Nguyễn Minh Châu và
sáng tác của anh
Năm 1967 xuất hiện truyện vừa Cửa sông của Nguyễn Minh
Châu, viết về những người ở một làng nhỏ ven sông, về cuộc
chiến tranh bằng không quân của Mỹ chống miền Bắc Việt Nam
đã làm thay đổi ra sao đời sống dân làng và tâm trạng của họ:
Vào thời điểm thử thách nặng nề đối với Tổ quốc, cả thanh niên,
cả những người lính phục viên cũng tái ngũ. Ngay cả cụ Lâm 80
tuổi cũng thấy tiếc là mình không thể cầm súng như đứa cháu
mình... Thay thế cho những người đàn ông ra trận, những người
đàn bà đảm đương việc đồng áng. Cuốn truyện tươi tắn do cái
nhìn ấm áp của tác giả, do tính trữ tình của trần thuật. Đọc cuốn
sách này ngay lúc máy bay Mỹ còn ném bom xuống Hà Nội.
Nguyễn Đình Thi nhận xét: "Tôi hiểu rằng đây là sự ra đời hiển
nhiên của một tài năng mới. Con người này nắm vững đến tuyệt
vời chất liệu mình viết: Anh biết rõ cả đời sống người lính, cả đời
sống của miền Trung, nói cho đúng, cái dải đất gồm những bãi
cát trống trải dài nằm giữa một bên là đồi núi và một bên là biển
cả nơi mà đời sống thật nghèo khó, nơi mà thức ăn duy nhất nuôi
người là khoai và cá, cũng là nơi đã hiến tặng cho đất nước
chúng tôi không ít những đầu óc xuất chúng".
Cảm hứng các tác phẩm của Nguyễn Minh Châu, như tự anh nói,
trước hết là cố gắng "tìm cái hạt ngọc ẩn dấu trong bề sâu tâm
hồn con người". Và đó vẫn là chủ âm trong sáng tạo của Nguyễn
Minh Châu, với việc xây dựng nhân vật chính diện. "Mỗi con
người đều chứa đựng trong lòng những nét đẹp đẽ, kỳ diệu đến
nỗi cả một đời cũng chưa đủ để nhận thức, khám phá tất cả
những cái đó" - anh nói.
Khát vọng nhận thức như vậy, có lẽ là điểm xuất phát của những
tìm tòi, là ngọn nguồn tính lạc quan, cái nhìn đôn hậu của anh đối
với cuộc đời, có thể cảm thấy rõ ở sáng tác của anh sự biểu hiện
của nét tao nhã lãng mạn. Nhà văn dường như vượt lên khỏi cái
hằng ngày và hướng về cái đẹp đẽ của cuộc đời; cái đẹp dường
như được giải thoát khỏi gánh nặng của cái xấu, bay vượt lên
khỏi cái thường nhật. Truyện ngắn Mảnh trăng cuối rừng được
viết chính bởi "chìa khóa" ấy. Nhân vật của truyện - một người lái
xe tải quân sự, một nghề nghiệp mà ở thời chiến vừa lãng mạn,
vừa đầy nguy hiểm: Máy bay Mỹ nhằm bắn tất cả những mục tiêu
di động trên các con đường ở Việt Nam. Tình huống được mô tả
trong truyện cũng khá đặc biệt: Trên đường đi, người lái xe gặp
cô gái mà thật ra đã đính hôn vắng mặt với anh. Vị hôn thê chưa
một lần biết mặt vị hôn phu, nhưng vẫn chung thủy với anh. Đề
tài về sự dũng cảm đã xâm nhập vào câu chuyện tình khác
thường thời chiến này. Cô gái tên là Nguyệt (mặt trăng) - và ở
đây có sự cộng hưởng rõ rệt với nhan đề của truyện - đã biểu
hiện sự dũng cảm khi cùng vị hôn phu cứu chiếc xe. Chàng trai
chỉ lờ mờ đoán rằng cô ở cùng chỗ với vị hôn thê của mình, rồi
họ chia tay, chẳng nói gì với nhau, nhưng giữa họ đã nảy nở một
tình cảm cao thượng và trong sáng.
Nhà văn thời ấy đã khá triệt để trong việc thi vị hóa nhân vật. Đây
vừa là chỗ mạnh của anh, lại vừa là chỗ yếu: Niềm tin vào tính
bất khả chiến thắng của cái đẹp tinh thần, của cái thiện đã được
khúc xạ ở chỗ anh đã "tắm rửa sạch sẽ" các nhân vật của mình,
họ giống như được bao bọc trong bầu không khí vô trùng: Nhưng
sự ước lệ này, cũng tất nhiên thôi, đã báo thù được cho nhà văn -
những trái bom địch ném xuống dường như không thể giết ai.
Trên thực tế mảnh bom chỉ làm xây xát nhẹ trên vai nữ nhân
vật... Dẫu sao vẫn có thể biện hộ được cho tác giả về góc nhìn
ấy, cách cảm nhận ấy đối với cuộc đời bởi tác giả đã ủy thác cho
người lái xe rất hạnh phúc này cái vai trò phải đứng ở ngôi thứ
nhất để dẫn dắt câu chuyện.
Đời sống thời chiến đã đưa nhà văn đến với những người tham
gia các trận đánh khốc liệt nhất. Ba lô trên vai, anh đã đi trên
"đường mòn Hồ Chí Minh" nổi tiếng... Năm 1972 tiểu thuyết Dấu
chân người lính của anh ra đời. Trong cuốn sách này có bước
chân hành quân của sư đoàn đi trên "đường mòn Hồ Chí Minh",
có trận Khe Sanh nổi tiếng, có cả những "nốt" của một thiên "bi
kịch lạc quan" thực sự trong câu chuyện kể về cái chết của anh
lính trẻ lãng mạn Lữ và đồng đội.
Mùa xuân năm 1975, Nguyễn Minh Châu với cuốn sổ ghi chép
của mình đã có mặt ở Huế, Sài Gòn và nhiều thành thị phía Nam
lúc ấy vừa được giải phóng. Hòa bình trở lại trên đất Việt Nam.
Đã đến lúc san lấp các hố bom đạn, cày những cánh đồng hoang
hóa, gỡ sạch mìn, khôi phục các thành phố và làng mạc đổ nát,
sắp đặt gây dựng một cuộc sống hòa bình. Khó mà kể hết những
hậu quả nặng nề của cuộc chiến tranh nhiều năm. Nhưng một
trong những hậu quả ấy: Sự chia cắt giữa hai miền đất nước trái
ngược nhau - cần được khắc phục dần dần. Và đó là một quá
trình khó khăn, phức tạp. Chủ nghĩa nhân đạo của chế độ mới Xã
hội chủ nghĩa thậm chí được biểu hiện ngay ở thái độ đối với