SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO LẠNG SƠN
TRƯỜNG CAO ĐẲNG SƯ PHẠM
Mai Thị Thu Hằng (Chủ biên), Vũ Thị Ánh Tuyết
GIÁO TRÌNH
NÔNG HÓA - THỔ NHƯỠNG
NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
NĂM 2023
2
MÃ SỐ:
ĐHTN - 2023
01 - 19
3
LỜI GIỚI THIỆU
Nông hóa - Thổ nhưỡng là môn học thuộc các học phần cơ sở trong
chương trình đào tạo ngành trung cấp Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tại trường
Cao đẳng Sư phạm Lạng Sơn. Giáo trình Nông hóa - Thổ nhưỡng được biên soạn
với nhiều nội dung cung cấp những thông tin, những kiến thức cơ bản về nguồn
gốc, quá trình hình thành đất; các đặc tính lí hóa của đất; độ phì, phương pháp
sử dụng và nâng cao độ phì cho đất; vai trò của các nguyên tố dinh dưỡng và sự
cần thiết phải bón phân; vai tr của phân bn đối với sự sinh trưởng, phát triển
của cây trồng đến chất lượng nông sản và cải tạo đất; Nguyên nhân và biện pháp
cải tạo các loại đất xấu như đất chua, đất kiềm và đất bạc màu,…; vai tr của con
người đến việc giữ gìn và cải tạo đất trồng.
Giáo trình Nông hóa - Thổ nhưỡng là tài liệu tham khảo quan trọng cho
học phần Nông hóa - Thổ nhưỡng với khối lượng 2 tín chỉ (45 tiết) trong trương
trình đào tạo ngành Trồng trọt và Bảo vệ thực vật. Những điểm mới trong biên
soạn lần này được các tác giả dự kiến thực hiện là:
- Kế thừa có chọn lọc các nội dung trong các tài liệu, giáo trình đã xuất
bản để phù hợp với mục tiêu đào tạo đề ra trong chương trình đào tạo ngành
Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, trình độ Trung cấp tại trường Cao đẳng Sư phạm
Lạng Sơn.
- Bổ sung về một vài đặc điểm thổ nhưỡng Lạng Sơn, phân vùng thổ
nhưỡng Lạng Sơn.
- Bổ sung về tình hình nhu cầu sử dụng phân bn ở Việt Nam và Lạng
Sơn hiện nay.
- Bổ sung sửa đổi tên gọi các chất vô cơ, hữu cơ theo danh pháp quốc tế.
Nhóm tác giả xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, các phòng chức
năng, các đồng chí đồng nghiệp đã tư vấn, giúp đỡ chúng tôi thực hiện và hoàn
thiện giáo trình.
Giáo trình được biên soạn lần đầu tiên nên sẽ không tránh khỏi những sai
sót, nhóm tác giả rất mong nhận được sự góp ý từ người đọc để hoàn thiện hơn.
Nhóm tác giả
4
MỤC LỤC
PHẦN A - THỔ NHƯỠNG ....................................................................... 10
1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ ĐẤT ............................................................. 10
2. VAI TRÒ CỦA ĐẤT ............................................................................... 10
CHƯƠNG I: SỰ HÌNH THÀNH ĐẤT, TÍNH CHẤT LÝ HÓA
CỦA ĐẤT ................................................................................. 12
1.1. KHOÁNG VẬT, ĐÁ VÀ QUÁ TRÌNH PHONG HÓA ĐÁ ................ 12
1.1.1. Khoáng vật ......................................................................................... 12
1.1.2. Đá ....................................................................................................... 15
1.1.3. Quá trình phong hóa khoáng vật, đá và sản phẩm của nó ................. 20
1.2. CÁC YẾU TỐ HÌNH THÀNH ĐẤT .................................................... 23
1.2.1. Đá mẹ và mẫu chất ............................................................................. 23
1.2.2. Sinh vật ............................................................................................... 24
1.2.3. Khí hậu ............................................................................................... 25
1.2.4. Địa hình .............................................................................................. 26
1.2.5. Thời gian ............................................................................................ 27
1.2.6. Con người ........................................................................................... 27
1.3. PHẪU DIỆN ĐẤT VÀ ĐẶC TRƯNG HÌNH THÁI PHẪU DIỆN ĐẤT ...... 28
1.3.1. Cấu tạo phẫu diện đất ........................................................................ 28
1.3.2. Màu sắc đất, chất mới sinh và chất lẫn vào ....................................... 30
1.4. THÀNH PHẦN CƠ GIỚI ĐẤT. KẾT CẤU ĐẤT ............................... 31
1.4.1. Thành phần cơ giới đất ...................................................................... 31
1.4.2. Kết cấu đất .......................................................................................... 34
1.5. TÍNH CHẤT VẬT LÝ CƠ BẢN CỦA ĐẤT ....................................... 36
1.5.1. Tỉ trọng của đất .................................................................................. 36
1.5.2. Dung trọng của đất ............................................................................. 36
1.5.3. Độ xốp của đất ................................................................................... 37
5
1.5.4. Một số tính chất cơ lý của đất ............................................................ 37
1.5.5. Nước, không khí và nhiệt độ trong đất ............................................... 39
1.5.6. Một số biện pháp cải thiện đất ........................................................... 45
CHƯƠNG II: CHẤT HỮU CƠ VÀ MÙN TRONG ĐẤT. ĐỘ PHÌ
NHIÊU CỦA ĐẤT ...................................................................................... 48
2.1. CHẤT HỮU CƠ VÀ SỰ CHUYỂN HÓA CHẤT HỮU CƠ
TRONG ĐẤT ............................................................................ 48
2.1.1. Khái niệm chung về chất hữu cơ trong đất ........................................ 48
2.1.2. Nguồn gốc chất hữu cơ đất ................................................................ 49
2.1.3. Quá trình biến hóa xác hữu cơ trong đất ........................................... 50
2.2. VAI TRÒ CỦA CHẤT HỮU CƠ VÀ MÙN TRONG ĐẤT ................ 55
2.2.1. Đối với quá trình hình thành và tính chất đất .................................... 55
2.2.2. Chất hữu cơ và mùn là kho thức ăn cho cây trồng và vi sinh vật ...... 55
2.2.3. Chất hữu cơ đất có tác dụng duy trì bảo vệ đất ................................. 56
2.3. BIỆN PHÁP BẢO VỆ, NÂNG CAO CHẤT HỮU CƠ VÀ MÙN
TRONG ĐẤT ............................................................................................... 56
2.4. KHÁI NIỆM CHUNG VỀ ĐỘ PHÌ NHIÊU CỦA ĐẤT ...................... 57
2.4.1. Khái niệm: .......................................................................................... 57
2.4.2. Các dạng độ phì nhiêu ........................................................................ 57
2.4.3. Các yếu tố tạo nên độ phì nhiêu của đất ............................................ 59
2.4.4. Thành phần tạo nên độ phì nhiêu của đất .......................................... 59
2.4.5. Đặc điểm về độ phì nhiêu của đất ...................................................... 60
2.5. PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ ĐỘ PHÌ NHIÊU CỦA ĐẤT ................ 60
2.5.1. Đánh giá định lượng độ phì nhiêu đất về kinh tế và sinh học ............ 60
2.5.2. Các phương pháp đánh giá độ phì nhiêu của đất .............................. 61
2.6. CÁC BIỆN PHÁP NÂNG CAO ĐỘ PHÌ NHIÊU CỦA ĐẤT ............. 63
2.6.1. Nguyên nhân làm giảm độ phì nhiêu của đất ..................................... 63
2.6.2. Các biện pháp nâng cao độ phì nhiêu của đất ................................... 63
CHƯƠNG III: THỔ NHƯỠNG VIỆT NAM VÀ LẠNG SƠN .............. 66