Các định dạng âm thanh vòm phổ biến
Hệ thống âm thanh vòm sử dụng nhiều đường tiếng để tạo một không gian nghe
nhạc hoặc phim, mang lại cảm giác đang ở giữa quang cảnh hành động.
Các đường âm thanh vòm trong phim cho phép người nghe thấy được những âm thanh
đến từ tất cả các hướng xung quanh mình. Các âm thanh này nhằm tạo nên cái mà các
nhà làm phim gọi là "nửa hư nửa thực", nghĩa là làm cho thính giả hoàn toàn bị say đắm
bởi các quang cảnh trên phim và không còn nhận ra họ đang ở trong thế giới thực nữa.
Hệ thống âm thanh vòm làm cho người nghe thấy như đang ở trong quang cảnh của hành
động. Ảnh: Canadahifi.
Để tạo ra âm thanh vòm một cách hiệu quả, điều đầu tiên là cần tới một số lượng loa
nhất định. Thứ nhất là loa trung tâm mang lời thoại, do hầu như các diễn viên nói từ vị
trí giữa màn hình; sau đó là các loa trái và phải mang phần âm nhạc và hiệu ứng âm thanh
cùng một vài lời thoại xuất hiện từ phía bên hoặc góc. Tiếp đến là hai loa đặt ở bên và hơi
cao hơn so với vị trí ngồi nghe, cung cấp các âm thanh môi trường và hiệu ứng âm thanh
vòm. Cuối cùng là một loa siêu trầm dùng để tái tạo các âm tần số thấp và siêu thấp
(LFE) có trong một số tình huống cụ thể như bước chân khủng long trong phim Jurassic
Park hay tiếng gầm của động cơ phản lực trong Top Gun.
Một trong những điểm quan trọng là các loa này hoặc phải có những kênh riêng biệt, có
nghĩa là có những tín hiệu dành riêng cho chúng, hoặc các kênh ma trận, theo đó, âm
thanh sẽ được trích xuất hoặc được chia nhỏ từ một kênh riêng biệt.
Hiểu được điều này sẽ hiểu được các con số chỉ hệ thống loa (như 2.0. 4.0. 5.1…) vốn
gắn với các định dạng âm thanh vòm sẽ được tái hiện. Con số đầu tiên dùng để chỉ các
kênh riêng biệt, hoặc độc lập, toàn dải (có đáp tần từ 20Hz tới 20.000 Hz). Theo đó 2.0
có nghĩa là hệ thống có 2 kênh (thường gọi là stereo), trong khi 5.0 có 5 kênh riêng biệt
mang những tín hiệu độc lập tới 5 loa riêng trong hệ thống. Còn con số đuôi .1 chỉ loa
siêu trầm chuyên phần tần số thấp (từ 3Hz tới 120Hz). Vì thế một hệ thống 5.1 sẽ có các
kênh riêng biệt độc lập cho loa trung tâm, loa trái trước, phải trước, loa surround trái,
surround phải và loa siêu trầm.
Các bố trí một hệ thống Dolby Pro Logic. Ảnh: Techfresh.
Định dạng Dolby Pro Logic bắt đầu xuất hiện trong các hệ thống rạp tại gia từ đầu
những năm 1990 và dần trở thành tiêu chuẩn cho các băng hi-fi VHS. Ngày nay nó
vẫn là chuẩn cho việc phát sóng (hoặc cáp) TV dạng tương tự (analog), bởi lẽ các tín hiệu
Pro-Logic có thể được mã hóa thành các tín hiệu tương tự hai kênh (stereo), có thể ghi
được cả vào các đầu băng VCR.
Nếu đã có sẵn các thiết bị hỗ trợ Pro Logic, bạn vẫn có thể thưởng thức phim DVD bởi
tất cả các đầu DVD có thể chuyển các kênh Dolby Digital trong đĩa thành định dạng
Dolby Pro Logic và xuất thành 2 kênh stereo ra ngoài.
Pro Logic là hệ thống đơn giản và rẻ nhất, bao gồm 4 kênh được nén lại thành 2 kênh
tương tự. Trong 4 kênh này có 2 kênh là độc lập và 2 kênh là ma trận (matrix), trong đó,
2 kênh độc lập với băng thông toàn dải được dùng cho hai loa trước trái, phải (L, R), một
kênh ma trận toàn dải dùng cho loa trung tâm (C) và một kênh ma trận hẹp cho hai loa
surround (S). Bộ giải mã Dolby Pro-Logic gói 4 kênh và tạo ra hai kênh xuất Lt và Rt,
theo đó Lt ra loa L và Rt ra loa R nguyên vẹn không chỉnh sửa. Loa C sau khi được xử lý
giảm nhiễu một chút sẽ được chia đều cho Lt và Rt. Băng thông cho loa S chỉ có dải hạn
chế 100Hz – 7.000 Hz, sẽ được mã hóa ở dạng giảm nhiễu rồi được chia cho Lt và Rt
nhưng lệch pha một chút. Vì thế Pro Logic là hệ thống 2.0.
Nhược điểm của Pro Logic là cả hai loa surround (phải và trái) đều sản sinh ra cùng một
âm thanh từ cùng một kênh (âm mono) và có băng thông hạn chế, còn loa trung tâm là sự
kết hợp của hai kênh trái và phải chứ không phải đơn nhất. Thêm vào đó không có kênh
riêng cho loa trầm, vì thế các tín hiệu âm trầm phải trích xuất từ các kênh khác thay vì có
đường vào riêng.
Dolby cũng đã cập nhật Pro Logic lên phiên bản Pro Logic II với khả năng hỗ trợ tới 6
kênh xuất. Tuy nhiên đây vẫn không phải là hệ thống 5.1 thực sự bởi bản chất vẫn dùng 2
kênh stereo của Pro Logic, chỉ có thêm bộ giải mã tiên tiến mới có khả năng trích thành 5
kênh ma trận toàn dải và một kênh ma trận siêu trầm.