Học tiến sĩ để làm gì?
Người trí thức chân chính phải nghĩ đến những đóng góp có giá trị nhằm
đem lại phúc lợi thực sự cho nhân loại, và không bao giờ phụ thuộc vào học
vị, học hàm hay các danh xưng phù phiếm để gây ảnh hưởng trong cộng
đồng.
Tiến sĩ không phải danh xưng phù phiếm
Để có được văn bằng tiến sĩ (TS), ứng viên phải đạt hai điều kiện. Thứ nhất,
ứng viên phải có kiến thức uyên bác và làm chủ kiến thức về một đề tài khoa
học. Thứ hai, ứng viên phải mở rộng hay phát triển thêm tri thức về đề tài
đó.
Để làm chủ đề tài nghiên cứu, nghiên cứu sinh (NCS) phải tìm đọc và cố
gắng hiểu tất cả những gì đã viết hay công bố về đề tài đó. Không phải như
bậc cử nhân, kiến thức thường có thể tìm thấy trong sách giáo khoa, đối với
bậc TS, kiến thức thường được tìm trong các tập san khoa học.
Để mở rộng kiến thức về một đề tài, NCS phải làm nghiên cứu khoa học
(NCKH) theo sự hướng dẫn của thầy cô. Chính phần NCKH này phân biệt
giữa TS và các chương trình cử nhân hay thạc sĩ. Không có NCKH thì
không thể là TS được.
Cũng cần phải nhấn mạnh rằng đề án nghiên cứu cấp TS không nhất thiết
phải mang tính ứng dụng thực tiễn (như nhiều người ngộ nhận), mà phải thể
hiện một đóng góp mới vào tri thức cho chuyên ngành. "Tri thức mới" ở đây
bao gồm việc phát hiện mới, khám phá mới, hay cách diễn giải mới cho một
vấn đề cũ, hay ứng dụng một phương pháp mới để giải quyết một vấn đề cũ,
v.v... Không có NCKH thì không thể là tiến sĩ được
Những tri thức như thế có thể không có khả năng ứng dụng trong tương lai
gần, nhưng có thể góp phần thúc đẩy chuyên ngành phát triển một mức cao
hơn. Xin nhớ rằng khám phá insulin phải đợi đến gần 50 năm sau mới ứng
dụng trong lâm sàng.
Học TS không chỉ là hoàn tất luận án
Có rất nhiều người tưởng rằng học TS chủ yếu là hoàn tất một luận án,
nhưng thực tế thì không phải như thế vì luận án chỉ là một phần của chương
trình đào tạo. Luận án là một báo cáo có hệ thống những phương pháp và kết
quả nghiên cứu của NCS. Do đó, luận án chỉ là một tiêu chuẩn (có thể quan
trọng) trong các tiêu chuẩn để được cấp bằng TS.
Ngoài luận án ra, NCS phải đáp ứng 6 tiêu chuẩn như sau :
- NCS phải chứng tỏ mình có những kiến thức cơ bản về khoa học, và những
kiến thức chuyên sâu về lĩnh vực nghiên cứu mà thí sinh theo đuổi.
- NCS phải am hiểu các tài liệu nghiên cứu cần thiết về lĩnh vực chuyên môn
mình theo đuổi. Có khả năng cập nhật hóa kiến thức cũng như tất cả những
phát triển mới liên quan đến lĩnh vực nghiên cứu.
- NCS phải chứng tỏ kĩ năng phát hiện vấn đề hay đặt câu hỏi có ý nghĩa cho
nghiên cứu chuyên ngành của mình.
- NCS phải làm chủ được phương pháp NCKH hay phương pháp thí nghiệm
cơ bản.
- NCS phải chứng tỏ đã đạt được những kĩ năng về truyền đạt thông tin, kể
cả trình bày kết quả nghiên cứu trong các diễn đàn khoa học quốc gia và
quốc tế, khả năng viết báo cáo khoa học.
- NCS phải chứng tỏ mình đã nắm vững kĩ năng thiết kế một công trình
nghiên cứu và độc lập trong nghiên cứu.
Một luận án khi hoàn tất mà chỉ để trên giá sách của thư viện trường cũng
chỉ là một mớ tài liệu ít người biết đến. Vì ít người biết đến và nằm trong thư
viện, nên chẳng có bao nhiêu người biết được luận án đó có cái gì mới hay
xứng đáng với cấp TS hay không. Do đó, NCS cần phải công bố vài bài báo
khoa học trên các tập san khoa học quốc tế trước khi viết luận án. Công bố
quốc tế là một hình thức "thử lửa" tốt nhất cho NCS, bởi vì qua đó mà đồng
nghiệp khắp thế giới có thể thẩm định chất lượng của công trình nghiên cứu
và luận án của NCS.
Thật ra, công bố quốc tế là một điều gần như tất yếu trong quá trình học TS
ở các ĐH bên châu Âu, châu Mỹ, và châu Úc, những nơi mà họ khuyến
khích (có nơi gần như bắt buộc) NCS phải công bố vài bài báo khoa học
trước khi viết luận án TS. Ở một số nước Bắc Âu, luận án TS thực chất là
tập hợp một số bài báo khoa học đã công bố trên các tập san quốc tế. Ngày
nay, các ĐH lớn ở Thái Lan, Trung Quốc, Hàn Quốc, Đài Loan, Philipin
v.v... cũng có qui định tương tự.
Một trong những câu hỏi mà NCS khi mới bước vào học TS là cần phải có
bao nhiêu bài báo khoa học để có thể bảo vệ luận án TS?
Câu hỏi này khó trả lời, bởi vì nó còn tùy thuộc vào qui định của trường ĐH,
của phân khoa, và những qui định này rất khác nhau giữa các trường ngay cả
trong cùng một nước. Chẳng hạn như trong các khoa xã hội và kinh tế học,
yêu cầu bài báo khoa học không được đặt nặng bằng các khoa khoa học tự
nhiên và thực nghiệm. Ở Mỹ người ta không có những qui định "cứng" phải
có bao nhiêu bài báo khoa học để viết luận án TS, vì NCS phải học
"coursework" một thời gian trước khi bắt tay vào nghiên cứu. Ở Anh và Úc
thì TS hoàn toàn làm nghiên cứu chứ không có coursework, nhưng cũng
không có quy định trên giấy trắng mực đen bao nhiêu bài báo.
Tuy nhiên, có quy ước ngầm theo kiểu "unspoken rule" là một luận án TS
cần phải có ít nhất 2 bài báo khoa học, hoặc 3 bài báo khoa học, cộng với
các bài khác chưa công bố.
Học vị TS là một học vị cao nhất trong hệ thống giáo dục ĐH
Ở các nước phương Tây, xã hội kính trọng những người có học vị TS và gọi
họ bằng danh xưng "Doctor". Để xứng đáng với danh xưng đó, xã hội đòi
hỏi người có học vị phải đạt hai điều kiện chung: Phải chứng tỏ rằng mình
đã quán triệt và làm chủ được lĩnh vực nghiên cứu; và thứ hai, phải phát
triển hay cống hiến được một cái gì mới cho kho tàng của tri thức nhân loại.
Cái cốt lõi của học vị TS (và cũng là khía cạnh dùng để phân biệt học vị TS
với các học vị ĐH khác) có thể tóm lược bằng hai chữ: Nghiên cứu. Để phát
triển hay mở rộng tri thức, thí sinh phải khảo sát, điều tra, và suy ngẫm, chứ
không đơn thuần là một kỹ thuật viên về một lĩnh vực chuyên môn nào đó.
Học tiến sĩ để...thay đổi xã hội và con người
Mặc dù những cảnh báo trên là hoàn toàn sự thật và có thể xảy ra cho thí
sinh, nhưng tôi phải công bằng mà nói rằng cũng có một vài "an ủi" cho thí