Hoạt chất sinh học và tiềm năng ứng dụng y học của cá ngựa (Hippocampus spp.): tổng quan tường thuật

Cá ngựa (Hippocampus spp.) đã được sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền châu Á với nhiều tác dụng được cho là “bổ thận tráng dương, ích tinh huyết”. Sự quan tâm ngày càng tăng đối với các chế phẩm từ cá ngựa trong y học đã thúc đẩy nhiều nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của chúng. Các tổng quan trước đây chỉ ra rằng cá ngựa chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học đa dạng như peptide, glycoprotein, acid béo không no, sterol và vi chất, với các hoạt tính tiềm năng như chống oxy hóa, chống mệt mỏi, chống viêm và tác dụng trên hệ sinh sản. Tuy nhiên, bằng chứng hiện có còn phân tán, chủ yếu ở mức tiền lâm sàng và thiếu các nghiên cứu chuẩn hóa về chất lượng, an toàn. Với bối cảnh này, bài tổng quan tường thuật này nhằm mục đích hệ thống hóa các nhóm hoạt chất chính và bằng chứng tiền lâm sàng về ứng dụng y học của cá ngựa, đồng thời thảo luận về tiềm năng ứng dụng, những khoảng trống bằng chứng, vấn đề an toàn – bảo tồn và định hướng nghiên cứu tương lai.

Các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực dược học biển, y học cổ truyền, sinh học bảo tồn, dược phẩm và các nhà hoạch định chính sách liên quan đến nguồn lợi biển.

Bài tổng quan tường thuật này đã tiến hành một cách có cấu trúc để tổng hợp các nhóm hoạt chất chính và bằng chứng tiền lâm sàng về tác dụng y học tiềm năng của cá ngựa (Hippocampus spp.). Sử dụng các cơ sở dữ liệu học thuật như PubMed, Web of Science, Scopus, Google Scholar và CNKI, nghiên cứu đã xác định rằng cá ngựa rất giàu protein/acid amin, peptide, glycoprotein, sterol, acid béo không no và các nguyên tố vi lượng. Các nghiên cứu in vitro và in vivo cho thấy hoạt tính chống oxy hóa rõ rệt, cải thiện chỉ số sức bền và các marker liên quan đến mệt mỏi sau gắng sức. Ngoài ra, cá ngựa còn thể hiện tiềm năng trong việc cải thiện các thông số tinh trùng và nồng độ testosterone ở mô hình chuột bị suy giảm sinh sản, và có một số tín hiệu cho tác dụng chống viêm/điều hòa miễn dịch, bảo vệ thần kinh và chống lão hóa da do UV.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra những hạn chế đáng kể: dữ liệu an toàn còn rất hạn chế, có nhiều lo ngại về sự biến thiên chất lượng và khả năng nhiễm các chất ô nhiễm môi trường. Việc nhiều loài cá ngựa nằm trong Phụ lục II CITES cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của các chuỗi cung ứng hợp pháp và nuôi trồng bền vững để bảo tồn. Kết luận quan trọng là chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người, do đó bằng chứng hiện tại chưa đủ để khuyến nghị sử dụng cá ngựa với mục đích trị liệu. Nghiên cứu trong tương lai cần ưu tiên chuẩn hóa sản phẩm, đánh giá độc tính và tương tác, cùng với việc thực hiện các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng được thiết kế tốt để khẳng định giá trị ứng dụng.