Các dấu hiệu của thơ tượng
trưng trong bài "Màu thời
gian" của Đoàn Phú Tứ
Bài thơ Màu thời gian của Đoàn Phú Tứ, xuất hiện lần đầu trên báo Ngày nay (số Tết
1940), in lại trong Xuân Thu nhã tập(1942) là một trong những bài thơ tiêu biểu mở đầu cho
thơ tượng trưng hiện đại Việt Nam. Bài thơ đã được tác giả của Thi nhân Việt Nam vinh
danh: "Trong thơ ta có lẽ không có bài nào khác tinh tế và kín đáo như thế"(1). Sự tinh tế và
kín đáo ấy củaMàu thời gian phải chăng được tạo nên bởi các đặc trưng của thơ tượng trưng,
bởi sự thức tỉnh của giác quan và tâm hồn tác giả?
Giáo sư Trần Đình Sử khi bàn về thơ tượng trưng trong cuốn Những thế giới nghệ
thuật thơ đã khẳng định: Chủ đề của thơ tượng trưng là "tiếng nói của thế giới, là khát vọng
tìm kiếm cái bí ẩn ở đằng sau, bao gồm bản chất thế giới, các hiện tượng của tâm linh con
người, của thế giới cảm giác và vô thức"(2). Khác với các bài thơ tượng trưng nói "tiếng nói
của thế giới", Màu thời gian bày tỏ và khơi gợi trong chúng ta cái khát vọng kiếm tìm sự bí
ẩn của thế giới tâm linh, thế giới cảm giác của con người đằng sau lời thơ, sau mỗi hình ảnh
thơ và từ, ngữ. Bắt đầu từ nhan đề!
Nhan đề Màu thời gian bản thân nó là một câu đố có tính triết học, mới nghe qua
tưởng chừng như đã có sẵn lời giải trong đó nhưng hoá ra không phải! Muốn hiểu được bề
sâu tầng ý nghĩa của Màu thời gian, phải đọc toàn bộ bài thơ, và phải đọc đi đọc lại nhiều lần
mới phần nào hiểu được cái dụng ý của thi nhân. Thời gian là phi vật thể, cho nên nó không
màu, không mùi, không vị. Đặt vấn đề xác định "màu" của thời gian, Đoàn Phú Tứ dường
như muốn kể câu chuyện về đời người, cũng là câu chuyện về đời mình - "một câu chuyện
tâm tình"(3).
Trước khi nguồn gốc của bài thơ được chính những người bạn thân của Đoàn Phú Tứ
trong nhóm Xuân Thu Nhã Tập làm sáng tỏ, bất cứ người nào đọc bài thơ có lẽ cũng đều có
chung một cảm giác như nhà nghiên cứu Nguyễn Sơn khi cho rằng đó là một bài thơ "không
hiểu nổi", "nó thanh thoát, nó lâng lâng, như khi nhìn áng mây trôi, khi ngắm dòng nước
chảy… nó lung linh như một khúc nhạc thiều..., nó chập chờn như một bóng Liêu Trai!"(4).
Nghĩa là người ta chỉ biết nó "hay" nhưng hay như thế nào thì không dễ gì mà nói cho rõ ràng
mạch lạc được. Bởi lẽ, từ khi ra đời, thơ tượng trưng đã luôn mới mẻ và khó hiểu; người đọc
thơ có cảm giác, có linh cảm về những điều thầm kín nhà thơ đang diễn tả, nhưng không có
mấy người đọc gọi được tên những điều thầm kín, những điều bí mật ấy cho nên đành "kính
nhi viễn chi", thích thì thích vậy chứ thực sự cũng chẳng hiểu bài thơ nói gì.
Bài thơ gồm 18 dòng, chia thành 5 khổ. Hai khổ đầu mỗi khổ 3 dòng, viết theo thể tự
do, các dòng thơ dài ngắn đan xen. Ba khổ cuối mỗi khổ 4 dòng, viết theo thể thơ cổ: ngũ
ngôn và thất ngôn. Toàn bài thơ có đến hơn 2/3 số từ mang thanh bằng(71/101). Điệp
ngữ: Màu thời gian, Hương thời gian; Điệp âm: anh; Hệ thống hình ảnh ẩn dụ chuyển đổi
cảm giác: tiếng chim thanh, gió xanh… Tất cả tạo cho lời thơ một âm điệu khoan thai, nhịp
nhàng, đọc lên thấy ngân nga, vang xa, tác động trực tiếp vào giác quan và tâm hồn độc giả.
Trong ý niệm của riêng tôi, bài thơ bao giờ cũng đẹp như một bức tranh lập thể. Các
họa sĩ tranh lập thể thường sử dụng thủ pháp nghệ thuật cắt dán: đem các mảnh vụn khác
nhau của đời sống mà ghép lại thành một chỉnh thể, để người xem có thể thưởng thức nó từ
nhiều góc độ. Cùng với trí tưởng tượng bay bổng, người xem thấy được các lát cắt khác nhau
của đời sống con người và xã hội loài người. Bài thơ Màu thời gian có sự đan xen giữa
các mảnh vụn của hiện tại và quá khứ với những hình ảnh vừa thuần tuý vừa tượng trưng, gợi
ấn tượng về thời gian. Thời gian được nhìn nhận như một vật thể có màu, có mùi, một sinh
thể được cấu tạo bởi hai phần: vật chất và tinh thần. Đó là một thời gian biến ảo linh hoạt,
sống động. Dấu ấn của sự đan xen giữa hiện tại và quá khứ thể hiện ngay trong sự kết hợp
đầy dụng ý của tác giả giữa thể thơ tự do (hiện tại) và thể thơ cổ (quá khứ).
Ba dòng đầu của bài thơ là câu chuyện của hiện tại:
Sớm nay tiếng chim thanh
Trong gió xanh
Dìu vương hương ấm thoảng xuân tình
Lắng nghe lời tâm sự của nhà thơ, ta cảm nhận ý thơ toát lên niềm hân hoan dịu nhẹ về
một tình yêu trong hiện tại, một tình yêu mới, nên thơ, đầy ý vị mà tác giả rất nâng niu, trân
trọng. Lẽ tất nhiên là cảm nhận này được gợi từ mỗi hình ảnh thơ: Sớm nay, tiếng chim
thanh, gió xanh, hương ấm, xuân tình; nhưng nếu tách rời hình ảnh thơ ở khổ đầu với các khổ
sau thì lời thơ tự nó cũng không còn mang ý nghĩa ấy nữa.
Nếu ba dòng thơ đầu là câu chuyện của hiện tại thì những câu thơ tiếp (khổ II,
III, IV) lại là hồi ức về quá khứ hay câu chuyện về một thời đã xa.
Ngàn xưa không lạnh nữa, Tần Phi!
Ta lặng dâng nàng
Trời mây phảng phất nhuốm thời gian
Thi nhân Việt Nam (Sđd, trang 102) đã có những chú giải thú vị về ba câu thơ này.
Trong đó, Tần Phi là tên thi nhân tự đặt, dựa trên một tích cổ: xưa có người cung phi của Hán
Võ Đế là nàng Lý phu nhân, lúc gần mất nhất định không cho vua xem mặt vì sợ vua trông
thấy nét mặt tiều tụy của mình sẽ hết yêu. Ngàn xưa không lạnh nữa nghĩa là chuyện xưa đã
hầu quên, nay nhớ lại lòng thấy nôn nao. Hình ảnh ở câu thứ ba chỉ hồn của nhà thơ. Nhà thơ
muốn nói dâng hồn mình cho người yêu nhưng không nói được vì nói như thế sẽ sỗ sàng, bởi
tình yêu ở đây chưa từng được san sẻ.
Cái thú vị, tinh tế của thơ tượng trưng là ở chỗ các thi sĩ tượng trưng thường hay dùng
những hình ảnh tượng trưng để mã hóa những điều thầm kín trong lòng mình. Thơ tượng
trưng, vì thế, chỉ miêu tả cái biểu đạt mà che giấu cái được biểu đạt. Cũng như các nhà tượng
trưng khác, Đoàn Phú Tứ khắc phục tính hơi lộ và ít hàm súc của thơ lãng mạn bằng cách
hạn chế những lời giải thích, trình bày trực tiếp tình cảm và ý nghĩ để người đọc tự tìm hiểu,
khai mở và chiếm lĩnh vẻ đẹp riêng của mỗi hình ảnh thơ.
Cái được biểu đạt của những hình ảnh thơ trên về sau này cũng được Vũ Đình Hòe,
Nguyễn Lương Ngọc và Nguyễn Xuân Khoát - những người bạn của nhà thơ trong nhóm
Xuân Thu Nhã Tập - tiết lộ phần nào. Thực ra, bài thơ và tứ thơ được gợi hứng từ câu chuyện
“bí mật" về một người đẹp bên Hồ Tây - người con gái quê ở Huế, thường mặc áo lụa tím và
chơi đàn dương cầm tuyệt hay. Theo Nguyễn Lương Ngọc, đó là "một thiếu nữ con nhà sang,
người mềm mại, mặt đẹp", đặc biệt là đôi mắt "bồ câu" "mở tròn", đen láy. Vũ Đình Hòe thì
cho rằng Đoàn Phú Tứ của ngày ấy đã "si giai điệu và si giai nhân", mỗi lần được ngắm nhìn
nàng và nghe tiếng đàn thánh thót của nàng, hồn chàng "như bị hút vào không trung"(5). Được
một thời gian, nghe tin nàng ốm nặng, Đoàn Phú Tứ bạo dạn xin vào thăm nhưng nàng đã từ
chối. Có lẽ, trong cảm nhận của thi nhân - người bị từ chối, tâm trạng của nàng lúc ấy cũng
giống với Tần Phi. Chuyện đã qua lâu nhưng khi nhớ lại, cõi lòng nhà thơ lại như đang cồn
cào, nôn nao, khó tả. Phải chăng từ những xúc cảm đó, những hình ảnh của Màu thời gian đã
viên thành!
Màu thời gian không xanh
Màu thời gian tím ngát
Hương thời gian không nồng
Hương thời gian thanh thanh
Nếu nói "tượng trưng là sự thăng hoa của tri giác và cảm giác, nó không chứng minh
gì, mà làm nảy sinh một trạng thái ý thức, nó phá vỡ mọi ngẫu nhiên, nó là biểu hiện cao
nhất, tinh thần nhất mà nghệ thuật có thể có được"(6) thì cả bài thơ nói chung và khổ thơ này
nói riêng đã thể hiện được điều đó. Thời gian trong bài thơ là tượng trưng. Nó không phải
thời qian vật lí mà là thời gian tâm trạng, thời gian của sự trầm tư. Do đó, nó "không làm cho
mọi sự vật biến mất, mà là hình thức tồn tại và lưu giữ của tình cảm con người", trong đó
“tình người làm cho thời gian trở thành có hương sắc"(7).
Trong quan niệm của người Pháp, thời gian có màu xanh - màu của niềm tin và hy
vọng. Trong quan niệm của Đoàn Phú Tứ, màu thời gian không xanh mà tím ngát. Đoàn Phú
Tứ yêu màu tím - màu tím Huế thương, yêu hoa tím, yêu màu áo tím của giai nhân, "mầu
hoa lẫn với mầu yêu"(8). Trong tâm thức người phương Đông, màu tím tượng trưng cho tình
yêu, cho sự thủy chung, màu tím là màu của tình yêu. Thời gian được cảm nhận bằng tâm
hồn yêu nên thời gian mang màu tím. Cũng như "màu thời gian", "hương thời gian" cũng là
"hương yêu", một tình yêu đã qua lâu rồi nên chỉ thấy thanh sạch, nhẹ nhàng. Màu được cảm
nhận bằng thị giác. Mùi hương được cảm nhận bằng khứu giác. Màu thời gian và hương thời
gian được cảm nhận không chỉ bằng thị giác, khứu giác mà bằng sự phối kết hợp một cách
hài hòa, tinh tế của các giác quan nên đã gợi liên tưởng đến màu tình yêu và hương tình yêu:
vừa cụ thể, vừa nhiều mộng mơ; vừa trần tục, vừa thanh cao thoát tục.
Vẫn là câu chuyện của quá khứ, từ quá khứ gần, ý thơ, điệu thơ cùng với hồn thi nhân
đi về quá khứ xa, và "càng đi xa về quá khứ, câu thơ càng thiết tha, càng rực rỡ" (Hoài
Thanh):
Tóc mây một món chiếc dao vàng
Nghìn trùng e lệ phụng Quân Vương
Trăm năm tình cũ lìa không hận
Thà nép mày hoa thiếp phụ chàng
Ý tứ của những câu thơ trên cũng bắt nguồn từ tích cũ. Đó là chuyện nàng Dương Quý
Phi hồi mới vào cung, vì hay ghen nên bị vua Đường Minh Hoàng giam ở một nơi. Sau đó,
nhân một lần vua cử người đến thăm, Dương Quý Phi đã cắt tóc dâng vua để đáp lại mối tình
trìu mến của vua và giãi bày nỗi nhớ của mình. Đoàn Phú Tứ đã kết hợp chuyện này với
chuyện Tần Phi ở trên thành câu chuyện tưởng tượng về người giai nhân trong lòng nhà thơ.
Phải chăng nhà thơ đang tưởng tượng người đẹp cũng có tình cảm với mình, hay nhà thơ
đang hy vọng tình cảm chân thành của mình sẽ được đền đáp? Thật khó có thể đưa ra kết
luận sau cùng. Vì thơ ca là tiếng nói của linh cảm, của bản năng, của vô thức ; cho nên lời lẽ
thơ ca là không chính xác, là lấp lửng, mơ hồ. Có lẽ vì thế mà dù đã biết được nguồn gốc cảm
hứng của bài thơ, ta vẫn không cảm thấy lời thơ thô tục, ý thơ nhàm chán. Ngược lại, lời thơ
càng trở nên đẹp đẽ, ý thơ tiếp tục chuyển từ quá khứ về hiện tại và câu thơ vẫn giữ được
"cái vẻ huy hoàng và trang trọng"(9) của nó.
Duyên trăm năm đứt đoạn