Nhật thực và nguyệt thực
Đoạn bài viết này đã được viết khá lâu trước đây, sau đó chưa được
upload lại trong lần website nâng cấp. Nay nhân dịp hiện tượng nguyệt thực
cuối cùng trong năm 2010 sắp diễn ra, xin gửi bài viết này tới các độc giả
muốn tìm hiểu một chút cơ bản về nhật thực (solar eclipse) và nguyệt thực
(lunar eclipse).
Thời cổ đại, con người từng run sợ khi chứng kiến hai hiện tượng này
vì cho đó là tai hoạ, sự xuất hiện của quỉ Satan hay là sự trừng phạt của các
vị thần. Còn chúng ta bây giờ thì sao? Năm 1994 khi hiện tượng nhật thực
toàn phần diễn ra và có thể quan sát tại Việt Nam là lúc tôi mới là một cậu
học sinh phổ thông, còn rất nhỏ. Tôi có may mắn được người ông nội của
mình, một nhà Toán học giảI thích cho rất kĩ về hiện tượng này, tất nhiên là
kĩ với một đứa trẻ, đủ để tôi hiểu đó đơn giản là sự che khuất, tôi nghĩ khi đó
người lớn chắc ai cũng đều biết điều đó cả. Rồi sau đó tôi lại ngạc nhiên vì
cách mà người ta biến hiện tượng này thành cái gì đó ghê gớm quá, đáng sợ
quá. Còn nhớ ngày đó đi học, các thầy cô giáo thấy trời tối lại mà vẻ mặt
như đang đón chờ thảm hoạ, còn truyền hình không ngừng hướng dẫn
những cách quan sát kì cục “chả mấy an toàn hơn cho mắt” mà người ta thi
nhau làm theo. Sau này khi lớn thêm , bắt đầu đọc sách thiên văn tôi mới
thấy việc ngườI ta bỏ cả một số việc, rồi làm ách tắc giao thông vì ngửa mặt
lên ngắm Nhật thực qua những chiếc kính tự tạo quả là nực cười và cũng
không kém phần đáng buồn vì những cách phản ứng của mọi người với
những hiện tượng này. Nó cũng giống như hiện tượng mưa sao băng mà chỉ
vì đôi khi truyền hình đưa tin chúng ta cứ nghĩ là ghê gớm, rồi khi có nhiều
ngườI hỏi tôi, tôi không dám chắc họ cảm thấy gì khi tôi nói “mỗi năm
chúng ta có thể quan sát rất nhiều mưa sao băng, và việc đó là hết sức dễ
dàng, thậm chí không cần một sự chuẩn bị nào cả”. Bây giờ tôi xin quay lại
với vấn đề Nhật thực và Nguyệt thực đang nói tới.
Nhật thực và nguyệt thực là hiện tượng xảy ra khi Mặt Trời, Trái Đất
và Mặt Trăng cùng nằm trên một đường thẳng và che khuất lẫn nhau.
Thời xưa, khi chưa có nhiều nhận thức về vũ trụ, con người không
hiểu về 2 hiện tượng này và thường đưa ra các cách giải thích khác nhau.
Người phương Đông thường biết tới một câu chuyện thần thoại phương
đông kể rằng 2 nữ thần Mặt Trời và Mặt Trăng là do Ngọc Hoàng sinh ra có
nhiệm vụ thay nhau đi giám sát dân cư từng vùng.Chồng của 2 nữ thần này
là một con Gấu. Khi gấu đi với một trong hai người vợ thì khi đó dưới hạ
giới người ta thấy Mặt Trời hoặc Mặt Trăng bại che khuất và người ta phải
đuổi gấu đi bằng cách gõ mạnh vào chiêng, trống hay cối giã gạo.v.v....
Cũng có chuyyện cho rằng đó là khi Mặt Trăng hoặc Mặt Trời đã bị gấu ăn
mất.
Đến nay chúng ta có thể giải thích hiện tượng này như sau:
Vì quỹ đạo chuyển động của Mặt Trăng quanh Trái Đất là một mặt
phẳng nghiêng so với quỹ đạo chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời
nên 2 mặt phẳng này cắt nhau tạo thành một giao tuyến trong đó có 2 điểm
đối nhau là hai đầu của đoạn thằng giao tuyết, nếu xét dưới góc nhìn biểu
kiến từ Trái Đất thì ta cũng được 2 điềm là giao của Hoàng Đạo (đường đi
của Mặt Trời trên thiên cầu) và Bạch Đạo (đường đi của Mặt Trăng trên
thiên cầu), một giao điểm nằm trong khoảng giữa Trái Đất và Mặt Trời, còn
giao điểm thứ hai nằm phía bên kia của Trái Đất so với Mặt Trời. Nhật thực
hay nguyệt thực sẽ xảy ra khi Mặt Trăng nằm tại một trong hai giao điểm
này.
Dưới ánh sáng Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng tạo ra phía sau mình
một nón bóng tối khổng lồ. Khi 3 thiên thể nằm trên giao tuyến nói trên thì
trục của 2 nón bóng tối này cùng nằm trên mặt phẳng quỹ đạo của Mặt
Trăng.
Khi Mặt Trăng đi qua giao điểm giữa Trái Đất và Mặt Trời (ngày
không Trăng) ,cái nón bóng tối của nó quét qua Trái Đất tạo thành 1 bóng
đen .Những khu vực bị bóng đen đó bao phủ khi đó xảy ra nhật thực. Vì Mặt
Trăng có đường kính nhỏ hơn 400 lần so với Mặt Trời và khoảng cách từ nó
đến Trái Đất cũng nhỏ hơn 400 lần so với khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt
Trời nên khi xảy ra nhật thực toàn phần chính là khi Mặt Trăng lướt qua che
vừa khít lên đĩa sáng Mặt Trời. Những nơi khác do có sự thay đổi góc nhìn
nên chỉ có nhật thực một phần. Nhật thực toàn phần ít khi xảy ra vì bóng của