Đôi điều về các kiểu nhà truyền thống ở miền Trung Việt Nam
Trong không gian rộng của mảnh đất miền Trung, tôi xin chọn Quảng Nam xưa là vùng
đất hội tụ nhiều nền văn hoá, trong đó có các nền văn hoá bản địa là: Sa Huỳnh,
Champa, Đại Việt và nền văn hoá du nhập từ: Trung Hoa, Nhật Bản, Âu Châu. Ở đó đô
thị cổ Hội An là nơi tiếp nhận được nhiều nền văn minh, nhất là về kiến trúc bằng gỗ.
Và bài viết này nhằm trao đổi về loại nhà ở phố cổ Hội An và nhà ở Huế.
QuảngNamcóhailoạikiếntrúc,vềkỹthuậtchịulựctrêncột(1)lànhàRội/Rọivànhà
Rương/Rường.NgoàiracòncómộtloạithứbavềcôngnăngsửdụnglànhàLáMái(*)(rội
vàrường).TronggiớihạnkhuônkhổtạpchíxintraođổivềnhàRội/Rọivànhà
Rương/Rường.
Nhà Rội/Rọi
MặtcắtkhunggỗngôinhàRườngđẹpởLàngcổLộcYên,TiênCảnh,TiênPhước,Quảng
Nam(NgôinhàNgôDìnhDiệmmuahailầnnhưngchủnhânkhôngbán)
TừnhữngtưliệuvềnhữngngôinhànằmrảiráctừvùngphíaNamsôngGianh(QuảngBình)
đếnBìnhĐịnhcủatácgiảngườiPhápPierreGourou(đãdàycôngnghiêncứutừnhữngnăm
30củathếkỷ20tạivùngtrungtrungbộViệtNam);cùngvớibảndịchrấtchitiếtcủanhà
nghiêncứuĐàoHùng(đăngtrênTạpchíNghiêncứuvàpháttriểnHuế,số2(36),2002,tôi
xintríchlạinguyênvănmộtđoạntrongbảndịchvềnhàRộiởcửaTùng–QuảngTrịnhưsau
”HìnhcắtngangchothấynétđộcđáocủanhàRội:Bộvìkèodựatrêncộtchínhlênđếnnóc,
vàkhôngkếtthúcbằngmộtthanhquágiangnhưởnhàchữĐinh.Ởđâychỉcóhaivìkèo,
nhưvậyngôinhàdựachủyếutrênhaicộtchínhgiữa”(loạinhà1gianNV)(xembảnvẽ1,
ghibìnhđồcủaPierreGourou).Mộtthôngtinkháctừcuộcđiềutravàotháng9/1994tạiHuế
củacácnhànghiêncứuNhậtBảnmụcđíchsosánhkiếntrúccổtruyềnởHuếvớikiếntrúc
phốcổHộiAncógiảithích“NhàRọilànhàcómặtbằnghìnhvuôngvớibướccột3gianx3
gian.Giangiữahơirộnghơncácgiankhác,cókiểubốnmái…”.Cáckiểunhànàycórất
nhiềuởkhuvựcmiềnTrungViệtNam,đặcbiệtlàtừQuảngTrịđếnThừaThiênHuế.ỞHuế
cócáccôngtrìnhtiêubiểunhưTrườngDuTạ(côngtrìnhnằmtrongkhuônviêncủacung
DiênThọ,nơiTháihậuluitớiđểuốngtrà),BìnhAnĐường(2)(nhàriêngcủaHoànghậu
thờiVuaMinhMạngsố2ĐặngTháiThân)(xembảnvẽ2vàảnhchụp1),nhàcủaôngPhan
ThuậnAntácgiảcủanhiềucôngtrìnhviếtvềkiếntrúccốđôHuếcũngđượcxếpvàoloại
nhàRọi(xembảnvẽ3).NhữngkếtcấuchínhcủacácngôinhàcổtạiHộiAncũngcóhình
thứctươngtựnhưkiểunhànày.
TrếnhvàbộphậnđõnócNHÀRƯỜNGphongcáchHuế
Từhainguồnthôngtintrênvớigócnhìncủa2ngườinướcngoài(PhápvàNhật)ngườiđọc
sẽhoangmangvớikiểuthứckếtcấukèovớicột,vàmặtbằngsinhhoạtở2loạitêngọiRội
vàRọi.Nhưngtrongbài“NhàởdângianvùngHuếBìnhTrịThiên”,trang88củaTậpsan
KiếnTrúcvàKhíhậuNhiệtđớiViệtNamcủaViệnNghiêncứukiếntrúc,NXBXâydựngHà
Nội,1997cótómtắtrấtcụthểnhưsau:”NhàRọicóbacộtchônsâuxuốngđất,cộtgiữacao
thẳngđếnnóc”.Cùngđịnhnghĩa,PGSNguyễnKhắcTụngchorằng:“Nhàrộithườnglàcủa
ngườinghèohoặclànhàphụnhư:Nhàbếp,chưồngtrâubò…Mỗivìcóbacột,cộtcáiở
giữa,haicộtconhaibên.Cómộtcáibăngxuyênquathâncộtcái,haiđầugiápvàokèo”.PGS
NguyễnKhắcTụngcònchitiếtkèotrướcrộisaurườngvàvìkèotrênrườngdướirội(xem
bảnvẽ4vàảnhchụp2).Tươngtự,NhànghiêncứuNguyễnBạtTụytrongcuốnNhữngNgôi
NhàXưaởQuảngNamviết:“Nhàrộilàloạinhànayítailàm,cóhàngcộtcáichốngthẳng
lênnócvàcóthêmhaihàngcộtphíatrước,haihàngcộtphíasau,vịchilà5hàngcột”…Như
vậy,từnhữngmôtảngắngọnvàgiốngnhaucủaPierreGourouvàcủacácKTS,chuyêngia
nghiêncứukiếntrúcvàkhíhậuViệtNam,rõràngởHuế,QuảngTrịvàxanhấtlàQuảng
Bình–HàTĩnhgọilàRọihoặcRội,ởQuảngNamgọilàRội.Điềumànhữngnhànghiên
cứukiếntrúccổquantâmnhấtlà:CácchuyêngiakiếntrúcNhậtBảnđãphânloạinhàRọivà
Rườngchủyếukhácnhauởmặtbằng(hìnhvuông)vàmái(bốnmái).Cònhaikhẳngđịnh
củachuyêngianghiêncứukiếntrúcViệtNamvàPierreGourouthìsựkhácnhaucủaRội/Rọi
vàRường/Rươnglàcócộtchônxuốngđất,cộtgiữađâmthẳnglênkèonócđỡđòndông/đòn
đông.KiểuthứcnàyởQuảngNamgọilànhàXuyêntâm/Xuyênphương(3)vàchủyếusử
dụngtrongloạinhàRội(nhàbằngtre,gỗ)cóniênđạisớmvàhiệnnayítthấy.Nhưvậy,quan
sátbảnvẽcủanhàôngPhanThuậnAnvàBìnhAnĐường,tathấycáccộtđềuđượckêtrên
đátảng.CácnhànghiêncứuNhậtBảnxếpvàoloạinhàrội(sosánhnhàởHuếtrang169–
175KiếntrúcphốcổHộiAn,ViệnNghiêncứuVănhóaquốctế–ĐHNữChiêuHòa).Sẽrất
mâuthuẫnnếugọikiểunhànàylànhàRọi(cộtchônxuốngđất),vìcộtkêtrênđá.
NhàrọiởQuảngTrị
BảnvẽmặtbằngBìnhAnĐường
Nhà Rương/Rường
TheoPierreGourou,nhàRươnglàloạinhàlớnhơnnhiều(Rươngcónghĩalàcáihòmgỗ),
cấutrúcphứctạp,giátrịđắthơnnhiều,chỉởnhữnggiađìnhgiàucó.Vàcũngtheolờidịch
củaĐàoHùng,trang92TạpchíNghiêncứuvàpháttriểnsố4(34)-2001,tạiQuảngNamloại
nhànàycũngđượclàmbằnggỗvớicáccộtđềukêtrênđátảng,ởvùngthấplụtnhàthường
cómộtsàngỗlắpđặttrêntrínhcủagiangiữahoặchaigianđầuhồilàmộtphầngácnhỏlàm
nơichứađồ(chủyếulươngthực)đểtránhlũgọilàRầmthượng,hìnhthứcgiốngnhưcái
hòm,cáirươngmàPierreGourouđãmôtả.MộtsốnhàởNôngSơncũnggọilànhàrương.
KhitraođổivớiôngNguyễnHữuThông,nhànghiêncứuvănhoáHuế,cóthểPierreGourou
đãnhầmphátâmRươngvàRườngởvùngQuảngTrị.Tươngtự,ởQuảngNamkhiôngđến
ngôilàngởmỏthanNôngSơn(naylàhuyệnNôngSơn),bắtgặploạikiếntrúcnàyôngcũng
gọilànhàRương,trongkhiđóngườiđịaphươnggọilàRường(4).
PGSNguyễnKhắcTụngcũngchobiết“haivìkèonhàrườngcó4cộthoặc6cộtcộtcáiliên
kếtnhaubằngcáitrếng”(BắcQuảngNamgọilà“trính”,NamQuảngNamgọilà“tránh”–
tácgiả).VịtrítrếngthấphơncâuđầunhàởmiềnBắc,vàcáidầmngangnàyđượcngười