Trang - 1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐÀ LẠT
KHOA LUẬT HỌC
ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC
TỘI PHẠM HỌC
(LƯU HÀNH NỘI BỘ)
NGƯỜI BIÊN SOẠN: TS. NGUYỄN THỊ LOAN
ĐÀ LẠT-2017
Trang - 2
CHƯƠNG I.
KHÁI NIỆM – CHỨC NĂNG – NHIỆM VỤ VÀ VỊ TRÍ CỦA TỘI
PHẠM HỌC TRONG HỆ THỐNG CÁC KHOA HỌC
I. Khái niệm.
Tội phạm học là một ngành khoa học pháp lý xã hội học nghiên cứu
nguồn gốc, bản chất, các hình thức biểu hiện của tình hình tội phạm, các
nguyên nhân điều kiện của tình hình tội phạm, nhân thân người phạm tội và
các biện pháp, phương pháp phòng ngừa và khắc phục tình hình tội phạm xảy
ra trong xã hội.
1. Đối tượng nghiên cứu.
a/ Tình hình tội phạm.
- Là một tổng thể biện chứng những tội phạm cụ thể xảy ra trong xã hội.
+ Nghiên cứu về tình hình tội phạm là nghiên cứu về bản chất của nó ở hai
góc độ xã hội và pháp lý hình sự.
▪ Là hoạt động xã hội vì nó là những hành vi do con người sống trong xã
hội thực hiện, thể hiện thái độ con người đối với các giá tri xã hội (ví dụ giá
trị công bằng xã hội, giá trị chung thủy…), bởi vì nó có thể mất đi do điều
kiện xã hội quy định.
▪ Ở góc độ pháp lý hình sự vì những hành vi cấu thành tội phạm là những
hành vi do pháp luật hình sự quy định.
+ Nghiên cứu các hình thức biểu hiện của nó như thực trạng, động thái, cơ cấu
tính chất.
▪ Thực trạng là những chỉ số nói lên số lượng tội phạm, người phạm tội
trong một thời gian, không gian nhất định.
▪ Động thái là những chỉ số về lượng chỉ sự tăng giảm của tình hình tội
phạm.
Trang - 3
▪ Cơ cấu là chỉ số lượng tội phạm, loại tội phạm hợp thành tình hình tội
phạm nói chung.
▪ Tính chất nói lên số lượng tội phạm nguy hiểm và dấu hiệu nguy hiểm
của nhân thân người phạm tội.
+ Nghiên cứu về tình hình tội phạm là nghiên cứu làm sáng tỏ những loại tội
phạm xảy ra trong lĩnh vực đời sống xã hội trong các giai đoạn khác nhau của
xã hội.
b/ Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm.
Nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm là đi lý giải
mối quan hệ trong tình hình tội phạm với các nhân tố làm phát sinh tình hình
tội phạm và sự tác động qua lại giữa các nhân tố đó trong việc làm phát sinh
tình hình tội phạm.
Nghiên cứu về nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm thì
nghiên cứu ở ba góc độ.
▪ Với tư cách là một chỉnh thể (nghiên cứu về nguyên nhân và điều kiện
của tình hình tội phạm nói chung) là những hiện tượng của quá trình xã hội
có khả năng làm phát sinh nhiều loại tội phạm khác nhau. Ở mức độ tồn tại
thì nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm là điều kiện văn hóa, xã
hội, kinh tế chính trị tất cả các yếu tố này tổng hợp làm phát sinh nhiều loại
tội phạm khác nhau.
▪ Nguyên nhân và điều kiện phân loại tội phạm có thể hiểu đó là những
hiện tượng quá trình xã hội có vai trò quan trọng trong việc làm phát sinh một
hoặc một số loại tội phạm nhất định.
▪ Nguyên nhân và điều kiên của loại tội phạm cụ thể là sự tác động lẫn
nhau giữa đặc điểm tâm lý tiêu cực của một cá nhân con người cụ thể với một
tình huống cụ thể làm phát sinh một loại tội phạm cụ thể.
c/ Nhân thân người phạm tội.
Trang - 4
- Nghiên cứu nhân thân người phạm tội là đi tìm khái niệm nhân thân người
phạm tội
- Nghiên cứu nhân thân người phạm tội là nghiên cứu những đặc điểm đặc
trưng của nhân thân người phạm tội. Có ba nhóm dấu hiệu; xã hội nhân học
(giới tính độ tuổi), đặc điểm tâm lý xã hội, pháp lý hình sự (tái phạm, tái phạm
nguy hiểm).
- Nghiên cứu nhân thân người phạm tội còn phân loại và kiểm soát người
phạm tội.
Nghiên cứu nhân thân người phạm tội người ta nghiên cứu ở ba mức
độ.
▪ Nghiên cứu nhân thân của một người phạm tội cụ thể.
▪ Nghiên cứu nhân thân của người phạm tội theo mức độ, nhóm (mức độ
nhóm dựa vào đặc điểm hành vi phạm tội hoặc loại tội phạm được thực hiện)
▪ Nghiên cứu nhân thân người phạm tội nói chung thường đi tìm hiểu
nguồn gốc…
c/ Các biện pháp phòng ngừa tình hình tội phạm.
Mục đích cuối cùng mà tội phạm học nghiên cứu là để phòng ngừa tội
phạm.
Các biện pháp phòng ngừa tình hình tội phạm là việc sử dụng những
biện pháp khác nhau nhằm khắc phục nguyên nhân và điều kiện của tình hình
tội phạm, hạn chế và tiến tới loại trừ khả năng phát sinh tồn tại tình hình tội
phạm.
Nghiên cứu các biện pháp phòng ngừa tình hình tội phạm ở ba góc độ.
▪ Phòng ngừa ở mức độ toàn xã hội là việc nghiên cứu để cải thiện các điều
kiện kinh tế, văn hóa giáo dục pháp luật tổ chức quản lý nhằm loại trừ khả
năng làm phát sinh tình hình tội phạm.
Trang - 5
▪ Phòng ngừa mức độ nhóm, khu vực là việc nghiên cứu các biện pháp
phòng ngừa tình hình tội phạm theo đặc điểm của nhóm tội phạm hoặc khu
vực địa lý.
▪ Phòng ngừa ở mức độ cá nhân đây là các biện pháp phòng ngừa cho từng
người phạm tội cụ thể trên cơ sở hiểu biết nguyên nhân và điều kiện phạm tội
cũng như những đặc điểm nhân thân người phạm tội (ví dụ biện pháp phòng
ngừa tội pham đối với người chưa thành niên khác với người đã thành niên).
Ngoài ra tội phạm học còn nghiên cứu lịch sử hình thành, trạng thái
hiện nay của tội phạm học; lý luận và thực tiễn đấu tranh và phòng chống tội
phạm của các nước tư bản; hợp tác quốc tế trong đấu tranh và phòng chống
tội phạm.
2. Phương pháp nghiên cứu và phương pháp luận.
a/ phương pháp luận.
Phương pháp luận của tội phạm học là hệ thống các khái niệm các luận
điểm, nguyên tắc quy luật phạm trù của triết học Mác - Lê nin và của các
ngành khoa học xã hội như xã hội học, tâm lý học cho ta phương thức nghiên
cứu đối tượng của tội phạm học và trở thành phương pháp luận của tội phạm
học
Ví dụ: Nguyên lý mối liên hệ phổ biến về sự vận động phát triển nội
dung nguyên lý là tất cả các sự vật hiện tượng không tồn tại độc lập mà có
mối liên hệ phổ biến với nhau, tác động qua lại nhau.
Suy ra phải xem xét tình hình tội phạm trong nhiều mối liên hệ với các
điều kiện văn hóa xã hội…
Ví du: Cặp phạm trù chung – riêng – đơn nhất, cặp phạm trù nguyên
nhân – kết quả được chúng ta xem xét nguyên nhân và điều kiện của tình hình
tội phạm. nguyên nhân là điều kiện kinh tế xã hội còn kết quả là tội phạm.