khuynh h−íng. H×nh 8.4 cho thÊy mét vÝ dô cña sù tr×nh diÔn t¹i mét « l−íi dùa vµo quy t¾c ®a sè.

H×nh 8.3. Dù ®o¸n theo khuynh h−íng H×nh 8.4. Sù tr×nh diÔn dùa trÖn qui t¾c ®a sè

8.2. PhÐp néi suy Pointwise PhÐp néi suy Pointwise ®−îc sö dông trong tr−êng hîp nh÷ng ®iÓm lÊy mÉu kh«ng ®−îc ®Æt dµy ®Æc víi ¶nh h−ëng h¹n chÕ hoÆc liªn tôc bªn trong sù quan s¸t, vÝ dô nh÷ng quan s¸t khÝ hËu nh− m−a vµ nhiÖt ®é, hoÆc ®o mùc n−íc ë giÕng. Sau ®©y lµ hai ph−¬ng ph¸p th−êng ®−îc sö dông cho nh÷ng phÐp néi suy pointwise.

§a gi¸c Thiessen

Nh÷ng ®a gi¸c Thiessen cã thÓ ®−îc t¹o ra sö dông to¸n tö kho¶ng c¸ch nh− thÊy trong h×nh 8.5 (a) mµ nã t¹o ra nh÷ng ranh giíi ®a gi¸c tõ sù giao nhau cña sù më réng b¸n kÝnh tõ ®iÓm quan s¸t . Ph−¬ng ph¸p nµy còng ®−îc xem nh− l¸t ®¸ hoa Voronoi. PhÐp néi suy Pointwise bªn trong mét ®a gi¸c Thiessen ®−îc dùa vµo ng−êi hµng xãm gÇn nhÊt, nã ®Þnh l−îng gi¸ trÞ t−¬ng ®−¬ng nh− nh÷ng mÉu quan s¸t trong vïng.

H×nh 8.5. T¹o ra ®a gi¸c Thiessen

Träng sè trung b×nh

Mét cöa sæ vßng trßn víi b¸n kÝnh dmax ®−îc vÏ ë mét ®iÓm sÏ ®−îc néi suy, ®Ó kÐo theo s¸u tíi t¸m ®iÓm quan s¸t xung quanh nh− ®−îc thÊy trªn h×nh 8.6 (a). Råi gi¸ trÞ cña mét ®iÓm ®−îc tÝnh to¸n tõ tæng céng cña s¶n phÈm gi¸ trÞ quan s¸t zi vµ träng sè wi, chia cho tæng céng cña nh÷ng träng sè.

H×nh 8.6. Nguyªn lý cña träng sè trung b×nh

Nh÷ng hµm träng sè ®−îc sö dông th−êng lµ hµm cña kho¶ng c¸ch nh− sau:

B¶ng 8.1 cho thÊy nh÷ng thuéc tÝnh chung cña hµm träng sè.

B¶ng 8.1. Nh÷ng ®Æc ®iÓm chung cña hµm träng sè

Hµm träng sè §Æc ®iÓm

BËc 0 Trung b×nh kh«ng tÝnh ®Õn kho¶ng c¸ch

BËc 1 §iÓn gÇn nhÊt cã ¶nh h−ëng nhá h¬n

BËc 2 §iÓn gÇn nhÊt cã ¶nh h−ëng trung b×nh

BËc 3 §iÓn gÇn nhÊt cã ¶nh h−ëng rÊt m¹nh

8.3. §−êng cong thÝch hîp

§−êng cong thÝch hîp lµ mét lo¹i quan träng cña phÐp néi suy trong nhiÒu øng dông cña GIS. §−êng cong thÝch hîp ®−îc ph©n thµnh hai nhãm:

- PhÐp néi suy chÝnh x¸c: mét ®−êng cong thÝch hîp xuyªn qua tÊt c¶ c¸c ®iÓm ®· cho

- PhÐp néi suy xÊp xØ : mét ®−êng cong thÝch hîp kh«ng th−êng xuyªn qua tÊt c¶ c¸c ®iÓm ®· cho

PhÐp néi suy chÝnh x¸c

Cã ba ph−¬ng ph¸p;

Ng−êi l¸ng giÒng gÇn nhÊt: cïng gi¸ trÞ víi sù quan s¸t cña nã trong kho¶ng xÊp xØ, nh− trªn h×nh 8.7.

- PhÐp néi suy tuyÕn tÝnh: mét hµm tuyÕn tÝnh ®−îc ¸p dông gi÷a hai ®iÓm kÒ bªn nh− ®−îc cho thÊy trong h×nh 8.8.

H×nh 8. 7. Ng−êi hµng xãm gÇn nhÊt H×nh 8.8. Néi suy tuyÕn tÝnh

- PhÐp néi suy lËp ph−¬ng: mét ®a thøc bËc ba ®−îc ¸p dông gi÷a hai ®iÓm kÒ bªn trong ®iÒu kiÖn lµ vi ph©n bËc nhÊt vµ bËc hai cÇn ph¶i s¾p ®Æt liªn tôc. Mét ®−êng cong nh− vËy ®−îc gäi "spline " (xem h×nh 8.9).

y = ax3 + bx2 + cx + d

Trong tr−êng hîp, khi ®−êng cong kh«ng ph¶i lµ mét hµm ®¬n x nh− thÊy H×nh 8.10, mét biÕn phô u cÇn ph¶i ®−îc ®−a vµo nh− sau.

H×nh 8.9. Spline H×nh 8.10. Spline víi biÕn ®æi bæ trî

PhÐp néi suy xÊp xØ

Cã ba ph−¬ng ph¸p:

- ChuyÓn ®éng trung b×nh: mét cöa sæ víi mét ph¹m vi -d tíi +d ®−îc ®Æt ra ®Ó tÝnh trung b×nh bªn trong vïng quan s¸t nh− cho thÊy trªn h×nh 8.11

- B spline : mét ®−êng cong lËp ph−¬ng ®−îc x¸c ®Þnh b»ng sö dông bèn quan s¸t kÒ bªn nh− ®−îc cho thÊy trong h×nh 8.12

H×nh 8.11. ChuyÓn ®éng trung b×nh H×nh 8.12. B Spline

- §−êng cong thÝch hîp víi ph−¬ng ph¸p b×nh ph−¬ng nhá nhÊt: xem phÇn 8.5

8.4. BÒ mÆt phï hîp

BÒ mÆt phï hîp ®−îc sö dông réng r·i cho phÐp néi suy nh÷ng ®iÓm trªn nh÷ng bÒ mÆt liªn tôc nh− m« h×nh ®é cao (DEM), ®Þa cÇu, m« h×nh khÝ hËu (m−a, nhiÖt ®é, ¸p suÊt v.v.) v©n v©n.

Phï hîp bÒ mÆt cho l−íi b×nh th−êng

Hai ph−¬ng ph¸p sau th−êng sö dông.

PhÐp néi suy tuyÕn tÝnh

Hµm tuyÕn tÝnh ®−îc sö dông ®Ó néi suy z sö dông c«ng thøc sau víi khÝa c¹nh ®Ó b×nh th−êng hãa täa ®é (u,v) cña nh÷ng täa ®é nguyªn b¶n (x,y) nh− ®−îc thÊy trªn H×nh 8.13.

PhÐp néi suy bËc ba

§a thøc bËc ba ®−îc sö dông ®Ó khíp mét bÒ mÆt liªn tôc sö dông 4 X 4 = 16 ®iÓm kÒ bªn nh− ®−îc cho thÊy trong H×nh 8.14.

H×nh 8.13. Néi suy tuyÕn tÝnh

H×nh 8.14. Néi suy hµm bËc ba

z ®−îc tÝnh sö dông c«ng thøc sau:

BÒ mÆt phï hîp víi ®iÓm ngÉu nhiªn

M¹ng tam gi¸c ®−îc gäi nh− TIN ®−îc ¸p dông nh− thÊy trong h×nh 8.15. Mét h×nh tam gi¸c h×nh thµnh mÆt ph¼ng víi nh÷ng ®−êng viÒn th¼ng. Chi tiÕt cña TIN ®−îc m« t¶ trong ch−¬ng sau.

H×nh 8.15. L−íi tam gi¸c kh«ng ®Òu (TIN)

8.5. Ph−¬ng ph¸p b×nh ph−¬ng nhá nhÊt

Ph−¬ng ph¸p b×nh ph−¬ng nhá nhÊt lµ mét c¸ch tiÕp cËn thèng kª ®Ó ®¸nh gi¸ gi¸ trÞ hoÆc hµm mong ®îi víi x¸c suÊt cao nhÊt tõ nh÷ng sù quan s¸t víi nh÷ng lçi ngÉu nhiªn. X¸c suÊt cao nhÊt ®−îc thay thÕ bëi viÖc tèi gi¶n tæng cña b×nh ph−¬ng cña sè d− trong ph−¬ng ph¸p b×nh ph−¬ng nhá nhÊt. Sè d− ®−îc ®Þnh nghÜa nh− sù kh¸c nhau gi÷a sù quan s¸t mét gi¸ gi¸ trÞ −íc l−îng cña mét hµm.

Trong GIS, ph−¬ng ph¸p b×nh ph−¬ng nhá nhÊt ®−îc sö dông réng r·i cho ph©n tÝch d÷ liÖu kh«ng gian h¬n lµ ®¬n sö dông kü thuËt néi suy. Ph−¬ng ph¸p b×nh ph−¬ng nhá nhÊt th«ng th−êng ®−îc ¸p dông cho sau hai tr−êng hîp trong GIS.

§−êng cong phï hîp

Trong nh÷ng phÐp ®o tr−êng hîp ( xi, yi) ®· cho, mèi quan hÖ gi÷a x vµ y ®−îc ®¸nh gi¸ gÇn mét hµm, cho vÝ dô : y = f ( x) = ax + b. Bëi viÖc tèi gi¶n tæng b×nh ph−¬ng sè d−, nh÷ng tham sè kh«ng biÕt vµ b sÏ ®−îc x¸c ®Þnh.

Nh÷ng tham sè kh«ng biÕt trong tr−êng hîp y = ax + b ®−îc x¸c ®Þnh nh− sau.

Ph−¬ng tr×nh quan s¸t: AX = B or xi a + b = yi

Sù biÕn ®æi täa ®é

VÝ dô, khi mét bµn sè ®−îc sö dông ®Ó sè ho¸ b¶n ®å sè tê b¶n ®å giÊy trong hÖ thèng täa ®é bµn sè ho¸ nh− thÊy trong H×nh 8.16 (a), ng−êi dïng muèn chuyÓn ®æi nã vµo trong hÖ thèng täa ®é b¶n ®å nh− H×nh 8.16 (b) sö dông bèn ®iÓm tic ®¸nh dÊu ë gãc. Sù quay, chuyÓn tû lÖ vµ dÞch chuyÓn cã thÓ ®−îc ®iÒu chØnh víi chØ hai ®iÓm mét c¸ch to¸n häc. Nh−ng hai phÐp ®o bæ sung ®−îc khuyÕn c¸o bëi v× nh÷ng lçi phÐp ®o. Trong nh÷ng tr−êng hîp nh− vËy ph−¬ng ph¸p b×nh ph−¬ng nhá nhÊt ®−îc øng dông.

H×nh 8.16. Ph−¬ng ph¸p b×nh ph−¬ng nhá nhÊt cho biÕn ®æi täa ®é

8.6. PhÐp néi suy cña d÷ liÖu ¶nh

H×nh 8.17 cho thÊy r»ng qu¸ tr×nh hiÖu chØnh h×nh häc trong ®ã d÷ liÖu ¶nh gèc víi nh÷ng sù biÕn d¹ng ®−îc chuyÓn ®æi vµo trong h×nh ¶nh ®· hiÖu chØnh th«ng qua phÐp néi suy vµ lÊy mÉu l¹i.

H×nh 8.17. Néi suy vµ lÊy mÉu l¹i

Cã 3 ph−¬ng ph¸p néi suy:

Ng−êi hµnh xãm gÇn nhÊt

D÷ liÖu ¶nh ®−îc lÊy mÉu l¹i Q (x, y) ®−îc thay thÕ bëi d÷ liÖu gÇn nhÊt trªn ¶nh gèc Pkl.

Q(x, y) = k = IFIX(x + 0.5), l = IFIX( y + 0.5)

TuyÕn tÝnh

D÷ liÖu ¶nh ®−îc lÊy mÉu l¹i Q(u, v) b»ng trung b×nh cña 4 ®iÓm xung quanh cña d÷ liÖu gèc nh− sau.

Q (u, v) = (1-u)(1-v) Pi,j+1 (1-u) VPij+1 + u (1-v) P i+i,j +uv P i+1, j+1

Trong ®ã (u, v): to¹ ®é b×nh th−êng; 0 ≤ u ≤ 1, 0 ≤ v ≤ 1

Cuèn lËp ph−¬ng

BiÕn ®æi lËp ph−¬ng lµ c«ng nghÖ t¨ng c−êng ¶nh kÐo dµi sù t−¬ng ph¶n vµ lµm râ c¹nh sö dông läc kh«ng gian nh− ®−îc thÊy ë trªn h×nh 8.18 (c). D÷ liÖu ¶nh ®−îc lÊy mÉu l¹i ®−îc tÝnh to¸n dïng 4x4=16 d÷ liÖu xung quanh cña ¶nh gèc nh− thÊy trªn h×nh 8.18 (d).

H×nh 8.18. C¸c ph−¬ng ph¸p néi suy

Ch−¬ng 9. M« h×nh sè ®Þa h×nh (DTM)

9.1. DEM vµ DTM

Mét DEM (m« h×nh sè ®é cao) lµ sù thÓ hiÖn sè cña bÒ mÆt ®Þa h×nh víi ®é cao hay chiÒu cao bÒ mÆt trªn bÊt kú mèc tr¾c ®¹c nµo. NhiÒu kiÓu DEM ®· m« t¶ ë c¸c phÇn tr−íc bao gåm bÒ mÆt « l−íi, TIN, ®−êng c«ng tua vµ mÆt c¾t.

H×nh 9.1 cho thÊy cho ba lo¹i DEM chÝnh ®−îc sö dông réng r·i trong GIS.

H×nh 9.1. M« h×nh sè ®é cao (DEM)

Mét DTM (m« h×nh sè ®Þa h×nh) lµ sù thÓ hiÖn sè cña nh÷ng nÐt ®Þa h×nh bao gåm ®é cao, ®é dèc, h−íng, hÖ thèng tho¸t n−íc vµ nh÷ng thuéc tÝnh ®Þa h×nh kh¸c. Th«ng th−êng mét DTM ®−îc dÉn xuÊt ra tõ mét DEM hoÆc d÷ liÖu ®é cao. Trong s¸ch nµy, mét DEM tham chiÕu tíi mét m« h×nh víi d÷ liÖu ®é cao trong khu«n d¹ng sè bëi ®é cao ë mét vÞ trÝ trong vïng cã thÓ ®−îc néi suy, trong khi mét DTM tham chiÕu tíi nh÷ng nÐt ®Þa h×nh trong khu«n d¹ng sè, mµ cã thÓ ®−îc dÉn xuÊt ra tõ d÷ liÖu ®é cao.

H×nh 9.2 cho thÊy vµi nÐt ®Þa h×nh bao gåm trong DTMs nh− sau.

§é dèc vµ h−íng

M¹ng l−íi thñy v¨n

L−u vùc

T¹o bãng

Bãng khuÊt

§é dèc æn ®Þnh

9.2. L−íi tam gi¸c kh«ng ®Òu (TIN) L−íi tam gi¸c kh«ng ®Òu hay TIN lµ mét DEM víi mét m¹ng cña nh÷ng h×nh tam gi¸c nh÷ng ®iÓm ®Þa h×nh ë nh÷ng vÞ trÝ ngÉu nhiªn. Nh÷ng ®iÓm mÉu kh«ng ®Òu ®−îc ®o ®¹c víi nhiÒu ®iÓm h¬n trong nh÷ng vïng ®Þa h×nh nhÊp nh« vµ Ýt h¬n trong ®Þa h×nh b»ng ph¼ng. Nh÷ng ®iÓm mÉu nµy ®−îc nèi bëi nh÷ng ®−êng ®Ó h×nh thµnh nh÷ng h×nh tam gi¸c d−íi tiªu chuÈn Delaunay. Mét vßng trßn ®−îc vÏ xuyªn qua ba ®iÓm cña h×nh tam gi¸c kh«ng chøa ®ùng nh÷ng ®iÓm kh¸c nh− ®−îc thÊy trong h×nh 9.3. H×nh tam gi¸c nh− vËy ®−îc gäi mét h×nh tam gi¸c Delaunay.

Nh÷ng h×nh tam gi¸c Delaunay cã thÓ ®−îc t¹o ra tõ nh÷ng h×nh ®a gi¸c Thiessen (xem h×nh 8.5) theo c¸ch mµ hai ®Ønh ®−îc nèi ®Ó t¹o lªn h×nh tam gi¸c Delaunay nÕu nh÷ng h×nh ®a gi¸c Thiessen cña chóng chia sÎ mét mÐp nh− ®−îc cho thÊy trong h×nh 9.4.

H×nh 9.2. M« h×nh sè ®Þa h×nh (DTM)

H×nh 9.3. Tam gi¸c Delaunary H×nh 9.4. §a gi¸c Thiessen vµ tam gi¸c Delaunary

Cã ba cÊu tróc d÷ liÖu ®Ó l−u tr÷ m« h×nh TIN (xem H×nh 9.5 vµ b¶ng 9.1)

H×nh 9.5. M« h×nh TIN H×nh 9.6. §−êng ®ång møc cña TIN

B¶ng 9.1. CÊu tróc d÷ liÖu cña TIN

(a) CÊu tróc trªn c¬ së tam gi¸c

Täa ®é ®iÓm (x1, y1, z1), (x2, y2, z2), (x3, y3, z3) (x1, y1, z1), (x2, y2, z2), (x3, y3, z3) . . . . . . . . . ID (cid:99) (cid:100) . . . Hµng xãm (cid:100), (cid:101), (cid:102) (cid:99), (cid:103), (cid:104) . . . . . . . . .

(b) CÊu tróc trªn c¬ së ®iÓm

Hµng xãm 2, 3, 4, 5, 6, 7 1, 7, 8, 3 Täa ®é ®iÓm (x1, y1, z1) (x2, y2, z2)

ID 1 2 . . .

(b) CÊu tróc trªn c¬ së c¹nh

§iÓn: ID, (x, y, z) Tam gi¸c: ID, (P1, P2, P3) C¹nh ID (P1, P2)

2 (1, 2) (2, 3) Trr (cid:99), (cid:99), Trl, (cid:101), (cid:102),

. .

CÊu tróc trªn nÒn h×nh tam gi¸c (xem b¶ng 9.1 (a)): hiÖu qu¶ cho ph©n tÝch dèc H×nh tam gi¸c ID Ba nót IDs vµ nh÷ng täa ®é nót H×nh tam gi¸c bªn c¹nh

CÊu tróc trªn nÒn ®iÓm (xem b¶ng 9.1(b)): HiÖu qu¶ cho t¹o ®−êng ®ång møc vµ ®−êng ngang kh¸c

§iÓm ID

Nh÷ng täa ®é

§iÓm bªn c¹nh

CÊu tróc trªn nÒn c¹nh ( xem b¶ng 9.1 (c)): Còng hiÖu qu¶ cho vÏ ®−êng ®ång møc

Hå s¬ ®iÓm víi ID vµ nh÷ng täa ®é

Hå s¬ h×nh tam gi¸c víi ID vµ vµ ba ®iÓm IDs

Hå s¬ c¹nh víi ID, hai ®iÓm IDs vµ h×nh tam gi¸c bªn c¹nh (tr¸i vµ ph¶i)

ViÖc kÎ ®−êng ®ång møc cña TIN ®−îc dùa vµo thñ tôc sau. ( h×nh 9.6)

B−íc 1: t×m thÊy c¾t chÐo nhau cña ®−êng viÒn vµ mét c¹nh

B−íc 2: g¸n "®iÓm tham kh¶o" víi ký hiÖu r tíi ®Ønh ë trªn chiÒu cao ®−êng ®ång møc vµ "møc d−íi - ®iÓm" víi ký hiÖu s tíi ®Ønh ë d−íi chiÒu cao ®−êng ®ång møc.

B−íc 3: chuyÓn qua biÓn ®æi ®æi t×m thÊy ®Ønh thø ba trong h×nh tam gi¸c b»ng kiÓm tra liÖu nã lµ mét ®iÓm tham kh¶o (r) hay ®iÓm møc d−íi.

9.3. Sù t¹o ra nh÷ng ®−êng ®ång møc (contour)

Nh÷ng ®−êng ®ång møc lµ mét trong nh÷ng nÐt ®Þa h×nh mµ nã thÓ hiÖn ®Þa h×nh víi cïng chiÒu cao.

Cã hai kiÓu ®−êng ®ång møc trong viÖc hiÓn thÞ d÷ liÖu GIS: ®−êng vect¬ vµ raster.

§−êng vect¬

Trong tr−êng hîp khi nh÷ng ®iÓm ®Þa h×nh ®· cho trong l−íi, ph−¬ng ph¸p ®¬n gi¶n nhÊt sÏ chia c¾t « vu«ng vµo trong hai h×nh tam gi¸c mét c¸ch c¬ häc nh− ®−îc cho thÊy trong H×nh 9.6 (a) vµ (b). Tuy nhiªn, chia c¬ häc nh− vËy sÏ g©y ra cho mét sè bÊt tiÖn trong viÖc lµm tr¬n ®−êng ®ång møc. H×nh 9.7 cho thÊy sù chia chiÕn l−îc, mµ thùc hiÖn víi nh÷ng h×nh tam gi¸c phô thuéc vµo ®é dèc.

Trong tr−êng hîp khi nh÷ng ®iÓm ®Þa h×nh ®· cho ngÉu nhiªn, TIN sÏ ®−îc t¹o ra nh− ®−îc m« t¶ ë 9.2 (xem h×nh 9.6).

H×nh 9.7. Chia chiÕn l−îc

¶nh raster

§−êng viÒn víi nh÷ng ®−êng viÒn bËc thang ®−îc vÏ, nh÷ng nh÷ng vµnh ®ai hoÆc nh÷ng ®−êng thay v× ®−êng vect¬ sÏ ®−îc t¹o ra trong mÉu d¹ng raster.

Trong tr−êng hîp l−íi, nh÷ng ®iÓm l−íi dµy sÏ ®−îc t¹o ra vµ néi suy nh÷ng gi¸ trÞ ®é cao, mµ nã ®−îc lµm máng ®¬n gi¶n thµnh kho¶ng ®−êng viÒn ®−îc g¸n cho mµu t−¬ng øng nh− thÊy trong h×nh 9.8 (a). Trong tr−êng hîp cña nh÷ng ®iÓm c¸ch nhau bÊt th−êng, phÐp néi suy hai b−íc, mµ th« l−íi vµ sau ®ã l−íi dÇy ®Æc sÏ ®−îc ¸p dông nh− ®−îc cho thÊy trong h×nh 9.8 (b). Thñ tôc ®−îc biÕt nh− lµm dµy.

H×nh 9.8. Lµm dµy l−íi phô

9.4. PhÐp néi suy ®é cao tõ nh÷ng ®−êng ®ång møc

M« h×nh sè ®é cao (DEM) rÊt th−êng ®−îc t¹o ra b»ng viÖc ®o ®¹c nh÷ng ®iÓm ®Þa h×nh däc theo nh÷ng ®−êng ®ång møc sö dông bµn sè. DEM víi nh÷ng ®iÓm ®ång møc nªn ®−îc cung cÊp mét thuËt to¸n néi suy ®é cao t¹i nh÷ng ®iÓm bÊt kú.

Cã vµi ph−¬ng ph¸p phÐp néi suy nh− sau:

Ph−¬ng ph¸p mÆt c¾t

Mét mÆt c¾t xuyªn qua ®iÓm sÏ ®−îc néi suy sÏ ®−îc t¹o ra vµ ®−êng tuyÕn tÝnh hoÆc ®−êng cong spline ®−îc ¸p dông, nh− ®−îc thÊy trªn h×nh 9.9 (a). Tuy nhiªn, nh÷ng mÆt c¾t ®«i khi kh«ng thÝch hîp nh− ®−îc giíi thiÖu thÊy trong h×nh 9.10 (a). Trong tr−êng hîp cña ®−êng cong spline, nh÷ng vïng chuyÓn tiÕp tõ dèc ®Õn tho¶i sÏ lµ mét vÊn ®Ò cña mÆt c¾t h×nh d¹ng sãng.

Theo kho¶ng c¸ch tíi hai hµng ®−êng ®ång møc kÒ bªn, nh− trªn H×nh 9.9 (b), ®é cao ®−îc néi suy c©n xøng ®èi víi tû lÖ kho¶ng c¸ch. Tuy nhiªn mét ®iÓm trong mét ®−êng ®ång møc ®¶o, nh− ®−îc cho thÊy trong h×nh 9.10 (b), lµ mét vÊn ®Ò.

Ph−¬ng ph¸p cöa sæ

Mét cöa sæ vßng trßn ®−îc thiÕt lËp xung quanh mét ®iÓm sÏ ®−îc néi suy nh− trªn h×nh 9.9 (c) vµ nh÷ng ®iÓm ®Þa h×nh kÒ bªn ®−îc sö dông ®Ó néi suy gi¸ trÞ sö dông ®a thøc bËc 2 hay bËc 3.

Sù chÝnh x¸c cña phÐp néi suy nµy tèt h¬n nh÷ng ph−¬ng ph¸p kh¸c, nh−ng sù t×m kiÕm nh÷ng ®iÓm kÒ bªn bªn trong cöa sæ mÊt nhiÒu thêi gian.

Ph−¬ng ph¸p TIN

TIN ®−îc t¹o ra sö dông nh÷ng ®iÓm ®Þa h×nh däc theo nh÷ng ®−êng ®ång møc. PhÐp néi suy rÊt dÔ trõ phi sÏ lµ mét vÊn ®Ò nÕu TIN n»m bªn trong mét hßn ®¶o, nh− thÊy trªn h×nh 9.10 (c).

H×nh 9.9. C¸c ph−¬ng ph¸p néi suy

H×nh 9.10. Nh÷ng vÊn ®Ò vÒ thuËt to¸n

9.5. T¹o ra DEM mét c¸ch tù ®éng

Tù ®éng hãa t¹o ra DEM ®¹t ®−îc bëi nh÷ng ph−¬ng ph¸p tr¾c ®¹c dùa vµo cÆp ¶nh lËp thÓ cña m¸y bay vµ vÖ tinh. Nguyªn lý cña ¶nh m¸y bay vµ vÖ tinh lËp thÓ lµ gièng nhau trong viÖc sö dông lý thuyÕt thÞ sai mét cÆp lËp thÓ nh− sù tr×nh bµy ë h×nh 9.11.

H×nh 9.11. ThÞ sai lËp thÓ

ThÞ sai ®−îc ®Þnh nghÜa nh− sù kh¸c nhau gi÷a ¶nh tr¸i vµ ¶nh ph¶i hoÆc nh÷ng täa ®é ¶nh. §é cao lín h¬n, thÞ sai lín h¬n. NÕu thÞ sai kh«ng thay ®æi, th× ®é cao hoÆc nh÷ng ®−êng ®ång møc b»ng nhau sÏ ®−îc t¹o ra.

Sù x¸c ®Þnh täa ®é ba chiÒu cña ®iÓm ®Þa h×nh ®¹t ®−îc bëi viÖc t×m kiÕm nh÷ng ®iÓm t−¬ng øng gäi lµ nh÷ng ®iÓm liªn hîp trªn nh÷ng ¶nh ph¼ng cña cÆp lËp thÓ ph¶i vµ tr¸i. Sù giao nhau cña hai tia s¸ng 3 chiÒu t−¬ng øng sÏ cho nh÷ng täa ®é ®iÓm cña ®Þa h×nh 3 chiÒu. Nh÷ng tia s¸ng 3 chiÒu ®−îc ph¸t ra bëi h×nh häc tr¾c ®¹c, ®−îc gäi lµ ph−¬ng tr×nh colinearity nã nèi nh÷ng thÊu kÝnh cña camªra (Xo, Yo, Zo cña ®iÓm ¶nh) (x,y) vµ ®iÓm ®Þa h×nh ( X, Y, Z) nh− sau.

trong ®ã c: tiªu cù cña camera

Trong ®ã x, ϕ, ω lµ gãc quay cña camera xung quanh trôc z, y, x.

Tù ®éng hãa t¹o ra DEM ®¹t ®−îc bëi sù t×m kiÕm tù ®éng nh÷ng ®iÓm liªn hîp trªn cÆp lËp thÓ, ®−îc gäi lµ sù thÝch øng h×nh ¶nh hoÆc sù thÝch øng lËp thÓ.

Sù thÝch øng h×nh ¶nh th«ng th−êng ®−îc thùc hiÖn theo hai b−íc.

B−íc1: lÊy mÉu l¹i däc theo ®−êng epipolar nh− trªn h×nh 9.12, v× nh÷ng ®iÓm liªn hîp ®−îc ®Þnh vÞ trªn nh÷ng hµng epipolar lý thuyÕt.

B−íc 2: t−¬ng quan h×nh ¶nh gi÷a cöa sæ cè ®Þnh cña n x n ®iÓm trªn cöa sæ h×nh ¶nh tr¸i vµ dÞch chuyÓn cöa sæ cïng kÝch th−íc ®ã trªn h×nh ¶nh ph¶i ®−îc lµm cùc ®¹i ®Ó x¸c ®Þnh ®iÓm liªn hîp nh− trªn h×nh 9.13.

H×nh 9.12. MÆt ph¼ng Epipolar vµ ®−êng Epipolar H×nh 9.13. ¶nh ba chiÒu tõ DEM lËp thÓ

9.6. T¹o ra ¶nh ba chiÒu

Mét khi DEM ®· cã, ¶nh ba chiÒu cã thÓ ®−îc t¹o ra tù ®éng tõ d÷ liÖu h×nh ¶nh raster ho¸ ¶nh m¸y bay dùa vµo sù chiÕu trung t©m.

Cã hai thñ tôc nh− sau:

¶nh ba chiÒu tõ DEM lËp thÓ t−¬ng xøng

Trong tr−êng hîp cña lËp thÓ phï hîp, h×nh ¶nh tr¸i cè ®Þnh víi l−íi c¸ch nhau ®Òu ®Æn ®−îc, trong khi l−íi ph¶i h×nh c¸ch nhau kh«ng ®Òu v× ®Þa h×nh. S¶n phÈm, c¸i ®ã lµ DEM, t−¬ng øng ®−îc dùa vµo l−íi c¸ch nhau kh«ng ®Òu ®−îc trªn mÆt ®Êt. Bëi vËy lÊy mÉu l¹i vµ néi suy cÇn ph¶i ®−îc thùc hiÖn ®Ó chuyÓn ®æi nã thµnh l−íi c¸ch nhau ®Òu ®Æn trªn mÆt ®Êt, nh− trªn h×nh 9.14.

¶nh ba chiÒu tõ DEM l−íi c¸ch nhau ®Òu ®Æn

Mét vµi vïng sÏ cã DEM c¸ch nhau ®Òu ®Æn, cã thÓ t¹o ra tõ nh÷ng b¶n ®å hiÖn h÷u. Trong nh÷ng tr−êng hîp nh− vËy, DEM c¸ch nhau ®Òu ®Æn hoÆc ba täa ®é kÝch th−íc (x,y,z) cã thÓ ®−îc chiÕu lªn mÆt ph¼ng ¶nh nh− trªn h×nh 9.15. L−íi ®−îc chiÕu sÏ lµ l−íi c¸ch nhau bÊt th−êng, mµ ph¶i ®−îc néi suy ®Ó t¹o ra h×nh ¶nh ®Òu ®Æn.

BÊt kú h×nh ¶nh nµo dùa trªn h×nh häc kh¸c nh− m¸y quÐt c¬ häc, m¸y quÐt pushbroom , ra®a v.v. cã thÓ chuyÓn ®æi thµnh ¶nh ba chiÒu sö dông cïng nguyªn lý ®ã.

H×nh 9.14. §é dèc vµ h−íng H×nh 9.14. ¶nh ba chiÒu tõ DEM ®Òu

9.7. T¸ch ra th«ng tin ®Þa h×nh

Th«ng tin ®Þa h×nh hoÆc nh÷ng ®Æc tÝnh häa ®å cã thÓ ®−îc t¸ch ra tõ DEM.

Dèc vµ h−íng

§é dèc lín vµ h−íng tõ phÝa ®«ng (q) cã thÓ ®−îc tÝnh to¸n tõ 3 x 3 nh− ®−îc cho thÊy trong h×nh 9.16. H−íng mµ dèc h−íng mÆt tíi gãc ph−¬ng vÞ 180o ®èi diÖn tíi ph−¬ng h−íng cña q (xem h×nh 9.15).

Lâm vµ låi

Lâm vµ Låi cña h×nh d¹ng ®Þa h×nh ®−îc thÓ hiÖn bëi nh÷ng vi ph©n thø tù bËc hai, mµ ®−îc tÝnh to¸n bëi to¸n tö Laplacian (xem h×nh 9.17). Låi lµ Laplacian d−¬ng trong khi lâm ©m.

H×nh 9.17. §iÓm bÒ mÆt ®Æc biÖt H×nh 9.16. To¸n tö Laplacian

§iÓm bÒ mÆt ®Æc biÖt

+ ®−îc g¸n nÕu chiÒu cao ®iÓm trung t©m cao h¬n t¸m ®iÓm xung quanh vµ - nÕu thÊp h¬n. Mét ®Ønh cã thÓ ®−îc ph¸t hiÖn ra nÕu tÊt c¶ t¸m ®iÓm xung quanh thÊp h¬n nh− trªn h×nh 9.17 (a), trong khi mét c¸i hâm ®−îc h×nh thµnh nÕu tÊt c¶ t¸m ®iÓm xung quanh cao h¬n nh− ®−îc cho thÊy trong h×nh 9.17 (b). Mét sù chuyÓn qua cã thÓ ®−îc t¸ch ra nÕu + vµ - xen kÏ xung quanh ®iÓm trung t©m víi Ýt nhÊt hai chu kú hoµn chØnh nh− vÝ dô cña h×nh 9.17 (c) vµ (d).

§iÓm thÊp nhÊt ra khái t¸m ®iÓm xung quanh ®−îc so s¸nh víi chiÒu cao cña ®iÓm trung t©m ®Ó x¸c ®Þnh ph−¬ng h−íng luång nh− ®−îc cho thÊy trong h×nh 9.18 (a).

TÝch lòy sù ®Õm cña sù chuyÓn qua luång ë mét ®iÓm sÏ ®−a cho l−u vùc hoÆc ®−êng thñy ph©n nh− ®−îc cho thÊy trong h×nh 9.18 (b).

H×nh 3.18. M¹ng l−íi thñy v¨n H×nh 3.19. Bãng nói

Bãng nói

HiÖu øng cña bãng ngän nói cho r»ng mét bÒ mÆt truyÒn ph¶n chiÕu lý t−ëng (gäi bÒ mÆt Lambertian) cã thÓ ®−îc tÝnh to¸n nh− sau.

bãng t−¬ng ®èi = cos q

trong ®ã q: gãc gi÷a vect¬ ¸nh s¸ng tíi vµ bÒ mÆt b×nh th−êng n nh− trªn h×nh 9.19.

Cho sù ®o¸n nhËn t©m lý häc con ng−êi cña hiÖu øng ®Þa h×nh, hiÖu øng ngän nói ®−îc thùc hiÖn víi gãc hÑp 45 ®é gãc cao tõ phÝa T©y - B¾c, nã t¹o kÕt qu¶ ë phÝa B¾c s¸ng h¬n (lín h¬n cos q) phÝa T©y B¾c ®èi mÆt vµ tèi h¬n ( cos q nhá h¬n) ë phÝa §«ng Nam ®èi mÆt bÒ mÆt.

9.8. Bãng vµ bãng khuÊt

Bãng ®−îc ®Þnh nghÜa nh− gi¶m ph¶n x¹ phô thuéc vµo gãc gi÷a bÒ mÆt ®Þa thÕ vµ ¸nh s¸ng tíi nh− lµ mÆt trêi.

HiÖu øng bãng nói dùa vµo sù cho r»ng mµ ®Þa thÕ lµ bÒ mÆt Lambertian nh− ®−îc gi¶i thÝch ë 9.7.

H×nh bãng lµ nh÷ng vïng dù kiÕn mµ ¸nh s¸ng tíi kh«ng thÓ ®¹t ®Õn bëi v× ch−íng ng¹i vËt trùc quan cña nh÷ng ®èi t−îng trªn ®Þa thÕ nh− thÊy trong h×nh 9.20.

H×nh 9.20. Bãng vµ bãng khuÊt

TÝnh to¸n bãng nói

Hill shading = |cos q | = |nxsx + nysy+ nzsz |£ 1.0 Trong ®ã q : gãc gi÷a vector bÒ mÆt th−êng vµ vector ¸nh s¸ng tíi

Th«ng th−êng vµ ®· cho t−¬ng øng - 45 (NW) vµ 45 ThuËt to¸n h×nh bãng

Th«ng th−êng ¸nh s¸ng tíi ®−îc chiÕu tíi nh− mÆt trêi víi gãc cùc ®iÓm cña mÆt trêi ( 90-b) vµ gãc ph−¬ng vÞ ®o tõ phÝa nam, d−¬ng ®Õn phÝa ®«ng.

ThuËt to¸n h×nh bãng ®Ó x¸c ®Þnh r»ng liÖu ®iÓm trung t©m z ( xem h×nh 9.15 (a) lµ mÆt trêi Ýt hoÆc trong h×nh bãng mÆt trêi ®· cho nh− sau:

B−íc 1: Theo gãc ph−¬ng vÞ mÆt trêi ®èi víi t¸m khu vùc nh− thÊy trªn h×nh 9.22 (a), kÕt qu¶ chiÒu cao h víi träng l−îng p ë nh÷ng ®iÓm gãc vµ (1- p) ë ®iÓm c¹nh ®−îc tÝnh to¸n ®Ó so s¸nh chiÒu cao tõ ®iÓm trung t©m Z5 (xem h×nh 9.22 (b)). H = pZm + (1- p)Zn p, m vµ n ®· cho trong h×nh 9.22 (a).

Trong ®ã D: kho¶ng l−íi, b: gãc cao mÆt trêi.

B−íc 3: NÕu ®iÓm trung t©m ®−îc g¸n trong h×nh bãng, Z5 ®−îc thay thÕ bëi gi¸ trÞ vµ sù lÆp l¹i sau ë trªn nh÷ng thñ tôc tíi c¸c ®iÓm xung quanh kh¸c.

H×nh 9.20. ThuËt to¸n bãng khuÊt

Chøc n¨ng quan träng nhÊt cña GIS lµ kh¶ n¨ng ph©n tÝch d÷ liÖu kh«ng gian vµ nh÷ng thuéc tÝnh cña chóng hç trî cho quyÕt ®Þnh.

Ph©n tÝch kh«ng gian ®−îc thùc hiÖn ®Ó tr¶ lêi cho nh÷ng c©u hái vÒ thÕ giíi thùc tÕ bao gåm thÓ hiÖn t×nh tr¹ng cña nh÷ng vïng vµ nh÷ng ®èi t−îng ®Æc biÖt, sù thay ®æi cña t×nh tr¹ng, khuynh h−íng, ®¸nh gi¸ n¨ng lùc hoÆc kh¶ n¨ng sö dông kü thuËt chång líp hoÆc m« h×nh vµ dù b¸o. Do ®ã nh÷ng ph©n tÝch kh«ng gian x¾p xÕp tõ phÐp to¸n l«gÝc vµ sè häc ®¬n gi¶n ®Õn m« h×nh ph©n tÝch phøc t¹p.

- Truy vÊn: lÊy l¹i d÷ liÖu thuéc tÝnh mµ kh«ng thay ®æi d÷ liÖu hiÖn h÷u b»ng c¸c phÐp to¸n sè häc vµ nh÷ng thao t¸c l«gÝc.

- Ph©n lo¹i l¹i: ph©n lo¹i l¹i d÷ liÖu thuéc tÝnh b»ng c¸ch huû bá mét bé phËn cña ranh giíi vµ hîp nhÊt thµnh vïng míi ®−îc ph©n lo¹i l¹i.

X©y dùng l¹i líp th«ng tin: x©y dùng l¹i d÷ liÖu kh«ng gian vµ quan hÖ kh«ng gian b»ng "cËp nhËt", "xãa bá", "c¾t", "t¸ch ra", "nhËp vµo ", hoÆc "nèi vµo".

Chång phñ: chång phñ cña h¬n hai líp, kÓ c¶ x©y dùng l¹i quan hÖ kh«ng gian cña nh÷ng ®iÓm ®−îc kÕt hîp vµo, ®−êng vµ vïng vµ nh÷ng thao t¸c trªn nh÷ng thuéc tÝnh hßa trén cho nghiªn cøu phï hîp, qu¶n lý vµ ®¸nh gi¸ rñi ro tiÒm n¨ng.

Ph©n tÝch kÕt nèi: ph©n tÝch kÕt nèi gi÷a nh÷ng ®iÓm, nh÷ng ®−êng vµ vïng d−íi d¹ng kho¶ng c¸ch, vïng, thêi gian di chuyÓn, ®−êng tèi −u v.v. Ph©n tÝch tr¹ng th¸i gÇn b»ng phÐp ®Öm, t×m kiÕm ph©n tÝch nh÷ng ®−êng tèi −u, ph©n tÝch m¹ng quan hÖ, v.v. còng ®−îc tÝnh ®Õn.

10.2. Truy vÊn

ChÊt vÊn sÏ truy vÊn d÷ liÖu thuéc tÝnh mµ kh«ng thay ®æi d÷ liÖu hiÖn h÷u theo nh÷ng ®Æc ®iÓm kü thuËt cung cÊp bëi to¸n tö.

Nh÷ng ®Æc ®iÓm kü thuËt bao gåm ba môc sau, th«ng th−êng cho trong ng«n ng÷ truy vÊn chuÈn (SQL).

Lùa chän: tªn thuéc tÝnh

Tõ: b¶ng

®iÒu kiÖn ®−îc ®¹i diÖn bëi sau balo¹i to¸n tö.

quan hÖ : >, <, =, ≥, ≤

Sè häc : +, -, x, ÷

§¹i sè Boolean (l«gÝc) : vµ (AND), hoÆc (OR), Kh«ng (NOT), XOR (lo¹i trõ OR)

Nh÷ng to¸n tö ®¹i sè Boolean ®−îc sö dông ®Ó kÕt hîp h¬n hai ®iÒu kiÖn nh− ®−îc cho thÊy trong h×nh 10.2.

Nh÷ng to¸n tö ®¹i sè Boolean ®−îc dùa vµo 0 vµ 1; 0 nÕu nh÷ng thuéc tÝnh kh«ng ®óng ®iÒu kiÖn vµ 1 nÕu chóng ®óng nh− ®−îc thÊy trªn h×nh 10.2.

Nh÷ng to¸n tö ®¹i sè Boolean ®−îc dùa vµo 0 vµ 1; 0 nÕu thuéc tÝnh kh«ng ®óng ®iÒu kiÖn vµ 1 nÕu chóng ®óng nh− thÊy trªn h×nh 10.3.

H×nh 10.2. Nh÷ng to¸n tö Boolean

H×nh 10.3. Nh÷ng phÐp to¸n logÝc sö dông to¸n tö Boolean

Ph©n lo¹i l¹i ®−îc g¸n nh÷ng gi¸ trÞ chuyªn ®Ò hoÆc nh÷ng m· míi tíi nh÷ng ®¬n vÞ cña ®èi t−îng kh«ng gian, mµ kÕt qu¶ sÏ trong nh÷ng vïng ®−îc gép.

Mét tËp hîp cña " nh÷ng thuéc tÝnh ®−îc ph©n lo¹i l¹i", " nh÷ng ranh giíi huû bá" vµ nh÷ng "hßa trén vïng" ®−îc sö dông th−êng xuyªn trong viÖc tËp hîp l¹i nh÷ng ®èi t−îng vïng, nh− trªn h×nh 10.1 (b).

Sù kh¸i qu¸t ho¸: g¸n l¹i d÷ liÖu hiÖn h÷u vµo sè líp nhá h¬n. Sù Kh¸i qu¸t sÏ t¹o ra kÕt qu¶ gi¶m møc ®é chi tiÕt.

XÕp h¹ng: gi¸ trÞ cña nh÷ng thuéc tÝnh dùa vµo mét m« h×nh ®¸nh gi¸ hoÆc b¶ng ®−îc chØ râ

Lùa chän l¹i: sù chän läc cña nh÷ng ®èi t−îng sÏ ®−îc gi÷ vµ lo¹i bá nh÷ng kh«ng ®−îc lùa chän.

H×nh 10.4 cho thÊy nh÷ng vÝ dô cña ba tr−êng hîp trªn.

10.4. X©y dùng l¹i líp th«ng tin Sù x©y dùng l¹i líp th«ng tin lµ mét phÐp to¸n trªn ranh giíi ®Ó t¹o ra nh÷ng líp th«ng tin míi ®−îc x¸c ®Þnh vµ lùa chän bëi nh÷ng ng−êi dïng. Nh÷ng phÐp to¸n trªn ranh giíi bao gåm sau s¸u ra lÖnh. - C¾t (clip): ®Ó x¸c ®Þnh vµ gi÷ l¹i nh÷ng ®èi t−îng bªn trong ranh giíi quan t©m x¸c ®Þnh bëi nh÷ng ng−êi dïng. Nã ®−îc gäi "dông cô c¾t b¸nh bao". - Xãa bá (erase): ®Ó xãa bá nh÷ng ®èi t−îng bªn trong ranh giíi trong khi gi÷ l¹i nh÷ng ®èi t−îng bªn ngoµi ranh giíi. - CËp nhËt : ®Ó thay thÕ nh÷ng ®èi t−îng bªn trong ranh giíi bëi viÖc c¾t ra nh÷ng vïng hiÖn t¹i bªn trong vµ d¸n nh÷ng vïng cËp nhËt. - Chia ra: ®Ó t¹o ra nh÷ng líp th«ng tin míi b»ng viÖc chia c¾t nh÷ng ®èi t−îng ®Þa lý bëi nh÷ng biªn giíi ph©n chia. - Nèi vµo: ®Ó kÕt hîp nh÷ng líp ®èi t−îng ®iÓm vµ ®−êng gièng nhau tõ líp th«ng tin kÒ bªn. - Nèi b¶n ®å : ®Ó bèi nh÷ng ®èi t−îng vïng kÒ nhau vµo trong mét líp th«ng tin vµ ®Ó x©y dùng l¹i quan hÖ kh«ng gian. Nã ®−îc gäi mosaicking.

10.5. Chång d÷ liÖu raster Chång d÷ liÖu raster víi h¬n hai líp kh¸ dÔ h¬n so s¸nh víi chång d÷ liÖu vect¬, v× nã kh«ng bao gåm bÊt kú thao t¸c quan hÖ kh«ng gian nµo chØ thao t¸c ®iÓm víi ®iÓm.

Nãi chung cã hai ph−¬ng ph¸p chång trªn nÒn raster.

Ph−¬ng ph¸p ®iÓm träng sè: vÒ c¬ b¶n hai líp víi nh÷ng gi¸ trÞ P1 vµ P2 t−¬ng øng ®−îc chång víi träng sè cña w1 vµ w2 t−¬ng øng nh− sau.

P = w1 P1 + w2 P2 trong ®ã w1 + w2 = 1.0

Ph−¬ng ph¸p ®iÓm träng sè chØ cã thÓ khi nh÷ng thuéc tÝnh cã nh÷ng gi¸ trÞ sè mµ cã thÓ ®−îc tÝnh to¸n sè häc.

Ph−¬ng ph¸p xÕp h¹ng: tr−íc hÕt nh÷ng thuéc tÝnh cña hai líp ®−îc xÕp lo¹i vµo trong n¨m h¹ng nh− tuyÖt vêi (5), tèt h¬n (4), tèt (3), kÐm (2), vµ rÊt kÐm (1) tr−íc mét môc ®Ých chång cô thÓ. Råi hai líp kh¸c nhau cña A vµ B ®−îc chång bëi mét trong ba b¶ng h¹ng nh− thÊy ë b¶ng 10.1.

B¶ng 10.1. B¶ng xÕp h¹ng

S«ng, hå Thæ nh−ìng L−îng m−a DEM §Êt sö dông

§Êt phï hîp cho s¶n xuÊt lóa

XÕp h¹ng cùc tiÓu h¹ng thÊp h¬n ®−îc thùc hiÖn nh− h¹ng míi cña ®iÓm ®−îc chång theo quy t¾c an toµn. XÕp h¹ng nh©n Hai h¹ng ®−îc nh©n lªn bëi v× hiÖu øng nh©n cã ¶nh h−ëng h¬n lµ hiÖu øng bæ sung. XÕp h¹ng cã chän läc Nh÷ng chuyªn gia cã thÓ thiÕt lËp kÕt hîp nh÷ng h¹ng phô thuéc vµo kinh nghiÖm chuyªn m«n. Cho nh÷ng môc ®Ých thùc tiÔn, mét m« h×nh chång víi nhiÒu líp vµ cÊu tróc cã thø bËc cÇn ph¶i ®−îc x©y dùng bëi nh÷ng ng−êi sö dông nh− ®−îc thÊy trªn h×nh 10.6. H×nh 10.6. VÝ dô vÒ m« h×nh nghiªn cøu tÝnh phï hîp cho s¶n xuÊt lóa

10.6. Chång d÷ liÖu vect¬

Chång d÷ liÖu vect¬ phøc t¹p mét chót bëi v× nã ph¶i cËp nhËt nh÷ng b¶ng topo cña nh÷ng mèi quan hÖ kh«ng gian gi÷a nh÷ng ®iÓm, nh÷ng ®−êng vµ nh÷ng vïng.

Nh÷ng kÕt qu¶ cña chång d÷ liÖu vect¬ sù t¹o thµnh nh÷ng ®èi t−îng ®−êng vµ vïng míi víi nh÷ng sù giao nhau bæ sung hoÆc nót, nã cÇn chång t«p«.

Cã ba kiÓu chång vect¬.

Chång ®iÓm trong vïng: nh÷ng ®iÓm ®−îc chång trªn b¶n ®å vïng nh− ®−îc thÊy trªn h×nh 10.7 (a). Quan hÖ kh«ng gian cña ®iÓm trong vïng lµ mèi quan hÖ "®−îc chøa bªn trong". Quan hÖ kh«ng gian ®iÓm lµ mét thuéc tÝnh míi cña vïng cho mçi ®iÓm.

Chång ®−êng trªn vïng: nh÷ng ®−êng ®−îc chång trªn b¶n ®å vïng víi nh÷ng ®èi t−îng ®−êng ®øt nh− ®−îc thÊy trªn h×nh 10.7 (b). Quan hÖ kh«ng gian cña ®−êng trªn vïng lµ mèi quan hÖ "®−îc chøa ®ùng bªn trong". Quan hÖ kh«ng gian cña ®−êng lµ thuéc tÝnh cña ID ®−êng cò vµ chøa ®ùng ID vïng.

Chång vïng trªn vïng: hai líp nh÷ng ®èi t−îng vïng ®−îc chång kÕt qu¶ t¹o ra trong nh÷ng vïng vµ nh÷ng giao nhau míi nh− ®−îc thÊy trªn h×nh 10.7 (c). Sè vïng míi th«ng th−êng lín h¬n cña nh÷ng vïng gèc. Quan hÖ vïng lµ mét danh s¸ch cña IDs vïng gèc.

H×nh 10.7. Chång líp d÷ liÖu vector

Ph©n tÝch kÕt nèi sÏ ph©n tÝch liªn kÕt gi÷a nh÷ng ®iÓm, nh÷ng ®−êng vµ nh÷ng vïng d−íi d¹ng kho¶ng c¸ch, vïng, thêi gian di chuyÓn, ®−êng tèi −u v©n v©n.

Ph©n tÝch gÇn gòi: sù ph©n tÝch gÇn gòi lµ phÐp ®o nh÷ng kho¶ng c¸ch tõ nh÷ng ®iÓm, nh÷ng ®−êng vµ ranh giíi cña nh÷ng vïng. Mét trong sè sù ph©n tÝch gÇn gòi phæ biÕn nhÊt ®−îc dùa vµo "phÐp ®Öm", qua ®ã mét bé ®Öm cã thÓ ®−îc t¹o ra xung quanh mét ®iÓm, ®−êng vµ vïng víi mét kho¶ng c¸ch ®· cho nh− ®−îc thÊy trªn H×nh 10.8. PhÐp ®Öm dÔ t¹o ra cho d÷ liÖu raster h¬n cho d÷ liÖu vect¬.

H×nh 10.8. T¹o vïng ®Öm Ph©n tÝch gÇn gòi kh«ng ph¶i th−êng xuyªn ®−îc dùa vµo kho¶ng c¸ch mµ cßn dùa vµo thêi gian. VÝ dô, sù ph©n tÝch gÇn gòi dùa vµo thêi gian truy nhËp hoÆc thêi gian di chuyÓn sÏ cho thÊy ph©n bè cña nh÷ng khu vùc cã mét thêi gian nhÊt ®Þnh ®Ó tiÕp cËn mét ®iÓm cô thÓ.

H×nh 10.9 kho¶ng c¸ch thêi gian ®i bé ( ®−êng ®ång møc cña 10 phót) ®Õn nhµ ga xe löa.

Ph©n tÝch m¹ng quan hÖ: Sù ph©n tÝch m¹ng bao gåm sù x¸c ®Þnh nh÷ng ®−êng tèi −u sö dông cho nh÷ng qui t¾c quyÕt ®Þnh râ rµng. Nh÷ng quy t¾c quyÕt ®Þnh cã vÎ ®−îc dùa vµo thêi gian tèi thiÓu hoÆc kho¶ng c¸ch, t−¬ng quan cùc ®¹i x¶y ra sù cè hoÆc n¨ng lùc v©n v©n. H×nh 4.10 cho thÊy r»ng hai vÝ dô (cña) nh÷ng ®−êng (dÉn) tèi −u dùa vµo kho¶ng c¸ch vµ thêi gian tèi thiÓu t−¬ng øng.

Nh÷ng tham sè sau ®−îc tÝnh to¸n tõ d÷ liÖu vect¬. DiÖn tÝch: trong ®ã xn+1 = x1, yn+1 = y1 §−êng kÝnh: Träng t©m (xem h×nh 4.11) trong ®ã A : diÖn tÝch cña vïng

Nh÷ng tham sè cña vïng vµ träng t©m ë trªn cã thÓ ®−îc tÝnh to¸n dÔ dµng tõ d÷ liÖu raster bëi céng sè ®¬n gi¶n cña nh÷ng ®iÓm cña vïng vµ lÊy trung b×nh nh÷ng täa ®é x vµ y t−¬ng øng.

Nh÷ng tham sè sau cho biÕt h×nh d¹ng cña vïng ®−îc sö dông réng r·i trong sù ph©n tÝch h×nh d¹ng nh− thÊy trªn h×nh 10.12.

H×nh 10.12. §o ®¹c h×nh d¹ng

§−êng kÝnh Feret n»m ngang : FERE H

§−êng kÝnh Feret th¼ng ®øng : FERE V

§é dµi cùc ®¹i : MAXLING

BÒ ngang : BR ' DTH

§Þnh h−íng : q

Nh÷ng hÖ sè h×nh d¹ng sau còng ®−îc sö dông cho sù ph©n tÝch h×nh d¹ng nh− thÊy trªn h×nh 10.13. HÖ sè trßn: HÖ sè kh«ng ®ång d¹ng: HÖ sè dÑt:

H×nh 10.13. Nh÷ng hÖ sè h×nh d¹ng

Ch−¬ng 11. Trùc quan ho¸ d÷ liÖu kh«ng gian

11.1. BiÕn ®æi ®å ho¹

Sù biÓu diÔn ®å ho¹ cña d÷ liÖu kh«ng gian hay b¶n ®å, d÷ liÖu chuyªn ®Ò, b¶ng vµ m¹ng l−íi víi sù liªn quan vµ quan hÖ kh«ng gian ®Þa lý rÊt quan träng ®Ó truyÒn ®¹t d÷ liÖu kh«ng gian vµ nh÷ng kÕt qu¶ ph©n tÝch kh«ng gian tíi tÊt c¶ c¸c ng−êi dïng.

Sù biÓu ®iÔn ®å ho¹ trong GIS sÏ ®−îc thùc hiÖn trong d¹ng nh÷ng ®å thÞ, b¶n ®å vµ h×nh ¶nh víi nh÷ng m¸y vÏ hai chiÒu XY, m¸y in chÊm ®iÓm, mµn h×nh mµu , m¸y vÏ mµu v.v., dùa vµo nh÷ng kiÕn thøc ®å b¶n häc, ®å ho¹ m¸y tÝnh, lý thuyÕt mµu, triÖu chøng häc vµ t©m lý häc.

Nh÷ng biÕn ®å ho¹ sau ®−îc sö dông ®Ó biÓu diÔn sè l−îng, thø tù, sù kh¸c nhau hoÆc sù gièng nhau.

VÞ trÝ : VÞ trÝ ®Þa lý vµ quan hÖ kh«ng gian cña nh÷ng ®iÓm, nh÷ng ®−êng vµ nh÷ng vïng ®−îc biÓu diÔn trong kh«ng gian 2 chiÒu hoÆc b¶n ®å.

KÝch th−íc : KÝch th−íc cña nh÷ng ký hiÖu vµ bÒ dµy cña ®−êng biÓu diÔn sù kh¸c nhau ®Þnh l−îng. Sù kh¸c nhau vËt lý kh«ng trïng víi c¶m gi¸c t©m lý häc.

MËt ®é : MËt ®é, c−êng ®é hoÆc cÊp ®é x¸m ®−îc sö dông ®Ó biÓu diÔn thø tù vµ sù kh¸c nhau. MËt ®é hoÆc kho¶ng c¸ch cña ®iÓm hoÆc m¾t l−íi mµn ¶nh cÇn ph¶i ®−îc lùa chän cÈn thËn cho tèi −u ho¸ ph©n cÊp ®é x¸m.

KÕt cÊu : mÉu chu kú hoÆc lÆp l¹i cña d÷ liÖu, nh÷ng ®−êng hoÆc nh÷ng ký hiÖu sÏ ®¹i diÖn sù kh¸c nhau còng nh− sù gièng nhau.

Mµu : mµu s¾c (H), c−êng ®é (I) vµ ®é b·o hßa (S) ®−îc lùa chän theo thÈm mü.

§Þnh h−íng : h−íng mÉu víi nÐt ch¶i sÏ biÓu diÔn sù kh¸c nhau còng nh− sù gièng nhau.

Ký hiÖu : d¹ng cña nh÷ng ký hiÖu sÏ biÓu diÔn sù gièng nhau cña líp hoÆc nhãm.

H×nh 11.1 cho thÊy s¬ ®å kh¸i niÖm cña sù biÓu diÔn ®å ho¹.

11.2. Thang ®é x¸m

Trong tr−êng hîp mµu tr¾ng vµ ®en nh÷ng ®å thÞ hoÆc nh÷ng h×nh ¶nh x¸m víi mËt ®é kh¸c nhau cña mùc ®en, cña chÊm ®iÓm vµ mµu ®en m¾t l−íi mµn h×nh cÇn ph¶i ®−îc thiÕt kÕ cÈn thËn ®Ó biÓu diÔn mËt ®é kh¸c nhau tèt h¬n.

B¶ng 11.1. CÊp ®é x¸m

CÊp ®é x¸m 4 5 6 7 8 9 10 Tû sè cña vïng ®en (%) 5, 30, 73, 95 5, 20, 50, 82, 95 5, 16, 38, 66, 86, 95 5, 14, 31, 51, 74, 85, 95 5, 11, 25, 42, 61, 78, 88, 95 5, 10, 21, 35, 52, 68, 81, 90, 95 5, 9, 19, 31, 45, 60, 74, 84, 91, 95

H×nh 11.1. Sù tr×nh bµy ®å häa

Trong tr−êng hîp cña b¶n ®å ®iÓm chÊm hoÆc b¶n ®å mÈu, nh÷ng ng−êi sö dông cÇn ph¶i thiÕt kÕ ®¸nh dÊu chÊm mÉu ®Ó t¹o ra cÊp ®é x¸m b»ng viÖc cïng g¸n c¶ 0 (mµu tr¾ng) hoÆc 1 (mµu ®en) tíi ma trËn n x n dÊu chÊm. CÇn ph¶i ghi chó nh÷ng hiÓu biÕt ®Æc biÖt sau mµ t©m lý häc ®em l¹i.

a) mÉu ®ång tÝnh víi kho¶ng c¸ch ®Òu ®Æn mÉu chÊm ®iÓm sÏ t¹o ra Ên t−îng liªn tôc cña s¾c ®iÖu hoÆc mËt ®é h¬n lµ kÕt cÊu.

b) nh÷ng mÉu d÷ liÖu riªng biÖt víi nh÷ng mÉu ®Æc biÖt ®−îc thõa nhËn, nh÷ng ký hiÖu hoÆc nh÷ng ®−êng cã h−íng sÏ lµm cho Ên t−îng kÕt cÊu m¹nh mÏ h¬n lµ s¾c ®iÖu liªn tôc.

c) mÉu th¼ng ®øng vµ n»m ngang bªn trong nh÷ng chÊm ®iÓm c¸ch nhau vu«ng v¾n (0-90 ®é), sÏ lµm cho sù nh×n cña nh÷ng ®iÓm tÜnh vµ æn ®Þnh h¬n lµ cÊu tróc, trong khi kh«ng th¼ng

chÐo qua nh÷ng mÉu 45-135 ®é sÏ cung cÊp cho m¾t ng−êi vµi lo¹i rèi lo¹n ®éng nµo ®ã trong trùc quan cña nã, nh÷ng kÕt qu¶ nµo Ên t−îng s¾c ®iÖu h¬n. Trong viÖc thiÕt kÕ cÊp ®é x¸m, nh÷ng mÉu th¼ng ®øng vµ n»m ngang cÇn ph¶i ®−îc g¸n lùa chän víi nh÷ng mÉu chÐo nhau ®Ó lµm cho sù kh¸c nhau trùc quan gi÷a nh÷ng líp bªn c¹nh.

H×nh 11.2. Quan hÖ gi÷a mËt ®é vµ tû sè cña vïng ®en

H×nh 11.3 cho thÊy vÝ dô cña mÉu chÊm ®iÓm 4 x4 cho mËt ®é vµ biÓu diÔn cÊu tróc.

H×nh 11.4 cho thÊy b¶n ®å chÊm ®iÓm víi sù sö dông cña mÉu chÊm ®iÓm 4x4 trªn H×nh 11.3.

H×nh 11.3. VÝ dô cña mÉu h×nh chÊm

H×nh 11.4. Sù thÓ hiÖn cña b¶n ®å chÊm

11.3. Sù chuyÓn ®æi mµu gi÷a RGB vµ HIS

Trong khi ®Çu ra mµu bëi m¸y tÝnh ®−îc dùa vµo ba mµu gèc mµu ®á (R), mµu xanh lôc (G) vµ mµu xanh (B) vµ sù pha trén cña chóng phô thuéc vµo nh÷ng sè bÝt hoÆc cÊp ®é x¸m, c¶m gi¸c vÒ trùc quan mµu cña con ng−êi sÏ dùa vµo mµu s¾c (H), c−êng ®é (I) vµ ®é thuÇn khiÕt mµu hoÆc (S) b·o hßa, mèi quan hÖ ®−îc thiÕt lËp víi hÖ thèng mµu Munsell, mét trong nh÷ng hÖ thèng hiÖn mµu phæ biÕn nhÊt trªn thÕ giíi.

HÖ thèng mµu Munsell nh− ®−îc thÊy trªn H×nh 11.5 gåm cã mét vßng mµu s¾c víi bèn m−¬i mµu, 11 møc c−êng ®é, tõ 0 (®en) tíi 10 (tr¾ng) vµ kho¶ng b·o hßa kh¸c nhau tõ thÊp (pha trén: 0~2) tíi cao (thuÇn khiÕt: 10~20) phô thuéc vµo mµu s¾c vµ c−êng ®é. BÊt kú mµu nµo trong hÖ thèng mµu Munsell ®−îc x¸c ®Þnh víi mét sù kÕt hîp cña HIS, vÝ dô 2.5 R 6/4, c¸i ®ã lµ 2.5 R (H), 6 (I) vµ 4 (S).

H×nh 11.5. HÖ thèng mµu Munsell

Nh÷ng mÉu mµu Munsell s½n cã ë thÞ tr−êng hoÆc chî th−¬ng m¹i.

Khi ng−êi sö dông muèn thay ®æi ®é chãi hoÆc c−êng ®é cña mét mµu nhÊt ®Þnh, nã thËt sù khã thay ®æi sù kÕt hîp trùc tiÕp RGB, nh−ng thËt rÊt dÔ ®Ó thay ®æi chØ I cña HIS nÕu RGB ®−îc chuyÓn ®æi thµnh HIS.

Sù chuyÓn mµu gi÷a RGB vµ HIS ®−îc thiÕt lËp vÒ mÆt vËt lý, tuy nhiªn cã vµi hÖ thèng kh«ng gian mµu cña HIS nh− h×nh lËp ph−¬ng, h×nh nãn, kh«ng gian mµu h×nh lôc gi¸c vµ h×nh lôc gi¸c gÊp ®«i, nã kh¸c mét chót víi hÖ thèng mµu Munsell.

H×nh 11.6 cho thÊy mèi quan hÖ gi÷a RGB vµ kh«ng gian mµu HIS.

100

H×nh 11.6. Quan hÖ gi÷a RGB vµ HSI

B¶ng 11.2 cho thÊy gi¶i thuËt cña sù chuyÓn ®æi tõ RGB tíi HIS vµ tõ HIS tíi RGB víi ph¹m vi cña H(0,60), I(0,1) vµ S(0,1); R(0,1), G(0,1), B(0,1) cho h×nh lôc gi¸c t« mµu kh«ng gian, n¬i H=0 hoÆc 60 (mµu ®á), H = 10 (mµu vµng), H= 20 (mµu xanh lôc), H=30 (mµu xanh l¸ m¹), H=40 (mµu xanh lam), H=50 (mµu tÝm thÉm). B¶ng 11.2. ChuyÓn ®æi gi÷a RGB vµ HIS

11.4. Sù biÓu diÔn ®å ho¹ cña nh÷ng thuéc tÝnh

Nh÷ng thuéc tÝnh trong GIS th«ng th−êng ®−îc cho trong d¹ng cña nh÷ng b¶ng cã quan hÖ. Nh÷ng thuéc tÝnh ®−îc ph©n lo¹i thµnh ba lo¹i:

líp: sù kh¸c nhau vµ ®«i khi sù gièng nhau cÇn ph¶i ®−îc biÓu diÔn bëi sù kh¸c nhau cña mµu, s¾c ®iÖu vµ kÕt cÊu.

sè l−îng: sè, ®é dµi, kÝch th−íc, mËt ®é, vïng, thÓ tÝch, tû lÖ v.v., cÇn ph¶i cã nh÷ng d¹ng ®å thÞ thÝch hîp ®èi víi ®¬n vÞ vËt lý.

quan hÖ kh«ng gian : thø tù , kÕt nèi, luång, nh÷ng ®−êng, m¹ng v.v., sÏ ®−îc biÓu diÔn trong mét d¹ng cña l−u ®å, b¶n ®å vect¬ mòi tªn, s¬ ®å thêi gian v.v.

HÇu hÕt ®å thÞ thèng kª cã liªn quan tíi lo¹i vµ sè l−îng mµ cã thÓ ®−îc thÓ hiÖn trong nhiÒu kiÓu ®å thÞ nh− thanh, cét, ®å thÞ vµnh ®ai vµ vßng trßn nh− thÊy trong H×nh 11.7 nh÷ng th«ng tin thèng kª ®−îc ®−a vµo b¶ng 11.3. Sù trang trÝ ®å thÞ bæ sung sö dông bãng, kÕt cÊu, nh÷ng bøc tranh, mµu v.v., cã thÓ ®−îc giíi thiÖu ®Ó t¹o ra ®Çu ra ®Çy Ên t−îng.

101

H×nh 11.7. NhiÒu lo¹i biÓu ®å víi nhiÒu trang trÝ

H×nh 11.3. Thèng kª vÒ tai n¹n giao th«ng

Thµnh phè Ng−êi ®i bé Xe ®¹p Xe m¸y ¤ t« Tæng

A 65 26 165 115 371

B 32 36 100 126 294

C 48 24 110 74 256

Tæng 145 86 375 315 921

Nh÷ng b¶n ®å chuyªn ®Ò lµ sù biÓu diÔn cña nh÷ng thuéc tÝnh hoÆc líp ®èi víi quan hÖ kh«ng gian ®Þa lý.

Vµi sù biÓu diÔn ®å ho¹ cã thÓ phô thuéc vµo nh÷ng ®Æc tr−ng cña nh÷ng thuéc tÝnh nh− sau:

b¶n ®å mµu víi 5~20 m· mµu

b¶n ®å dÊu chÊm víi 5~10 mÉu chÊm

b¶n ®å kÕt cÊu víi 5~10 mÉu kÕt cÊu kÎ

b¶n ®å ®−êng viÒn cho nh÷ng gi¸ trÞ liªn tôc

mÆt c¾t cho b¶n ®å nh÷ng gi¸ trÞ liªn tôc däc theo nh÷ng mÆt c¾t

b¶n ®å thèng kª víi nhiÒu kiÓu ®å thÞ

b¶n ®å ¶nh cho tr×nh bµy biÓu t−îng

b¶n ®å 3 chiÒu cho dÔ hiÓu h¬n

11.5. B¶n ®å mµu

Trùc quan hãa sö dông mµu hiÖn nay s½n sµng víi mµn h×nh mµu hoÆc m¸y in mµu nèi tíi mét m¸y tÝnh. Tuy nhiªn ®Ó lùa chän nh÷ng m· mµu R, G, B cho ®Çu ra mµu kh«ng ph¶i dÔ ®Ó t¹o ra mét h×nh ¶nh mµu ®Çy ý nghÜa vµ ®Ñp.

Môc ®Ých cña b¶n ®å mµu ®−îc nhãm vµo hai kiÓu sau.

BiÓu diÔn sù gièng nhau

Cã hai kiÓu;

1. Nh÷ng gi¸ trÞ sè cña tÊt c¶ d−¬ng hoÆc tÊt c¶ ©m trong mét s¾p ®Æt nhÊt ®Þnh. §é cao hoÆc chiÒu cao nÒn mÆt ®Êt th«ng th−êng lµ tÊt c¶ d−¬ng. ChiÒu s©u n−íc lµ tÊt c¶ ©m. Nh÷ng gi¸ trÞ nh− vËy sÏ ®−îc biÓu diÔn liªn tôc bëi nh÷ng m· mµu t−¬ng tù, ®Æc biÖt bëi c−êng ®é hoÆc ®é chãi.

2. Nh÷ng gi¸ trÞ sè víi sè trõ vµ céng hoÆc trªn vµ d−íi trung b×nh. NhiÖt ®é lµ mét vÝ dô. Mµu ®á sÏ ®−îc sö dông cho nh÷ng gi¸ trÞ cao h¬n trong khi mµu xanh cho nh÷ng gi¸ trÞ thÊp h¬n. Trung b×nh sÏ lµ mµu vµng hoÆc xanh lôc.

BiÓu diÔn tÝnh t¸ch biÖt

Nh÷ng m· mµu kh¸c nhau sÏ ®−îc sö dông tèt h¬n ®Ó t¨ng c−êng sù kh¸c nhau cña nh÷ng thuéc tÝnh, vÝ dô ®Êt sö dông, thæ nh−ìng, ®Þa chÊt, c©y cá v©n v©n. §Ó lùa chän h¬n hai m−¬i mµu rÊt lµ khã ®Ó x¸c ®Þnh mµu kh¸c nhau trªn h×nh ¶nh mµu. Kho¶ng m−êi mµu ®−îc khuyÕn cao.

102

V× trong GIS nhiÒu ký tù vµ ®−êng sÏ ®−îc ®−a thªm lªn b¶n ®å mµu, ®é chãi cña mµu cÇn ph¶i kh¸ cao. Trong ®a sè c¸c tr−êng hîp, nh÷ng mµu s¾c kh¸c nhau víi c−êng ®é vµ sù b·o hßa gÇn nh− b»ng nhau lµ mét sù kÕt hîp mµu tèt h¬n trªn b¶n ®å mµu.

B¶ng 11.4 cho thÊy m· mµu R, G, B cña ba b¶ng mµu cho sù gièng nhau vµ hai b¶ng mµu cho nh÷ng trùc quan hãa t¸ch biÖt.

B¶ngn 11.4. M· mµu cña 5 b¶ng mµu

11.6. B¶n ®å ®Þa h×nh

B¶n ®å ®Þa h×nh lµ sù biÓu diÔn cña sù biÕn ®æi chiÒu cao víi cÊu tróc ba chiÒu. Cã vµi kü thuËt t¹o ra nh÷ng b¶n ®å ®Þa h×nh dùa vµo hiÖu øng t©m lý häc. ý t−ëng c¬ b¶n lµ m¾t con ng−êi sÏ nhËn ra c¶m gi¸c kh«ng gian ba chiÒu hoÆc kho¶ng c¸ch cña chiÒu s©u nÕu cã bãng hoÆc bãng t¹o bëi sù soi s¸ng víi gãc ph−¬ng vÞ phÝa t©y b¾c (hoÆc tõ trªn tr¸i) vµ ®é cao 45 ®é.

103

C¸c kü thuËt sau ®−îc sö dông trong nhiÒu phÇn cña nh÷ng øng dông GIS.

B¶n ®å ®−êng viÒn víi bãng: bÒ dµy cña nh÷ng ®−êng viÔn h−íng mÆt dèc ®«ng nam ®−îc t¨ng lªn, nã t¹o ra hiÖu øng ®Þa h×nh.

Sù ®¸nh bãng ngän ®åi víi nh÷ng ®−êng nÐt ch¶i: sù tr×nh bµy thuËt vÏ b¶n ®å truyÒn thèng b»ng tay ®−îc t¹o ra bëi nh÷ng ng−êi vÏ b¶n ®å chuyªn nghiÖp.

B¶n ®å l¨ng trô: mét lo¹i c¶nh quan tõ m¾t con chim víi chiÒu cao kh«ng thay ®æi ®èi víi vïng.

H×nh ¶nh bãng: hiÖu øng ®¸nh bãng ngän ®åi cña cosine cña gãc gi÷a vect¬ b×nh th−êng cña bÒ mÆt vµ ¸nh s¸ng tíi.

C¶nh quan lËp thÓ: sù nh×n 3 chiÒu cã thÓ nh×n thÊy qua kÝnh lËp thÓ víi mét cÆp ¶nh lËp thÓ mµ cã nh÷ng thÞ sai n»m ngang phô thuéc vµo chiÒu cao hoÆc kho¶ng c¸ch chiÒu s©u.

H×nh 11.8 cho thÊy vµi vÝ dô cña b¶n ®å ®Þa h×nh.

104

H×nh 11.8. VÝ dô cña b¶n ®å ®Þa h×nh

11.7. C¶nh quan tõ m¾t cña con chim - phÐp chiÕu song song

C¶nh quan tõ m¾t cña con chim lµ sù chiÕu xiªn bëi ®ã phong c¶nh ®−îc nh×n xuèng xiªn chÐo tõ bÇu trêi. Cã hai phÐp chiÕu ®Ó t¹o ra c¶nh quan m¾t cña con chim.

PhÐp chiÕu song song: phong c¶nh ®−îc chiÕu cã cÊp ®é kh«ng ®æi víi hÖ thèng täa ®é xiªn song song. PhÐp to¸n chiÕu ®¬n gi¶n h¬n nh−ng thùc tÕ cã kh¸c mét chót.

PhÐp chiÕu trung t©m: phÐp chiÕu phèi c¶nh ®−îc ¸p dông tíi nh÷ng täa ®é 3 chiÒu cña DEM, mµ nã t¹o ra thùc tÕ c¸i nh×n cña m¾t con ng−êi trong khi nh÷ng ®èi t−îng gÇn h¬n cã tû lÖ lín h¬n nh÷ng ®èi t−îng xa cã tû lÖ nhá h¬n.

H×nh 11.9 cho thÊy kh¸i niÖm hai phÐp chiÕu ë trªn. Trong phÐp chiÕu song song c¶nh quan tõ m¾t cña con chim sÏ t¹o ra lªn trªn c¶ mÆt ph¼ng th¼ng ®øng hoÆc mÆt ph¼ng th¼ng gãc tíi h−íng nh×n. H−íng nh×n víi gãc h¹ thÊp 30~40 ®é ®−îc sö dông réng r·i.

H×nh 11.9. Kh¸i niÖm c¶nh quan tõ m¾t con chim

PhÐp to¸n cña sù chiÕu song song víi sù gãc næi l vµ gãc ph−¬ng vÞ q chÝnh x¸c tõ phÝa b¾c hoÆc trôc Y, nh− trªn H×nh 11.10 nh− sau : x = s (X cosθ - Y cos θ sin) y = s (X sin θ tanl + Y cosθ tan l + Z) trong tr−êng hîp mÆt ph¼ng th¼ng ®øng y = s (X sinθ sinλ + Y cos sinλ + Z cosλ ) trong tr−êng hîp mÆt ph¼ng th¼ng gãc trong ®ã (x, y): to¹ ®é trong mÆt ph¼ng chiÕu

s = tû lÖ θ = gãc ph−¬ng vÞ λ = gãc næi

105

H×nh 11.10. C¬ së to¸n häc cña phÐp chiÕu song song

Nh÷ng ®iÓm bÞ khuÊt cã thÓ ®−îc ph¸t hiÖn ra bëi sù kiÓm tra liÖu yi cã lín h¬n hoÆc kh«ng h¬n ymax hiÖn thêi gi÷a ( i - l) ®iÓm däc theo mét mÆt c¾t tõ i = 1 tíi i = n, nh− cho thÊy trong H×nh 11.11.

H×nh 11.11. X¸c ®Þnh ®iÓm bÞ khuÊt

C¶nh quan m¾t cña con chim trong phÐp chiÕu trung t©m ®−îc gäi lµ phèi c¶nh. Nguyªn lý to¸n häc còng gièng nh− víi camªra vµ phim tr¾c ®¹c.

C¸c phÐp to¸n cña phèi c¶nh ®−îc cho nh− sau (xem H×nh 11.12)

106

trong ®ã (x, y): to¹ ®é phèi c¶nh

c: yÕu tè tû lÖ (Xo, Yo, Zo ): trung t©m phÐp chiÒu hay ®iÓm m¾t (X, Y, Z): ®iÓm ®Þa h×nh cÇn ph¶i chuyÓn ®æi α : gãc quay xung quanh trôc x β : gãc ®o xung quanh trôc Z α = 0o : nh×n th¼ng ®øng (gãc næi = 90o ) α = 90o : nh×n ngang (gãc næi = 0o )

Tr−íc hÕt sù quay xung quanh trôc Z ®· cho, råi sù quay vßng quanh trôc x ®· cho.

C¶nh quan m¾t cña con chim trong ¶nh raster ®−îc t¹o ra bëi kÕt hîp DEM vµ d÷ liÖu chuyªn ®Ò t−¬ng øng hoÆc ¶nh mµu vÖ tinh.

Nh÷ng ®iÓm khuÊt th«ng th−êng ®−îc xö lý bëi hai ph−¬ng ph¸p sau:

PhÐp chiÕu tõ xa gÇn: tõ thø tù nh÷ng ®iÓm xa h¬n däc theo mét mÆt c¾t tÊt c¶ c¸c ®iÓm ®Òu chiÕu lªn trªn mét ¶nh ph¼ng hoÆc hÖ thèng täa ®é phèi c¶nh. §iÓm nh×n thÊy gÇn nhÊt sÏ lµ kÕt qu¶ ®Çu ra. (xem H×nh 11.13 (a))

KiÓm tra tõ gÇn ®Õn xa: gi¸ trÞ Z cña mét tia s¸ng ®−îc kiÓm tra ë kho¶ng c¸ch nhá liÖu gi¸ trÞ Z lín h¬n chiÒu cao ®Þa h×nh hay kh«ng. Sù giao nhau ®Çu tiªn sÏ lµ ®Çu ra trªn mÆt ph¼ng ¶nh. ( xem H×nh 11.13 (b))

107

H×nh 11.13. Nguyªn lý cña viÖc xö lý ®iÓm bÞ khuÊt

Tµi liÖu tham kh¶o

1. NCGIA (National Center for Geographic Information and Analysis),

University of California, Santa Barbara Core Curriculum; "Introduction to GIS" "Technical Issues in GIS", 1990

2. Konecny, Gottfried

Basic Considerations for the Implementation of Spatially Based Information Systems, Proceeding of Third International Colloquium of LIESMARS, WTUSM, Wuhan, 1994

3. Korte, George B.

The GIS Book, Third Edition Onward Press, 1993

4. Japan Association of Remote Sensing

Remote Sensing Note, Edited by Shunji Murai Japan Association of Surveyors, 1993

5. Meijerink, Allard M.J. et al

Introduction to the Use of Geographic Information Systems for Practical Hydrology, International Institute for Aerospace Survey and Earth Sciences (ITC), ITC Publication Number 23, Enschede, 1994

6. Shunji Murai,

GIS Work Book, Japan, 1999

7. SIAGE-ALITEC

Geocube, SIAGE, France, 1994

8. Bertin, Jacques

Semiologie Graphique Mouton, 1967 9. Imhof, Eduard

Kartographische Gelaende-Darstellung Walter de Gruyter & Co., 1965

10. Harvard University

Mapping Software and Cartographic Data Bases, 1979

108

KÕt hîp c¬ së d÷ liÖu phi kh«ng gian vµ kh«ng gian trong qu¶n lý tæng hîp ®íi bê biÓn

TrÇn §×nh L©n

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng 246 §−êng §µ N½ng, H¶i Phßng Tel: 031-761523; Fax: 031-761521 Email: tdlan@hio.ac.vn

Më ®Çu

Víi sù ph¸t triÓn nhanh chãng cña c«ng nghÖ th«ng tin, ngµy nay hÇu hÕt c¸c ngµnh kinh tÕ, khoa häc tù nhiªn, khoa häc x· héi, c«ng nghÖ ®Òu cã chiÕn l−îc øng dông c«ng nghÖ th«ng tin. §iÓm mÊu chèt cho bÊt kú mét øng dông nµo trong c«ng nghÖ nµy lµ ph¶i x©y dùng cho ®−îc mét c¬ së d÷ liÖu hoÆc mét hÖ thèng c¬ së d÷ liÖu. Thùc sù kh¸i niÖm c¬ së d÷ liÖu (database) ra ®êi cïng víi sù ra ®êi cña m¸y tÝnh ®iÖn tö. Do nhu cÇu ph¸t triÓn c¬ së d÷ liÖu, nhiÒu c«ng ty s¶n xuÊt phÇn mÒm ®· cho ra ®êi c¸c s¶n phÈm phÇn mÒm hÖ qu¶n trÞ d÷ liÖu rÊt tiÖn dông trong x©y dùng c¬ së d÷ liÖu (CSDL), ch¼ng h¹n PARADOX, Spans, ORACLE, DBASE, MS ACCESS, v.v. theo c¸c qui m« kh¸c nhau.

Cïng víi sõ bïng ph¸t cña c«ng nghÖ th«ng tin th× c«ng nghÖ kh«ng gian (ViÔn th¸m vµ GIS) còng ph¸t triÓn m¹nh trong nh÷ng thËp niªn gÇn ®©y víi môc tiªu phôc vô kinh tÕ, d©n sinh. Sù ph¸t triÓn kÕt hîp gi÷a khoa häc ®Þa lý víi c«ng nghÖ th«ng tin ®· cho ra ®êi hÖ th«ng tin ®Þa lý (GIS) vµ trong GIS mét chøc n¨ng kh«ng thÓ thiÕu lµ qu¶n lý c¬ së d÷ liÖu. Vµ nh− vËy, ngµy nay ®· tån t¹i hai lo¹i c¬ së d÷ liÖu: phi kh«ng gian - qu¶n lý c¸c d÷ liÖu thuéc tÝnh vµ kh«ng gian - qu¶n lý c¸c d÷ liÖu kh«ng gian (b¶n ®å, ¶nh viÔn th¸m).

Trong xu thÕ ph¸t triÓn chung cña toµn thÕ gíi, ph¸t triÓn bÒn v÷ng ®· trë thµnh môc ®Ých cña tÊt c¶ c¸c quèc gia, c¸c khu vùc, tõ lôc ®Þa ®Õn ®¹i d−¬ng. NhiÒu c«ng cô ®· ®−îc ph¸t triÓn ë c¸c møc kh¸c nhau ®Ó ®¹t ®Õn môc ®Ých ®ã. Trong sè c¸c c«ng cô ®ã th× Qu¶n lý tæng hîp ®íi bê biÓn lµ mét c«ng cô ®¾c lùc.

Qu¶n lý tæng hîp ®íi bê biÓn (QLTH§B) ra ®êi nh»m ®¸p øng môc tiªu sö dông l©u bÒn tµi nguyªn vµ b¶o vÖ m«i tr−êng ®íi bê biÓn, cô thÓ h¬n, ®ã lµ duy tr× c¸c qu¸ tr×nh sinh th¸i c¬ b¶n, c¸c hÖ thèng ®¶m b¶o ®êi sèng trªn tr¸i ®Êt vµ ®a d¹ng sinh häc. §èi t−îng cña QLTH§B lµ tµi nguyªn vµ c¸c ho¹t ®éng ë c¶ c¸c vïng ®Êt vµ vïng n−íc ven bê. Khi b¾t ®Çu h×nh thµnh kÕ ho¹ch QLTH§B, cÇn cã c¸c th«ng tin vµ t− liÖu thuéc 4 nhãm: c¬ së tµi nguyªn (coastal resource base), tæ chøc x· héi, c¸c ch−¬ng tr×nh liªn quan vµ n¨ng lùc vÒ thÓ chÕ, luËt ph¸p vµ tµi chÝnh.

1. Nhu cÇu hÖ thèng ho¸ t− liÖu vÒ tµi nguyªn trong QLTH§B

QLTH§B lµ mét qu¸ tr×nh ®éng vµ liªn tôc ra quyÕt ®Þnh ®óng viÖc sö dông tµi nguyªn vµ b¶o vÖ m«i tr−êng bê. Môc ®Ých cña qu¶n lý tæng hîp lµ qu¶n lý sù ph¸t triÓn sao cho kh«ng g©y ph−¬ng h¹i tíi tµi nguyªn m«i tr−êng. Nh− vËy QLTH§B ë c¸c ph¹m vi kh¸c nhau cã thÓ lµ mét dù ¸n, cã thÓ lµ mét ch−¬ng tr×nh, v.v. vµ ®Ó triÓn khai, ng−êi ta cÇn ph¶i cã c¸c t− liÖu (®ã lµ nguyªn liÖu ®Çu vµo).

Khi b¾t ®Çu tiÕn hµnh bÊt cø mét ch−¬ng tr×nh, dù ¸n, kÕ ho¹ch ph¸t triÓn, v.v. th× c¬ së ®Çu vµo cho viÖc thiÕt kÕ, triÓn khai c«ng viÖc ®ã chÝnh lµ c¸c d÷ liÖu, ®èi víi mét kÕ ho¹ch QLTH§B còng vËy. Thùc tÕ cho thÊy ë n−íc ta c¸c t− liÖu th−êng cã ®−îc tõ nhiÒu nguån, d−íi nhiÒu d¹ng, theo nhiÒu tiªu chuÈn kh¸c nhau vµ qu¶n lý ë nhiÒu c¬ quan kh¸c nhau. C¸c th«ng tin, t− liÖu th−êng ®−îc thu thËp, qu¶n lý theo c¸c vïng l·nh thæ (th−êng lµ hµnh chÝnh),

hoÆc theo c¸c ngµnh cã lîi Ých trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp ®Õn khu vùc, hoÆc lµ theo hÖ thèng c¸c c¬ quan nghiªn cøu, v.v. §©y lµ kÕt qu¶ tÊt yÕu cña ph−¬ng thøc qu¶n lý mang tÝnh truyÒn thèng, tøc lµ qu¶n lý ®¬n ngµnh vµ theo khu vùc hµnh chÝnh. §Ó cã thÓ ¸p dông ph−¬ng thøc qu¶n lý míi - Qu¶n lý tæng hîp - cho vÞnh B¾c Bé, cÇn ph¶i cã mét hÖ thèng c¬ së d÷ liÖu thèng nhÊt, ®a lÜnh vùc vµ th−êng xuyªn ®−îc cËp nhËt. Trong ®ã t− liÖu ®−îc chuÈn ho¸ theo mét tiªu chuÈn nhÊt ®Þnh, ®−îc l−u tr÷ vµ qu¶n lý theo mét ph−¬ng thøc thèng nhÊt, hay nãi chung lµ cÇn ph¶i hÖ thèng ho¸ c¸c t− liÖu nµy. Trong qu¸ tr×nh triÓn khai hÖ thèng qu¶n lý tæng hîp ®íi bê, c¸c t− liÖu nµy cÇn ®−îc ®¸nh gi¸, lùa chän theo c¸c néi dung qu¶n lý, sao cho cã thÓ tõ ®ã ph¸t triÓn ®−îc mét bé chØ thÞ (indicators) vÒ sö dông l©u bÒn ®íi bê biÓn phôc vô tr−íc hÕt cho viÖc x©y dùng bé hå s¬ m«i tr−êng, sau ®ã cho viÖc ®¸nh gi¸ vµ gi¸m s¸t m«i tr−êng tµi nguyªn còng nh− dù ¸n.

2.1. C¸c d¹ng t− liÖu

HiÖn nay cã hai d¹ng t− liÖu ®−îc sö dông ®Ó nghiªn cøu vÒ ®íi bê biÓn lµ c¸c d÷ liÖu thuéc tÝnh (phi kh«ng gian) vµ c¸c d÷ liÖu kh«ng gian (geographic data).

D÷ liÖu d¹ng thuéc tÝnh lµ c¸c sè liÖu, c¸c m« t¶ trong c¸c b¸o c¸o ®iÒu tra, v.v. ®Ò cËp ®Õn c¸c thuéc tÝnh cña c¸c ®èi t−îng tù nhiªn nh− tr÷ l−îng, sè l−îng, tèc ®é ph¸t triÓn, t¨ng tr−ëng, gi¸ trÞ, v.v. còng nh− c¸c t¸c nh©n liªn quan, nh− ho¹t ®éng khai th¸c, sö dông cña con ng−êi, c¸c tai biÕn tù nhiªn.

D÷ liÖu kh«ng gian bao gåm chñ yÕu lµ c¸c b¶n ®å, s¬ ®å, ¶nh m¸y bay, ¶nh vÖ tinh, v.v. ®Ò cËp ®Õn ph©n bè (theo kh«ng gian vµ thêi gian), qui m«, h×nh th¸i, v.v. cña c¸c ®èi t−îng. Víi sù trî gióp cña c«ng nghÖ th«ng tin, ngµy nay d¹ng d÷ liÖu kh«ng gian ®−îc ph¸t triÓn m¹nh, cã thÓ l−u tr÷ kÕt hîp víi c¸c d÷ liÖu thuéc tÝnh trong cïng mét hÖ qu¶n lý (sö dông hÖ th«ng tin ®Þa lý).

C¸c ph−¬ng ph¸p hoÆc tæ hîp c¸c ph−¬ng ph¸p ®−îc sö dông ®Ó x©y dùng hÖ thèng c¬ së d÷ liÖu phôc vô QLTH§B lµ nh÷ng hÖ ph−¬ng ph¸p ®ang ®−îc nhiÒu ngµnh sö dông hiÖn nay. C¸c ph−¬ng ph¸p ®−îc sö dông d−íi ®©y ®· ®−îc ®Ò cËp chi tiÕt trong nhiÒu c«ng tr×nh.

Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu tµi liÖu Ph−¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ nhanh m«i tr−êng Ph−¬ng ph¸p viÔn th¸m vµ hÖ th«ng tin ®Þa lý Ph−¬ng ph¸p x©y dùng c¬ së d÷ liÖu.

2.3. S¬ ®å kÕt hîp CSDL phi kh«ng gian vµ kh«ng gian

ViÖc x©y dùng c¸c m« h×nh qu¶n trÞ d÷ liÖu ®· ph¸t triÓn ®Õn thÕ hÖ thø ba. Tuy nhiªn m« h×nh sö dông phæ biÕn hiÖn nay lµ m« h×nh thÕ hÖ thø hai - m« h×nh quan hÖ (relational database management system) - víi sù trî gióp hiÖu qu¶ cña c¸c phÇn mÒm m¸y tÝnh ®iÖn tö. HiÖn nay, viÖc sö dông m« h×nh qu¶n trÞ d÷ liÖu quan hÖ kh¸ thÝch hîp, thuËn tiÖn trong viÖc phèi hîp sö dông c¸c phÇn mÒm qu¶n trÞ d÷ liÖu thuéc tÝnh víi øng dông c«ng nghÖ hÖ th«ng tin ®Þa lý trong qu¶n trÞ c¸c d÷ liÖu kh«ng gian. HÇu hÕt d÷ liÖu vÒ ®Æc tr−ng ph©n bè kh«ng gian cña c¸c ®èi t−îng ®Òu ®−îc qu¶n lý trong hÖ qu¶n trÞ d÷ liÖu kh«ng gian cña mét phÇn mÒm GIS, cßn c¸c th«ng tin t− liÖu kh¸c ®−îc qu¶n lý d−íi d¹ng c¸c b¶ng d÷ liÖu trong hÖ qu¶n trÞ d÷ liÖu quan hÖ phi kh«ng gian.

Ngµy nay trong c¸c phÇn mÒm GIS, ®Òu cã phÇn qu¶n lý c¸c d÷ liÖu thuéc tÝnh vµ cã c¸c tr×nh liªn kÕt víi c¸c CSDL phi kh«ng gian. Tuy nhiªn th«ng th−êng ®Ó dÔ dµng trong q¶n lý, b¶o tr× vµ t¨ng tèc ®é xö lý, ng−êi ta th−êng qu¶n lý riªng CSDL GIS vµ CSDL thuéc tÝnh phi kh«ng gian. Qu¸ tr×nh liªn kÕt t− liÖu ®−îc thùc hiÖn th«ng qua c¸c phÇn mÒm c¬ së d÷

Liªn kÕt t− liÖu kh«ng gian vµ phi kh«ng gian

D÷ liÖu ®Çu vµo D÷ liÖu thuéc tÝnh (sè liÖu) D÷ liÖu GIS (b¶n ®å)

D÷ liÖu viÔn th¸m (¶nh)

Bæ trî th«ng tin

H Ö t h è n g h ã a

(§ång nhÊt to¹ ®é, d¹ng d÷ liÖu)

C¬ së d÷ liÖu GIS (c¸c líp th«ng tin nÒn, th«ng tin chuyªn ®Ò, ...) C¬ së d÷ liÖu phi kh«ng gian (c¸c b¶ng chøa th«ng tin thuéc tÝnh)

C¸c øng dông ®Çu ra phôc vô QLTH§B (B¶n ®å chuyªn ®Ò, ph©n vïng chøc n¨ng, m« h×nh dù b¸o, gi¸m s¸t, ®¸nh gi¸, hÖ thèng hç trî ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch, v.v.)

3. Nh÷ng kÕt qu¶ ban ®Çu lång ghÐp CSDL kh«ng gian vµ phi kh«ng gian phôc vô qu¶n lý vïng bê biÓn

Trong nh÷ng cè g¾ng tiÕp cËn sö dông t− liÖu viÔn th¸m vµ c«ng nghÖ GIS phôc vô QLTH§B ViÖt Nam, mét sè c¬ së d÷ liÖu GIS ®· ®−îc x©y dùng theo môc tiªu nµy. §¸ng chó ý lµ bèn tËp c¬ së d÷ liÖu GIS ®· vµ ®ang ®−îc x©y dùng, trong ®ã mét tËp do Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc Hµ Néi thùc hiÖn trong khu«n khæ hîp t¸c ASEAN - Australia, ba tËp cßn l¹i do Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng x©y dùng ®Òu cã c¸c c¬ së d÷ liÖu thuéc tÝnh ®i kÌm. C¸c tËp nµy sÏ ®−îc tr×nh bµy chi tiÕt h¬n d−íi ®©y.

Trong c¬ së d÷ liÖu nµy, mét tËp c¬ së d÷ liÖu GIS vÒ ®iÒu kiÖn tù nhiªn ®· ®−îc x©y dùng, vµ tËp CSDL thuéc tÝnh ®−îc x©y dùng vµ qu¶n lý trong phÇn mÒm VODC . Dùa trªn c¸c t− liÖu ®−îc thu thËp trong h¬n 40 n¨m t¹i Ph©n viÖn, c¸c b¶n ®å chuyªn ®Ò tØ lÖ 1:250000 ë ®íi bê ®· ®−îc chuÈn ho¸ vµ ®−a vµo c¬ së d÷ liÖu dïng phÇn mÒm ARCVIEW GIS. Ngoµi bé b¶n ®å nÒn tØ lÖ 1:250000 phï hîp viÖc qui ho¹ch ë cÊp vïng vµ tØnh, nhiÒu b¶n ®å chuyªn ®Ò ®−îc x©y dùng tõ c¸c líp th«ng tin trong c¬ së d÷ liÖu ®· ®−îc sö dông vµo c¸c dù ¸n liªn

quan ®Õn qu¶n lý tµi nguyªn vµ m«i tr−êng biÓn. Ch¼ng h¹n, c¸c b¶n ®å vÒ tµi nguyªn vµ m«i tr−êng ®Çm ph¸ Thõa Thiªn - HuÕ ®· ®−îc chuyÓn giao cho Së Khoa häc, C«ng nghÖ vµ M«i tr−êng Thõa Thiªn - HuÕ ®Ó lång ghÐp vµo viÖc qui ho¹ch qu¶n lý ®Çm ph¸. C¸c b¶n ®å vÒ ®iÒu kiÖn tù nhiªn c¸c vïng n−íc ven bê H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh ®· ®−îc sö dông cho ph¸t triÓn nu«i trång h¶i s¶n bÒn v÷ng. D−íi ®©y lµ mét sè b¶n ®å ®−îc x©y dùng trong c¬ së d÷ liÖu.

Vïng H¶i Phßng 1. C¶nh quan ®Þa ho¸ vïng bê biÓn H¶i Phßng 2. §Þa m¹o vïng bê H¶i Phßng vµ l©n cËn 3. M«i tr−êng ®Þa ho¸ trÇm tÝch b·i triÒu vïng bê H¶i Phßng 4. §éng lùc vïng bê H¶i Phßng 5. HiÖn tr¹ng b·i triÒu vïng bê H¶i Phßng 6. Ph©n bè hµm l−îng Sunphua trong trÇm tÝch tÇng mÆt x¸m n©u vïng b·i triÒu H¶i Phßng 7. TrÇm tÝch ®Ö tø b·i triÒu vïng bê H¶i Phßng 8. Ph©n bè trÇm tÝch ®¸y vïng bê H¶i Phßng Vïng Thõa Thiªn - HuÕ 1. Ph©n bè thµnh phÇn ®é h¹t lín h¬n 0,1mm trong trÇm tÝch ®¸y ®Çm ph¸ Tam Giang - CÇu Hai 2. Ph©n bè thµnh phÇn ®é h¹t 0,1mm - 0,01mm trong trÇm tÝch ®¸y ®Çm ph¸ Tam Giang - CÇu Hai 3. Ph©n bè thµnh phÇn ®é h¹t nhá h¬n 0,01mm trong trÇm tÝch ®¸y ®Çm ph¸ Tam Giang - CÇu Hai 4. H×nh th¸i cÊu tróc ®Çm ph¸ Tam Giang - CÇu Hai 5. §éng lùc h×nh th¸i ®Çm ph¸ Tam Giang - CÇu Hai 6. §Þa m¹o ®Çm ph¸ Tam Giang - CÇu Hai 7. Ph©n bè mÇu s¾c trÇm tÝch ®Çm ph¸ Tam Giang - CÇu Hai 8. HiÖn tr¹ng m«i tr−êng ®Çm ph¸ Tam Giang - CÇu Hai 9. M«i tr−êng trÇm tÝch ®Çm ph¸ Tam Giang - CÇu Hai 10. §Þa ®éng lùc néi sinh vïng ®Çm ph¸ Tam Giang - CÇu Hai 11. Ph©n bè trÇm tÝch ®¸y ®Çm ph¸ Tam Giang - CÇu Hai 12. Ph©n bè ®Êt −ít ®Çm ph¸ Tam Giang - CÇu Hai n¨m 1992 (tõ t− liÖu ¶nh vÖ tinh) 13. Ph©n bè ®Êt −ít ®Çm ph¸ Tam Giang - CÇu Hai n¨m 1997 (tõ t− liÖu ¶nh vÖ tinh) 14. Ph©n bè ®Êt −ít ®Çm L¨ng C« n¨m 1992 (tõ t− liÖu ¶nh vÖ tinh) 15. Ph©n bè ®Êt −ít ®Çm L¨ng C« n¨m 1997 (tõ t− liÖu ¶nh vÖ tinh) Vïng Qu¶ng Ninh 1. C¸c b¶n ®å ph©n bè kho¸ng vËt nÆng vïng bê biÓn Qu¶ng Ninh 2. Ph©n bè Sk cña trÇm tÝch vïng bê biÓn Qu¶ng Ninh 3. Ph©n bè mµu s¾c trÇm tÝch vïng bê biÓn Qu¶ng Ninh Vïng Qu¶ng Ninh - Thanh Ho¸ 1. BiÕn ®éng ®−êng bê C¸t H¶i, H¶i Phßng 2. BiÕn ®éng xãi lë bê biÓn vïng §Çm hµ - Mãng C¸i 3. HiÖn tr¹ng xãi lë bê biÓn vïng Tiªn Yªn - Cöa Lôc 4. BiÕn ®éng xãi lë bê biÓn vïng H¶i Phßng - H¹ Long 5. HiÖn tr¹ng xãi lë bê biÓn vïng Mãng C¸i - §å S¬n 6. BiÕn ®éng ®−êng bê vïng Mãng C¸i - L¹ch Tr−êng 7. HiÖn tr¹ng xãi lë bê biÓn miÒn b¾c ViÖt Nam 8. BiÕn ®éng ®−êng bê biÓn vïng ch©u thæ s«ng Hång 9. Líp phñ ®Êt vïng H¶i HËu 10. Tai biÕn xái lë bê biÓn ë C¸t H¶i (H¶i Phßng)

11. Tai biÕn xãi lë bê biÓn miÒn b¾c ViÖt Nam 12. Tai biÕn xãi lë bê biÓn ë H¶i HËu (Nam §Þnh)

3.2. C¬ së d÷ liÖu GIS phôc vô nghiªn cøu qu¶n lý tæng hîp vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long vµ §µ N½ng

Trong c¬ së d÷ liÖu nµy cã mét tËp CSLD thuéc tÝnh ®−îc qu¶n lý trong MS ACCESS vµ mét tËp CSDL GIS dïng phÇn mÒm MAPINFO. TËp CSDL GIS ®· ®−îc x©y dùng víi c¸c d÷ liÖu ®Çu vµo (¶nh vÖ tinh vµ b¶n ®å) ®−îc cung cÊp tõ nhiÒu c¬ quan vµ øng dông ®Çu ra cña c¬ së d÷ liÖu chñ yÕu liªn quan ®Õn viÖc biªn so¹n c¸c b¶n ®å khu vùc vÒ ®iÒu kiÖn tù nhiªn, tµi nguyªn thiªn nhiªn vµ ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi, mét sè b¶n ®å vÒ quy ho¹ch vïng ë hai khu vùc §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long vµ §µ N½ng. PhÇn lín c¸c líp th«ng tin chuyªn ®Ò trong c¬ së d÷ liÖu GIS ®· ®−îc sö dông ®Ó lËp ra c¸c b¶n ®å minh ho¹ trong qu¸ tr×nh x©y dùng hå s¬ m«i tr−êng ë hai khu vùc. Sau ®©y lµ mét sè b¶n ®å ®−îc x©y dùng trong c¬ së d÷ liÖu.

1 2 3

4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16

§Þa h×nh vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long Thuû hÖ vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long Tai biÕn T©n kiÕn t¹o vµ ®Þa ®éng lùc néi sinh vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long §Þa chÊt m«i tr−êng vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long ChÊt l−îng n−íc vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long Ph©n bè tµi nguyªn sinh vËt vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long Ph©n bè rõng vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long Ph©n bè tµi nguyªn phi sinh vËt vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long Nh¹y c¶m bê vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long ChÊt l−îng n−íc VÞnh H¹ Long C¸c hÖ sinh th¸i vïng bê biÓn H¶i Phßng tõ ¶nh vÖ tinh SPOT 1994 Habitat vïng bê biÓn H¶i Phßng Sö dông ®Êt thµnh phè H¹ Long (tõ ¶nh vÖ tinh) Nh¹y c¶m bê ViÖt Nam Sö dông ®Êt vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long TÇn xuÊt ngËp lôt khi mùc biÓn d©ng 0m ë vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long TÇn xuÊt ngËp lôt khi mùc biÓn d©ng 1m ë vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long Sö dông ®Êt ë vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long khi mùc biÓn d©ng 0m Sö dông ®Êt ë vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long khi mùc biÓn d©ng 1m

18 19 20 M«i tr−êng ®Þa chÊt thµnh phè §µ N½ng 21 22 23 24 25

Nh¹y c¶m bê vïng bê biÓn §µ N½ng Ranh giíi hµnh chÝnh vïng bê biÓn H¶i Phßng - C¸t Bµ - H¹ Long HÖ thèng ®−êng bé vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long D©n sè vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long HÖ thèng V¨n ho¸, y tÕ, gi¸o giôc vµ c«ng nghiÖp vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long Ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long Ph©n vïng b¶o vÖ m«i tr−êng vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long Ph©n vïng chøc n¨ng vïng bê biÓn §å S¬n - C¸t Bµ - H¹ Long Rang giíi hµnh chÝnh thµnh phè §µ N½ng Ph©n vïng l·nh thæ du lÞch thµnh phè §µ N½ng 26 27 28 29 30

31 32 33 34 35 36 37 Qui ho¹ch ph¸t triÓn n«ng - l©m - ng− thµnh phè §µ N½ng VÞ trÝ tr¹m quan trt¾c m«i tr−êng vïng bê biÓn §µ N½ng Ph¸t triÓn v¨n ho¸, x· héi ®Õn 2010 thµnh phè §µ N½ng Qui ho¹ch l·nh thæ n«ng - l©m - ng− thµnh phè §µ N½ng Tæ chøc du lÞch th−¬ng m¹i vµ dÞch vô ®Õn 2010 thµnh phè §µ N½ng Tæ chøc kh«ng gian h¹ tÇng c¬ së thµnh phè §µ N½ng ®Õn 2010 Ph©n bè c¸c khu c«ng nghiÖp thµnh phè §µ N½ng

Nguån: KHCN 06-07 [8]

3.3. C¬ së d÷ liÖu vÒ nguån th¶i lôc ®Þa vïng ven biÓn miÒn b¾c ViÖt Nam

TËp CSDL thuéc tÝnh trong CSDL nµy còng ®−îc x©y dùng vµ qu¶n lý trong MS ACCESS vµ tËp CSDL GIS dïng phÇn mÒm ARCVIEW GIS. C¸c líp th«ng tin chuyªn ®Ò ®· ®−îc x©ydùng vµ qu¶n lý trong CSDL GIS nµy sau ®ã ®−îc sö dông ®Ó x©y dùng c¸c b¶n ®å ph©n bè hµm l−îng mét sè chÊt « nhiÔm, c¸c ®iÓm nãng vÒ « nhiÔm, c¸c b·y « nhiÔm, v.v. TËp CSDL thuéc tÝnh còng qu¶n lý c¸c d÷ liÖu vÒ nguån g©y « nhiÔm, chÊt l−îng m«i tr−êng n−íc vµ trÇm tÝch, c¸c hÖ sinh th¸i, c¸c chÝnh s¸ch vµ luËt liªn quan, c¸c tiªu chuÈn m«i tr−êng... vµ c¸c tÝnh to¸n vÒ tæng l−îng th¶i, c¸c chØ sè liªn quan ®Õn kim lo¹i nÆng...

4. TiÒm n¨ng sö dông t− liÖu vµ c«ng nghÖ kh«ng gian trong qu¶n lý tæng hîp ®íi bê biÓn ë ViÖt Nam

4.1. ViÔn th¸m vµ GIS sÏ lµ c«ng cô m¹nh phôc vô lËp kÕ ho¹ch QLTH§B

§èi víi ®íi bê biÓn ViÖt Nam, c«ng nghÖ viÔn th¸m vµ hÖ th«ng tin ®Þa lý phèi hîp víi nhau cã thÓ gãp phÇn ngµy cµng nhiÒu vµo viÖc x©y dùng c¬ së d÷ liÖu vÒ tµi nguyªn thiªn nhiªn vµ m«i tr−êng, lËp m« h×nh dù b¸o c¸c tai biÕn m«i tr−êng vµ m« h×nh sö dông l©u bÒn vµ qu¶n lý tµi nguyªn ®íi bê biÓn. §Æc biÖt trong hÖ thèng qu¶n lý tæng hîp tµi nguyªn ®íi bê biÓn, ®iÒu phèi l¹i viÖc sö dông tµi nguyªn thiªn nhiªn lµ mét trong nh÷ng hµnh ®éng thiÕt yÕu. Do vËy gi¸m s¸t viÖc sö dông tµi nguyªn thiªn nhiªn rÊt cÇn thiÕt ë tÊt c¶ c¸c cÊp. May thay, kÓ tõ nay, nhiÒu néi dung trong qu¸ tr×nh gi¸m s¸t nµy cã thÓ ®−îc gi¶i quyÕt nhê nh÷ng øng dông cña viÔn th¸m vµ GIS. VÝ dô, nh− cã thÓ thùc hiÖn viÖc ®¸nh gi¸ biÕn ®éng quÜ ®Êt vµ c¸c hÖ sinh th¸i, sau ®ã lËp m« h×nh dù b¸o biÕn ®éng cña c¸c lo¹i tµi nguyªn ®ã vµ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch øng phã nhanh chãng. Cã thÓ lÊy mét vÝ dô kh¸c lµ trong qu¶n lý vµ b¶o vÖ m«i tr−êng ®íi bê biÓn, viÔn th¸m vµ GIS phèi hîp cã thÓ gióp chóng ta ph¸t hiÖn vµ dù b¸o sù gia t¨ng cña c¸c tai biÕn m«i tr−êng nh− lò lôt, trµn dÇu, xãi lë vµ sa båi, thuû triÒu ®á, v.v. sau ®ã x©y dùng c¸c m« h×nh dù b¸o vµ øng phã. Trong t−¬ng lai viÔn th¸m vµ GIS cã thÓ ®−îc øng dông trong gi¸m s¸t m«i tr−êng ®íi bê biÓn. TÊt c¶ nh÷ng th«ng tin thu ®−îc tõ viÖc xö lý vµ ph©n tÝch t− liÖu viÔn th¸m ®Òu ®−îc lång ghÐp vµo c¸c hå s¬ m«i tr−êng mµ lµ mét trong nh÷ng bé tµi liÖu rÊt cÇn thiÕt trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn kÕ ho¹ch QLTH§B. Trong ®iÒu kiÖn hiÖn nay cña ViÖt Nam, viÖc trang bÞ ®ång bé c¸c phÇn cøng, phÇn mÒm còng nh− ®µo t¹o nh©n lùc cho nh÷ng øng dông c«ng nghÖ viÔn th¸m vµ GIS trong nghiªn cøu triÓn khai ë lÜnh vùc biÓn lµ vÊn ®Ò cÇn hÕt søc chó ý. H¬n n÷a, ¶nh vÖ tinh lµ t− liÖu ®Çu vµo cho c¸c øng

dông nµy th−êng ®¾t, ®Æc biÖt lµ ¶nh cËp nhËt. Tuy nhiªn xÐt vÒ l©u dµi th× nh÷ng øng dông viÔn th¸m vµ GIS l¹i lµ ph−¬ng ph¸p rÎ vµ hiÖu qu¶ trong nghiªn cøu biÓn vµ ®¹i d−¬ng. Trong nghiªn cøu øng dông liªn quan ®Õn hµng lo¹t c¸c ¶nh vÖ tinh phôc vô ®¸nh gi¸ biÕn ®éng tµi nguyªn thiªn nhiªn theo thêi gian ch¼ng h¹n, ph−¬ng ph¸p phèi hîp viÔn th¸m vµ GIS rÊt hiÖu qu¶, ®Æc biÖt khi biÕt sö dông nh÷ng kinh nghiÖm kÕt hîp hµng lo¹t d÷ liÖu cã ®−îc tõ tr−íc ®Õn nay cña c¸c nhµ chuyªn m«n.

4.2. Lång ghÐp t− liÖu viÔn th¸m vµ GIS vµo c¸c b−íc QLTH§B

VÒ c¬ b¶n viÖc lËp kÕ ho¹ch cho mét hÖ thèng QLTH§B tr¶i qua 8 b−íc: 1) khëi th¶o, 2) ph©n tÝch, 3) h×nh thµnh, 4) ra quyÕt ®Þnh, 5) phª duyÖt, 6) thùc hiÖn, 7) gi¸m s¸t vµ ®¸nh gi¸, 8) tæng hîp kÕ ho¹ch. Trong ®ã ba b−íc ®Çu tiªn rÊt cÇn c¬ së d÷ liÖu nh− c¬ së d÷ liÖu phôc vô ®¸nh gi¸ nhanh m«i tr−êng ®íi bê biÓn, ë b−íc thø b¶y, nh÷ng th«ng tin thu ®−îc tõ c¬ së d÷ liÖu phôc vô QLTH§B lµ ®Çu vµo cèt yÕu. §Ó cã ®−îc qu¸ tr×nh ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch ®óng ®¾n, c¸c nhµ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch vµ lËp kÕ ho¹ch cÇn tÊt c¶ c¸c th«ng tin ph¶i ë d¹ng dÔ hiÓu vµ râ rµng. C«ng nghÖ GIS thùc hiÖn viÖc nµy rÊt hiÖu qu¶, ®Æc biÖt trong ba b−íc ®Çu khi lËp kÕ ho¹ch cho mét hÖ thèng QLTH§B ë mét khu vùc. §èi víi b−íc thø b¶y, t− liÖu viÔn th¸m sÏ lµ nh÷ng ®Çu vµo rÊt cã lîi vµ hiÖu qu¶. Nh÷ng t− liÖu nµy cho thÊy nh÷ng biÕn ®æi chung trong vïng dù ¸n còng nh− nh÷ng thay ®æi cô thÓ t¹i nh÷ng khu vùc thuéc ph¹m vi dù ¸n mét c¸ch ®Þnh kú. Kü thuËt xö lý t− liÖu viÔn th¸m vµ hiÓn thÞ chóng theo c¸c d¹ng kh¸c nhau ®−îc thùc hiÖn trªn hÖ thèng m¸y tÝnh m¹nh víi c¸c phÇn mÒm viÔn th¸m vµ GIS. ë ViÖt Nam, viÔn th¸m vµ GIS ®· b−íc ®Çu ®−îc sö dông vµ lång ghÐp trong qu¸ tr×nh triÓn khai 3 b−íc ®Çu cña viÖc lËp kÕ ho¹ch QLTH§B.

KÕt luËn

Sù lång ghÐp hai lo¹i CSDL kh«ng gian vµ phi kh«ng gian ®Ó phôc vô cho môc tiªu QLTH§B ®· gióp cho viÖc x©y dùng c¸c øng dông nh− c¸c lo¹i b¶n ®å, c¸c m« h×nh dù b¸o, v.v. nhanh chãng h¬n. §ång thêi viÖc cËp nhËt, qu¶n lý, b¶o tr× c¸c CSDL còng dÔ dµng h¬n do chØ thùc hiÖn trªn tõng CSDL riªng biÖt.

Nh÷ng øng dông réng r·i cña t− liÖu viÔn th¸m vµ c«ng nghÖ kh«ng gian thùc sù ph¸t triÓn m¹nh trong thËp kû 90 khi mµ c«ng nghÖ th«ng tin ®−îc ®−a vµ sö dông réng r·i ë ViÖt Nam. Kho¶ng 5 n¨m trë l¹i ®©y, viÔn th¸m vµ hÖ th«ng tin ®Þa lý ®· ®−îc ®−a vµo sö dông trong c¸c lÜnh vùc biÓn. Sù kÕt hîp viÔn th¸m vµ hÖ th«ng tin ®Þa lý ®· bæ trî ngµy cµng nhiÒu vµo lÜnh vùc nghiªn cøu ®éng lùc ®íi bê, tµi nguyªn ®íi bê vµ tai biÕn ë ®íi bê. T− liÖu viÔn th¸m vµ kü thuËt GIS gÇn ®©y ®· ®−îc ¸p dông ®Ó x©y dùng c¸c c¬ së d÷ liÖu phôc vô môc tiªu qu¶n lý tæng hîp ®íi bê biÓn. Trong sè c¸c c¬ së d÷ liÖu ®ã, c¸c CSDL do Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng x©y dùng ®Ò gåm hai tËp: TËp CSDL GIS - x©y dùng trong MAPINFO hoÆc ARCVIEW vµ tËp CSDL thuéc tÝnh - th−êng ®−îc x©y dùng tron MS ACCESS.

1. Aronoff, Stan. 1995. Geograhic information Systems: A Management Perspective. WDL

Tµi liÖu tham kh¶o

2. Chua Thia-Eng, Huming Yu & Chen Guoqiang. 1997. From Sectoral to Integrated Coastal Management: a Case in Xiamen, China. Ocean & Coastal Management, Vol. 37, No.2, pp. 233-251.

3. NguyÔn §×nh HoÌ, NguyÔn ThÞ Loan, 1998. §¸nh gi¸ nhanh m«i tr−êng vµ dù ¸n. Së

Publications, Ottawa, Canada. 291p.

4. NguyÔn §×nh HoÌ, 1999. ViÔn th¸m: Ph−¬ng ph¸p gi¶i ®o¸n b»ng m¾t th−êng. øng dông ViÔn th¸m vµ HÖ th«ng tin ®Þa lý trong qui ho¹ch m«i tr−êng. ViÖn ®Þa lý, Khoa sinh th¸i

Khoa häc, C«ng nghÖ vµ M«i tr−êng Ninh ThuËn. 206 trang.

5. ITTXDP, 1996. The Coastal Environmental Profile of Xiamen. MPP-EAS Technical Report No.6, 110 p. GEF/UNDP/IMO Regional Programme for the Prevention and Management of Marine Pollution in the East Asian Seas, Quezon City, Philippines.

6. Jan C. Post and Carl G. Lundin, Editors, 1996. Environmentally Sustainable Development Studies and Monographs Series No.9. The World Bank, Washington D.C.

7. TrÇn §×nh L©n, 1999. Néi dung c¬ së d÷ liÖu phôc vô ®¸nh gi¸ nhanh m«i tr−êng ®íi bê biÓn ViÖt Nam. Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng biÓn, TËp VI. NXB Khoa Häc vµ Kü thuËt, Hµ Néi.

nh©n v¨n, §¹i häc Tù do, BØ vµ khoa M«i tr−êng, §¹i häc Khoa häc Tù nhiªn, §¹i häc Quèc gia Hµ Néi. Hµ Néi 10/1999. Trang 174-182.

9. TrÇn Minh, 1999. HÖ th«ng tin ®Þa lý - PhÇn c¬ së. ViÖn §Þa lý, Khoa sinh th¸i nh©n v¨n, §¹i häc Tù do, BØ vµ khoa M«i tr−êng, §¹i häc Khoa häc Tù nhiªn, §¹i häc Quèc gia Hµ Néi. Hµ Néi 10/1999. Trang 183-210.

10. NguyÔn Hång Ph−¬ng, 1998. X©y dùng c¬ së d÷ liÖu GIS cho khu vùc vÞnh V¨n Phong (Kh¸nh Hoµ) phôc vô qu¶n lý tµi nguyªn vµ m«i tr−êng d¶i ven biÓn. Kû yÕu héi nghÞ khoa häc c«ng nghÖ biÓn toµn quèc lÇn thø IV, Hµ Néi, 12-13 th¸ng 11 - 1998.

11. Raghu Ramakrishnan, 1998. Database Management Systems. WCB/McGaw-Hill, USA.

Giao th«ng vËn t¶i, 956 trang.

12. NguyÔn Ngäc Th¹ch, Bïi C«ng QuÕ, Ng« BÝch Tr©m, TrÞnh Hoµi Thu, 1999. ¸p dông ViÔn th¸m vµ HÖ th«ng tin ®Þa lý ®Ó nghiªn cøu qu¶n lý tæng hîp vÞnh V¨n Phong, tØnh Kh¸nh Hoµ. ViÖn §Þa lý, Khoa sinh th¸i nh©n v¨n, §¹i häc Tù do, BØ vµ khoa M«i tr−êng, §¹i häc Khoa häc Tù nhiªn, §¹i häc Quèc gia Hµ Néi. Hµ Néi 10/1999. Trang 308-314.

727 p.

14. §ç Trung TuÊn, 1998. C¬ së d÷ liÖu (DataBase). NXB Gi¸o Dôc, 369 trang.

Microsoft Access 97 tõ A ®Õn Z. TËp 1 vµ 2. NXB Gi¸o Dôc.

øng dông viÔn th¸m vµ GIS trong nghiªn cøu biÓn vµ ®¹i d−¬ng

TrÇn §øc Th¹nh

Ph©n viÖn H¶i d−¬ng häc t¹i H¶i Phßng 246 §−êng §µ N½ng, H¶i Phßng Tel: 031-761523; Fax: 031-761521 Email: tdthanh@hio.ac.vn

1. Më ®Çu

Cïng víi sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ cña khoa häc vµ kü thuËt, viÖc øng dông kü thuËt ViÔn th¸m vµ GIS ngµy cµng réng r·i trong nhiÒu lÜnh vùc, trong ®ã cã nghiªn cøu biÓn vµ ®¹i d−¬ng. ViÖc øng dông nhãm kü thuËt th«ng tin kh«ng gian nµy kh«ng chØ n©ng cao hiÖu qu¶ ®iÒu tra nghiªn cøu c¬ b¶n, mµ cßn t¹o ra nh÷ng b−íc tiÕn nh¶y vät trong trong qu¶n lý tµi nguyªn vµ m«i tr−êng ven biÓn vµ ®¹i d−¬ng, ng¨n ngõa vµ phßng tr¸nh thiªn tai. ë ViÖt Nam, øng dông viÔn th¸m vµ GIS trong nghiªn cøu biÓn vµ ®¹i d−¬ng míi chØ gÇn ®©y vµ kÕt qu¶ ®¹t ®−îc cßn rÊt khiªm tèn. Tuy nhiªn, c«ng viÖc nµy cã triÓn väng rÊt to lín vµ cÇn ®−îc quan t©m ph¸t triÓn.

2. øng dông viÔn th¸m

2.1. Nh÷ng vÊn ®Ò chung

ViÔn th¸m lµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu c¸c ®èi t−îng trªn bÒ mÆt tr¸i ®Êt vµ bÇu khÝ quyÓn bao quanh nhê nh÷ng t− liÖu quan tr¾c tõ xa nhê hÖ thèng vÖ tinh tÇng cao vµ tÇng thÊp, bãng th¸m kh«ng vµ m¸y bay. HiÖn nay, t− liÖu ¶nh vÖ tinh (vÝ dô: Landsat, Spot, Radasate, NOAA, v.v.) ®−îc sö dông t−¬ng ®èi phæ biÕn, chñ yÕu lµ ¶nh sè. øng dông tµi liÖu ¶nh vÖ tinh nghiªn cøu c¸c ®èi t−îng, qu¸ tr×nh ë bÒ mÆt tr¸i ®Êt cã nhiÒu −u viÖt:

• Chi phÝ rÎ vµ thêi gian thùc hiÖn nhanh so víi c¸c ph−¬ng ph¸p kh¶o s¸t mÆt ®Êt.

• Cã thÓ tiÕp cËn c¸c ®èi t−îng mµ d−íi mÆt ®Êt khã cã thÓ tíi gÇn.

• Cã kh¶ n¨ng phñ trªn diÖn rÊt réng trªn mét c¶nh chôp tõ hµng tr¨m dÕn hµng chôc ngh×n km2 tuú tÝnh chÊt ®Çu chôp nªn ®¶m b¶o ®−îc tÝnh ®ång thêi cña c¸c qu¸ tr×nh tù nhiªn trªn mét diÖn réng.

• Cã kh¶ n¨ng cËp nhËt th«ng tin, tµi liÖu nghiªn cøu míi nhÊt phôc vô cho nh÷ng nghiªn cøu nhanh vµ ®¸p øng yªu cÇu bÊt th−êng nhê ®Æt ¶nh trªn m¹ng tõ nhiÒu vÖ tinh cã quü ®¹o ®· ®Þnh lu©n ®æi nhau bay trªn khu vùc nghiªn cøu.

• Cã tÝnh chÊt ®a thêi gian (multitime) do vÖ tinh cã kh¶ n¨ng bay chôp lÆp l¹i quü ®¹o sau mét thêi kho¶ng nhÊt ®Þnh, gióp Ých cho theo dâi nghiªn cøu biÕn ®éng c¸c ®èi t−îng, c¸c qu¸ tr×nh tù nhiªn hay nh©n t¸c.

• Cã tÝnh chÊt ®a phæ (multi spectral), do c¸c c¶nh chôp ®ång thêi ë nhiÒu kªnh phæ kh¸c nhau, nhê thÕ, cã thÓ gi¶i ®o¸n vµ x¸c ®Þnh nhiÒu ®èi t−îng mÆt ®Êt, mÆt biÓn vµ quan hÖ kh«ng gian cña chóng víi nhau. C¸c kªnh phæ cã thÓ trong d¶i nh×n thÊy nh− lam vµ lôc ®á, cã thÓ cËn hång ngo¹i - hång ngo¹i nhiÖt.

• Cã kh¶ n¨ng ®Æt ®a ®Çu chôp (multi sensors) trªn cïng mét vÖ tinh (platform) víi c¸c tÝnh chÊt kh¸c nhau vÒ ®é ph©n gi¶i kh«ng gian, ®é ph©n gi¶i phæ, diÖn phñ vµ thêi gian chôp lÆp l¹i ®Ó gi¶i quyÕt ®ång bé nhiÒu vÊn ®Ò kh¸c nhau. §ã lµ c¸c ®Çu chôp ¶nh quang häc ë c¸c kªnh sãng ¸nh s¸ng hoÆc ra®a ë c¸c d¶i tÇn kh¸c nhau.

2.2. Nh÷ng øng dông trong nghiªn cøu biÓn vµ ®¹i d−¬ng

• Nghiªn cøu ®Þa h×nh vµ trÇm tÝch d¶i ven bê biÓn

C¸c ¶nh ®a phæ kÕt hîp víi ¶nh toµn s¾c cã ®é ph©n gi¶i kh«ng gian cao cã thÓ cho phÐp x¸c ®Þnh c¸c kiÓu bê biÓn víi ®Æc tr−ng vÒ h×nh th¸i vµ vËt chÊt cÊu t¹o; cã thÓ ph©n biÖt râ c¸c ®èi t−îng h×nh th¸i nh− b·i c¸t biÓn, b·i triÒu, cån c¸t cæ vµ hiÖn ®¹i, hÖ thèng l¹ch triÒu, cöa s«ng, ®Çm ph¸ vµ vòng vÞnh. Cã thÓ ph©n ®Þnh trÇm tÝch vïng triÒu víi c¸c thµnh phÇn c¬ b¶n nh¬ bïn, bïn c¸t vµ c¸t. Trong nh÷ng ®iÒu kiÖn thuËn lîi, cã thÓ gi¶i ®o¸n ®−îc ®Þa h×nh vµ trÇm tÝch mÆt ®¸y ë ®é s©u nhá h¬n vµi chôc mÐt.

• §¸nh gi¸ ¶nh h−ëng cña vËt chÊt tõ lôc ®Þa ®−a ra d¶i ven biÓn

¶nh h−ëng phï sa s«ng ra vïng biÓn ven bê theo mïa vµ biÕn ®«ng n¨m cã thÓ nhËn biÕt b»ng c¸c ¶nh ®a phæ. NÕu kÕt hîp víi ph©n tÝch vµ quan tr¾c mÆt ®Êt cã thÓ thµnh lËp b¶n ®å ph©n bè phï sa víi nång ®é bïn c¸t ®−îc ®Þnh l−îng. VËt chÊt dinh d−ìng ven bê còng cã thÓ ®−îc ®¸nh gi¸ nhê x¸c ®Þnh ph©n bè “vËt chÊt mµu vµng”.

• KiÓm kª vµ gi¸m s¸t biÕn ®éng ®Êt ngËp n−íc vµ c¸c hÖ sinh th¸i ven bê ven bê

§Êt ngËp n−íc ven bê lµ mét d¹ng tµi nguyªn quan träng, sö dông vµo nhiÒu môc ®Ých ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi, lµ n¬i c− tró cña sinh vËt, b·i ®Î, b·i gièng vµ lµ ®èi t−îng b¶o vÖ tù nhiªn. §Êt ngËp n−íc ven bê gåm bèn nhãm: ®Êt phñ thùc vËt, ®Êt kh«ng phñ thùc vËt, ®Êt ngËp n−íc th−êng xuyªn vµ ®Êt do con ng−êi sö dông. RÊt ®¸ng chó ý, trong ®Êt phñ thùc vËt cã rõng ngËp mÆn, trong ®Êt ngËp n−íc th−êng xuyªn cã c¸c r¹n san h« vµ th¶m cá biÓn vµ ®Êt do con ng−êi sö dông. Do tù nhiªn vµ nh©n t¸c, quÜ ®Êt ngËp n−íc th−êng xuyªn thay ®æi vµ cÇn ®−îc kiÓm kª, gi¸m s¸t. Kinh nghiÖm cho thÊy tµi liÖu ¶nh vÖ tinh quang häc vµ radar phèi hîp cã thÓ ®¶m nhiÖm rÊt tèt nhiÖm vô nµy.

• §¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng, gi¸m s¸t c¸c ho¹t ®éng sö dông ®Êt vµ t×nh h×nh khai th¸c mét sè d¹ng tµi nguyªn ven biÓn

Tµi liÖu viÔn th¸m gióp cho ®¸nh gÝa hiÖn tr¹ng vµ biÕn ®éng diÖn tÝch c¸c ®Çm nu«i, ®ång muèi vµ khu khai hoang lÊn biÓn lµm n«ng nghiÖp vµ mét sè ho¹t ®éng kh¸c nh− x©y dùng c«ng tr×nh, bÕn c¶ng, v.v. ®Ó tõ ®ã kÞp thêi cã nh÷ng gi¸p ph¸p ®iÒu chØnh quy ho¹ch ph¸t triÓn.

• Gi¸m s¸t hiÖn tr¹ng vµ biÕn ®éng mét sè yÕu tè m«i tr−êng

Mét sè yÕu tè nh− dßng ®ôc ¶nh h−ëng ®Õn hÖ sinh th¸i san h« vµ cá biÓn, b·i t¾m du lÞch, t×nh h×nh « nhiÔm c¸c v¸ng dÇu cã thÓ ph¸t hiÖn vµ gi¸m s¸t b»ng tµi liÖu ®a phæ vµ radar.

• Nghiªn cøu vµ ®¸nh gi¸ mét sè yÕu tè vµ qu¸ tr×nh ®éng lùc ven bê

¶nh radar, toµn s¾c ph©n gi¶i cao kÕt hîp ®a phæ cã thÓ quan tr¾c h−íng, ®é cao, chiÒu dµi b−íc sãng cña sãng biÓn vµ ®Æc ®iÓm chung tr−êng sãng.

• Ph¸t hiÖn vµ theo dâi c¸c tai biÕn ven biÓn

§©y lµ mét −u thÕ cña øng dông viÔn th¸m. C¸c tai biÕn nh− xãi lë, sa båi, chuyÓn lÊp cöa biÓn cã thÓ ®−îc ph¸t hiÖn, theo dâi vµ dù b¸o. §Æc biÖt kh¶ n¨ng cña ¶nh radar chôp ®−îc trong ®iÒu kiÖn m−a b·o, trêi nhiÒu m©y mï cho phÐp nghiªn cøu vµ gi¸m s¸t lò ngËp ven bê rÊt cã hiÖu qu¶. ¶nh ra ®a kÕt hîp víi ®a phæ vµ toµn s¾c ph©n gi¶i cao chôp lËp thÓ cã thÓ x©y dùng m« h×nh sè ®Þa h×nh, tÝnh to¸n møc ngËp lò, thÓ tÝch khèi n−¬c¸ lò vµ dù b¸o lò trong nh÷ng ®iÒu kiÖn dù b¸o ®−îc ®iÒu kiÖn khÝ t−îng thuû v¨n.

• Nghiªn cøu vµ ®¸nh gi¸ c¸c yÕu tè khÝ t−îng thuû v¨n biÓn

Mét sè ®Çu chôp chuyªn dông nghiªn cøu khÝ t−îng h¶i v¨n biÓn (VÝ dô, SeaWind, OCTS/ADEOS, GLI, , NOAA) cã kh¶ n¨ng nghiªn cøu vµ dù b¸o c¸c tr−êng khÝ t−îng h¶i v¨n biÓn nh− giã mÆt biÓn, dßng ch¶y, ®é trong, tû träng, nhiÖt ®é, ®é mÆn n−íc biÓn, thËm chÝ quan s¸t ®−îc sù dÞch chuyÓn cña c¸c dong h¶i l−u.

Dùa vµo ph©n tÝch c¸c yÕu tè ho¸ lý cña n−íc biÓn, hµm l−îng chÊt dinh d−ìng (vËt chÊt mµu vµng), c¸c vÖ tinh mµu n−íc cßn cho phÐp x¸c ®Þnh hµm l−îng Clorophyll, ®Ó tõ ®ã tÝnh to¸n sinh khèi thùc vËt næi, n¨ng xuÊt s¬ cÊp vµ dù b¸o ng− tr−êng phôc vô nghÒ c¸ biÓn rÊt cã hiÖu qu¶. C¸c vÖ tinh mµu n−íc cã thÓ chôp lÆp l¹i trong 4 ngµy/lÇn gióp cho theo dâi diÕn biÕn ng− tr−êng.

• Gi¸m s¸t m«i tr−êng vµ theo dâi c¸c sù cè trªn biÓn

C¸c vô trµn dÇu do sù cè giµn khoan hay tai n¹n tÇu thuyÒn cã thÓ gi¸m s¸t b»ng ¶nh vÖ tinh ®Ó theo dâi sù lan truyÒn cña mµng dÇu. Tµi liÖu quan tr¾c tõ tµi liÖu ¶nh vÖ tinh Radarsat trong kho¶ng thêi gian 9/1995-5/1998 cña c¸c nhµ khoa häc Singapor cho thÊy khu vùc nhiÔm dÇu nÆng nhÊt trªn con ®−êng hµng h¶i quèc tÕ, to¹ ®é 4030’ - 12030’B vµ 107030’ - 110030’§ (15-20 vÕt dÇu/10.000km2 trªn nÒn 3 vÖt/10.000 km2). TiÕp ®Õn lµ vïng n−íc ven bê phÝa nam Cµ Mau (ng− tr−êng) vµ vïng c¶ng Cam Ranh, §µ N½ng.

3. øng dông GIS

3.1. Nh÷ng vÊn ®Ò chung

§Þnh nghÜa mét c¸ch ®Çy ®ñ, GIS lµ mét hÖ th«ng tin ®Æc biÖt ¸p dông cho c¸c d÷ liÖu ®Þa lý, chñ yÕu sö dông c¸c phÇn cøng, phÇn mÒm vµ c¸c thiÕt bÞ ngo¹i vi gióp cho cËp nhËt, qu¶n lý, thao t¸c, ph©n tÝch, m« h×nh ho¸ vµ tr×nh diÔn c¸c d÷ liÖu kh«ng gian nh»m gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò phøc t¹p vÒ quy ho¹ch vµ qu¶n lý (Burroughs, 1986). Nãi mét c¸ch ®¬n gi¶n h¬n, hÖ th«ng tin ®Þa lý (GIS) lµ mét hÖ thèng m¸y tÝnh thiÕt kÕ cho l−u tr÷, qu¶n lý, thao t¸c, ph©n tÝch vµ tr×nh diÔn c¸c d÷ liÖu tra cøu ®Þa lý. NÒn t¶ng cña c«ng nghÖ GIS ®−îc Charles Colby thiÕt lËp tõ n¨m 1936. Trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn, c«ng nghÖ GIS ®· tr¶i qua ba thêi kú c¬ b¶n. Thêi kú khëi ®Çu vµo cuèi nh÷ng n¨m 50 ®Õn ®Çu nh÷ng n¨m 70; thêi kú nghiªn cøu vµ ph¸t triÓn phôc vô lîi Ých quèc gia vµo ®Çu nh÷ng n¨m 70 ®Õn ®Çu nh÷ng n¨m 80 vµ thêi kú ph¸t triÓn th−¬ng m¹i vµo ®Çu nh÷ng n¨m 80 ®Õn nay. GIS cã nh÷ng chøc n¨ng c¬ b¶n lµ cËp nhËt vµ l−u tr÷ d÷ liÖu, tra cøu, ®¸nh gÝa biÕn ®éng vµ ph©n tÝch - tæng hîp lùa chän c¸c ph−¬ng ¸n qu¶n lý - quy ho¹ch tèi −u. GIS bao gåm c¸c d÷ liÖu kh«ng gian vµ phi kh«ng gian. Nguån tµi liÖu cho GIS bao gåm t− liÖu ¶nh vÖ tinh vµ m¸y bay, tµi liÖu b¶n ®å, biÓu b¶ng vµ tµi liÖu ®iÒu tra kh¶o s¸t. GIS h×nh thµnh nªn c¸c bé d÷ liÖu, vÝ dô: D÷ liÖu tµi nguyªn thiªn nhiªn d¶i ven bê, vïng biÓn; d÷ liÖu kinh tÕ x¸ héi d¶i ven biÓn; d÷ liÖu ®¸nh b¾t vµ nu«i trång thuû s¶n, d÷ liÖu vÒ « nhiÔm m«i tr−êng, d÷ liÖu vÒ tai biÕn ven bê, v.v.

3.2. Nh÷ng øng dông trong nghiªn cøu biÓn vµ ®¹i d−¬ng

GIS hiÖn nay ®−îc øng dông réng r·i trong nhiÒu lÜnh vùc, trong ®ã cã nghiªn cøu biÓn vµ ®¹i d−¬ng. Nh÷ng øng dông cña GIS ®èi víi biÓn vµ daie ven biÓn cã thÓ gép thµnh c¸c nhãm c¬ b¶n nh− sau:

• §iÒu tra vµ nghiªn cøu c¬ b¶n

- HÖ thèng c¬ së d÷ liÖu vÒ biÓn vµ d¶i ven biÓn gióp cho viÖc tham kh¶o, tra cøu nhanh chãng, thuËn tiÖn, ®Æc biÖt lµ víi c¸c t«ng tin kh«ng gian. Nhê ®ã, cã thÓ lËp kÕ ho¹ch ®iÒu tra kh¶o s¸t víi hÖ thèng tr¹m vÞ nhanh, kh¸ch quan, hîp lý vµ tiÕn ®é nghiªn cøu, ph©n tÝch tæng hîp sè liÖu nhanh. NhiÒu s¶n phÈm ®iÒu tra nghiªn cøu ®−îc GIS ho¸ tiÖn lîi cho söa ch÷a, biªn tËp, tæng hîp vµ l−u tr÷.

- §¸nh gÝa biÕn ®éng nhê GIS cho nh÷ng kªt qu¶ ®Þnh l−îng, cho phÐp cã nh÷ng nhËn ®Þnh ®óng ®¾n vÒ biÕn ®éng, xu thÕ diÔn biÕn vµ ®−a ra c¸c dù b¸o.

• Qu¶n lý tµi nguyªn vµ m«i tr−êng

- HÖ thèng tµi liÖu ®−îc cËp nhËt cho phÐp qu¶n lý cã hiÖu qu¶ c¸c nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn nh− c¸c hÖ sinh th¸i rõng ngËp mÆn, r¹n san h«, th¶m cá biÓn, b·i t¾m du lÞch, kuång vµo c¶ng bÕn, c¸c lo¹i kho¸ng s¶n, c¸c ng− tr−êng.

- Nh÷ng vÊn ®Ò vÒ m«i tr−êng nh− t×nh tr¹ng ®æ th¶i, « nhiÔm, sù huû ho¹i habitat, nh÷ng diÔn biÕn ®e do¹ c¸c khu b¶o tån tù nhiªn vµ c¸c hÖ sinh th¸i, qui m« vµ diÔn biÕn cña c¸c tai biÕn nh− ngËp lôt, xãi lë, sa båi, lÊp cöa s«ng cöa ®Çm ph¸ ®−îc ®¸nh gi¸ vµ theo dâi ®Ó kiÓm so¸t vµ ®−a ra ph−¬ng ¸n øng sö.

• Quy ho¹ch ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi

C¸c líp th«ng tin ®−îc chång phñ vµ ph©n tÝch, tæng hîp ®Ó t×m ra c¸c ph−¬ng ¸n tèi −u cho quy ho¹ch l·nh thæ hoÆc quy ho¹ch ph¸t triÓn c¸c ngµnh kinh tÕ, vÝ dô nh− lµm muèi, nu«i trång thuû s¶n, khai hoang n«ng nghiÖp, phßng chèng ngËp lôt, quy ho¹ch c¸c khu lµng c¸, dÞch vô nghÒ c¸.

• Qu¶n lý tæng hîp vïng biÓn vµ d¶i ven biÓn

Qu¶n lý tæng hîp d¶i ven biÓn lµ xu h−íng ®ang ®−îc quan t©m v× nh÷ng lîi Ých ph¸t triÓn bÒn v÷ng, b¶o vÖ tµi nguyªn vµ m«i tr−êng, b¶o ®¶m lîi Ých cång ®ång vµ gi¶m thiÓu - dung hoµ c¸c mÉu thuÉn lîi Ých sö dông. GIS trë thµnh mét c«ng cô d¾c lùc cho qu¶n lý tæng hùp d¶i ven biÓn nhõ c¸c thuéc tÝnh vµ chøc n¨ng quý gi¸ cña nã.

3.3. KÕt hîp ViÔn th¸m vµ GIS

ViÔn th¸m lµ mét nguån t− liÖu quan träng cho GIS, tho¶ m·n ®−îc nhiÒu th«ng tin kh«ng gian ®ång bé trªn diÖn réng vµ cã kh¶ n¨ng cËp nhËt cao. T− liÖu viÔn th¸m sau khi ph©n tÝch ®−îc chuyÓn sang l−u tr÷ GIS sÏ ®−îc lµm t¨ng gi¸ trÞ vµ hiÖu qu¶ sö dông, nhÊt lµ kh¶ n¨ng ®¸nh gi¸ biÕn ®éng tµi nguyªn vµ m«i tr−êng vµ d¶i ven bê vèn rÊt nh¹y c¶m. V× vËy, trong mét sè phÇn mÒm xö lý ¶nh sè viÔn th¸m, ng−êi ta ®−a vµo mét sè modules GIS.

4. KÕt luËn

Lîi Ých øng dông ViÔn th¸m vµ GIS trong nghiªn cøu biÓn vµ ®¹i d−¬ng rÊt to lín. Tuy nhiªn, thµnh tùu vÒ c¸c lÜnh vùc nµy ë ViÖt Nam cßn khiªm tèn, ®Æc biÖt lµ ®ãi víi øng dông viÔn th¸m nghiªn cøu ®¹i d−¬ng. §èi víi GIS, kh¶ n¨ng øng dông phÇn nhiÒu dõng ë møc cËp nhËt, l−u tr÷ vµ tra cøu, ph©n tÝch biÕn ®éng cßn Ýt vµ kh¶ n¨ng ph©n tÝch lùa chän c¸c ph−¬ng ¸n quy ho¹ch vµ qu¶n lý t«Ý −u thùc thu d−êng nh− ch−a cã. ViÖc øng dông ViÔn th¸m vµ GIS trong nghiªn cøu biÓn vµ ®¹i d−¬ng ë ViÖt Nam cÇn ®−îc ®Èy m¹nh h¬n n÷a ®Ó v−ît qua tÝnh h×nh thøc nhÇm ®¹t ®−îc nh÷ng kÕt qu¶ thùc chÊt.

Tµi liÖu tham kh¶o

1. CEOS (Committee on Earth Observation Sattellite), 1995. Coordination for the next decade. Published by Smith System Engineering Limited. UK.Pp. 1-133.

2. Dien, T.V., T.D.Thanh, et all, 2001. Detecting the inlet change in Tam Giang - Cau Hai lagoon, Vietnam Centre, and a contribution from remote sensing data.

3. NguyÔn §×nh D−¬ng, 1997. Kü thuËt viÔn th¸m vµ hÖ th«ng tin ®Þa lý trong vÊn ®Ò ®¸nh gi¸ t¸c déng m«i tr−êng ë ViÖt nam. TuyÓn tËp b¸o c¸o héi th¶o lÇn thø nhÊt vÒ ®µo t¹o vµ ®¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i tr−êng. Hµ N«i 6-7 th¸ng 6 n¨m 1997.

4. NguyÔn §×nh D−¬ng, 1999. Qu¶n lý m«i tr−êng vµ c«ng nghÖ viÔn th¸m. TuyÓn tËp héi th¶o øng dông viÔn th¸m trong qu¶n lý m«i tr−êng ViÖt Nam. Hµ Néi. tr. 18-33.

5. ESCAP, 1996. Manual on GIS for planners and decision maker. New York. Pp.1-153.

6. Huy D. V. & T.D. Thanh, 1996. Preliminary application of remote sensing data for mangrove mapping in Bach Dang Estuary ( North Vietnam) . Proc. Reforestation and management of mangrove ecosystems in Vietnam. MERC, HIO, ACTMANG. Doson, 8- 10 Oct., 1996. P. 183-187.

7. §inh V¨n Huy, TrÇn §øc Th¹nh vµ nnk, 1999. øng dông tµi liÖu viÔn th¸m thµnh lËp b¶n ®å habitat khu vùc ®¶o B¹ch Long Vü. TuyÓn tËp héi th¶o: øng dông viÔn th¸m trong qu¶n lÝ m«I tr−êng ViÖt Nam. Hµ Néi, 10/1999. Tr.112-116.

8. TrÇn §øc Th¹nh, NguyÔn Chu Håi, §inh V¨n Huy vµ nnk, 1996. Mét sè kÕt qu¶ øng dông t− liÖu viÔn th¸m trong nghiªn cøu d¶i ven bê ë Ph©n ViÖn H¶I D−¬ng Häc t¹i H¶i Phßng. Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng biÓn. TËp III. Nxb. Khoa häc vµ Kü thuËt. Tr.93- 102.

9. TrÇn §øc Th¹nh, §inh V¨n Huy, NguyÔn V¨n TiÕn, NguyÔn Huy YÕt, 1998. KÕt qu¶ b−íc ®Çu sö dông tµi liÖu ¶nh vÖ tinh nghiªn cøu ph©n bè cá biÓn, rong biÓn vµ san h« ë miÒn Trung ViÖt Nam. Tµi nguyªn vµ m«i tr−êng biÓn, tËp V- Nxb. KH&KT. Hµ Néi. Tr.94-102.

10. Thanh T.D., D.V. Huy, T.D. Lan, et all, 1999. Application of ADEOS AVNIR data to the study of tidal wetland distribution in the Da Nang – Hoi An Area. Asian-Pacific remote sensing and GIS Journal. Vol.12, No.1, p. 23-30.

11. NguyÔn V¨n Th¶o, 2000. øng dông viÔn th¸m thµnh lËp b¶n ®å ®¸t ngËp n−íc hÖ ®Çm ph¸ Tam Giang-CÇu Hai. Tµi nguyªn vµ M«i tr−êng biÓn. T.VII. NXb. KH&KT. Hµ Néi, tr. 256-266.

H−íng dÉn sö dông

C¬ së d÷ liÖu GIS phôc vô qui ho¹ch m«i tr−êng bÒn v÷ng c¸c tØnh ven biÓn h¶i phßng vµ qu¶ng ninh

Copy toµn bé d÷ liÖu trªn CD tíi æ ®Üa cøng cña m¸y C:\

• C¸c file trong th− môc:

C:\GIS_HPQN\ANH_KSTT\ C:\ GIS_HPQN\ANH_VT\

cã thÓ më b»ng c¸c phÇn mÒm xem vµ xö lý ¶nh nh− PhotoShop, Painshop Pro, ACDSee, MS Photo Editor, v.v.

• C¸c file trong th− môc:

C:\GIS_HPQN\VAN_BAN\

cã thÓ më b»ng c¸c phÇn mÒm ®äc v¨n b¶n Adobe Acrobat.

• C¸c líp th«ng tin b¶n ®å nÒn ë th− môc

C:\ GIS_HPQN\BD_NEN\

C¸c líp th«ng tin b¶n ®å ®iÓm kh¶o s¸t ë th− môc

C:\ GIS_HPQN\SD_THUMAU\

C¸c líp th«ng tin b¶n ®å chuyªn ®Ò ë th− môc C:\ GIS_HPQN\BD_CDE\

B¶n ®å nÒn vµ b¶n ®å chuyªn ®Ò, ®iÓm kh¶o s¸t më b»ng phÇn mÒn ArcView GIS b»ng c¸ch:

- Copy phÇn mÒm ArcView GIS 3.2 vµo æ C:\

- T¹o mét biÓu t−îng ShortCut cho ArcView GIS trªn mµn h×nh tõ file

C:\ ArcViewGIS\Bin32\ Arcview.exe

- Khëi ®éng Arcview GIS, cöa sè ArcView xuÊt hiÖn

- Më c¸c b¶n ®å ®· t¹o s½n, tõ Menu File chän Open Project

+ ChuyÓn ®Õn th− môc chøa file cã ®u«i *.apr, chän tªn file vµ nhÊn chuét vµo OK. NÕu cöa sæ chän tËp tin MSAccess (*.mdb), chän tªn tËp tin xuÊt hiÖn ë cïng th− môc hoÆc ë th− môc Tables råi kÝch OK

+ §Ó xem b¶n ®å, tõ Menu Windows chän Layout, + §Ó truy vÊn th«ng tin tõ c¬ së d÷ liÖu, tõ Menu Windows chän View, dïng nót (i) trªn thanh c«ng cô cña ArcView vµ kÝch chuét vµo ®èi t−êng cÇn truy vÊn th«ng tin.

+ §Ó t×m kiÕn ®èi t−îng theo nh÷ng chØ sè, chän c«ng cô Query Builder, nhËp c¸c th«ng sè cÇn thiÕt råi kÝch newset. C¸c ®èi t−îng ®−îc lùa chän sÏ chuyÓn sang mµu vµng.

- LËp mét View míi vµ ®−a c¸c líp d÷ liÖu vµo ®Ó khai th¸c:

+ Tõ cöa sæ Project cña ArcView, chän Views vµ nhÊn nót New - mét cöa

sè View míi ®−îc më ra.

+ Tõ menu View chän Add Theme (hoÆc kÝch chuét vµo biÓu t−îng (+)

trªn thanh c«ng cô).

+ X¸c ®Þnh th− môc chøa c¸c líp th«ng tin cÇn ®−a vµo (*.shp), chän líp

th«ng tin cÇn hiÓn thÞ.

+ KÝch chuét lªn nót lùa chän bªn c¹nh tªn líp th«ng tin ë bªn tr¸i mµn

h×nh, líp th«ng tin ®−îc hiÓn thÞ trªn cöa sæ View.

+ Nh¸y ®óp chuét vµo tªn líp th«ng tin ë cöa bªn tr¸i mµn h×nh, cöa sæ Legend editor xuÊt hiÖn. Chän lo¹i chó gi¶i, mµu vµ lo¹i ký hiÖu cho ®èi t−îng thÓ hiÖn. NhÊn chuét vµo nót apply.

+ Tõ Menue View, chän Properties, chän Map Units lµ Meters vµ

Distance Units lµ Kilometers

+ Sö dông c¸c c«ng cô phãng to, thu nhá, kÐo, v.v. ®Ó thay ®æi tû lÖ xem

b¶n ®å, hoÆc gâ tû lÖ muèn xem vµo « Scale trªn thanh c«ng cô.

+ Bæ sung ch÷ vµo b¶n ®å dung c«ng cô T ë hµng thø 2, gâ ch÷ vµo cöa sæ

Text Properties. Chän ph«ng vµ cì ch÷ tõ cöa sæ Show Symbol.

- T¹o mét b¶n ®å víi ®Çy ®ñ c¸c chó gi¶i, tªn, th−íc tû lÖ ®Ó in Ên:

+ Tõ cöa sæ Project, chon Layout vµ kÝch chuét vµo New - mét cöa sæ Layout míi ®−îc më ra. + Dïng lÖnh Layout Page Setup ®Ó ®Æt kÝch th−íc trang in. + Trªn thanh c«ng cô (dßng 2) chuyÓn chuét ®Õn nót cuèi cã dßng ch÷ View Frame, kÝch chuét råi rª chuét thµnh h×nh ch÷ nhËt trong khung trang giÊy - cöa sæ chän chän view ®Ó lµm b¶n in xuÊt hiÖn, chän view sÏ lµm b¶n ®å, tû lÖ råi nhÊn OK. + Lµm chó gi¶i b¶n ®å b»ng kÝch chuét vµo c«ng cô Legend Frame, chän vÞ trÝ ®Æt chó gi¶i b»ng c¸ch khÐo chuét thµnh khung h×nh ch÷ nhËt. + ViÕt tªn b¶n ®å b»ng c«ng cô T ë hµng thø 2. + §Æt th−íc tû lÖ b»ng c«ng cô Scale Bar Frame. ChØnh s÷a c¸c th«ng sè cña th−íc tû lÖ b»ng lÖnh Graphics\ Properties. + Dïng lÖnh Files\ Print Setup ®Ó ®Æt trang giÊy vµ chän m¸y in. + Dïng lÖnh File\Print ®Ó in b¶n ®å.