NHÀ NƯỚC BAN HÀNH RA PHÁP LUẬT BẰNG CÁCH NÀO?
ThS. Trần Tuấn Duy (*)
Nhà nước ban hành ra pháp luật, pháp luật là công cụ để Nhà nước quản lý
xã hội. Vì thế, đã có Nhà nước thì bắt buộc Nhà nước phải ban hành ra pháp luật.
Nhưng có khi nào bạn tự đặt câu hỏi: Nhà nước ban hành ra pháp luật bằng cách
nào?
Từ khi Nhà nước đầu tiên xuất hiện trên thế giới đến nay, loài người đã thấy
có 3 cách cơ bản sau đây để Nhà nước ban hành ra pháp luật:
1. Cách thứ nhất: Tập quán pháp
Theo cách này, pháp luật được hình thành bằng việc Nhà nước thừa nhận
một số phong tục, tập quán phù hợp với ý chí của Nhà nước và biến chúng thành
pháp luật, buộc mọi người phải tuân theo.
Nước Anh là nước tiêu biểu nhất trên thế giới ban hành pháp luật bằng cách
này. Chẳng hạn, pháp luật Anh quy định: Khi tham gia giao thông, mọi phương
tiện phải di chuyển bên phía tay trái. Quy định này bắt nguồn từ phong tục xa xưa
của người Anh là di chuyển bằng ngựa. Khi cưỡi ngựa, người ta thường leo lên
lưng ngựa theo hướng bên trái của con ngựa. Và một lý do nữa đó là các chiến
binh người Anh thời xưa thường sử dụng ngựa trong các cuộc chiến đấu, họ
thường cầm khiên bên tay trái và cầm kiếm bên tay phải, vì thế muốn đánh nhau
được thì phải cho ngựa chạy bên tay trái.
Ưu điểm của cách thức này là các quy định của pháp luật dễ dàng được
người dân chấp nhận và tự nguyện, tự giác thực hiện (vì phong tục, tập quán chính
là thói quen xử sự của một cộng đồng người nên khi nó chưa là pháp luật thì mọi
người cũng đã tự giác thực hiện theo). Tuy nhiên, Nhà nước Việt Nam không thừa
nhận tập quán pháp. Tức là ở Việt Nam, Nhà nước không ban hành pháp luật bằng
việc thừa nhận các phong tục, tập quán. Bởi nếu ban hành ra pháp luật bằng cách
này, ở Việt Nam sẽ thấy có nhiều nhược điểm hơn là ưu điểm.
Cụ thể là:
- Phong tục, tập quán chậm hình thành nên nếu ban hành pháp luật bằng
cách này chúng ta sẽ gặp khó khăn trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, sẽ còn
rất lâu Việt Nam mới có đủ quy định của pháp luật để điều chỉnh các quan hệ xã
hội.
(*) Giảng viên Khoa Nhà nước & Pháp luật – Trường Cán Bộ TP. Hồ Chí Minh
1
- Việt Nam là nước có nhiều vùng miền, nhiều dân tộc. Vì thế nếu biến
phong tục, tập quán của một vùng miền hay một dân tộc nào đó thành pháp luật thì
pháp luật đó có thể sẽ không phù hợp với các vùng miền hoặc với dân tộc khác.
2. Cách thứ hai: Tiền lệ pháp (Án lệ)
Theo cách thức này, Nhà nước ban hành pháp luật bằng cách thừa nhận các
quyết định giải quyết các sự việc cụ thể của cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc
thừa nhận bản án hay quyết định của Tòa án và coi đó là khuôn mẫu, là chuẩn mực
để giải quyết các sự việc tương tự.
Mỹ là quốc gia tiêu biểu trên thế giới ban hành pháp luật bằng cách thức
này. Nhà nước Mỹ quy định những quyết định hay bản án nào được coi là khuôn
mẫu, chuẩn mực để giải quyết các sự việc tương tự. Ưu điểm lớn nhất của việc ban
hành pháp luật bằng cách thức này đó là khi gặp các sự việc tương tự như sự việc
đã giải quyết thì sự việc đó sẽ được giải quyết rất nhanh chóng. Tuy nhiên, Việt
Nam cũng không thừa nhận tiền lệ pháp vì các lý do sau:
- Khả năng lặp lại của các sự việc trong thực tế rất thấp. Ví dụ: Cũng là trộm
cắp tài sản, tuy nhiên mỗi vụ trộm cắp sẽ có những tình tiết khác nhau thì cần phải
được giải quyết khác nhau.
- Ở Việt Nam, khả năng giải quyết sự việc lần đầu bị sai sót còn nhiều (do
trình độ của đội ngũ cán bộ, công chức và của Thẩm phán còn thấp). Vậy nếu lần
đầu giải quyết sai mà lại coi đó là chuẩn mực để giải quyết các sự việc tương tự thì
điều nay thực sự nguy hiểm. Còn ở Mỹ, khả năng giải quyết các sự việc bị sai sót ít
hơn ở Việt Nam do trình độ của cán bộ, công chức và Thẩm phán ở Mỹ thường cao
hơn nên họ giải quyết sự việc chính xác hơn. Đó cũng là một trong những lý do
giải thích tại sao ở Mỹ thì Thẩm phán được bổ nhiệm suốt đời còn ở Việt Nam thì
Thẩm phán chỉ được bổ nhiệm theo nhiệm kỳ là 5 năm, sau khi hết nhiệm kỳ nếu
làm việc tốt thì mới tái bổ nhiệm.
3. Cách thứ ba: Ban hành văn bản quy phạm pháp luật
Theo cách này, để ban hành pháp luật thì Nhà nước ban hành ra các văn bản
có tên gọi là Văn bản Quy phạm pháp luật. Văn bản quy phạm pháp luật là văn bản
chứa đựng các quy tắc xử sự chung, do nhà nước ban hành nhằm điều chỉnh các
quan hệ xã hội và được Nhà nước đảm bảo thực hiện bằng các biện pháp cưỡng
chế Nhà nước. Như vậy, pháp luật chính là hệ thống các văn bản quy phạm pháp
luật do Nhà nước ban hành.
Có thể nói, ban hành pháp luật bằng cách này là phổ biến nhất hiện nay trên
thế giới được nhiều quốc gia áp dụng. Ở Việt Nam, pháp luật được ban hành chỉ
2
bằng cách này bởi nó phù hợp với điều kiện của Việt Nam và bởi các ưu điểm vượt
trội của nó so với hai cách thức trên. Có thể kể đến các ưu điểm sau:
- Pháp luật được ghi nhận ở hình thức văn bản bằng một ngôn ngữ pháp lý
nên các quy định của pháp luật sẽ rõ ràng, chính xác, cụ thể hơn (đây là ưu điểm
mà các cách thức ban hành pháp luật khác không có).
- Nhà nước sẽ điều chỉnh các quan hệ xã hội một cách nhanh chóng (các sự
việc xảy ra trên thực tế nếu cần có pháp luật điều chỉnh thì Nhà nước chỉ cần ban
hành văn bản quy phạm pháp luật quy định về vấn đề đó là xong).
- Các quy định của pháp luật dễ dàng được sửa đổi, bổ sung cho phù hợp với
tình hình mới bằng cách ban hành văn bản mới thay thế cho văn bản cũ.
Bên cạnh những ưu điểm nổi bật trên thì cách thức này cũng có một số
nhược điểm mà các quốc gia ban hành pháp luật theo cách thức này đang gặp phải,
đó là:
- Văn bản quy phạm pháp luật là do rất nhiều cá nhân và cơ quan nhà nước
có thẩm quyền ban hành (ở Việt Nam thẩm quyền ban hành quy phạm pháp luật
được quy định tại Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật) vì thế dẫn đến tình
trạng số lượng các văn bản quá nhiều làm cho hệ thống pháp luật cồng kềnh và
tình trạng các quy định của pháp luật bị mâu thuẫn, chồng chéo diễn ra khá phổ
biến (do có nhiều người ở nhiều cấp khác nhau được ban hành nên cấp này ban
hành đôi khi không nắm được là cấp khác đã ban hành và quy định về vấn đề đó
như thế nào).
- Việc sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ văn bản quy phạm pháp luật diễn ra nhiều
làm cho người dân không nắm rõ các quy định của pháp luật (chưa kịp nắm và hiểu
rõ quy định cũ thì Nhà nước đã ban hành văn bản mới). Điều này làm cho người
dân gặp nhiều khó khăn trong việc chấp hành pháp luật và Nhà nước phải mất
nhiều thời gian, công sức cho việc tuyên truyền, phổ biến pháp luật.
Trên đây là những cách thức phổ biến trên thế giới để Nhà nước ban hành ra
pháp luật. Tùy điều kiện của từng quốc gia mà Nhà nước đó lựa chọn cách thức
này hay cách thức khác. Tuy nhiên cách thức nào cũng đều có mặt mạnh và mặt
yếu, vì thế cần phải phát huy mặt mạnh và hạn chế tối đa mặt yếu giúp cho hệ
thống pháp luật ngày càng hoàn thiện hơn, góp phần điều chỉnh các quan hệ xã hội
ngày một hiệu quả hơn.
3