MỸ THUẬT ĐÔNG SƠN
TRONG LĂNG M
Ộ NAM VIỆT
VĂN ĐẾ (2000 NĂM TRƯỚC)
Những đồ đồng Đông Sơn trong mộ Nam Việt
Trong lăng mộ Triệu Muội một số lượng đồ đồng rất lớn đã được chôn theo, ước
khoảng 600 hiện vật gồm nhiều đồ được dùng khi ông còn sống và m
ột số đồ minh
khí nhỏ. Về nhạc khí: một bộ thanh đồng 14 thanh, một bộ nữa chung (chuông) 14
cái; một bộ câu dược 14 cái có 8 cái khắc chữ “Văn Đế cửu niên”, đỉnh đồng 36
cái (đại bộ phận là của Mỹ thuật Đông Sơn). Có một đỉnh kiểu dáng Việt cao
54,5cm khắc hai chữ “Thái quan” là quan chịu nhiệm vụ lo ăn uống của nhà vua,
trên miệng đỉnh cao, gồ hai quai to hình vuông không có trang trí. Một đỉnh nhỏ
hơn cao 42cm dáng hơi khum trên miệng hai quai ở vai đỉnh cong lõm cao lên tạo
dáng đỉnh cao và đẹp. Ba chân nổi gồ choãi cong ra phía ngoài, phần đầu chân
bám vào đỉnh đúc nổi trang trí hoa văn dấu hỏi và hình học chữ U vuông, chân
choãi vuông. Tạo dáng đỉnh rất hài hòa, khoẻ. Bình đồng có 9 cái, có một cái mạ
vàng dáng tỳ bà (củ hành) có 3 vòng lõm, tạo bố cục phần đáy, thân, miệng. ở
phần thân bình đúc nổi mặt thú, hoa văn tròn xoáy ốc, riêng mũi nổi to gồ ra có 1
vòng tròn lớn đeo vào làm hai quai xách. Một bình đồng dáng củ hành được bóp
thành tứ diện, có nắp cũng tứ diện, trên mỗi mặt diện nắp đúc nổi 4 thuỷ quái
(dạng macara). Thân bình có đúc nổi hai mặt thú có móc đồng ở mũi. Nói chung
hình dáng của đỉnh, bình đồng phong phú khác nhau, đặc biệt một bình đ
ồng trang
trí cao 55,5cm là sự giao thoa văn hoá Tần Hán - Đông Sơn bằng những hình học
tam giác, dấu hỏi xoáy tâm, kết hợp với trang trí hình khu
ất khúc với đặc điểm hoạ
tiết tỉ mỉ dầy đặc. Bình có 4 quai ở trên phần vai gần cổ bình. Một đèn đồng rất
đẹp, sang trọng dùng trong cung đình gồm ba bộ phận: chân đèn một đĩa hình
vành khăn có 3 chân đúc nổi trang trí mặt linh thú. Thân đèn gồm: đĩa đựng dầu,
đặt lọt trong đĩa chân đèn, hình ba con rắn, từ ba phía uốn cong ngẩng cao đầu
ngậm một vành ngọc làm bệ, bao lấy một ống ngọc hình tr
ụ có chân sâu xuống đĩa
đựng dầu. Kiểu đèn rất độc đáo, đã tìm thấy ở Việt Nam tương tự, ở giữa là hình
tượng người, hiện lưu giữ ở bảo tàng Guimet Paris. Các loại hộp hương (đ
ốt trầm),
trang trí hình học, các loại lò nướng thịt v.v.
Một trống đồng lớn loại I tìm thấy trong mộ, trên mặt trống chạm khắc trang trí
hình người nhẩy múa hóa trang, cầm khèn, đánh lục lạc, giã gạo, kho thóc.v.v... đ
ã
được minh hoạ lên bản dập phóng to trưng bày. Theo PGS TS Nguyễn Đỗ Bảo,
trống đồng này hoa văn trang trí giống trống đồng Ngọc Lũ ở Hà Nam khi ông đ
ến
nghiên cứu mộ Triệu Muội ở Quảng Châu 1998. Thạp đồng Đông Sơn cũng rất
đẹp, có nhiều kiểu dáng, chạm khắc khác nhau, dùng trong nhiều công năng.
Nhiều họa tiết hình học phức hợp được trang trí mỹ thuật ở đẳng cấp cao, phục vụ
cung đình, nhà vua. Những di vật này có một giá trị lịch sử đặc biệt, đồ của vua
Việt. Số lượng thạp gồm 9 thạp hình thức mỹ thuật khác nhau. Có loại đồ đựng
miệng loe không có nắp, có loại thạp miệng khum có nắp và quai xách. Về trang
trí có loại đơn giản hình kỷ hà, hình xoắn, hình chữ S. Đặc biệt trên m
đồng cao 40,7cm được chạm cầu kỳ phức tạp như trống đồng và giống tương tự
thạp Hợp Minh ở Yên Bái, cũng như giống thạp Barbier – Mueller ở Thuỵ Sĩ như
đã nói ở trên. Trang trí thạp như sau: Thạp có nắp đậy, gờ miệng thạp cao lõm và
phía trong. Phía dưới miệng thạp một dải băng trang trí 5 dải trang trí ở giữa lớn
nhất hình vẽ hình học kép chữ S hai dải phía trên và dưới hình tam giác mảnh cao
nổi, phần tam giác âm nổi chấm tròn, dải băng trên cùng là chấm tròn nổi. Phần
thân thạp một băng trang trí hình 4 con thuyền từng đôi một bao quanh vòng thạp
có độ cao khoảng 13cm. Hình vẽ diễn tả từng đôi thuyền một nối nhau. Phía đầu
thuyền có chim bay chào đón, đầu thuyền cắm cờ, tiếp đến một người hoá trang
mũ lông chim mặc váy đang lái thuyền. Tiếp theo một chỉ huy đứng trên chòi cao
(bục chỉ huy có trang trí vòng tròn đồng tâm), một tay cầm cung, tay cầm tên. Ti
ếp
đến một người đội mũ lông trĩ, lông công dáng điệu đang “tra tấn” tay đang nắm
tóc, tiếp một người ghế gõ nhịp, một chiến binh cầm lao và cung, trang phục mũ,
váy lông chim đứng gần mũi thuyền cong cao với cột cờ, bên cạnh có con gà tr
ống
đậu. Trang trí mạn thuyền có hai ngôi sao 5, 6 cánh, các dải băng có chấm tròn
đồng tâm, gần đầu thuyền có 4 trống đồng. Hình vẽ dưới thuyền hình rùa ngóc đ
ầu
trên bánh lái, phía dưới có hình cá sống vây dài, đầu mũi thuyền hình cá. Nối tiếp
thuyền thứ hai xen giữa hai thuyền hình con chim trống bay đứng phía dưới con
chim mái đứng trên lưng rùa. Hình vẽ thuyền có 1 người lái cầm bánh lái, tiếp đến
1 người ngồi trên bục cao cầm cung tên đội mũ có ba lông chim, 1 võ sĩ đang tra
tấn, một người gõ nhịp, một người cầm cung tên, đầu thuyền không có g
à, trang trí
đơn giản, kể cả mạn thuyền. Tiếp đến đôi thuyền sau trang trí và số người tương t
ự
thuyền đầu tiên, đầu thuyền đều có gà đ
ậu. Đặc biệt ở thuyền thứ nhất tốp hai, một
chiến binh tay cầm rìu lưỡi xéo, một tay cầm đầu người. Toàn bộ hai đôi thuyền
này hình trang trí quen thuộc trong các trống đồng, thạp đồng đã tìm thấy ở Việt
Nam. Nắp thạp trang trí ngôi sao toả 14 cánh, nắp hơi cong hình nón. Thạp ở đây
là được lưu giữ trong mộ của Văn Đế Triệu Muội, đường đúc âm dương, nét vẽ rõ
ràng chứng tỏ kỹ thuật rất cao, còn óng màu đồng. Các hình trang trí đường nét,
phân mảng bố cục chặt chẽ, hình giống nhau về động tác nhưng cách diễn tả mỹ
thuật khác nhau về độ to nhỏ, cao thấp trong một bố cục sinh động. Những nghiên
cứu diễn tả được quan sát trên thạp và trên một bản dập in, một bản vẽ đồ hoạ
trong hai quyển sách: Báo cáo khảo cổ điền dã Trung Quốc (tập thượng), Nhà xu
ất
bản Văn hoá Bắc Kinh, năm 1991 và sách Mộ ông vua Nam Việt thời Tây Hán,
Bảo tàng lịch sử Quốc gia - Đài Loan, 1998. Đây là chiếc thạp được nhiều nhà sử
học, khảo cổ, mỹ thuật quan tâm, nặng 11kg500 có hai chiếc giống nhau. Một
chiếc tìm thấy ở Việt Nam. Thạp trang trí đỉnh cao về mỹ thuật thời Hùng Vương.
Một thạp đồng nữa lớn hơn cao 50cm phình bụng 46,5cm miệng 45,5cm trang trí
từ trên miệng xuống đáy gồm 3 dải băng lớn, hoa văn trang trí hình học, tam giác,
đường zích zắc chữ S, vòng tròn đồng tâm là những đặc điểm tuyệt đối Đông Sơn.
Với số lượng nhiều thạp đồng, nhiều đỉnh đồng, các đồ dùng đồng muội, bình bát,
khuy áo, lò nướng, chuông đồng v.v... là sự nối tiếp phát triển từ Hùng Vương đến
Âu Lạc, Nam Việt là đỉnh cao, may mắn còn lưu giữ được để có thể nghiên cứu,
tìm hiểu tượng tận, nhiều loại hình trong một ngôi mộ trên hai ngàn năm trước,
giải toả nhiều nghi vấn, ẩn số trong lịch sử.
Gương đồng - Chuông đồng (nhạc khí): Gương đồng là loại đặc biệt trên m
ột chục
cái nhiều loại to nhỏ khác nhau. Loại to nhất đường kính 28,5cm gồm có 3 khoen
đồng còn buộc các dải lụa. Cấu tạo gương có hai lớp, mặt gương đánh bóng nhẵn
đ
ể soi, vỏ mặt sau có pha thiếc cho mềm để dễ trang trí khi đúc. Kỹ nghệ đúc đồng
nổi tiếng của vùng Lĩnh Nam người Việt. Trang trí mặt sau của gương có nhiều
dạng: có loại hoa văn tròn, có loại hình học, có loại chữ [ ] (núi) chạy chéo đều
được trang trí nổi, chìm. Đặc biệt có một hình vẽ người mặc trang phục áo tay
rộng gồm một tốp phụ nữ 6 người (3 người đứng cạnh nhau, một người phía trư
ớc,
hai người đứng sau cùng đứng xem 2 võ sĩ cầm khiên đấu kiếm). Phía đối diện lại
có 3 người đứng liền nhau cũng đứng xem, có một người búi tóc cao, còn tất cả
đều chải tóc, phía dưới chân có điểm hoa văn. Nửa vòng gương phía sau còn vẽ 1
người và một tốp 2 người cách quãng ra, tổng số là 14 người.
Hình nét người được khắc rất nét và lõm xuống. Hình trang trí trang phục phụ nữ
quý tộc trên gương là rất hiếm thấy, xiêm dài quét đất. Điều này cung cấp thông
tin quý giá về trang phục các phu nhân quý tộc nước ta trước đây hơn hai ngàn
năm. ở nước ta cũng phát hiện nhiều gương đồng trang trí tương tự.
Theo Nguyễn Việt, khảo cổ học Việt Nam đã khai quật được những gương đồng
ghi rõ minh văn “Triệu thị tác kính”, “Lý thị tác kính”. Họ Triệu là một dòng họ
quý tộc ở nước ta đã từng nhiều lần chống Hán: Triệu Đà, thời Bắc thuộc Triệu
quốc Đạt và Triệu Thị Trinh (Triệu ẩu) vào thế kỷ II và Triệu Quang Phục thế kỷ
VI. Kính được chế tạo ở Việt Nam.
Các loại nhạc khí chuông đồng, thanh đồng
Trong mộ Văn đế Triệu Muội có một quả chuông nhỏ rất đặc biệt hình già n
ửa bán
cầu, cấu tạo hình khía múi khế (có thể là chuông tụng riêng của phu nhân). Ngoài
ra còn bốn loại chuông cổ đại khác nhau.