LỊCH SỬ TRANG PHỤC CÁC TRIỀU ĐẠI
TRONG KIẾN VIỆT NAM
Lời nói đầu
Lịch sử phát triển của dân tộc được ghi nhận trong
nhiều truyện thần thoại. Theo huyền sử Lạc Long
Quân và Âu Cơ, đến đời vua Hùng thứ 18 nước ta
phát triển thành một quốc gia văn minh với nền văn
hóa Đông Sơn, cư dân nông nghiệp lúa nước sông
Mã, sông Hồng. Trong sách “Đại Việt sử kí toàn
thư”, sử thần Ngô Sĩ Liên viết:
“Thời Hoàng đế dựng muôn nước, lấy địa giới Giao
Chỉ về phía tây nam xa ngoài đất Bách Việt. Vua
Nghiêu sai Hy Thị đến ở đất Nam Giao để định đất
Giao Chỉ ở phương Nam. Vua Vũ chia chín châu thì
Bách Việt thuộc phần đất Châu Dương, Giao chỉ
thuộc về đấy. Từ đời Thành Vương nhà Chu 1063 –
1026 TCN mới gọi là Việt Thành, tên Việt bắt đầu có
từ đấy”[1].
Lạc Long Quân lên ngôi Hùng Vương lấy đặt quốc
hiệu là Văn Lang. Trải qua hơn một thiên niên kỉ, vua
truyền ngôi cho Thục Phán, ông dựng hai cột đồng
trên núi Nghĩa Lĩnh thề sẽ tiếp tục giữ nước và thờ
vua Hùng. Thục Phán xưng hiệu là An Dương
Vương, đổi quốc hiệu là Âu Lạc năm 158 TCN. Nhờ
những thư tịch cổ đại Trung Hoa và thư tịch cổ thời
tự chủ của Đại Việt cho biết: từ thế kỉ X, nước ta bắt
đầu phục hiện lại quá khứ của dân tộc sau giai đoạn
bị ngoại xâm một ngàn năm Bắc thuộc. Qua nhiều
triều đại với các sử thần danh tiếng viết trong sử sách
nhằm tôn vinh quá khứ lịch sử dân tộc, tiếp nối
truyền thống con cháu Rồng Tiên trải mấy ngàn năm
dựng và giữ nước.
Vào những năm đầu thế kỉ XX, các nhà khoa học và
khảo cổ ở trong và ngoài nước đã phát hiện nhiều di
vật của nước Văn Lang cổ đại giai đoạn Hùng Vương
thuộc văn hóa Đông Sơn. Năm 1929, với những hiện
vật thu được ở làng Đông Sơn, kết hợp cùng những di
vật do các nhà nghiên cứu Pháp tìm thấy ở lưu vực
sông Hồng, các học giả về Đông Nam Á trên thế giới
đã biết đến “thời đại đồng thau ở Bắc Kì và Bắc
Trung Kì” qua bài viết của Gloubew. Năm 1934, R.
Heini Geldern, nhà nghiên cứu người Áo lần đầu tiên
định danh nền văn hóa đó là “văn hóa Đông Sơn”.
Cùng với Gloubew, Geldern coi văn hóa Đông Sơn
có vai trò của “văn hóa Mẹ”, đây như một cái nôi
xuất phát và là trung tâm của vùng Đông Nam Á.
Những di vật “văn hóa Đông Sơn” đã được người
Việt Nam biết đến từ lâu, song từ năm 1934 thuật
ngữ “văn hóa Đông Sơn” mới được bắt đầu sử dụng
chính thức. Cuộc tìm hiểu, khảo cứu văn hóa Đông
Sơn của các nhà nghiên cứu Việt Nam cũng đã được
bắt đầu.
Khi miền Bắc hoàn toàn giải phóng, năm 1957 giáo
sư Đào Duy Anh đã nghiên cứu và coi văn hóa Đông
Sơn là văn hóa đồ đồng của người Lạc Việt, người
Lạc Việt được coi là tổ tiên của người Việt Mường.
Từ năm 1960 nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã
tổ chức nghiên cứu đồng bộ các ngành khoa học
trong 10 năm với những phương tiện khoa học phát
triển để khảo cứu hệ thống những di vật cổ đại đã tìm
được trong lòng đất, xác định niên đại trống đồng,
thạp đồng, các đồ sinh hoạt, giáp, vũ khí, lưỡi cày
v.v… Trên các hiện vật đã xuất hiện một nền mỹ
thuật cổ đại xa xưa. Các hiện vật từ khởi thủy đến
thời kì phát triển đã dùng nhiều chất liệu: đá, đồng,
thủy tinh, vàng, ngọc… Đặc điểm văn hóa hiện lên
qua các di vật cổ được gọi là văn hóa Đông Sơn. Qua
đây có thể hình dung được diện mạo trang phục, hiểu
biết những nét cơ bản về phong tục, tập quán, lễ hội
của người Việt cổ và nhận thức được tầm quan trọng
của văn hóa Đông Sơn trong tiến trình lịch sử dân
tộc.
Từ những hiện vật khảo cổ trong lòng đất, dưới biển
khơi, chúng đều lưu giữ những nét văn hóa vật chất
cụ thể, mang đậm yếu tố bẳn sắc truyền thống, được
thể hiện bằng hình thức có tính mỹ thuật cao và có
giá trị nhiều mặt trong đời sống xã hội. Lịch sử phát
triển dân tộc Việt Nam nối tiếp qua các triều đại,
trong đó hình thành thiết chế văn hóa, hình thức trang
phục của vua chúa, bách quan, quân đội và nhân dân.
Do nạn ngoại xâm với chính sách đồng hóa, tiêu hủy
nhiều thư tịch cổ nên chúng ta tìm lại các tư liệu cũ
rất khó khăn. Đầu thế kỉ XIX, sử gia Phan Huy Chú
khi khảo cứu về lễ nghi, trang phục đã viết: “Từ đời
Lý, Trần mũ áo vua thế nào không thể khảo cứu
được. Lý Thái Tông mới chế thử mũ gọi là “Bát giác
tiêu dao” bằng vàng nay không khảo cứu được”. Sách
Sử kí toàn thư có đoạn mô tả gần nửa trang có cả kích