M t s diêm c n chú ý đ d y t t bài 36ộ ố ầ ể ạ ố
(Sinh h c 12 – Ch ng trình chu n, trang 156)ọ ươ ẩ
I.Đ nh nghĩa :ị
Theo SGK:Qu n th sinh v t là t p h p các cá th trong cùng m t loài, cùng sinh s ng trong m t kho ng khôngầ ể ậ ậ ợ ể ộ ố ộ ả
gian xác đ nh, vào m t th i đi m nh t đ nh và có kh năng sinh s n t o thành nh ngị ộ ờ ể ấ ị ả ả ạ ữ cá th m i.ể ớ
Theo tôi, C n l u ý m y đi m sau đây :ầ ư ấ ể
- Loài đ c c u t o t các qu n th c a nó. M i qu n th là toàn b các cá th trong m t nhóm c a loài đó chi mượ ấ ạ ừ ầ ể ủ ỗ ầ ể ộ ể ộ ủ ế
c m t vùng nh t đ nh, t n t i trong m t th i đi m nh t đ nh và có kh năng giao ph i t do v i nhau ứ ộ ấ ị ồ ạ ộ ờ ể ấ ị ả ố ự ớ ( tr cácừ
loài sinh s n vô tính hay trinh s n) sinh ra th h sau, là k t qu c a c a bi n d và c a ch n l c t nhiên hay chả ả ế ệ ế ả ủ ủ ế ị ủ ọ ọ ự ọ
l c nhân t o.ọ ạ
- Các loài sinh s n vô tính hay trinh s n thì chúng ch t n t i khi có môi tr ng s ng t ng đ i n đ nh.ả ả ỉ ồ ạ ườ ố ươ ố ổ ị
- Qu n th là t ch c sinh v t m c cao h n các th , đ c đ c tr ng b i nh ng tính ch t mà cá th không có.ầ ể ổ ứ ậ ở ứ ơ ể ượ ặ ư ở ữ ấ ể
- Chúng ta cũng c n l u ý thêm r ng : N u thi u l u ý t i quá trình bi n đ i c a th i gian thì ch a có qu n thầ ư ằ ế ế ư ớ ế ổ ủ ờ ư ầ ể
đ c, vì r ng n u nh p n i m t gi ng nào đó vào m t đ a ph ng nào đó thì trong nh ng ngày đ u m i đ a vượ ằ ế ậ ộ ộ ố ộ ị ươ ữ ầ ớ ư ề
thì làm gì đã có qu n th gi ng đó.ầ ể ố
- N i sinh s ng : Ph m vi phân b c a qu n th .ơ ố ạ ố ủ ầ ể
II. Quan h gi a các cá th trong qu n th :ệ ữ ể ầ ể
Theo SGK trang 157 thì có 2 lo i quan h : Quan h h tr và quan h c nh tranh.ạ ệ ệ ỗ ợ ệ ạ
Trong quan h h tr th hi n qua hi u qu nhóm: th c v t, quan h h tr tr c ti p trong m t loài cây có thệ ỗ ợ ể ệ ệ ả Ở ự ậ ệ ỗ ợ ự ế ộ ể
thông qua hi n t ng r cây n i li n vào nhau. đ ng v t, các cá th c a qu n th nhi u loài ch có th sinhệ ượ ễ ố ề Ở ộ ậ ể ủ ầ ể ở ề ỉ ể
s n đ c bình th ng và qu n th ch t n t i đ c khi qu n th có m t s l ng cá th nh t đ nh (Qu n th voiả ượ ườ ầ ể ỉ ồ ạ ượ ầ ể ộ ố ượ ể ấ ị ầ ể
Châu Phi c n t i thi u 25 cá th ?)ầ ố ể ể
Quan h c nh tranh xu t hi n khi m t đ các cá th trong qu n th tăng len quá cao, ngu n s ng môiệ ạ ấ ệ ậ ộ ể ầ ể ồ ố
tr ngườ không đ đ cung c p cho m i cá th trong qu n th . Các cá th trong qu n th c nh tranh nhau giànhủ ể ấ ọ ể ầ ể ể ầ ể ạ
ngu n s ng nh th c ăn, n i , ánh sáng, c nh tranh đ c cái ….ồ ố ư ứ ơ ở ạ ự
C 2 m i quan h trên là m i quan h cùng loài. Đây là v n đ t ng đ i ph c t p, đ ng v t theo cách khác, th cả ố ệ ố ệ ấ ề ươ ố ứ ạ ộ ậ ự
v t theo cách khác. Theo tôi, đ làm rõ v n đ thì nên đi sâu h n vào đ i t ng đ ng v t đ h c sinh d hi uậ ể ấ ề ơ ố ượ ộ ậ ể ọ ễ ể
h n.ơ
S l ng cá th trong qu n t , trong qu n th có gi i h n cân b ng c a nó, lúc đó qu n t hay qu n th phátố ượ ể ầ ụ ầ ể ớ ạ ằ ủ ầ ụ ầ ể
tri n m t cách bình th ng. S l ng cá th v t quá gi i h n trên do sinh s n c c thu n làm cho s l ng cáể ộ ườ ố ượ ể ượ ớ ạ ả ự ậ ố ượ
th tăng v t hàng ngàn, hàng v n, hàng tri u l n, lúc đó đ c g i là “ bùng n dân s ” , lúc đó ng i ta g i làể ọ ạ ệ ầ ượ ọ ổ ố ườ ọ
“d ch” hay “n n”. Lúc “ bùng n dân s ” s d n đ n s phân li t ng qu n th .ị ạ ổ ố ẽ ẫ ế ự ừ ầ ể
M ố i quan h ệ gi ữ a các cá th ể trong qu ầ n th ể
M i quan h c a các cá th trong qu n th th c ch t là m i quan h trong n i b loài, m i quan hố ệ ủ ể ầ ể ự ấ ố ệ ộ ộ ố ệ
này h ng đ n vi c nâng cao tính n đ nh c a h th ng và làm t i u hoá m i t ng tác gi a qu nướ ế ệ ổ ị ủ ệ ố ố ư ố ươ ữ ầ
th v i môi tr ng, cũng nh kh năng đ ng hoá và c i t o môi tr ng t t h n. Nh ng tín hi u sinhể ớ ườ ư ả ồ ả ạ ườ ố ơ ữ ệ
h c đ t o nên s liên k t gi a các cá th trong qu n th là các pheremon. Pheremon đ c chiaọ ể ạ ự ế ữ ể ầ ể ượ
thành pheremon h p đàn, pheremon sinh s n, pheremon báo đ ng, pheremon làm d u, doọ ả ộ ấ ạ
n t..Trong đi u ki n m t đ cao, nh ng ch t ti t, ti ng rú, k c nh ng tác đ ng tâm sinh lý...l i làạ ề ệ ậ ộ ữ ấ ế ế ể ả ữ ộ ạ
nh ng tín hi u kìm hãm nhau.ữ ệ
1. Quan h c nh tranh :ệ ạ
Đ u tranh tr c ti pấ ự ế
Đ u tranh tr c ti p gi a các cá th trong qu n th x y ra do tranh giành v n i , n i làm t trongấ ự ế ữ ể ầ ể ả ề ơ ở ơ ổ
mùa sinh s n, vùng dinh d ng... ho c còn bi u hi n trong vi c tranh giành con cái c a các cá thả ưỡ ặ ể ệ ệ ủ ể
đ c trong mùa sinh s n, th ng g p nhi u loài đ ng v t, t đ ng v t không x ng s ng đ n đ ngự ả ườ ặ ở ề ộ ậ ừ ộ ậ ươ ố ế ộ
v t có x ng s ng nh b hung, cá ch i, chim, h u tu n l c. Tuy đ u tranh quy t li t nh ng conậ ươ ố ư ọ ọ ươ ầ ộ ấ ế ệ ư
thua cu c thì b ch y, không đ n m c tiêu di t k y u nh trong đ u tranh khác loài. H n n a đâyộ ỏ ạ ế ứ ệ ẻ ế ư ấ ơ ữ
cũng là cách ch n l c con đ c kho trong sinh s n, giúp cho th h con sinh ra có s c s ng cao h n.ọ ọ ự ẻ ả ế ệ ứ ố ơ
Quan h ký sinh - v t chệ ậ ủ
S ng ký sinh vào đ ng lo i không ph i không có trong các qu n th ố ồ ạ ả ầ ể nh ng ư hi m ế g p. ặ Ở m t ộ số
loài cá s ng ố ở t ng ầ sâu thu c ộ t ng ổ h Ceratoidei, ọ loài Edriolychnus schmidtii và Ceratias
sp., trong đi u ề ki n s ng khó khăn c a t ng n c không th t n t i m t qu n th đôngệ ố ủ ầ ướ ể ồ ạ ộ ầ ể , con đ cự
thích nghi v i l i s ng ký sinh vào con cái. Do cách s ng nh v y, con đ c có kích th c r t nh ;ớ ố ố ố ư ậ ự ướ ấ ỏ
m t s c quan tiêu gi m đi (nh m t); c quan tiêu hoá bi n đ i thành ng ch a d ch; mi ng bi nộ ố ơ ả ư ắ ơ ế ổ ố ứ ị ệ ế
thành giác hút, bám vào c th con cái và hút d ch, tr c quan sinh s n là phát tri n, đ m b o đơ ể ị ừ ơ ả ể ả ả ủ
kh năng t tinh cho cá th cái trong mùa sinh s n.ả ụ ể ả
Quan h con m i - v t dệ ồ ậ ữ
M i quan h này th hi n d i d ng ăn th t đ ng lo i và xu t hi n trong các cá th c a qu n th ố ệ ể ệ ướ ạ ị ồ ạ ấ ệ ể ủ ầ ể ở
nh ng hoàn c nh khá đ c bi t. Ví d cá v c (ữ ả ặ ệ ụ ở ượ Perca fluviatilis ) khi đi u ki n dinh d ng x u, cáề ệ ưỡ ấ
b m b t con làm m i ố ẹ ắ ồ b i ở vì cá v c tr ng thành là cá d , không có kh ượ ưở ữ ả năng khai thác ngu nồ
th c ăn khác là các sinh v t phù du (plankton) nh các con c a mình.ứ ậ ư ủ
Cá s n (Chondrichthyes) ch y u th tinh trong, đ ít, tr ng và u th phát tri n trong tuy n sinh d cụ ủ ế ụ ẻ ứ ấ ể ể ế ụ
c a c th m , các u th n tr c ăn tr ng ch a n , u th kho ăn u th y u. Do v y trong noãnủ ơ ể ẹ ấ ể ở ướ ứ ư ở ấ ể ẻ ấ ể ế ậ
sào con m có th có 14-15 tr ng đ c th tinh đ sinh ra 14-15 con, nh ng th c t r t ít, th m chíẹ ể ứ ượ ụ ể ư ự ế ấ ậ
ch 1 con non ra đ i, r t kho m nh và d dàng ch ng ch u đ c v i cu c s ng kh t khe c a môiỉ ờ ấ ẻ ạ ễ ố ị ượ ớ ộ ố ắ ủ
tr ng.ườ
Tính ăn đ ng lo i c a các loài đ ng v t có x ng s ng b c cao r t hi m g p, tr m t vài tr ng h pồ ạ ủ ộ ậ ươ ố ậ ấ ế ặ ừ ộ ườ ợ
khi con non m i sinh b ch t, con m ăn xác c a chúng đ tránh ô nhi m n i nuôi con.ớ ị ế ẹ ủ ể ễ ơ
2. Quan h h tr :ệ ỗ ợ
S t h p hay t p trung thành b y đàn :ự ụ ọ ậ ầ Là hi n t ng ph bi n nh nh ng pheremon h p đàn vàệ ượ ổ ế ờ ữ ọ
sinh s n. S h p đàn có khi t m th i (đ săn m i, ch ng l i v t d , sinh s n...) ho c lâu dài đ i v iả ự ọ ạ ờ ể ồ ố ạ ậ ữ ả ặ ố ớ
nhi u loài cá, chim, thú s ng đàn. Nh ng loài s ng đàn th ng có “màu s c đàn” nh nh ng tín hi uề ố ữ ố ườ ắ ư ữ ệ
sinh h c đ thông tin cho nhau trong các ho t đ ng s ng. Nhím bi n ọ ể ạ ộ ố ể Echinarachnius, Mellita,
Dendrastei...dinh d ng ưỡ b ng ằ cách ăn l c (secton). Chúng t p trung thành đám, con l n ch ngọ ậ ớ ồ
lên con bé, trong cách ăn l c nh th , nh ng dòng n c th sinh gây ra do ho t đ ng l c m i cũngọ ư ế ữ ướ ứ ạ ọ ọ ồ
làm tăng hi u ệ su t ấ s ử d ng ụ th c ứ ăn chung cho đàn. Ngoài ra con tr ng thành n m trên cònưở ằ
có trách nhi m b o v nh ng l p con non n m d i. ệ ả ệ ữ ớ ằ ướ Ở loài cá voi không răng và Delphin,
nh ng ữ con kho ẻ luôn luôn chăm sóc con m, y u b ng cách h p tác nâng con y u khi b i. N u cóố ế ằ ợ ế ơ ế
con b ch t, chúng còn đ a xác vào b tránh s ăn th t c a các loài khác. Cua đ c Camchatka cònị ế ư ờ ự ị ủ ự
giúp con cái l t xác đ mau chóng thoát ra kh i v .ộ ể ỏ ỏ
Nhi u loài đ ng v t có l i s ng xã h iề ộ ậ ố ố ộ , trong đó còn thi t l p nên con “đ u đàn” b ng các cu c đế ậ ầ ằ ộ ọ
s c gi a các cá th . Nh ng hình th c nguyên khai c a l i s ng xã h i đem l i cho các cá th c aứ ữ ể ữ ứ ủ ố ố ộ ạ ể ủ
qu n th nh ng l i ích th c s và cu c s ng yên n đ ch ng tr v i nh ng đi u ki n b t l i c aầ ể ữ ợ ự ự ộ ố ổ ể ố ả ớ ữ ề ệ ấ ợ ủ
môi tr ng. Ng i ta g i đó là hi u su t nhóm.ườ ườ ọ ệ ấ
Nh v y, các m i t ng tác âm và t ng tác d ng trong qu n th xu t hi n r t đa d ng làm tăngư ậ ố ươ ươ ươ ầ ể ấ ệ ấ ạ
m i quan h hay làm ph c t p thêm c u trúc c a qu n th , do đó qu n th càng n đ nh và ngàyố ệ ứ ạ ấ ủ ầ ể ầ ể ổ ị
càng phát tri n.ể
Th o D ngả ươ