316
Đ NH GI NHẬN THỨC BẰNG TEST MoCA
(Motreal cognitive assessment)
I. ĐẠI CƢƠNG
Test đánh giá nhận thức (MoCA) được tạo ra như là một phương tiện nhanh để
đánh giá tình trạng rối loạn nhận thức mức độ nhẹ. Nó đánh giá các tình trạng nhận thức
khác nhau, đó là: sự chú ý, sự tập trung, chức năng điều hành, trí nhớ, ngôn ngữ, khả
năng thị giác, suy nghĩ nhận thức, tính toán và định hướng. Thời gian thực hiện bài test
MoCA khoảng 10 phút. Tổng điểm có thể đạt được là 30 điểm; tổng điểm từ 26 điểm
trở lên được coi như bình thường.
MoCA có 8 mục nhỏ, bao gồm đánh giá thị giác, điền tên, đánh giá khả năng trí
nhớ, đánh giá độ tập trung, ngôn ngữ, khái quát hóa, trí nhớ ngắn hạn và định hướng.
II. CHỈ ĐỊNH
Chỉ định cho người bệnh tổn thương não sau tai biến mạch máu não, chấn thương
sọ não, sau phẫu thuật, can thiệp sọ não hay mạch não (ví dụ người bệnh dị dạng mạch
n o chưa vỡ), viêm não, teo não, sa sút trí tuệ, bệnh Alzheimer.
III. CHỐNG CHỈ ĐỊNH
Không có chống chỉ định bắt buộc (nhưng hạn chế khả năng đánh giá ở người
bệnh bị thất ngôn).
IV. CHUẨN BỊ
1. Ngƣời thực hiện
Bác sĩ phục hồi chức năng, kỹ thuật viên hoạt động trị liệu, nhận thức.
2. Phƣơng tiện
Bảng đánh giá MoCA: 01 bảng.
Bút: 01 chiếc.
Đồng hồ: 01 chiếc.
3. Ngƣời bệnh
Được đưa vào phòng đánh giá riêng, yên tĩnh tránh bị mất tập trung.
Được giải thích kỹ về việc đánh giá nhận thức.
Ngồi vào bàn, tiến hành lượng giá 1 người bệnh - 1 kỹ thuật viên.
4. Hồ sơ bệnh án
V. CÁC BƢỚC TIẾN HÀNH
Thời gian: 10 - 20 phút.
Kiểm tra hồ sơ.
Kiểm tra người bệnh: ghi rõ họ tên, tuổi, trình độ học vấn, ngày đánh giá.
317
Các bước tiến hành: thực hiện lần lượt theo trình tự sau:
Bước 1: đánh giá thị giác (nối xen kẽ)
Cách làm: người đánh giá hướng dẫn cách làm như sau: “Nối xen kẽ số và chữ,
theo alphabelt đối với chữ và theo thứ tự tăng dần với số. Bắt đầu từ số 1 và nối từ 1 tới
A, sau đó đến 2 rồi tiếp tục như vậy cho đến kết thúc ở E.
Tính điểm:
1 điểm: nếu nối thành công như sau:1-A-2-B-3-C-4-D-5-E, không có bất cứ
đường nối chéo nào.
0 điểm: bất kỳ đường nối không đúng nào.
Bước 2: đánh giá thị giác (vẽ hình trụ)
Cách làm: người đánh giá đưa ra hướng dẫn, kẻ nối theo nét hình trụ: “kẻ nối lại
một cách chính xác hình bạn có thể làm vào khoảng cách ở bên dưới”
Tính điểm: 1 điểm khi nối đúng các đường nét:
Đường nối phải có theo không gian 3 chiều.
Tất cả các đường hay hình oval phải được vẽ.
Không có thêm đường nét nào.
Các đường dọc phải là những đường song song.
Hình khối phải được kết thúc bằng hình oval chứ không phải hình tròn.
Các đường dọc phải nối tới đỉnh/ đáy của hình oval.
Không có điểm nếu bất kỳ tiêu chuẩn nào ở trên không được đáp ứng.
Bước 3: đánh giá thị giác (vẽ đồng hồ)
Cách làm: cho biết không gian 3 chiều và đưa ra hướng dẫn: “vẽ đồng hồ. Điền tất
cả số và đặt thời gian là 10h:9p”.
Tính điểm: 1 điểm với mỗi tiêu chuẩn trong 3 tiêu chuẩn sau:
Vòng tròn (1 điểm): mặt đồng hồ phải là hình tròn, có thể chấp nhận hình hơi méo.
Số (1 điểm): tất cả các số trên mặt đồng hồ phải đủ, không thêm số nào khác,
các số phải theo đúng thứ tự và vị trí trong các khoảng phần tư của mặt đồng hồ. Số La
Mã có thể chấp nhận được, các số có thể ở ngoài đường viền vòng tròn.
Kim (1 điểm): phải có 2 kim chỉ đúng thời gian, kim giờ phải ngắn hơn kim
phút, các kim có chung điểm tâm ở chính giữa mặt đồng hồ.
Không có điểm khi bất kỳ các tiểu chuẩn ở trên không được đáp ứng.
Bước 4: điền tên
Cách làm: bắt đầu từ bên trái, chỉ vào từng vật và nói: “H y nói tên của các con vật”.
Tính điểm: 1 điểm: nếu điền đúng: 1: con lừa (con la); 2: con lợn; 3: con kangaroo.
Bước 5: trí nhớ.
318
Cách thức: Người đánh giá đọc 5 từ với tốc độ khoảng 1 giây 1 từ, đưa ra hướng dẫn:
“Đây là bài kiểm tra trí nhớ. Tôi sẽ đọc một danh sách các từ, bạn phải nhớ các từ
đó ngay bây giờ và cả sau nữa. Hãy nghe cẩn thận. Khi thôi đọc qua rồi, hãy nói cho tôi
bao nhiêu từ bạn có thể nhớ. Nó không quan trọng thứ tự bạn nói các từ.”
Đánh dấu vào mỗi từ mà người tham gia đ trình bày trong thử thách đầu tiên. Khi
người tham gia nói là họ đ hoàn thành (nói lại tất cả các từ) hoặc không thể nói nhiều
hơn được nữa, đọc hướng dẫn lần 2: “tôi sẽ đọc lại danh sách từ lần thứ 2. Hãy cố gắng
nhớ và nói cho tôi bao nhiêu từ bạn có thể nhớ, bao gồm các từ bạn đ nói trong lần thứ
nhất”.
Kiểm tra các từ mà người tham gia nói lại sau thử nghiệm thứ 2. Kết thúc thử
nghiệm thứ 2, nói cho người được đánh giá rằng anh/ chị sẽ đọc lại tất cả các từ đó lần
nữa: "Tôi sẽ hỏi bạn lại tất cả các từ đó một lần nữa khi hoàn thành bài kiểm tra.”
Tính điểm: không có điểm khi hoàn thành thử nghiệm 1 và 2. Có điểm khi chậm
trễ nhắc lại từ trong các thử nghiệm.
Bước 6: sự tập trung
Đọc số xuôi: cách thức: đưa ra hướng dẫn: "tôi sẽ nói một vài số và khi tôi nói qua rồi
hãy nhắc lại chính xác những gì tôi nói". Đọc 5 số liên tục, trung bình 1 giây 1 từ.
Đọc số ngƣợc: cách thức: đưa ra hướng dẫn: “bây giờ, tôi sẽ đọc một vài số,
nhưng khi tôi nói qua rồi bạn phải nhắc lại chúng theo thứ tự ngược lại.” Đọc 3 số liên
tục, trung bình 1giây 1 từ.
Tính điểm: 1 điểm cho mỗi chuỗi nhắc lại đúng (trả lời đúng trong thử nghiệm
đọc ngược lại là: 4-7-1).
Bước 7: sự tập trung
Cách thức: người đánh giá đọc danh sách các chữ cái, trung bình 1 giây 1 từ, sau
đó hướng dẫn họ: “tôi sẽ đọc liên tục một số chữ cái. Mỗi lần tôi nói chữ A, tôi sẽ đập
vào tay bạn. Nếu tôi nói chữ cái khác, tôi sẽ không đập tay bạn”.
Tính điểm: 1 điểm: nếu không có lỗi (một lỗi là đập tay vào chữ cái sai hay thất
bại trong lần đập tay chữ cái A).
Bước 8: sự tập trung
Cách thức: người đánh giá đưa ra hướng dẫn: “bây giờ, tôi sẽ hỏi bạn làm phép trừ
7 bắt đầu từ 80 và sau đó, tiếp tục trừ 7 trong các câu trả lời của bạn cho tới khi tôi nói
bạn dừng lại.” Cung cấp hướng dẫn lần 2 nếu cần thiết.
Tính điểm: mục này có 3 điểm. Không được điểm nào nếu không có phép trừ
đúng, 1 điểm nếu có 1 phép trừ đúng, 2 điểm nếu có 2 - 3 phép trừ đúng, và 3 điểm nếu
người tham gia làm đúng 4 - 5 phép trừ đúng. Tính đúng mỗi phép trừ 7, bắt đầu từ 80.
Mỗi phép trừ được đánh giá độc lập; tức là nếu người tham gia bắt đầu với một số sai
nhưng tiếp tục trả lời đúng phép trừ 7 từ nó, cho điểm cho mỗi phép trừ đúng. Ví dụ,
người tham gia có thể có chuỗi “72-65-58-51-44”, bắt đầu từ số 72 là sai, nhưng tất cả
các số sau đều được trừ đúng. Đó là một lỗi. Mục này có thể đạt được 3 điểm.
319
Bước 9: nhắc lại câu
Cách thức: Người đánh giá hướng dẫn: "tôi sẽ đọc 1 câu. Hãy nhắc lại sau tôi,
chính xác những từ tôi nói: Cô nghe luật sư của anh ấy nói rằng có một người kiện sau
vụ tai nạn".
Sau đó nói tiếp: “Bây giờ, tôi sẽ đọc câu khác. Hãy nhắc lại sau tôi, chính xác
những điều tôi nói: những bé gái mà ăn quá nhiều kẹo ngọt bị đau bụng”.
Tính điểm: 1 điểm cho những câu nhắc lại đúng. Nhắc lại phải chính xác. Có các
lỗi có thể có là bỏ sót từ (bỏ từ “quá nhiều”) và thiếu hay thêm từ hay từ số nhiều…
Bước 10: khả năng nói trôi chảy.
Cách thức: người đánh giá hướng dẫn: “Nói cho tôi các từ mà bạn có thể nghĩ bây
giờ mà chắc chắn trong bảng chữ cái alphabet. Bạn có thể nói bất cứ từ nào bạn muốn,
trừ các danh từ (như Nam hay Hà Nội), số hay từ mà bắt đầu cùng chữ cái đầu mà khác
dấu, ví dụ: bò, bó, bỏ, bọ… tôi sẽ nói bạn dừng lại sau một phút. Bạn sẵn sàng rồi chứ?
Bây giờ hãy nói cho tôi các từ mà bạn có thể nghĩ ra bắt đầu bằng chữ cái B.( thời gian
60s). Dừng lại”.
Tính điểm: 1 điểm khi người tham gia nói được 11 từ hoặc nhiều hơn trong 60
giây. Ghi lại câu trả lời của người tham gia ở lề bên dưới.
Bước 11: khái quát hóa
Cách thức: người đánh giá hỏi đối tượng tham gia giải thích các từ thông thường,
bắt đầu với ví dụ : “H y nói cho tôi quả cam và quả chuối giống nhau như thế nào”. Nếu
người tham gia trả lời một cách cụ thể, sau đó nhắc lại một lần duy nhất: “Hãy nói cho
tôi từ cùng nghĩa với những từ đ cho”. Nếu đối tượng không đưa ra được câu trả lời
thích hợp (hoa quả), nói “đúng, chúng đều là hoa quả”. Không đưa ra bất cứ lời hướng
dẫn hay gợi ý nào khác. Sau thử nghiệm này, nói: “bây giờ, hãy nói cho tôi mắt và tai
giống nhau như thế nào?”.
Sau câu trả lời, tiếp tục thử nghiệm thứ 2, và nói: "nói cho tôi kèn và piano giống
nhau như thế nào". Không đưa thêm bất cứ lời hướng dẫn hay gợi ý nào.
Tính điểm: chỉ 2 cặp cuối là được tính điểm. 1 điểm cho mỗi cặp trả lời đúng. Câu
trả lời được chấp nhận là: mắt - tai: các giác quan, bộ phận ở đầu, bộ phận của cơ thể.
Kèn - piano: nhạc cụ, bạn có thể chơi chữ.
Câu trả lời không được chấp nhận: mắt - tai: bộ phận của mặt.
Bước 12: kiểm tra trí nhớ bằng nhắc lại từ đ đọc (bước 5)
Cách thức: người đánh giá đưa ra hướng dẫn: “tôi đọc một vài từ cho bạn trước, từ
mà tôi sẽ hỏi bạn để bạn nhớ. Nói cho tôi những từ mà bạn có thể nhớ”.
Đánh dấu (√ ) cho mỗi câu trả lời đúng mà không có gợi ý.
Tính điểm: 1 điểm cho mỗi câu trả lời đúng không có gợi ý.
320
Tùy chọn:
Sau thử nghiệm, gợi ý cho đối tượng về ngữ nghĩa, loại từ mà không được phản
hồi lại. Đánh dấu (√) vào ô nếu người bệnh nhớ được từ với sự gợi ý về loại hay một
nhóm gợi ý lựa chọn. Gợi ý tất cả các từ mà không được phản hồi lại một cách cụ thể.
Nếu người bệnh không trả lời được từ sau gợi ý về loại, cung cấp cho họ nhóm các lựa
chọn, sử dụng sau ví dụ hướng dẫn sau: “bạn nghĩ rằng đó là từ nào trong các từ sau
đây, XE ĐẠP, TÀU LỬA, hay THUYỀN BUỒM?”
Sử dụng các loại và hoặc nhóm lựa chọn gợi ý về các từ sau, khi thích hợp
TÀU LỬA: gợi ý loại: phương tiện giao thông nhóm lựa chọn: xe đạp, tàu lửa,
thuyền.
TRỨNG: gợi ý loại: loại thức ăn bạn ăn nhóm lựa chọn: sandwich, cà rốt, trứng
MŨ: gợi ý loại: chủ đề về quần áo nhóm lựa chọn: mũ, găng tay, khăn
GHẾ: gợi ý loại: nội thất nhóm lựa chọn: bàn, ghế, đèn
XANH: gợi ý loại: màu sắc nhóm lựa chọn: xanh, nâu, cam
Tính điểm: không có điểm cho các từ trả lời có gợi ý. Một gợi ý được dùng với
mục đích cung cấp thông tin và đưa ra bài kiểm tra, người giải thích thêm thông tin về
các loại của rối loạn trí nhớ. Trí nhớ giảm vì giảm khả năng phục hồi, kết quả có thể
được cải thiện nếu cho thêm gợi ý. Trí nhớ giảm vì giảm khả năng m hóa thông tin,
kết quả không thể cải thiện nếu cho thêm gợi ý.
Bƣớc 13: đánh giá định hướng
Cách thức: người đánh giá đưa ra hướng dẫn: “Hãy nói cho tôi ngày hôm nay là
ngày nào”. Nếu đối tượng không đưa ra được câu trả lời đầy đủ, thì đưa ra gợi ý tiếp:
“Nói cho tôi (năm, tháng, ngày chính xác và ngày trong tuần). Sau đó nói: “Bây giờ, nói
cho tôi tên địa chỉ, thành phố bạn đang sống.”
Tính điểm: 1 điểm cho mỗi câu trả lời đúng. Đối tượng phải nói chính xác ngày và
chính xác địa điểm (tên của bệnh viện, phòng khám, bưu điện). Không có điểm nếu
không chính xác ngày trong các ngày hay ngày trong tháng.
Bƣớc 14: TỔNG ĐIỂM: tổng điểm ghi ở lề bên phải. Cộng thêm 1 điểm nếu là
trẻ em <= 12 tuổi đi học, tổng điểm tối đa đạt được là 30 điểm. Tổng điểm từ 26 điểm
trở lên được coi là bình thường.
VI. THEO DÕI
Theo dõi quá trình đang điều trị tại trung tâm, khoa phòng.
Theo dõi tái khám: đánh giá lại người bệnh sau 2 tuần, 1 tháng.
VII. TAI BIẾN VÀ XỬ TRÍ
Đây là một phương pháp, không can thiệp, chưa ghi nhận tai biến nào trong quá
trình lượng giá.