Motif "Cái duy nhất"
Trong type (kiểu) truyện Tấm Cám, có loại motif cái duy nhất, nhưmột
con cá bống còn sót lại, đôi giày chỉmột người mang vừa, một quảthịchỉ
một người hái được và tái sinh ra Tấm, một miếng trầu khéo chỉmột người
nhưTấm têm được.
Ởbài viết thứnhất vềMotif Cái duy nhất(1), chúng tôi đã nói vềmotif
con cá bống duy nhất còn sót lại và motif đôi giày chỉmột ngườiđi vừa. Ở
bài viết này, chúng tôi sẽnói đến hai motif còn lại. Để khảo sát hai motif
này, chúng tôi vẫn dựa theo các bảnđã nói đến lần trước(2).
*
Chúng tôi sẽphân tích dựa trên 9 dịbản thuộc type Tấm Cám của
Việt Nam, mà không nói đến các dịbản của các nướcĐông Nam Á khác
nếu không thật cần thiết.
Motif thứ3: Một trái cây duy nhất chỉmột người hái được, từ đó “Cô
Tấm” tái sinh.
Đây là một motif độc lập. Nhưng nếu xét từkhi “Tấm” bịhãm hại chết
điđến khi tái sinh lại thì là cảmột quá trình biến hóa. Dĩnhiên từ“xương
cá” thành “đôi giày” cũng là một sựbiến hóa, nhưng là biến hóa ởbên
ngoài “Tấm”. Còn khi “Tấm” bịhãm hại, chếtđi lại biến thành chim, rồi thành
trái cây và tái sinh thì sựbiến hóa này lạiởbên trong “Tấm”. Tôi xem đó là
một Tiết, có liên quan với nhau. Từsựbiến hóa đầu tiên đến sựbiến hóa
cuối cùng hay là tái sinh, có thểchia làm 3 thời kỳnhưsau: Biến hóa đầu
tiên (Những biến hóa trung gian (Biến hóa tái sinh. Từbiến hóa bên ngoài
đến biến hóa bên trong “Tấm” là từchỗbịhãm hạiđến chếtđến sựtái sinh
chiến thắng.
1. Biến hóa đầu tiên:
Trong bản1của người Kinh mà A.Landes sưu tầmđược vào cuối thế
kỷXIX kể: “Tấm (tức là cô gái hại người) lừa Cám cha bị ốm, mẹghẻlót
bánh tráng dưới chỗcha nằm giả đau xương, và bảo Cám leo hái cau tươi,
Tấmởdưới chặt gốc. Cám ngã xuống chết. “Cám hóa thành con chim
hoành hoạch… Hoàng tửbảo hoành hoạch: “Nếu ta là chồng mi, hãy bay
đậu vào ống tay áo của ta, còn nếu ta không phải là chồng mi, hãy ra khỏi
tay áo của ta”. Con hoành hoạch bay vào ống tay áo hoàng tử, chàng bắt
giữlạiđể nuôi”.
Tóm lại có thểtóm tắt nhưsau :
-Đánh lừa tạo cớ: cha ốm, nằm trên bánh tráng.
- Hãm hại: leo hái cau, chặt gốc rơi xuống chết.
- Biến hóa: người (chim(3).
- Thửnghiệm: nếuđúng là chồng bay vào tay áo.
Thật ra đây là những motif phụchuẩn bịcho motif chính là sựtái sinh
của“Tấm” sau này. Ở đây, motif thửnghiệmđể xem có đúng con vật kia là
vợcủa mình hay không tỏra rất phù hợp và cần thiết vì đó là motif biến hóa
đầu tiên của “Tấm”.
Bây giờxin xét đến bản 2. Truyện Tấm Cám do VũNgọc Phan kể:
“Nhân ngày giỗbố, Tấm xin phép vua vềthăm nhà… Mụbảo Tấm: “Con
trèo lên cây cau, xé lấy một buồng để cúng bố”. Tấm vâng lời, trèo lên cây
thì mụdì ghẻchặt gốc cau. Thấy cây rung chuyển, Tấm hỏi mụtrảlời: “Dì
đuổi kiến cho con đấy mà!”. Cây cau gãy, Tấm ngã lộn xuống ao chết…
Hồn Tấm nhập vào con chim vàng anh bay thẳng vào cung vua. Vua điđâu
chim cũng bay theo. Vua tưởng nhớTấm, bảo chim vàng anh rằng: “Vàng
ảnh vàng anh, có phải vợanh chui vào tay áo!”. Vua vừa nói dứt lời, chim
vàng anh chui lọt vào tay áo vua”.
So sánh với bản 1, ta thấy bản 2 nhiềuđiểm giống nhau, nhưng cũng
có chỗkhác. Tóm lại có mấy motif:
-Đánh lừa tạo cớ: giỗcha. Không phải lừa cha ốm, không nằm trên
bánh tráng.
- Hãm hại: hái cau cúng bố,ởdưới chặt gốc, ngã xuống chết.
- Biến hóa: người (chim.
- Thửnghiệm: nếuđúng là chồng hãy bay vào tay áo.
Bản3của người Chăm cũng do A.Landes sưu tầm kể: Bà mẹghẻlừa
xin Kajong trởvề,đối xửtàn tệ, rồi lừa bảo cô hái dừa, ởdưới chặt gốc, nó
“nhảy xuống một cái hồnước bên cạnh rồi biến thành một con rùa vàng
sống ở đấy”. Bà mẹghẻbịađặt: “Kajong đã trốnđiđâu mất, nay con đưa
đứa con gái ruộtđếnđể hầu Bệhạ”… Họbắtđược một con rùa vàng. Nhà
vua ôm rùa vào lòng và mang vềcung. Ông không muốnđi săn nữa. Nhà
vua thảrùa vào một bồn nướcđể nuôi”. Nhưvậy, ta có thểtóm tắt những
motif chính nhưsau:
-Đánh lừa tạo cớ: xin cho Tấm trởvề(không vì cha ốm, không vì giỗ
cha).
- Hãm hại: leo dừa (chứkhông leo cau), ởdưới chặt gốc, nhảy xuống
ao (không phải ngã xuống ao chết).
- Biến hóa: người (rùa (không phải chim).
- Thửnghiệm: không có (mặc nhiên nuôi rùa).
Khác với những bản trước, bà mẹghẻxin con vềmà không có lý do
để làm gì, bảo leo dừa thay cho cau, chết rồi Tấm biến hóa thành rùa mà
không thành chim, và không có thửnghiệm.
Bản4của người Mạkể: “… một bữa nàng nhậnđược tin bà ngoại bị
bệnh nặng do Dong đem đến. Ít lo lắng, đành xin vua cho nàng vềthăm bà,
vua đồng ý… Dong nói với em gái: “Em gái ơi! Em hãy vềnhà trước, chị
còn bận chút công chuyện, tí nữa chịsẽvềsau”. Ít vâng lời, tin chịgái mình
nói, không ngờDong theo lối tắt, đónđường và thình lình lấy cây đập vào
đầu Ít, nàng ngã lăn ra chết.. Ít chết biến thành con chim Ziêng bay về đậu
ở đầu giường nhà vua”. Trong bản này, Ít và Dong là 2 chịem ruột, mồcôi
cảcha lẫn mẹ,ởvới bà ngoại, khác hẳn với các bản trước. Cách hãm hại
của Dong là trực tiếp dùng cây đập vào đầu Ít, một cách hãm hại rất xưa.
Không có motif thửnghiệm. Có thểtóm tắt nhưsau:
-Đánh lừa tạo cớ: vềthăm bà ngoạiốm nặng do Dong báo tin, chị đi
tắtđónđường.
- Hãm hại : thình lình dùng cây đậpđầu em (khác với ba bản trước).
- Biến hóa : người (chim.
- Thửnghiệm : không có. Chim bay về đậu giường nhà vua.
Bản5của người Tày kể: “Sau ba năm thì Tua Gia sinh được một con
trai. Mụdì ghẻvà Tua Nhi càng ngày càng ghen tức với hạnh phúc của Tua
Gia. Một hôm, bốTua Gia ốm, mụdì ghẻsai Tua Nhi đến báo Tua Gia là bố
bị ốm nặng, nàng phải vềngay… Một hôm, hắn bảo Tua Gia dẫn hắnđến
chỗcây vảvà trèo lên hái cho hắn ít quả. Tua Gia vâng lời, trèo lên cây.
Người bố độc ác liền lấy rìu ra chặt gốc. Cây đổ… Nàng ngã xuống chết
tươi và hóa thành một con chim… Hoàng tửliền gọi chim yểng: “Yểng ơi
yểng à, Có phải Tua Gia, Chui vào tay áo!”. Chàng vừa nói xong, chim yểng
sà ngay xuống, chui vào tay áo. Hoàng tửmang chim yểng vềnhà và đến
tối chim yểng lại biến thành Tua Gia…”.
Trong bản này có mấy chi tiếtđáng chú ý: Tua Gia lấy chồng đã ba
năm, và sinh một con trai. Nghe lời vợvà con, bốsai Tua Gia hái vảvà ông
chặt gốc, nàng hóa thành một con chim, tối lại biến thành Tua Gia. Theo đó
thì:
-Đánh lừa tạo cớ: bố ốm vềthăm.
- Hãm hại: bốsai hái vả(không phải cau hay dừa), bốchặt gốc, Tua
Gia ngã xuống chết.
- Biến hóa: người (chim. Tối chim (người (Tua Gia).
- Thửnghiệm: nếuđúng là vợsà xuống kiếm và đậu vào vai.
Bản7của người H’mông kể: “… Thấy Nù Náng không để ýđến con
mình, mụRềnh tức giận tìm cách dèm pha Gầu Nà nhiều rận. Gièm pha