i
GIÁO TRÌNH MÔN HỌC
LÝ THUYẾT TÀI CHÍNH TIỀN TỆ
iiLỜI GIỚI THIỆUGiáo trình lý thuyết tài chính – tiền tệ được biên soạn nhằm phục vụ cho việchọc tập của học sinh sinh viên các ngành kinh tế. Trong quá trình biên soạn có cậpnhật những vấn đề lí luận và thực tiển mới về tài chính – tiền tệ của kinh tế thị trườngtrong và ngoài nước để người học dễ hình dung những vấn đề tài chính – tiền tệ củanền kinh tế đang trong giai đoạn chuyển đổi của Việt Nam.Trong quá trình biên soạn đã có nhiều cố gắng làm sáng tỏ những vấn đề cơ bảnvề tài chính – tiền tệ vốn là vấn đề phức tạp, chứa đựng nhiều nội dung kinh tế - xã hộiphong phú đang trong quá trình biến đổi cùng với những biến đổi về mặt kinh tế - xãhội của đất nước mà chưa có thể nắm bắt kịp thời. Do đó, nội dung của giáo trình khótránh khỏi những hạn chế.Rất mong nhận được sự đóng góp chân thành để giáo trình được hoàn thiệnhơn. Cần Thơ, ngày……tháng……năm……… Biên soạn Chủ biên: 1. Đinh Thị Khoa 2. Ths. Trần Thị Hồng Châu
iiiMỤC LỤC CHƯƠNG 1. TIỀN TỆ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG...........................11. Nguồn gốc ra đời, Bản chất, Chức năng và vai trò của tiền tệ.........................................11.1 Nguồn gốc ra đời và quá trình phát triển của tiền tệ........................................11.2 Bản chất tiền tệ..................................................................................................41.3 Chức năng của tiền tệ........................................................................................41.4 Vai trò của tiền tệ..............................................................................................62. Các chế độ lưu thông tiền tệ.........................................................................................................72.1 Chế độ lưu thông tiền kim loại..........................................................................72.2 Chế độ lưu thông tiền dấu hiệu.........................................................................82.3 Chế độ lưu thông tiền tệ quốc tế........................................................................82.4 Chế độ lưu thông tiền tệ Việt Nam....................................................................83. Quy luật lưu thông tiền tệ............................................................................................................93.1 Nội dung quy luật lưu thông tiền tệ...................................................................93.2 Cung và cầu tiền tệ............................................................................................93.3 Vận dụng quy luật lưu thông tiền tệ..................................................................93.4 Các khối tiền trong lưu thông..........................................................................114. Lạm phát, thiểu phát và biện pháp ổn định tiền tệ.................................................................124.1 Lạm phát..........................................................................................................124.2 Giảm phát và thiểu phát..................................................................................124.3 Vận dụng các biện pháp ổn định tiền tệ trong điều kiện của Việt Nam hiện nay...............................................................................................................................12CHƯƠNG 2. TÍN DỤNG – BẢO HIỂM – NGÂN HÀNG......................................141. Tín dụng..............................................................................................................................................141.1 Khái niệm, chức năng và vai trò của tín dụng................................................141.2 Các hình thức tín dụng....................................................................................161.3 Lãi suất tín dụng..............................................................................................182. Bảo hiểm...............................................................................................................................................202.1 Những vấn đề chung về bảo hiểm ...................................................................202.2 Các hình thức bảo hiểm...................................................................................243. Ngân hàng trung ương.................................................................................................................273.1 Sự ra đời và phát triển của ngân hàng trung ương.........................................273.2 Hệ thống tổ chức của ngân hàng trung ương..................................................283.3 Chức năng của ngân hàng trung ương............................................................293.4 Vai trò của ngân hàng trung ương..................................................................304. Ngân hàng thương mại...................................................................................................................304.1 Khái niệm........................................................................................................304.2 Phân loại.........................................................................................................30
iv4.3 Chức năng.......................................................................................................314.4 Hoạt động của ngân hàng thương mại............................................................325. Thực hành/ Bài tập nhóm/ Thảo luận........................................................................................34CHƯƠNG 3..................................................................................................................35THANH TOÁN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG.....................................351. Thanh toán tiền mặt trong nền kinh tế thị trường............................................................351.1 Khái niệm và nội dung thanh toán dùng tiền mặt...........................................351.2 Ưu nhược điểm của thanh toán dùng tiền mặt................................................352. Thanh toán không dùng tiền mặt:.............................................................................................352.1 Khái niệm:.......................................................................................................352.2 Bản chất của thanh toán không dùng tiền mặt:...............................................352.3 Các nguyên tắc thanh toán không dùng tiền mặt............................................352.4 Ý nghĩa của việc thanh toán không dùng tiền mặt..........................................363. Các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt.................................................................373.1 Thanh toán bằng séc .......................................................................................373.2 Thanh toán bằng ủy nhiệm chi........................................................................383.3 Thanh toán bằng ủy nhiệm thu........................................................................383.4 Thanh toán bằng thư tín dụng.........................................................................383.5 Thẻ thanh toán.................................................................................................394. Thực hành/ Bài tập nhóm/ Thảo luận........................................................................................395. Kiểm tra...............................................................................................................................................39CHƯƠNG 4. NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ TÀI CHÍNH...................................401. Tiền đề ra đời, tồn tại và phát triển của tài chính................................................................401.1 Tiền đề sản xuất hàng hóa và tiền tệ...............................................................401.2 Tiền đề nhà nước.............................................................................................402. Bản chất của tài chính...................................................................................................................412.1 Biểu hiện bên ngoài của tài chính...................................................................412.2 Nội dung kinh tế xã hội của tài chính:............................................................413. Chức năng của tài chính...............................................................................................................423.1 Chức năng phân phối......................................................................................423.2 Chức năng giám đốc........................................................................................434. Hệ thống tài chính của Việt Nam...............................................................................................444.1 Căn cứ để xác định các khâu tài chính của hệ thống tài chính.......................444.2 Khái quát nhiệm vụ của các khâu tài chính....................................................465. Thực hành/ Bài tập nhóm/ Thảo luận........................................................................................486. Kiểm tra...............................................................................................................................................48CHƯƠNG 5. NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC.................................................................49
v1. Những vấn đề chung về ngân sách Nhà nước........................................................................491.1 Khái niệm ngân sách nhà nước:......................................................................491.2 Đặc điểm của ngân sách nhà nước:................................................................491.3 Vai trò của ngân sách nhà nước:....................................................................502. Nội dung hoạt động chủ yếu của ngân sách nhà nước.......................................................512.1 Thu ngân sách nhà nước.................................................................................512.2 Chi ngân sách nhà nước..................................................................................563. Tổ chức hệ thống ngân sách nhà nước và phân cấp quản lý ngân sách nhà nước ở Việt Nam..................................................................................................................................................643.1 Tổ chức hệ thống ngân sách nhà nước............................................................643.2 Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước...........................................................654. Chu trình quản lý ngân sách nhà nước...................................................................................664.1 Hình thành ngân sách nhà nước .....................................................................664.2 Chấp hành ngân sách......................................................................................664.3 Quyết toán ngân sách......................................................................................675. Thực hành/ Bài tập nhóm/ Thảo luận........................................................................................67CHƯƠNG 6. THỊ TRƯỜNG TÀI CHÍNH...............................................................681. Những vấn đề chung về thị trường tài chính........................................................................681.1 Khái niệm thị trường tài chính........................................................................681.2 Điều kiệm hình thành thị trường tài chính :....................................................691.3 Phân loại thị trường tài chính.........................................................................691.4 Vai trò của thị trường tài chính.......................................................................702. Vai trò của nhà nước trong việc hình thành và phát triển thị trường tài chính....712.1 Nhà nước tạo môi trường kinh tế cho sự hình thành và phát triển của thị trường tài chính:....................................................................................................712.2 Nhà nước tạo ra khuôn khổ pháp lý cho sự hình thành và phát triển của thị trường tài chính.....................................................................................................722.3 Nhà nước đào tạo con người cho thị trường tài chính....................................722.4 Nhà nước thực hiện việc giám sát đối với thị trường tài chính.......................723. Thực hành/ Bài tập nhóm/ Thảo luận........................................................................................72