MẠCH HOÃN
( ½w¯ß - MODERATE PULSE - POULS RETARDE)
A- ĐẠI CƯƠNG
- Chương ‘Bình Mạch Pháp’ (TH. Luận) ghi: “Vệ khí høòa gọi là Hoãn. -
Âm
mạch và dương mạch điều hòa gọi là Hoãn”.
- Sách ‘Thiên Kim Dực’ ghi: “Ấn tay thấy mạch vẫn y nguyên gọi là Hoãn”.
- Sách ‘Y Học Nhập Môn’ ghi: “Hoãn là hòa hoãn “
B- HÌNH TƯỢNG MẠCH HOÃN
- Chương ‘Mạch Hình Trạng Chỉ Hạ Bí Quyết’ (M. Kinh) ghi: “Hoãn qua lại
cũng chậm, nhanh hơn Trì một ít”.
-Sách ‘Tần Hồ Mạch Học’ ghi : “Mạch Hoãn, 1 hơi thở 4 chí, nư sợi tơ ở dướ
i
tay...”.
- Sách ‘Chẩn Gia Khu Yếu’ ghi: “Hoãn là không cấp bách, qua lại thong thả”.
- Sách ‘Trung Y Học Khái Luận’ ghi: “Mạch Hoãn đi khoan hòa, đ
ều đặn, số
mạch đập không thay đổi mấy”.
- Sách ‘Trung Y Chẩn Đoán Học Giảng Nghĩa’ ghi: “Mạch Hoãn, 1 hơi thở 4
chí, đi lại khoan thai”.
HÌNH VẼ BIỂU THỊ MẠCH HOÃN
- Sách ‘Mạch Chẩn’ ghi hình vẽ mạch Hoãn như sau:
- Sách ‘Tam Tài Đồ Hội’ và sách ‘Đồ Chú Nan Kinh Mạch Quyết’ ghi hình v
ẽ
biểu diễn mạch Hoãn:
- Sách ‘Kết Hợp YHCT với YHHĐ Trong Lâm Sàng’ ghi: “Mạch Hoãn thu
ộc
loại tần số trung bình từ 60-80 lần / phút”.
C- NGUYÊN NHÂN PHÁT SINH MẠCH HOÃN
- Chương ‘Y Gia Quan Miện’ (HTYTT. Lĩnh) ghi: “Khí huyết đều hư vì vậy
mạch đến thong thả [Hoãn]”.
- Sách ‘Trung Y Chẩn Đoán Học Giảng Nghĩa’ ghi: “Tỳ thuộc thổ mà ch
ủ
thấp, khí cơ bị thấp tà mà khốn đốn vì vậy thấy mạch Hoãn”.
-Sách ‘Trung Y Chẩn Đoán Học’ giải thích : “Do khí cơ bị thấp tà dính l
ại gây
nên. Tỳ Vị hư yếu, mà Tỳ Vị là ngu
ồn của khí huyết, khí huyết bất túc, không
vận hành được, kết lại gây nên mạch Hoãn”
D- MẠCH HOÃN CHỦ BỆNH
- Chương ‘Thương Hàn Lệ’ (TH. Luận) ghi: “Mạch ở bộ xích và thốn mà đ
và Hoãn thì bệnh ở quyết âm”.
- Chương ‘Biện Thái Dương... trị’ (TH. Luận) ghi: “Thái Dương b
ệnh, mạch
bộ thốn Hoãn, bộ quan Phù, bộ xích Th
ực, phát sốt, ra mồ hôi sợ lạnh, không
nôn mửa, chỉ thấy mạch Vi, Hoãn, đầy tức, đó là do th
ầy thuốc sử dụng phép
Hạ gây ra”.
- Chương ‘Biện Thái Âm... Trị’ (TH. Luận) ghi: “Thương Hàn, mạch Ph
ù
Hoãn, bì phu mất cảm giác là phong hàn ở cơ nhục”, “Mạch bộ
quan Hoãn,
biếng ăn là do vị khí không điều hòa, Tỳ khí không đủ. Mạch bộ xích Ho
ãn thì
chân yếu, tiểu tiện không thông”.
- Chương ‘Bình Tam Quan... Nghi’ (M. Kinh) ghi: “Mạch thốn khẩu Ho
ãn, bì
phu mất cảm giác là phong hàn ở cơ nhục”. “Mạch bộ quan Hoãn, biếng ăn l
à
do vị khí không điều hòa, Tỳ khí không đủ. Mạch bộ xích Hoãn thì chân y
ếu,
tiểu tiện không thông”.
- Chương ‘Bình Tạp Bệnh’ (M. Kinh) ghi: “Mạch Hoãn là hư“.
- Sách ‘Giáp Ất’ ghi: “Mạch Hoãn là nhiệt nhiều”.
- Sách ‘Chẩn Gia Khu Yếu’ ghi: “Mạch Hoãn là phong, là hư, là tý, là yếu, l
à
đau, ở trên là gáy cứng, ở dưới là chân yếu. Mạch bộ thốn b
ên trái Hoãn là tâm
khí không đủ, hồi hộp, hay quên, gáy và lưng đau cấp - M
ạch bộ quan (trái)
Hoãn là phong hư, chóng mặt, khí kết ở bụng sườn - Mạch bộ xích (trái) Ho
ãn
là Thận hư hàn, tiểu khó, kinh nguyệt ra nhiều - Mạch bộ thốn (phải) Ho
ãn là
Phế khí phù lên, thở ngắn - Mạch bộ quan (phải) Hoãn là Vị khí hư yếu - M
ạch
bộ xích (phải) Hoãn là chân lạnh yếu, phong bí, khí trệ”.
- Sách ‘Tần Hồ Mạch Học’ ghi: “Mạch Hoãn là phần vinh (huyết) bị suy m
à
phần vệ (khí) lại dư, là phong hoặc thấp hoặc Tỳ hư, trên là gáy cứng đau, dư
ới
là chân tê bại”.
- Sách ‘Trung Y Học Khái Luận’ ghi: “Mạch Hoãn chủ bệnh do thấp t
à gây
ra”.
- Sách ‘Trung Y Chẩn Đoán Học Giảng Nghĩa’ ghi: “Mạch Hoãn ch
ủ bệnh về
thấp”.
- Sách ‘Mạch Học Giảng Nghĩa’ ghi: “Mạch Hoãn ch
ủ về phong thấp, trúng
phong, đau nhức, hoa mắt, chóng mặt, hư nhức, ung nhọt, tiểu khó”.
Tả Thốn HOÃN
Tâm khí không đủ.
Hữu Thốn HOÃN
Thương phong.
Tả Quan HOÃN
Can hư.
Hữu Quan HOÃN
Tỳ thấp.
Tả Xích HOÃN
Âm hư.
Hữu Xích HOÃN
Dương suy.
F- MẠCH HOÃN KIÊM MẠCH BỆNH
- Thiên ‘Bình Nhân Khí Tượng Luận’ (T. Vấn) ghi: “Mạch Hoãn mà Hoạt l
à
chứng nhiệt bên trong”.
- Chương ‘Biện Thái Dương... Trị’ (TH. Luận) ghi: “Thương hàn mạch Ph
ù
Hoãn, mạch Vi Hoãn là bệnh sắp khỏi”.
- Chương ‘Trúng Phong Lịch Tiết... Trị’ (KQY. Lư
ợc) ghi: “Mạch ở thốn khẩu
Trì mà Hoãn, Trì là hàn, Hoãn là hư . Phần vinh thấy mạch Hoãn là ung huy
ết,
vệ thấy mạch Hoãn là trúng phong “.
- Chương ‘Hoàng Đản Bệnh... Trị’ (KQY. Lược) ghi: “Mạch ở thốn khẩu Ph
ù
mà Hoãn, phù là phong, Hoãn là chứng tý”.
- Sách ‘Mạch Ngữ’ ghi: “Mạch Phù mà Hoãn là vệ khí bị tổn thương, Trầm m
à
Hoãn là vinh khí suy yếu”.
- Sách ‘Chẩn Gia Chính Nhân’ ghi: “Mạch Phù Hoãn là thương phong, Tr
ầm
Hoãn là hàn thấp. Hoãn Đại là phong hư. Hoãn Tế là thấp tý. Hoãn Nhược l
à
khí hư “.
- Sách ‘Chẩn Gia Khu Yếu’ ghi: “Mạch Phù Hoãn hoặc Trầm Hoãn là khí
huyết suy yếu”.
- Sách ‘Mạch Học Giảng Nghĩa’ ghi:
· Mạch Hoãn mà Phù là thương phong ở phần biểu.
· Mạch Hoãn mà Trầm là thấp tý.
· Mạch Hoãn mà Hoạt là nóng ở trong.
· Mạch Hoãn mà Sáp là huyết hư.
· Mạch Hoãn mà Trầm, Tế, vô lực là dương hư.
G- MẠCH HOÃN VÀ ĐIỀU TRỊ
- Chương ‘Biện Thái Dương...Trị’ (TH. Luận) ghi: “Thương hàn mạch
Phù
Hoãn, cơ thể không đau mà ch
ỉ nặng nề, có khi nhẹ bớt, không có chứng của
Thiếu âm, dùng bài Đại Thanh Long Thang (Ma Hoàng, H
ạnh Nhân, Thạch
Cao, Cam Thảo, Quế Chi) để phát hãn”.
- Chương ‘Y Gia Quan Miện’ (HTYTT. Lĩnh) ghi: “Mạch bộ thốn Hoãn là c
ổ
gáy cứng, cho uống bài Tr
ừ Thấp Thang (Phục Linh, Can Cát, Bạch Truật,
Chích Thảo). - Mạch bộ quan (trái) Hoãn: Can hư th
ấp thịnh. Bộ quan (phải)
Hoãn: Tỳ thấp quá nhiều. Nên cho uống bài Nhất Khí Thang hoặc bài Ki
ến
Trung Thang (Hoàng Kỳ, Nhân Sâm, Quế, Bạch Thược, Đương Quy). Khí k
ết
trong bụng không duỗi ra được, cho uống bài Ôn B
ạch Thang (Tử Uyển, Ngô
Thù Du, Xương Bồ, Sài H
ồ, Hậu Phác, Cát Cánh, Tạo Giác, Ô Đầu, Phục
Linh, Quế Tâm, Hoàng Liên, Thục Tiêu, Ba Đậu, Sinh Khương). M
ạch tả xích
Hoãn là hàn, trưng hà, nằm mơ thấy ma quỷ, cho uống bài Ngũ Linh Tán (Tr
ư
Linh, Trạch Tả, Bạch Truật, Phục Linh, Quế Chi) thêm Thương Truật.
H- MẠCH HOÃN QUA CÁC LỜI BÀN
- Sách ‘Mạch Ngữ'‘ ghi: “Các bộ mạch thấy Hoãn là không đủ vì m
ạch khí
không bật lên vậy”.
- Chương ‘Mạch Thần’ (CNT. Thư) ghi: Mạch Hoãn có âm dương có 3 nghĩa:
· Một là mạch khí thong dong, hòa hoãn, là mạch khí của người bình
thường.Hai là Hoạt mà Đại là thực nhiệt như sách Nội Kinh ghi: “Mạch Hoãn
mà Hoạt là nóng ở trong “.
· Ba là Hoãn mà Trì Tế là hư hàn.
N
ếu thực nhiệt thì phải là Hoãn mà kiêm Đại có lực, là phi
ền nhiệt, miệng hôi,
bụng đầy, unh nhọt, đại tiểu tiện không thông hoặc thương hàn, ôn ngư
ợc mới