Bệnh tuyến yên
(diseases of the pituitary)
(Kỳ 6)
TS. Hoàng Trung Vinh (Bệnh học nội khoa HVQY)
1.3.7. Tiến triển và tiên lượng:
+ Tùy thuộc vào nguyên nhân gây bệnh, mức độ biểu hiện của bệnh. Nếu
là u thì sau
điều trị hoặc chiếu xạ bệnh có thể ngừng phát triển, suy tuyến yên sau đẻ
tiên lượng thường xấu.
+ Suy tuyến yên có thể kéo dài thầm lặng lâu ngày cho đến khi có một yếu
tố thuận lợi làm mất cân bằng nhanh chóng chức năng của các tuyến nội tiết
khác, lúc đó có thể xảy ra hôn mê do suy tuyến yên với các biểu hiện:
- Giảm thận nhiệt, trụy tim mạch.
- Giảm thận nhiệt và co cứng.
- Hạ đường huyết.
- Rối loạn nước và điện giải, ứ nước hay ngộ độc nước với tình trạng
giảm Na+ máu do pha loãng quá mức (< 120mmol/l).
1.3.8. Điều trị:
+ Nguyên tắc điều trị:
- Xác định và giải quyết nguyên nhân gây bệnh nếu có thể được.
- Việc điều trị phải căn cứ vào sự thiếu hụt loại hormon nào cũng như
mức độ thiếu hụt ra sao.
- Nếu nguyên nhân do u tuyến yên hay vùng dưới đồi cần điều trị bằng
phẫu thuật hay phóng xạ.
- Điều trị tích cực tình trạng nhiễm trùng hậu sản, nhiễm trùng huyết,
những biến chứng sau đẻ.
+ Liệu pháp hormon thay thế:
- Thay thế glucocorticoid:
Nếu có biểu hiện suy tuyến thượng thận cần bổ sung corticoid
(hydrocortisol, cortisol). Liều hydrocortisol bắt đầu 25 mg/ ngày chia 2
lần:15mg buổi sáng sớm, 10mg buổi chiều trong khoảng 14-16 giờ. Nếu đồng
thời bệnh nhân được bổ sung cả T4 và testosteron thì nên giảm liều
hydrocortisol xuống còn 20mg/ngày hoặc thậm chí 15mg/ngày. Tương phản
lại nếu bệnh nhân có suy tuyến thượng thận tiên phát thì 95% bệnh nhân cần
thiết phải bù mineralocorticoid-9- alpha-fluor-cortisol (9FF) cùng với cortisol.
Tuy vậy những trường hợp này rất hiếm gặp, 9FF dùng với liều 50-100
µg/ngày/1 lần buổi sáng.
- Thay thế hormon tuyến giáp:
Với mục đích thay thế hormon TSH, tiến hành điều trị như suy giáp tiên
phát. Bổ sung L-T4 với liều bắt đầu 50µg/ngày, tăng liều từ từ. ở bệnh nhân trẻ
tuổi có thể dùng ngay với liều 100-125µg/ngày. Liều tối đa phụ thuộc vào nồng
độ FT4 và T4 huyết thanh, nói chung liều trung bình từ 50-150µg/ngày.
- Thay thế androgen và vô sinh ở nam giới:
Với mục đích thay thế androgen có thể dùng testosteron liều 250mg/ 2-3
tuần, có thể dùng 100mg/1 tuần.
Testosteron phục hồi libido và sự cường dương đem lại cảm giác hưng phấn.
Tốt hơn cả nếu dùng thuốc tác dụng chậm như testosteron enanthat:
300mg/3 tuần/lần; 200mg/2 tuần/lần; hoặc 100mg/1 tuần/lần, không nên dùng
loại thuốc uống dễ gây ban xuất huyết ở gan.
- Thay thế androgen và vô sinh ở nữ giới:
Bệnh nhân < 50 tuổi thì estrogen cần thiết duy trì tính sinh dục, cảm giác
thoải mái. Có nhiều biệt dược estrogen, nên dùng liều nhỏ nhất mà có tác dụng:
ethinyl estradiol 0,02-
0,05mg/ngày (uống); estrogen liên hợp: 0,3-1,25mg/ngày (uống); 5-7
ngày cuối tháng nên nghỉ để tránh nguy cơ ung thư tử cung. Progesteron
(medroxyprogesteron) 10mg/uống mỗi ngày từ ngày thứ 15-25 để tránh quá sản
của màng tử cung.
Có thể phối hợp bằng FSH (gonadotropin màng nhau; HCG) để tránh
phóng noãn.
- Thay thế hormon tăng trưởng:
Để thay thế sự thiếu hụt GH, người ta dã tổng hợp được nó bằng công
nghệ di truyền, hoàn toàn giống GH của người.
Thường chỉ dùng GH để điều trị trẻ em bị thiếu. Liều dùng: 1-2 IU/m2 cơ
thể/ngày x 6 tháng hoặc lâu hơn. Nồng độ IGF-1 là yếu tố theo dõi để quyết định
liều GH.
- Điều trị những tình trạng nguy hiểm đến tính mạng gây nên do suy giáp:
. Cơn khủng hoảng thượng thận:
Nếu suy tuyến yên do nhiễm khuẩn hoặc nấm thì rất nhanh chóng xuất
hiện hạ huyết áp, mệt yếu, thậm chí bất tỉnh, có thể kèm theo hạ đường huyết và
natri huyết.
Xử trí: truyền tĩnh mạch hydrocortisol 100 mg hoặc 25 mg prednisolon
pha với dung dịch muối cộng với glucose; tổng liều hydrocortisol tới 100-200
mg trong ngày tiếp theo, số lượng dịch bồi phụ dựa vào tần số tim, huyết áp, áp
lực tĩnh mạch trung ương.
Cơn suy thượng thận cấp có thể xuất hiện khi có chấn thương tâm lý
nặng, sau nhiễm khuẩn, chấn thương nặng, trong phẫu thuật...
Trong các trường hợp trên bệnh nhân phụ thuộc cấp tính vào
steroid, liều glucocorticoid dùng tới 100- 200 mg.
Trong hôn mê do suy tuyến yên xuất hiện suy giáp nặng. ở những bệnh
nhân này trước tiên phải bồi phụ hydrocortisol, sau đó truyền thyroxin.
. Giảm Na+ do suy tuyến yên:
ở bệnh nhân suy tuyến yên có hiện tượng ức chế tiết vasopressin cùng
với do buồn nôn và nôn. Nếu bệnh nhân tiếp tục uống nước sẽ xuất hiện hạ Na+,
tiền hôn mê và hôn mê.