
Các cây thuốc - vị thuốc Đông y
(phần 4)
CÂY CHỔI XỂ
Cây Chổi xể
CÂY CHỔI XỂ
Herba Baeckeae
Tên khác: Chổi sể, Thanh cao, Cây chổi trện.

Tên khoa học: Baeckea frutescens L., họ Sim (Myrtaceae).
Mô tả: Cây bụi, phân nhánh nhiều, cao 50 - 150cm. Lá mọc đối, hình dải hay hình
dùi dạng dải, dài 5 - 8mm, rộng 0,4 - 0,6mm, đầu nhọn, không lông, có tuyến mờ
nâu, cuống rất ngắn.
Hoa mọc đơn độc ở nách lá, lưỡng tính, màu vàng trắng, đường kính cỡ 2 - 3mm;
cuống hoa cỡ 1mm, mang ở giữa 2 lá bắc rất nhỏ, sớm rụng. Đài hoa hình ống, dài
cỡ 1mm, chia 5 thùy hình tam giác, tồn tại; cánh hoa 5, gần tròn, dài cỡ 4mm; nhị
10, ít khi 8, ngắn hơn cánh hoa; bầu ha, 3 ô, mỗi ô chứa 2 noãn.
Quả nang nhỏ, dài cỡ 1mm, mở theo đường rách ngang; hạt có cạnh.
Bộ phận dùng: Lá, phần trên mặt đất.
Phân bố: Cây mọc rất nhiều trên các đồi khô miền Trung Du, từ Hà Bắc, Quảng
Ninh, Bắc Thái, Vĩnh Phú đến Thừa Thiên - Huế, Quang Nam - Ðà Nẵng, Phú
Yên, thường mọc chung với Sim, Mua, Tràm, có khi mọc thành rừng.
Thu hái: Cây lúc đang có hoa, phơi hoặc sấy khô. Có thể cắt lấy tinh dầu mà
dùng.
Thành phần hóa học: Toàn cây chứa tinh dầu màu vàng nhạt, thơm gần như dầu
khuynh diệp với tỷ lệ 0,5-0,7%. Ở nước ta, tinh dầu Chổi chứa 35% a- thuyon và
a- pinen, 4% limonen, 15% cineol, 11% ylangen. Tuỳ xuất xứ mà thành phần có
thể khác nhau.
Công năng: Tán phong hàn, khai khiếu, giúp tiêu hoá, thông huyết mạch, sát

khuẩn.
Công dụng:
Thân, cành dùng làm chổi và cất dầu thơm để dùng trong y dược.
Người ta thường dùng cây đốt xông khói hoặc nấu nước xông chữa cảm cúm,
nhức đầu, đau bụng, vàng da, sởi. Còn dùng chữa chảy máu cam, lở ngứa, kém
tiêu, ỉa ra máu và kinh nguyệt không đều.
Rượu chổi dùng xoa bóp chữa thấp khớp. Hoa chổi dùng làm thuốc điều kinh và
ăn uống kém tiêu.
Cách dùng, liều lượng: Sắc lá và hoa làm nước uống (6-8g). Đốt cây khô để xông,
dùng tinh dầu xoa bóp.
Bài thuốc:
1. Chữa phong thấp đau xương, đau bụng lạnh dạ, nôn, ỉa, dùng cành và hoa lá
Chổi 20-40g sắc uống. Ngoài dùng dầu Chổi xoa bóp hoặc dùng cành lá Chổi để
đốt xông hơi.
2. Chữa chân thũng sưng hay lở ngứa; nấu nước cây Chổi để ngâm rửa.
3. Chữa kinh bế hay chậm thấy kinh, dùng hoa Chổi, lá Móng tay, mỗi vị 40g;
Nghệ đen; Ngải máu, mỗi vị 10-20g sắc uống. Cấm dùng cho người có thai.

CÂY KHÔI
Cây Khôi
CÂY KHÔI
Folium Ardisiae Silvestris
Tên khác: Cây độc lực, Đơn tướng quân, Cây lá khôi, Khôi nhung, Khôi tía.
Tên khoa học: Ardisia sylvestris Pitard., họ Đơn nem (Myrsinaceae).

Mô tả: Cây nhỏ cao tới 2m, thân rỗng xốp, ít phân nhánh. Lá tập trung ở đầu ngọn
hay các nhánh bên; phiến lá thon ngược dài 15-40cm, rộng 6-10cm, mặt trên màu
lục sẫm mịn như nhung, mặt dưới màu tím đỏ, gân nổi hình mạng lưới, mép lá có
răng cưa nhỏ. Hoa mọc thành chùm, dài 10-15m, màu trắng pha hồng tím gồm 5 lá
đài và 3 cánh hoa. Quả mọng, khi chín màu đỏ.
Hoa tháng 5-7, quả tháng 2.
Phân bố: Cây mọc rải rác ở các tỉnh miền núi phía bắc và trung như: Lào Cai
(Sapa), Lạng Sơn (Hữu Lũng), Quảng Ninh, Vĩnh phúcc (Tam Đảo), Hà Tây (Ba
Vì), Ninh Bình (Cúc Phương), Thanh Hóa (Lang Chánh, Ngọc Lạc, Thạch Thành),
Nghệ An (Qùi Châu), Quảng Trị, Thừa Thiên Huế (Phú Lộc), Quảng Nam - Đà
Nẵng.
Bộ phận dùng: Lá
Thành phần hoá học: Tanin.
Công năng: Làm giảm độ acid của dạ dày.
Công dụng: Chữa đau dạ dày.
Cách dùng, liều lượng: Ngày uống 40-80g sắc uống phối hợp với các vị thuốc
khác.
Bài thuốc: Nhân dân miền ngược vùng Lang chánh, Ngọc lạc tỉnh Thanh hoá
thường dùng lá Khôi chế biến, sắc uống chữa đau bụng. Hội Đông y Thanh hoá đã
kếp hợp dùng lá Khôi (80g), lá Bồ công anh (40g) và lá Khổ sâm (12g) sắc uống

