Trường ĐH Nông Nghiệp Hà Nội Khoa Thú Y
Đinh Công Trưởng – TYD K55 Email: untilyou.s2u@gmail.com
ĐỀ CƢƠNG ÔN THI HẾT HỌC PHẦN
MÔN: Dƣợc Liệu Thú Y
Học kỳ II năm học 2012-2013
CÂU HỎI ÔN TẬP MÔN DƢỢC LIỆU THÚ Y KHOÁ 55
A: CÂU HỎI
Phần 1: Đại cƣơng
Câu 1. Mục đích của việc thu hái dược liêu, nêu nguyên tắc thu hái dược liệu đúng thời
kỳ, cho ví dụ?
Câu 2. Nêu nguyên tắc thu hái dược liệu đúng bộ phận, cho ví dụ?
Câu 3. Mục đích làm khô dược liệu, nguyên tắc làm khô dược liệu?
Câu 4. Trình bày phương pháp làm khô dược liệu bằng phương pháp phơi?
Câu 5. Trình bày phương pháp làm khô dược liệu bằng phương pháp sáy khí nóng
và khô?
Câu 6. Trình bày phương pháp làm khô dược liệu bằng tủ sấy nóng và tủ sấy chân
không?
Câu 7. Yêu cầu của dược liệu trong thời gian bảo quản, 3 vấn đề cần luu ý khi để dược
liệu trong kho?
Câu 8. Mục đích và các cách tẩm sao
Câu 9. Trình bầy những hiểu biết của em về hoạt chất, chất độn có trong dược liệu?
Câu 10. Tác dụng dược lý của Selen có trong dược liệu?
Câu 12. Nêu định nghĩa, nguồn gốc của Ancaloid?
Câu 13. Nêu ứng dụng của Ancaloid?
Câu 14. Định nghĩa, phân loại Glucozit?
Câu 15. Tác dụng dược lý của Glucozit độc?
Câu 16. Trình bảy những hiểu biết về Glucozit đắng và Glucozit chứa sulfat?
Câu 17. Ứng dụng của Anthraglucozit trong lâm sàng thú y?
Câu 18. Nêu tính chất, ứng dụng của Tannin?
Câu 19. Nêu tính chất, cách sử dụng và bảo quản tinh dầu?
Câu 20. Trình bày những hiểu biết về dược liệu chứa dẫn xuất Flavon và Anthocyan?
2: PHẦN CHUYÊN KHOA
Câu 1. Nêu bộ phận dùng cách chế biến, thành phần hoá học, tác dụng dược lý của Tỏi?
Câu 2. Trình bày cơ chế kháng sinh và ứng dụng điều trị của Tỏi?
Câu 3. Bộ phân dùng, cách chế biến, tác dụng dược lý của Tô Mộc?
Câu 4. Thành phần hoá học, cơ chế tác dụng, ứng dụng điều trị của Tô Mộc?
Câu 5. Nêu bộ phận dùng, thành phần hoá học và ứng dụng điều trị của Bồ Công Anh?
Câu 6. Bộ phận dùng, thành phần hoá học, tác dụng dược lý, ứng dụng điều trị của cây
Kim Ngân?
Câu 7. Thành phần hoá học, cơ chế tác dụng, tác dụng dược lý và ứng dụng điều trị của
cây Thuốc Cá?
Câu 8. Thành phần hoá học, tác dụng dược lý, ứng dụng điều trị của hạt Cau?
Câu 9. Thành phần hoá học, tác dụng dược lý, ứng dụng điều trị của vỏ Lựu?
Câu 10. Thành phần hoá học, cơ chế tác dụng và ứng dụng điều trị của hạt Bí Ngô?
Câu 11. Bộ phận dùng, thành phần hoá học, tác dụng dược lý, ứng dụng điều trị của cây
Trường ĐH Nông Nghiệp Hà Nội Khoa Thú Y
Đinh Công Trưởng – TYD K55 Email: untilyou.s2u@gmail.com
Mã Đề?
Câu 12. Mô tả, nêu cách thu hái và chế biên, thành phần hoá học, tác dụng dược lý của
cây Acstiso?
Câu 13. Bộ phần dùng, thành phần hoá học, tác dụng dược lý và ứng dụng điều trị của
cây Chè?
Câu 14. Nguồn gốc, thành phần hoá học, tác dụng dược lý, ứng dụng điều trị của Chỉ
Xác và Chỉ Thực?
Câu 15. Bộ phần dùng, thành phần hoá học, tác dụng dược lý và ứng dụng điều trị của Ích
Mẫu
Câu 16. Bộ phần dùng, thành phần hoá học, công dụng của cây Ngải Cứu? Cho một ví
dụ về bài thuốc dân gian sử dụng Ngải Cứu điều trị bệnh cho gia súc?
Câu 17. Bộ phần dùng, thành phần hoá học, và ứng dụng điều trị của cây Gừng?
Câu 18. Bộ phần dùng, thành phần hoá học, và ứng dụng điều trị của cây Bạc Hà?
Câu 19. Bộ phần dùng, thành phần hoá học, và ứng dụng điều trị của cây Quế?
Câu 20. Nguồn gốc, thành phần hoá học, tác dụng dược lý và ứng dụng của Quít – Trần
Bì?
PHẦN 3: THỰC HÀNH
1. Kể tên các dược liệu có chứa Ancaloid?
2. Kể tên các dược liệu có chứa Glucozit?
3. Kể tên các dược liệu có chứa Tanin?
4. Kể tên các dược liệu có chứ Tinh dầu?
5. Kể tên các dược liệu có tác dụng chữa cảm mạo?
6. Kể tên các dược liệu có tác dụng trị ký sinh trùng?
7. Kể tên các dược liệu có tác dụng lợi tiểu, tiêu độc?
8. Kể tên các dược liệu có tác dụng giảm ho, long đờm?
9. Kể tên các dược liệu có tác dụng chữa tiêu chảy?
10. Kể tên các dược liệu có tác dụng kích thích tiêu hoá?
11. Kể tên các dược liệu có tác dụng kích thích và ức chế tử cung?
Trường ĐH Nông Nghiệp Hà Nội Khoa Thú Y
Đinh Công Trưởng – TYD K55 Email: untilyou.s2u@gmail.com
B: Trả lời
1. Mục đích của việc thu hái dƣợc liêu, nêu nguyên tắc thu hái dƣợc liệu đúng thời
kỳ, cho ví dụ?
Trả lời
a. Mục đích của việc thu hái
-Chủ động nguồn thuốc trong điều trị. Nguyên liệu dùng làm thuốc chỉ sinh trởng và phát
triển theo từng mùa, không phải lúc nào cũng có đợc nguyên liệu tơi dùng trong phòng,
trị bệnh đợc. Đặc biệt hoạt chất có trong vị thuốc cũng không đợc phân bố đều trong tất
cả các bộ phận hay tồn tại trong cây cả bốn mùa.
-Việc thu hái dợc liệu có tầm quan trọng rất lớn. Nhiều khi nó có tác dụng quyết định đến
công tác điều trị tốt hay không tốt. Song, trong thực tiễn, chùng ta cha quan tâm đầy đủ
và đúng đắn. Do đó đã gặp không ít trờng hợp sử dụng và thu hái bừa bãi. Hái lá làm
thuốc không đúng mùa vụ, không đúng quy cách, có khi hoàn toàn không có tác dụng
chữa bệnh vì không có hoạt chất cần dùng. Ví nh Ma hoàng thu hái khi đã có gió mùa
đông bắc hay cả vụ đông sẽ ít hay không có tác dụng chữa bệnh nữa vì không còn
Ephedrin.
-Thực tế cho thấy hàm lợng hoạt chất của một cây thuốc thay đổi tuỳ theo bộ phận cây,
nhng cũng có thể thay đổi theo tuổi cây, theo từng thời kỳ trong năm, thậm chí cả từng
giờ trong ngày. Vì thế không có quy luật chung để lúc nào biết có hàm lợng hoạt chất
tối đa trong cây. Vậy phải thu hái dợc liệu nh thế nào để đảm bảo đúng quy cách, phẩm
chất và hiệu lực chữa bệnh của thuốc? Với mỗi vị thuốc, có một quy định thu hái, sau này
đến phần chuyên khoa sẽ giới thiệu kỹ hơn, chơng này chỉ nêu những nguyên tắc chung
trong khi thu hái dược liệu.
b. Nguyên tắc thứ nhất - thu đúng thời kỳ.
- Đối với mỗi vị thuốc cần biết phải thu hái vào lúc nào sẽ cho năng suất và hiệu lực điều
trị cao nhất. Ví nh cây Benladone, hoạt chất chính là Hyoxyamin đợc tạo ra trong rễ cây,
sau đố truyền nên các phần trên mặt đất. ở năm thứ nhất, thân cây khi còn xanh chứa
nhiều ancaloit hơn lá. Sang năm thứ 2 vì thân cây bị hoá gỗ nên hàm lượng ancaloit chỉ
tập trung nhiều ở ngọn có hoa, khi quả chín thì ancloit lại giảm đi. Vậy khi trồng
Benladone lấy ancaloit ở năm thứ nhất ta cắt cành từ chỗ thân còn xanh và các lá trên
cành. Sang năm thứ 2 ta chỉ thu ngọn có hoa. Cúc trừ trùng dùng tẩy giun, sán, hàm
lượng perrithroid cao nhất ở hoa. Trong mễ hoè khi hoa cha nở nhìn giống như hạt thóc
chứa tới 20 % rutin, nhưng đến khi nở có cánh mầu vàng lợng rutin gần như mất hoàn
toàn.
- Tương tự như trên khi thu hoạch bạc hà, lấy tinh dầu vào trước lúc ra hoa.
- Tốt nhất nên thu hái lúc khô ráo, giúp việc phơi sấy, bảo quản dược liệu thuận tiện. Các
cây mang hoa ở ngọn dễ bị hỏng do ma. Các cây có tinh dầu phải thu hái vào buổi sang
trước lúc mặt trời mọc.
Câu 2. Nêu nguyên tắc thu hái dƣợc liệu đúng bộ phận, cho ví dụ?
a. Nguyên tắc thu hái dƣợc liệu đúng bộ phận
*Thu cả cây
- Bồ công anh, ích mẫu, ngải cứu... Với những vị thuốc dùng cả cây. Khi thu không lấy
phần sát gần mặt đất vì ở đó có lẫn tạp chất, cỏ dại và ít hoạt chất của những bộ phận đã
già.
Trường ĐH Nông Nghiệp Hà Nội Khoa Thú Y
Đinh Công Trưởng – TYD K55 Email: untilyou.s2u@gmail.com
- Cách thu: cắt dưới cành cuối cùng ở khoảng 10 -15 cm là thích hợp. Thu hái lúc cây sắp
ra hoa.
*Thu búp cây
-Hái búp thường vào giữa và cuối mùa xuân (tháng 3, 4 dơng lịch) với những cây chỉ thu
một lần trong năm. Các cây thu hái nhiều lần trong năm như chè búp thường thu khi búp
bắt đầu nẩy phồng to, nhưng lá cha xoè, có thể lấy thêm một hoặc hai lá non kèm theo
búp cũng đợc.
-Cách thu hái: ngắt từng búp (hái búp chè) hoặc bẻ cành con sau đó ngắt.
*Hoa (Hos)
-Với hoa sử dụng tinh dầu là hoạt chất, tốt nhất là hái khi hoa sắp nở, lúc đó hoạt chất tập
chung trong nụ cao nhất.Thí dụ: Hoa kim ngân, hoa hoè, hoa cúc... Có khi ngời ta hái cả
cụm hoa có kèm lá bắc. Còn ở cây sử dụng cánh hoa làm thuốc nh hoa mào gà phải thu
hài cánh khi hoa đã nở hết.
-Cách thu: hoa lấy tinh dầu thờng phải hái bằng tay thu hoa cúc, hồng hoa, còn đối với
nhiều trờng hợp, ngời ta sử dụng bằng lợc tuốt chải: thu mễ hoè, bạch cúc, cúc trừ trùng...
*Thu quả (Fructus)
- Quả mọng: quả dâu, mâm sôi (phúc bồn tử), mơ, mận ... Thu lúc quả chín hẳn - hoạt
chất sẽ tập trung trong quả cao nhất. Song hái lúc này sẽ khó bảo quản, dễ dập nát, h
hỏng. Do đó nên hái khi quả vừa chín tới.
- Quả khô: Quả bồ kết, quả hồi, thảo quả, đầu... Thu lúc gần chín hoàn toàn, nhng trớc
khi bị rụng. Nếu hái sớm quả hoạt chất ít, khó bảo quản, phơi sấy lâu, ngợc lại nếu hái
muộn, quả nứt hạt rơi vãi hết.
*Thu ngọn có hoa
-Bạc hà, hơng thảo, kinh giới, hơng thu...Thờng dùng liềm hay kéo cắt rồi bó lại. Trong
việc khai thác lớn, ngời ta sử dụng các máy chuyên dụng.
*Thu lá (Folium)
- Tuỳ theo mục đích làm thuốc và vị trí của lá trên cành mà quyết định thời kỳ thu hái.
-Những cây sống lâu năm, lá của nó muốn dùng làm thuốc thờng hái vào năm thứ hai,
sang năm thứ 3 thờng bỏ là đi, chỉ thu những bộ phận có hoạt chất tập trung: củ, quả.
*Thu hạt (Semen)
-Tốt nhất thu hạt khi thật già. Nếu là hạt của quả tự mở: hạt muồng, cải...không đợc chờ
khi quả nứt. Chỉ riêng với hạt dẻ tây là nhặt hạt dới đất. Nếu là hạt của quả thịt: hạt mã
tiền, táo, đào...chờ quả chín, hái về, loại bỏ phần thịt quả, rồi phơi khô.
*Thu vỏ(Corlex)
-Còn gọi là bì : thu vỏ quế, mẫu đơn bì, thạch lựu bì... Thờng dùng vỏ cành, ít dùng vỏ
thân, vì có nhiều lớp bẩn. Việc thu vỏ cành hay vỏ thân còn tuỳ hoạt chất hoặc tuỳ cách
sử dụng trong điều trị. Thu vào mùa xuân đến đầu mùa hè, nhng phải trớc lúc cây ra hoa.
-Cách thu: dùng dao bằng xơng hay thép không rỉ,không nên thu vỏ của những cây quá
già hay còn non quá. Lấy dao tách ra đợc các mảnh vỏ, nạo bỏ miền bẩn. ở quế cành, với
những cành có đờng kính 2 – 5 cm, dùng dao trích 2 đờng vòng tròn và 2 đờng dọc thân
cành, bóc sẽ đợc các cuộn vỏ rồi cạo bỏ lớp bẳn đi.
-Với vỏ rễ, việc thu hái sẽ có tác hại phá huỷ cây, nhng trong vài trờng hợp, vỏ này lại
quý, ví nh vỏ lựu. Ngời ta thu vỏ rễ khi có mục đích khai thác cây hoàn toàn, nhằm chiết
hoạt chất. Với canh ky na khi đợc 6 - 7 năm, ngời ta thu toàn bộ vỏ rễ, thân, cành để chiết
hoạt chất – kinin làm thuốc
*Thu gỗ (Lignum)
Trường ĐH Nông Nghiệp Hà Nội Khoa Thú Y
Đinh Công Trưởng – TYD K55 Email: untilyou.s2u@gmail.com
-Ví như tô mộc, trầm hơng, gỗ long lão...Thờng thu vào cuối thu hoặc cả mùa đông. Lúc
này gỗ chắc, lợng nớc trong gỗ ít hơn, dễ bảo quản, không bị h hỏng.
*Thu rễ (Radex) và thân (Rhizoma):
-Thu các bộ phận dới đất: rễ, thân rễ, củ, tốt nhất thu ngoài thời kỳ sinh dỡng của cây.
-Việc thu thờng vất vả vì phải dùng cuốc, thuổng...cố gắng càng tránh đợc dập nát bao
nhiêu càng tốt
-Vậy khi thu đại hoàng, bạch chỉ không đợc loại bỏ các rễ con.
- Không nên thu các bộ phận dới đất vào lúc cây đã nẩy lộc, đâm chồi, các chất dự trữ đã
bị huy động đến các bộ phận khác của cây, đễ có quá trình biền đổi sinh học trong cây
hoạt chất bị đổi sang dạng khác, làm giảm tác dụng chữa bệnh.
*chú ý:
- Hái về, phải kịp thời sử lý ngay, sử lý đúng phơng pháp để tránh dập nát, lên men, sinh
thối. Tuyệt đối không nên thu lúc trời ma, độ ẩm cao, trong nhà không có phơng tiện sử
lý kịp thời.
- Những bộ phận độc, có chứa hoạt chất tác dụng dợc lý mạnh, phải đợc báo quản riêng,
nên có ký hiệu riêng.
Câu 3. Mục đích làm khô dƣợc liệu, nguyên tắc làm khô dƣợc liệu?
Trả lời
a. Việc làm khô dợc liệu nhằm các mục đích sau:
-Làm khô dược liệu một mặt để bảo quản, mặt khác là một dạng chế biến ban đầu(căt
nhỏ, phơi khô)
- Thực ra nó là 1 dạng quá độ chể xang các dạng thuốc khác: Thuốc bột, thuốc sắc,
cao… khi chế biến phải loại bỏ các tạp chất lạ: lá lạ, sâu, mọt..
-Chủ động nguồn dược liệu trong điểu trị : vì trong lâm sang bệnh của vật nuôi lại xẩy ra
quanh năm, trong khi đó ko phải lúc nào cũng sẵn cây tươi, nhất là khi đông lạnh
-Dễ bảo quản, dễ vận chuyển
b. Nguyên tắc làm khô dƣợc liệu
- Phơi từ từ, lượng nước ở bề mặt cũng thoát từ các tế bào bên trong ra.
+ Phơi ở nhiệt độ cao làm phía ngoài mất nước nhanh dễ rắn chắc lại làm cho nước bên
trong khó thoát ra về sau DL dễ ẩm mốc.
+ Các hoạt chất dần dần cô đặc đúng vị trí trong tế bào, không gây nên các phản ứng phụ
do việc nước truyền từ tế bào này qua tế bào khác quá nhanh làm màng lypo – protein bị
rách.
+ Hoạt chất và men đặc hiệu từ từ cô đặc lại, không có sự phân hủy hoạt chất làm mất tác
dụng dược lý.
- Việc làm khô liên quan đến 2 yếu tố: nhiệt độ và thông khí
- Tùy theo yêu cầu của mỗi DL mà khống chế nhiệt độ, thời gian phơi sấy.
Câu 4. Trình bày phƣơng pháp làm khô dƣợc liệu bằng phƣơng pháp phơi?
Trả lời
a. Cách làm khô dƣợc liệu bằng phƣơng pháp phơi:
- Phơi trực tiếp ngoài trời (dưới ánh nắng mặt trời) :
*Ưu điểm: Đây là biện pháp kinh tế nhất, đối với những nơi có khí hậu khô và nóng.