ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH THANH HÓA
TRƯỜNG CAO ĐẲNG NÔNG NGHIỆP THANH HÓA
GIÁO TRÌNH
MÔN HỌC/MÔ ĐUN: CÂY DƯỢC LIỆU
NGÀNH/NGHỀ: TRỒNG TRỌT- BẢO VỆ THỰC VẬT
TRÌNH ĐỘ: TRUNG CẤP
Ban hành kèm theo Quyết định số: /QĐ-… ngày…….tháng….năm .........
…………........... của……………………………….
............., năm..................
1
TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN
Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể
được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và
tham khảo.
Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh
doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm.
2
LỜI NÓI ĐẦU
Việt Nam có một nền y dược học cổ truyền lâu đời. Trước khi nền y
dược học hiện đại thâm nhập vào Việt Nam, y dược học cổ truyền là hệ thống
y dược duy nhất, có vai trò và tiềm năng to lớn trong sự nghiệp chăm sóc, bảo
vệ sức khỏe của nhân dân ta trong nhiều thập kỷ qua.
Với điều kiện khí hậu thuận lợi, thiên nhiên ưu đãi, cây thuốc Việt
Nam đa dạng phong phú về cả số lượng cũng như số loài. Qua nghiên cứu và
kinh nghiệm sử dụng, dược liệu Việt Nam ngày càng tỏ rõ tính ưu việt trong
việc phòng chữa các bệnh. Đặc biệt, với những tiến bộ về khoa học kỹ thuật
của nền y học hiện đại kết hợp với y học cổ truyền, tính đặc hiệu quí báu của
nhiều loài cây thuốc được phát hiện đã và đang hỗ trợ điều trị, chữa khỏi
những bệnh nan y, bồi bổ, phục hồi sức khỏe cho nhân dân.
Ngành Y tế thường xuyên quan tâm, tổ chức tuyên truyền, vận động
nhân dân trồng, bảo tồn, sử dụng và phát triển những cây thuốc sẵn có, hay
cây thuốc đặc hữu ở địa phương, sưu tầm và phổ cập những bài thuốc đơn
giản để tự phòng và chữa một số bệnh trong cộng đồng các dân tộc. Truyền
thống sử dụng cây cỏ làm thuốc không những đã góp phần tích cực thực hiện
chiến lược chăm sóc và bảo vệ sức khoẻ nhân dân mà còn góp phần bảo tồn
tri thức Y Dược học cổ truyền, bảo tồn đa dạng sinh học, bảo vệ môi trường,
đồng thời thực hiện chương trình xóa đói giảm nghèo và cải thiện đời sống
nhân dân.
Cùng với chuyển động chung của nền kinh tế thị trường, nạn phá rừng
và khai thác cây thuốc bừa bãi ngày càng nghiêm trọng đã làm cho nguồn
dược liệu tự nhiên trở nên cạn kiệt. Nhiều cây thuốc quý có giá trị kinh tế cao
với trữ lượng lớn ở Việt Nam, đến nay không còn hoặc có nguy cơ bị đe dọa
cao. Để đáp ứng nhu cầu sử dụng, tạo nguồn nguyên liệu làm thuốc cho nền
công nghiệp dược, phục vụ chăm sóc sức khỏe cộng đồng, việc khôi phục,
quy hoạch và phát triển gây trồng các loài cây thuốc có tác dụng chữa bệnh
và giá trị kinh tế cao là một việc làm rất cần thiết.
Để đáp ứng với nhu cầu và thực tiễn giảng dạy tại trường cao đẳng nông
nghiệp Thanh chúng tôi thực hiện biên soạn giáo trình “ Cây dược liệu” để
cung cấp một số kiến thức về kỹ thuật trồng, thu hoạch, chế biến và bảo quản
một số loài cây thuốc.
Cuốn sách này được trình bày thành hai phần:
Chương 1: Đại cương về cây dược liệu
Chương 2. Điều kiện để trồng cây dược liệu
Chương 3. Kỹ thuật trồng một số cây thuốc
3
Ban biên tập và các tác giả đã cố gắng nhưng cuốn sách có thể còn
những sai sót. Chúng tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến bổ khuyết
của đồng nghiệp và đông đảo bạn đọc gần xa để nội dung cuốn sách được
hoàn chỉnh và có giá trị hơn.
4
MỤC LỤC
GIÁO TRÌNH....................................................................................................1
LỜI NÓI ĐẦU...................................................................................................3
MỤC LỤC.........................................................................................................5
CHƯƠNG 1: ĐẠI CƯƠNG VỀ CÂY DƯỢC LIỆU........................................9
I. Một số khái niệm cơ bản............................................................................9
1. Khái niệm..............................................................................................9
2. Lịch sử của việc dùng thuốc thảo mộc...............................................9
2. Tầm quan trọng của cây thuốc và tình hình sản xuất cây thuốc ở Việt
Nam.............................................................................................................10
2.2. Tình hình sản xuất cây thuốc ở Việt Nam.....................................13
3. Đặc điểm của cây dược liệu....................................................................16
3.1. Đa dạng về hình thức sử dụng.......................................................16
3.2 . Đa dạng về chu kỳ sống.................................................................16
3.3 Đa dạng về dạng cây........................................................................16
3.4. Đa dạng về phân bố........................................................................16
3.5. Đa dạng về bộ phận sử dụng (phương pháp khai thác, thu hái)17
4. Vai trò và giá trị c ủa câ y dược liệ u...............................................17
II. Kỹ thuật trồng cây dược liệu..................................................................28
1. Làm đất, bón phân............................................................................28
2. Chọn giống.........................................................................................29
3. Kỹ thuật gieo trồng và chăm sóc......................................................30
4. Phòng trừ sâu bệnh...........................................................................31
III. Thu hái, bảo quản và chế biến cây dược liệu........................................32
1. Thu hái................................................................................................32
2. Bảo quản và chế biến dược liệu........................................................33
3.3.1. Nội dung.......................................................................................37
3.3.2. Phương pháp lấy mẫu hạt giống kiểm tra.................................38
Bảng 1: Qui ước độ không đồng đều...................................................42
3.3.3. Kiểm nghiệm độ sạch của hạt giống..........................................43
Bảng 2: Khối lượng mẫu để kiểm tra độ sạch.....................................43
3.3.4. Kiểm tra độ nảy mầm và sức nảy mầm.....................................44
Bảng 3: Thời gian kiểm nghiệm cho từng loại hạt giống...................47
Bảng 4: Một số yêu cầu về thử độ nảy mầm và sức nảy mầm của một
số loại cây trồng.....................................................................................49
3.3.5. Xác định độ ẩm của hạt..............................................................49
Bảng 5: Mối liên hệ giữa độ ẩm hạt giống và tình trạng hạt giống...50
3.3.6. Kiểm tra độ thuần.......................................................................51
3.3.7. Kiểm tra sức sống hạt giống.......................................................54
3.3.8. Xác định khối lượng 1000 hạt.....................................................55
Chương III. Kỹ thuật trồng một số cây thuốc..................................................57
I. Cây bạc hà................................................................................................57
I. Đặc điểm chung..................................................................................57
1. Nguồn gốc thực vật học và giá trị sử dụng dược liệu.....................57
2. Đặc điểm thực vật học của cây bạc hà.............................................58
5
