Paul Auster và
"Nhạc đời may rủi"
b) Bức tường
Câu chuyện về bức tường trước hết thể hiện sự ngông nghênh của hai gã trọc phú
Hoa Kì, mặt khác nó cho thấy sự phi lí, bi đát của tồn tại rằng con người xây nên bức
tường ấy vừa là để giam hãm tự do của chính mình. Thế nhưng xét ở khía cạnh khác,
việc xây bức tường ấy có ý nghĩa giúp Nashe xác định được mục đích đời mình. Thông
qua công việc lao động nặng nhọc, con người lang thang vô mục đích trên các nẻo
đường ấy lại tìm thấy sự tự do, quyền tự chủ đối với bản thân đích thực của mình. Bức
tường vừa mang giá trị của cái đẹp vừa là sự huỷ diệt con người. Trong bản thân nó vừa
có chức năng huỷ diệt vừa có giá trị tái sinh.
Flower ý thức rõ điều này: “Thay vì định xây dựng lại toà lâu đài ấy, chúng tôi sẽ
biến nó thành một tác phẩm nghệ thuật. Theo chỗ suy nghĩ của tôi thì không có gì đẹp và
bí hiểm hơn là một bức tường. Tôi có thể thấy nó rồi: sừng sững ngoài kia chỗ bãi cỏ,
vươn lên như một rào chắn mênh mông chống lại thời gian. Nó sẽ là một kỉ niệm đài của
chính nó, thưa quý vị, một bản giao hưởng của những hộc đá phục sinh, và ngày nào nó
cũng sẽ hát một bản cầu hồn cho cái quá khứ chúng ta vẫn mang trong mình”(4).
Bức tường là hiện thân của sự ngăn cản và ràng buộc. Bức tường được xây từ hơn
mười ngàn khối đá dỡ từ một lâu đài cổ đổ nát ở Ai Len. Tính chất ẩn dụ xuất hiện qua
xuất xứ này. Ai Len là một trong cái nôi của văn hoá châu Âu. Lâu đài cổ hoang phế ẩn
dụ cho sự suy thoái của nền văn hoá đó. Ấy thế mà những kẻ chơi ngông Flower và
Stone lại muốn mua chỗ đá từ lâu đài ấy, chuyển về Hoa Kì để xây một bức tường. Từ
lâu đài đổ nát thành bức tường. Có một sự thay đổi lớn lao trong ý đồ của hai gã triệu
phú. Có lẽ bọn họ muốn dạy cho những con người ở cựu lục địa bài học về sự đoạn tuyệt
quá khứ để vươn tới tương lai như giọng điệu của chính Flower: “Người Mĩ chúng ta lúc
nào cũng phá hết những gì mình đã xây dựng, huỷ diệt quá khứ để làm lại từ đầu, vội vã
tới tương lai. Nhưng bọn anh em họ của chúng ta ở bờ ao bên kia thì lại gắn bó hơn với
lịch sử, chúng thấy yên trí khi được ràng buộc với truyền thống, với phong tục truyền
thống lâu đời”(5).
Bản vẽ bức tường đã có người thiết kế nhưng chưa được thực hiện. Sau cú rút bài
bất hạnh tai hại của Nashe, anh đã nợ hai kẻ kia 10.000 đô la. Vì là những người hoàn
toàn xa lạ nhau, Flower và Stone quyết định bắt Nashe xây bức tường trừ nợ với mỗi
ngày công được tính là 10 đôla. Trong lúc Pozzi nằng nặc đòi bỏ đi, Flower doạ gọi
cảnh sát tống họ vào tù thì Nashe bình tĩnh chấp nhận công việc ấy. Anh hi vọng giờ đây
chí ít đấy cũng là mục đích sống của đời mình.
Chấp nhận việc xây tường đồng nghĩa với việc chấp nhận sự tự cầm tù mình. Với
Nashe thì phóng xe dọc ngang khắp các nẻo đường hay trói chặt mình vào bức tường ấy
thì cũng thế thôi. Vấn đề là thái độ của con người trước thực tiễn mình buộc phải đương
đầu. Để tồn tại trên đời con người luôn cần một chỗ bấu víu. Ngay từ thời Hi Lạp cổ đại,
mười hai kì công của chàng dũng sĩ Herakles được thực hiện dựa trên mối ràng buộc với
tội lỗi do chàng gây ra cho vợ con. Đúng hơn là dựa vào niềm tin ngây thơ khi thực hiện
xong mười hai kì công ấy, tội lỗi của chàng sẽ được chuộc và tự do sẽ về lại với chàng.
Trong trường hợp của Nashe, mối ràng buộc được dựa trên sự giao kèo bằng miệng
thông qua kết quả của một cuộc đỏ đen. Khi Nashe gặp vận rủi, anh bị vận rủi đó trói
chặt và dũng cảm đương đầu với số phận nghiệt ngã đó. Đến đây, ta thấy cảnh ngộ của
Nashe y hệt như cảnh ngộ của Santiago trong Ông già và biển cả của Hemingway. Khát
vọng theo đuổi con cá lớn trên đại dương của ông lão thực chất là theo đuổi canh bạc lớn
của cuộc đời. Có con cá, ông lão giải bỏ được vận rủi đeo bám suốt 84 ngày. Sự đương
đầu với số phận của cả Santiago lẫn Nashe đều dựa trên nguyên tắc: nhẫn nại chịu đựng.
Điểm khác biệt giữa họ và cũng là nét khác biệt giữa hai thế hệ nhà văn là Santiago luôn
nuôi hi vọng (có ngốc mới thôi hi vọng là phương châm sống của lão) còn Nashe thì
không hề nuôi hi vọng. Sự sống của anh kể từ sau đổ vỡ hôn nhân — đồng nghĩa với sự
xuất hiện vận rủi — được đặt trong những “giới hạn” nhất thời và bất kì một biến cố nào
xảy ra đều là “điểm tựa” để khẳng định sự tồn tại của anh. Nashe cố vượt thoát vận rủi
bằng bất kì cái phao nào xuất hiện trên biển bi đát của mình. Cái phao đó, trớ trêu thay
lại là cảnh ngộ bi đát không kém gì sự bi đát mà Nashe đang mang.
Pozzi – cái tên gợi lại nhân vật Pozzo trong vở kịch phi lí trứ danh Đợi Godot của
Beckett, vở kịch được xem là mở đầu cho khuynh hướng hậu hiện đại trong văn học.
Trong vở kịch này Pozzo, xét ở góc độ nào đó, vẫn là chủ nhân của cuộc đời mình.
Pozzo có một anh hầu tên là Lucky. Pozzo giàu có, mạnh khoẻ ngày hôm trước nhưng
lại mù loà, yếu đuối, bất lực ngày hôm sau. Nhân vật này cảm nhận rất sâu sắc về bi kịch
của con người trong thời gian. Mỗi thời khắc qua đi, con người càng đánh mất mình,
càng để sự sống rời khỏi tầm tay. Nói như Freud: sống tức là tự khấu trừ đi sự sống, tiến
gần hơn đến cái chết. Do vậy con người luôn cố lãng quên hoặc phớt lờ đi thời gian.
Nhưng hậu quả là, đánh mất ý niệm thời gian, con người lạc lối và chìm vào nỗi quạnh
quẽ của kiếp nhân sinh. Trái với Pozzo, Pozzi muốn thể hiện, khẳng định sự tồn tại của
chính mình. Ở nhân vật này, người đọc sẽ bắt gặp một mẫu người cố vượt thoát số phận
bằng sự nhẫn nại đến kì lạ. Nhưng lúc nào vận may gần đến thì vận rủi lại liền kề. Rốt
cuộc, Pozzi tay trắng vẫn hoàn tay trắng và thân thể chịu nhiều ngón đòn của kẻ ác đến
tả tơi, chết chóc.
Tuy nhiên giữa hai nhân vật hậu hiện đại này cũng có chung một đặc điểm là nét
phiếm định của bản thể và hiện tồn. Trong lúc Pozzo chỉ đóng vai trò người đi ngang
qua cuộc đời của Estragon và Vladimir để khoét sâu hơn thảm cảnh của họ, thì Pozzi lại
là cặp song hành với Nashe để đi tìm vận may của cuộc đời, để khắc dấu sâu hơn những
rủi may của chính cuộc đời Nashe.
Bí quyết để đến với vận may của họ là chuẩn bị thật tốt tay nghề. Có nghĩa họ
không chịu ngồi yên và phó mặc cho số phận, mà là họ vận động. Nashe trước khi trao
số tiền của mình cho Pozzi cũng đã trực tiếp đánh bài với cậu ta để thử xem trình độ cờ
bạc của Pozzi đến đâu. Hai gã triệu phú, theo lời họ, trước khi muốn phục thù Pozzi thì
cũng đã thuê thầy đến dạy, nâng cao tay bài. Như thế những con người hậu hiện đại
không hề là những kẻ an tâm với số phận mà họ luôn tồn tại với khao khát là thần may
rủi sẽ đứng về phía mình. Thế nhưng một lực cản mà họ sẽ chẳng bao giờ vượt qua được
là số phận dường như luôn sẵn sàng chơi khăm họ. Biến họ thành những kẻ ngốc trong
chính mưu toan của mình. Trí tuệ không giúp họ vượt qua được số phận. Càng tính toán,
họ càng bị rơi vào cái bẫy do chính họ đặt ra. Con người tự bẫy mình hoặc tự làm mình
sa bẫy là cảm hứng chung thường thấy ở Auster.
Cuộc đời là một canh bạc. Ai cũng phải chọn cho mình một cửa. Còn việc cánh
cửa đó có đóng lại hay mở thì hoàn toàn không thuộc về họ. Chưa bao giờ con người lại
bị rơi vào thảm cảnh như trong thời hậu hiện đại. Pozzi chưa có được độ chín cần thiết
để cảm nhận ra sự chơi khăm kia. Còn Nashe, người đã vượt không biết bao nhiêu dặm
đường trường thì lại quá thấu hiểu trò rủi may của số phận. Nashe như một vị thánh cam
chịu ngón đòn nghiệt ngã của cuộc đời.
Giống nhiều tác gia hậu hiện đại khác, hình tượng của Auster cũng mang tính biểu
tượng cao. Nhân vật không chỉ tồn tại cho chính họ mà còn cho một quan niệm nhân
sinh, quan niệm đạo đức về cuộc đời. Những nhân vật của Auster đều là những ẩn dụ
lớn về cuộc đời. Flower và Stone là những kẻ mang những cái tên rất phiếm chỉ (nghĩa
tiếng Việt là Hoa và Đá). Nashe và Pozzi cũng thế. Họ tồn tại như những kí hiệu trên
đời. Hành động đánh bạc của họ cũng ẩn dụ cho canh bạc lớn của cuộc đời. Một khi con
người ta chọn cho mình một con đường thì có nghĩa họ đang ra tay rút con bài số phận
của chính mình. Lá bài đó, thường là lá bài đen, lá bài mang lại vận rủi.
Quả là có sự gắn kết quái gở giữa con bài trên chiếu bạc và con bài của số phận
người. Thế nhưng, sự đỏ đen ấy lại kéo con người vào chính guồng quay của nó. Vai trò
của sự ràng buộc ở đây, mỉa mai thay lại chính là luật pháp của con người. Trên chiếu
bạc, con bạc phải chấp nhận luật chơi. Không có luật, không có trò chơi. Cũng như tồn
tại xã hội, không có luật, xã hội không tồn tại. Nhưng oái oăm thay, các đạo luật do con
người đặt ra lại cầm tù chính con người. Thời đại của những trò cờ bạc, của những bức
tường,... là thời đại của những giới hạn. Con người vĩ đại chính là vĩ đại ở trong những
giới hạn đó.
Bên trong bức tường và bên ngoài bức tường, bên trong sới bạc và bên ngoài sới
bạc,... mọi lựa chọn ở đây dường như được sắp đăt theo lối “ma đưa lối quỷ dẫn đường”.
Những cái ngẫu nhiên kết thành sự sống. Con người gắn kết với định mệnh cũng có
nghĩa người đó gắn kết với những luật tắc tự nhiên hơn những luật tắc xã hội. Dẫu sao
thì, con người vẫn cứ phải tồn tại trong một cộng đồng nào đó, trong những sai biệt nào
đó, và cả trong những rủi may kì quái nào đó mà thôi.
c) Nhạc đời
Bản nhạc được tấu trên nền của sự may rủi và của ý thức trách nhiệm làm người,
chủ yếu của nhân vật Nashe. Pozzi xuất hiện trên hành trình đi tìm bản thể của Nashe
như một nét nhạc buồn. Đấy là điểm nhấn cuối cùng để Nashe nhận thức sâu hơn về hư