Hoa viên kì ngộ tập - gốc
gác và sáng tân
Phần 2
Tầm Phương nhã tập cũng giống như các tiểu thuyết tài tử giai nhân
thông thường, kết cấu gồm 4 phần: gặp gỡ - đính ước - gia biến - đoàn tụ. Do
chỉ chú trọng đến yếu tố diễm tình diễm sự nên kết cấu tổng quan của Hoa viên
kì ngộ tập không có phần gia biến. Trong Tầm Phương nhã tập, Ngô Đình
Chương 3 lần trở về nhà. Lần thứ 2 khi chàng về nhà để thông báo cho gia đình
về việc họ Vương qua đời và lo việc phúng viếng cũng chính là khi màn gia biến
xảy ra tại nhà họ Vương. Phần này kéo dài đến khi Đình Chương đi thi xong, đỗ
đạt quay về mới kết thúc. Sự kiện Ngô Đình Chương đi thi đỗ rồi trở về
được Tầm Phương nhã tập miêu tả rất sơ lược, đại để là nhân triều đình trị tội
kẻ gian thần rồi mở lại khoa thi, Ngô Đình Chương nhận thấy đây là một cơ hội
tốt để rửa oan cho mình bèn lên đường ứng thí. Chàng thi đỗ Hương cống, rồi
vào thi tiếp, lại đỗ, được phong làm Hàn lâm Thừa chỉ. Đình Chương lấy lí do
chưa có vợ nên dâng tấu xin về cưới vợ, được vua đồng ý. Thế là chàng lên
đường trở về. Trong Hoa viên kì ngộ tập, đoạn này được tác giả hết sức chú
trọng, thời gian văn bản cũng lớn hơn ở tác phẩm gốc rất nhiều. Triệu sinh gặp
gỡ các giai nhân, cùng nhau hoan ái, hẹn ước; việc chàng đi thi là một sự chia
cách, đấy là khi các nhân vật có dịp để thể hiện tâm trạng của mình: Lan và Huệ
làm rất nhiều thơ từ để diễn tả nỗi tương tư, Triệu sinh gửi thư về cho hai nàng
để nói niềm nhung nhớ… Như vậy, đối với Hoa viên kì ngộ tập, sự kiện Triệu
sinh đi thi chính là cơ hội để nhân vật bộc lộ thêm cái tài tình của họ, đồng thời
sự xa cách cũng như dịp để thử thách tình cảm của tài tử giai nhân, khiến cho
quan hệ giữa họ không chỉ đơn thuần là sự say mê hời hợt, nhất thời. Như
vậy, Hoa viên kì ngộ tập tuy không có phần gia biến nhưng lại có phần chia li,
xa cách; trên thực tế, nó vẫn có kết cấu gồm 4 phần: gặp gỡ - đính ước - chia
cách - đoàn tụ. So với tác phẩm gốc, kết cấu này cũng cho thấy sự định hướng
rất nhất quán về nội dung của Hoa viên kì ngộ tập. Không chỉ dừng lại ở đó, so
sánh hai cốt truyện cho thấy, trong khi tiếp thu ảnh hưởng của Tầm Phương
nhã tập, trên định hướng nội dung đã xác định, tác giả Hoa viên kì ngộ tập còn
phải lựa chọn các tình tiết phù hợp, tổ chức lại chúng để tình tiết và kết cấu tác
phẩm thống nhất với ý đồ nghệ thuật của mình.
Về nhân vật, do tỉnh lược cốt truyện nên từ Tầm Phương nhã tập sang
đến Hoa viên kì ngộ tập, có 6 nhân vật đã bị loại bỏ, gồm 1. Vu Vân, 2. Tiểu
Hoàn (thị nữ của Vu Vân), 3. Vợ cả của họ Vương, 4. Sĩ Bưu (chú của Phượng
và Loan), 5. viên quan tham đã ăn tiền của Sĩ Bưu để kết tội Đình Chương, 6.
Triệu Ứng Kinh (kẻ định cưỡng hôn Phượng). Bốn nhân vật sau không có vai
trò quan trọng trong diễn tiến của câu chuyện diễm tình nên bị loại bỏ là điều dễ
hiểu. Nhưng Vu Vân và Tiểu Hoàn là hai nhân vật tham gia trực tiếp vào các
cuộc “vui vẻ” của Ngô Đình Chương, tại sao lại bị tác giả Hoa viên kì ngộ
tập cắt bỏ? Đây chính là điểm rất quan trọng thể hiện sự dụng công tìm tòi và ý
đồ nghệ thuật của tác giả Hoa viên kì ngộ tập.
Trong Tầm Phương nhã tập Vu Vân và Tiểu Hoàn đều là các nhân vật “có
vấn đề”. Vu Vân là trắc thất của họ Vương, là dì của Phượng và Loan, tức là có
sự chênh lệch về thế hệ. Cảm động trước sự đa tài và đa tình của Đình
Chương, lại cám cảnh “kẻ đắp chăn bông kẻ lạnh lùng”, tự nhủ chàng này “hơn
Vương lão cả chục lần” nên Vu Vân không ngại ngần thế thân Loan, quan hệ
xác thịt với Ngô Đình Chương. Như vậy, Vu Vân đã trái đạo tam tòng, lại vô tình
khiến Đình Chương phạm vào tội gian dâm, dưới góc nhìn đạo lí, điều đó cố
nhiên là quan hệ bất chính, dù có phủ lên chút màu sắc tài tử giai nhân cũng
không thể biện hộ được. Tác giả muốn xây dựng một tiểu thuyết có dáng vẻ tài
tử giai nhân, nhân vật đa tài và đa tình, nhưng ở đây khi tài tử chưa chinh phục
được giai nhân đã mắc vào tội gian dâm, điều đó hiển nhiên khiến cho hình
tượng nhân vật chính ít nhiều bị đổ vỡ. Nhân vật sẽ không phải là đa tài, đa tình
mà là đa dục, dâm dục. Thêm nữa, lí do nhân vật Vu Vân bị cắt bỏ có thể còn
do nàng không phải là một người con gái còn trong trắng. Điều này có thể được
khẳng định thêm qua việc tác giả Hoa viên kì ngộ tập cắt bỏ nhân vật Tiểu
Hoàn, thị nữ của Vu Vân.
Khi Ngô Đình Chương chiếm đoạt được Tiểu Hoàn, thấy nàng ta có vẻ
mạnh mẽ khác thường, hỏi ra mới biết nàng đã từng bị ông chủ họ Vương hái
bẻ “nhị đào”, chàng ngậm ngùi thốt lên “tiếc thật, cây hải đường xinh đẹp là thế
mà lại bị cây giây leo già quấn quanh”. Vu Vân và Tiểu Hoàn có điểm chung,
đều là người đã qua tay ông chủ họ Vương, tức là bố vợ của Ngô Đình Chương
sau này; gian díu với những người phụ nữ của nhạc phụ âu cũng là điều nên
tránh.
Tiểu Hoàn tuy có góp mặt trong “chiến dịch tình ái” của Đình Chương,
nhưng là nhân vật phụ; loại bỏ nhân vật này vì thế không ảnh hưởng gì đáng kể
đến diễn tiến của truyện. Nhưng Vu Vân lại hoàn toàn khác, là người có vai trò
quan trọng trong các cuộc tình ái của Đình Chương, xuất hiện trong nhiều tình
tiết và thời khắc quan trọng, là người đầu tiên quan hệ với Sinh, tạo điều kiện
cho Sinh tiếp cận với Phượng, tham mưu cho Sinh sách lược chinh phục đối
tượng. Thậm chí sau khi đã chết, lúc truyện sắp đi đến hồi kết thúc, Vu Vân vẫn
hiện về gặp Đình Chương trong giấc mộng, thông báo việc tương lai, thổi vào
truyện chút không khí kì ảo, huyễn hoặc. Do vậy, khi tác giả Hoa viên kì ngộ
tập cắt bỏ nhân vật này sẽ tạo ra những “khoảng trống”, và với những khoảng
trống đó, trật tự các sự kiện có thể phải thay đổi khá lớn. Dường như không
muốn rơi vào hoàn cảnh đó, tác giả Hoa viên kì ngộ tập đã nghĩ ra một biện
pháp ổn thỏa, “lưỡng toàn kì mĩ”, đó là cho nhân vật Lan đồng thời kiêm hai vai
diễn của Vu Vân là Loan nương.
Trong truyện Tầm Phương nhã tập, quan hệ giữa Vu Vân và Loan nương
là dì cháu, là giữa con gái với vợ của cha. Thêm vào đó, khi Đình Chương xen
vào cuộc, ngoài các quan hệ trên, giữa hai người còn là tình địch. Do ghen
tuông, nghi ngờ Vu Vân cướp đoạt tình yêu của mình nên khi có sứ giả từ nơi
cha nàng đang chinh chiến về nhà, Loan hối lộ sứ giả, giả truyền lệnh cha đòi
Vu Vân đến nơi chiến sự, rồi sau đó, vì nhớ nhung sầu muộn, Vu Vân chết tại
nơi xa. Trong cái chết đó, cố nhiên Loan chịu trách nhiệm liên đới. Do vậy, cho
nhân vật Lan nương kiêm hai vai của Vu Vân và Loan nương không những lấp
đầy những khoảng trống do sự vắng mặt của Vu Vân tạo ra, mà còn xóa đi cái
tội lỗi hiển nhiên mà Vu Vân và Đình Chương đã phạm phải. Điều này khiến cho
cuộc dấn thân của nhân vật chính vào các cuộc tình ái lộ rõ nét tài tử giai nhân;
hình tượng các nhân vật đẹp hơn, trong trẻo, thuần chất tài tử giai nhân, và như
vậy dễ được chấp nhận hơn.
Sau khi đã cắt bỏ (nhân vật Tiểu Hoàn) và dùng biện pháp đóng thế, các
nhân vật tham gia câu chuyện tình ái chuyển đổi tương đương từ Tầm Phương
nhã tập sang Hoa viên kì ngộ tập như sau:
Ngô Đình Chương = Triệu Kiệu
Vu Vân + Phượng = Lan
Phượng = Huệ
Xuân Anh = Xuân Hoa
Thu Thiềm = Thu Nguyệt
Ở Tầm Phương nhã tập, cuộc tình của Ngô Đình Chương là cuộc tình tay
bảy. Sang Hoa viên kì ngộ tập, do đã cắt và gộp, nên cuộc tình của Triệu Kiệu
chỉ còn là cuộc tình tay năm. Nhân vật Lan do kiêm hai vai diễn của Vu Vân và
Loan nên chính là hai trong một; nhân vật bị loại bỏ thực sự chỉ có Tiểu Hoàn.
Trong Hoa viên kì ngộ tập, số lượng nhân vật tuy giảm, nhưng là giảm theo
hướng “tinh tuyển”. Do vậy, yếu tố sắc dục vẫn được đảm bảo một cách tương
đối nguyên vẹn.
Có thể nói Tầm Phương nhã tập vừa có yếu tố tài tử giai nhân lại vừa có
tính chất sắc dục. Đầu truyện, Ngô Đình Chương được giới thiệu là người học
rộng, có tài nhả ngọc phun châu, nhưng liền sau đó, do bị cuốn vào các cuộc
tình ái liên miên, lại phạm cả những điều cấm kị, rốt cục, yếu tố sắc dục thì
mạnh mà yếu tố tài tử giai nhân lại lu mờ. Đến Hoa viên kì ngộ tập, cốt truyện
gọn nhẹ và tập trung, nhân vật được tinh giản, ngôn từ được nhã hóa, thêm vào
đó tác giả lại tăng cường thêm cho truyện một số lượng khá lớn thơ từ nên yếu
tố tài tử giai nhân nổi bật lên bên cạnh yếu tố sắc dục; do vậy đã mang lại hiệu
quả nghệ thuật thực sự cho tác phẩm và cũng phù hợp với tâm lí tiếp nhận của
người Việt