Quy trinh xây dưng chu đê tich hơp liên môn
bôi dương năng lưc da
y ho
c tich hơp cho giao
viên Trung ho
c phô thông
Phm Th Kim Giang , Nguyên Hoang Trang, V Th Thu
Hoi, Phm Th Kiu Duyên
Khoa Sư pham – Trươ
ng Đai hoc Gia
o duc
Tóm tắt
Dy học tích hợp l một trong những xu hướng dy học tất yếu v phù
hợp với đnh hướng đổi mới căn bản v ton diện giáo dục theo hướng phát triển
năng lực người học. Việc xây dựng các chuyên đ tích hợp liên môn để tổ chức
các hot động dy học không chỉ tối ưu hóa hot động học tập của học sinh m
còn l cơ sở để rèn luyện, phát triển những năng lực của HS thông qua việc thực
hiện các nhiệm vụ gắn lin với thực tiễn trong các kế hoch dy học các chuyên
đ tích hợp liên môn. Thông qua việc nghiên cứu lí luận v DHTH, chúng tôi đã
đ xuất qui trình xây dựng nội dung chủ đ tích hợp liên môn v thiết kế kế
hoch dy học chủ đ tích hợp. Qui trình ny đã được chúng tôi hướng dẫn giáo
viên áp dụng xây dựng v thử nghiệm dy học ở trường phổ thông. Kết quả thực
nghiệm đã khẳng đnh hướng đi đúng đắn trong công tác bồi dưỡng năng lực
dy học tích hợp cho GV THPT.
Key words: Quy trinh; ch đ dạy học tích hợp; năng lưc, dạy học tích hợp.
1. Mở đầu
Thực hiện Ngh quyết Hội ngh Trung ương 8 khóa XI, ngnh Giáo dục
v Đo to đã v đang triển khai thực hiện chương trình hnh động đổi mới căn
bản, ton diện nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực nhằm đáp ứng yêu cầu
của công cuộc công nghiệp hóa, hiện đi hóa, hội nhập kinh tế quốc tế của đất
nước [1]. Trong đó, đnh hướng tích hợp trong dy học các môn Khoa học tự
nhiên như Vật lý, Hóa học, Sinh học ở trung học phổ thông (THPT) đóng vai trò
quan trọng trong chương trình giáo dục đnh hướng phát triển năng lực, chú
trọng phát triển năng lực vận dụng kiến thức vo thực tiễn.
Hóa học l một môn học nằm trong hệ thống môn Khoa học Tự nhiên , có
nhiu nội dung kiến thức găn liên vơ
i thưc tiên cuô
c sông , giáo viên có nhiu
điu kiện để phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho HS trong dy học. Điu
ny đoi hoi ngươ
i giáo viên (GV) phải có kiến thức chuyên môn vững chắc , có
nên tang kiên thư
c liên môn tương đôi vưng vang v năng lực dy học tích hợp
(DHTH). Các giáo viên ở trường phổ thông hiện nay được đo to để dy học
đơn môn nên năng lực DHTH còn khá hn chế . Vì thế, việc bồi dưỡng năng lực
DHTH cho giáo viên l việc lm cần thiết góp phần đáp ứng mục tiêu đổi mới
giáo dục phát triển năng lực học sinh (HS) trong da
y ho
c Hoa ho
c (DHHH) ở
trường THPT.
2. Nội dung nghiên cư
u
2.1. Khi nim dy hc tch hp
Theo UNESCO, DHTH được đnh nghĩa như sau: “Một cách trình bày
các khái niệm và nguyên lí khoa học cho phép diễn đạt sự thống nhất cơ bản ca
tư tưởng khoa học, tránh nhấn quá mạnh hoặc quá sớm sự sai khác ca các
khoa học khác nhau” [2].
Dạy học tích hợp l đnh hướng dy học trong đó GV tổ chức, hướng dẫn
để HS biết huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng,… thuộc nhiu lĩnh vực (môn
học/hot động giáo dục) khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập; thông
qua đó hình thnh những kiến thức v kĩ năng mới; phát triển được những năng
lực cần thiết.
Năng lực dạy học tích hợp bao gồm các chỉ số cần đt được theo chuẩn
đầu ra cho SV các khối ngnh sư phm trong đo to giáo viên THPT l [5]
- Phân tích khả năng tích hợp của một chủ đ, chương của môn học.
- Lập một bảng ma trận thể hiện nội dung tích hợp đã lựa chọn.
- Thiết kế một số hot động để tổ chức DHTH của chủ đ, chủ điểm hay chương
đã lựa chọn để dy tích hợp.
- Son kế hoch DHTH.
- Thực hiện kế hoch đã son trong thực hnh, trong thực tập sư phm.
2.2. Cc mc đ dy hc tch hp
Theo [2], DHTH ơ
mức độ thâp m GV ở các trường phổ thông trước đây
v hiện nay vẫn đang tiến hnh la lồng ghép, liên hê
những nội dung giang dy có
liên quan vo quá trình dy học một môn học.  mức độ cao hơn l DHTH liên
môn: xử lí các nội dung kiên thư
c trong mối liên quan với nhau .  mức độ cao
nhât la DHTH xuyên môn: Các môn học hòa trộn vo nhau thnh một chỉnh thể
thông nhât co logic khoa ho
c.
2.3. Bồi dưỡng năng lực dạy học tích hợp cho giáo viên thông qua qui trình
xây dựng các chủ đề tích hợp
2.3.1. L do cần thiết xây dựng chủ đề tch hp liên môn
Tuy có mối liên hệ với nhau nhưng chương trình các môn học hiện hnh
có tính độc lập tương đối, được thiết kế theo mch kiến thức môn học trên
nguyên tắc kiến thức được học trước l cơ sở của những kiến thức được học sau.
Vì thế, một số nội dung kiến thức có liên quan đến nhiu môn học đu được đưa
vo chương trình của các môn học đó gây ra sự chồng chéo , quá tải . Không
những thế, thời điểm dy học những kiến thức đó ở các môn học khác nhau l
khác nhau, đôi khi thuật ngữ khoa ho
c không đông nhât , gây khó khăn cho học
sinh. Chính vì vậy, cần tìm ra những kiến thức chung, để xây dựng thnh các
chủ đ dy học tích hợp, liên môn [2].
2.3.2. Quy trình xây dựng ni dung cc chủ đề tch hp liên môn
Quy trình xây dựng một chủ đ tích hợp gồm:
Bước 1: Nghiên cứu lí luận v dy học tích hợp.
Bước 2: Phân tích chương trình, sách giáo khoa để tìm ra các nội dung dy
học gần giống nhau có gắn kết chặt chẽ tự nhiên với nhau trong các môn học của
chương trình, hiện hnh; những nội dung liên quan đến vấn đ thời sự của đa
phương, đất nước v có thể l những vấn đ nóng đang được quan tâm của ton
cầu để xây dựng chủ đ/bi học tích hợp.
Bước 3: Xác đnh chủ đ tích hợp, bao gồm tên bi học v lĩnh vực thuộc
môn học no, đóng góp của các môn đó vo bi học. Dự kiến thời gian cho chủ
đ tích hợp.
Bước 4: Xác đnh mục tiêu của bi học tích hợp, bao gồm: kiến thức, kĩ
năng, thái độ, đnh hướng năng lực hình thnh v phát triển cho HS.
Bước 5: Xây dựng các nội dung chính trong bi học tích hợp. Căn cứ vo
thời gian dự kiến, mục tiêu, thậm chí cả đặc điểm tâm sinh lí v yếu tố vùng
min để xây dựng nội dung cho phù hợp.
Bước 6: Xây dựng bộ câu hỏi đnh hướng v các hướng dẫn v nguồn ti
liệu bổ trợ, các phương tiện kĩ thuật cho HS thực hiện nội dung các chủ đ tích
hợp.
Bước 7: Xây dựng các tiêu chí đánh giá nội dung các chủ đ tích hợp đã
xây dựng v tính hiệu quả của chúng trong việc hình thnh v phát triển năng
lực cho HS trong dy học. Đ xuất các cải tiến cho phù hợp với thực tế.
2.3.3. Tổ chc dy hc cc chủ đề tch hp liên môn
Trên cơ sở nội dung các chủ đ tích hợp liên môn đã xây dựng, GV tiến
hnh tổ chức dy học theo qui trình gồm 3 bước:
Bước 1: Xây dựng kế hoch dy học chủ đ: Sử dụng nội dung chủ đ đã
xây dựng, kết hợp với một số phương pháp dy học tích cực nhằm phát triển
năng lực của HS.
Bước 2: Thiết kế tiến trình dy học: Bao gồm các bước để thực hiện kế hoch
dy học
Bước 3: Thực hiện kế hoch dy học các chủ đ theo các tiến trình đã thiết
kế. Đánh giá theo các tiêu chí v năng lực cần hình thnh v điu chỉnh cho phù
hợp với đối tượng HS v đặc điểm vùng min, …
2.3.4. V dụ
Sau đây, chúng tôi áp dụng các qui trình xây dựng nội dung chủ đ tích hợp
liên môn v vâ
n du ng phương phap da
y ho
c dư an đê tô chư
c cac hoa
t đô
ng da
y
học theo chủ đ “Cacbon xung quanh ta”.
Sau khi xac đi
nh đươc tên chu đê, mục tiêu của chủ đ theo bốn nội dung:
kiên thư
c cua tư
ng môn đươc tich hơp trong chu đê nay, k năng, thái độ v năng
lưc cua ho
c sinh (đă
c biê
t la năng lưc vâ
n du ng KTHH vao thực tiễn), GVcân xac
đi
nh đi
a chỉ nội dung tích hợp theo bảng 1.
Bng 1. Đi
a chi nôi dung tich hơp
ST
T
Môn học
Các kiên thức, k năng cần đt v năng lực được hình thnh
1
Hóa học
(Bi 15
– HH
lớp 11
cơ ban)
- Nêu được v trí, cấu hình electron nguyên tử của cacbon.
- Trình by được tính chất vật lý, các dng thù hình điển hình
nhất của cacbon. Nêu được đặc điểm, điểm giống v khác nhau
giữa các dng thù hình. Giải thích được nguyên lý hot động của
cacbon hot tính trong xử lý nước dựa trên tính chất vật lý của
nó.
2
Hóa học
(Bi 16
– HH
lớp 11
cơ ban)
- Trình by đươc thế no l khí than khô, khí than ướt; tính chất
vâ
t ly va tinh chât hoa ho
c cua khi CO ; Các cách phòng tránh b
nhiêm đô
c khi CO .
- Trình by được thế no l nước cứng, tác hi của nước cứng .
Vâ
n du ng vao viê
c xư
ly nươ
c cư
ng?
- Trình by được tính chất vật lý v hóa học của CO 2. Cách điu
chê khi CO 2 trong phong thi nghiê
m va trong công nghiê
p. Các
ứng dụng của nó vo thực tiễn : Sư
du ng trong phong chay chưa
cháy an ton . Trình by được v hiệu ứng nh kính . Tác hi, lơi
ích của hiệu ứng nh kính v biện pháp khắ c phuc. Vâ
n du ng
hiê
n tương hiê
u ư
ng nha kinh đê giai thich đươc sư biên đôi khi
hâ
u trên toan thê giơ
i, trong đo Viê
t Nam la mô
t trong sô cac
nươ
c bi
anh hươ
ng nhiu nhât.
- Trình by được tính chất vật lý v hóa học của axit cacbonic v
muôi cacbonat, cách điu chế v ứng dụng của nó vo thực tiễn .
Vâ
n du ng cac muôi cacbonat vao phong chông chay nô va y ho
c.
3
Sinh học
(Bi 44-
SH 12
CB)
- Trình by đươc chu trình cacbon trong tự nhiên: quá trình to ra
v tiêu hao CO2 trong không khí. Vâ
n dụng kiên thức t chu trình
cacbon trong tư nhiên đê đưa ra đươc cach phong chông ô nhiêm
không khi.
4
Tin học
- Có khả năng tìm kiếm, xử lý thông tin trên mng internet.
- Có khả năng trình by bảng biểu , hình ảnh , thông kê trên
powerpoint, video, các phần mm h trợ hình ảnh khác,...
5
Đi
a lý
- Có thể nêu đươc tên đi
a danh mô t sô mo than, mô t sô hang
đô
ng ở Việt Nam?
Với chủ đ ny , GVhươ
ng dân ho
c sinh theo cac bươ
c vơ
i thơ
i gian thưc
hiê
n 2 tuân:
Bươ
c 1: Chọn chủ đ v chia nhóm.
Bươ
c 2: Xây dưng đê cương (GVcó thể lập bảng phân công nhiệm vụ v
bô
câu hoi đi
nh hươ
ng cho tư
ng nhom đê cac nhom thao luâ
n) theo bang 2.
Bươ
c 3: Thưc hiê
n dư an (trong qua trinh thưc hiê
n dư an , giáo viên có
thể h trợ, giúp đỡ các nhóm hon thnh nhiệm vụ của mình).
Bng 2. Nhiê
m vu va bô câu hoi đi
nh hươ
ng cho tư
ng nhom
Nhiê
m vu
cu
a
môi nhom
Nô
i dung công viê
c cân lam cu
a môi nhom
(Các nhóm lm theo bộ câu hi đnh hưng)
Nhóm 1 : Tìm
hiểu v ứng
dụng của cacbon
trong xử lý nước
- Hãy cho biết các giai đon trong quy trình xử lý nước sch ?
Cacbon hoa
t tinh đươc dung ơ
giai đoa
n nao? Vai tro cua
cacbon hoa
t tinh trong quy trinh xư
ly nươ
c?
- Nêu em la chuyên gia vê xư
ly nươ
c, em co khuyên cao gi
cho mo
i ngươ
i khi sư
du ng nươ
c sinh hoa
t?
Nhóm 2: Tìm
hiêu vê khi than
khô, khí than
ướt. Các ứng
dụng của nó
trong thưc tiên.
- Cho biêt thanh phân khi than khô, khí than ướt? Các khí than
đo đươc sinh ra tư
qua trinh nao?
- Khí than (thnh phần chính l CO) khi đôt chay toa rât nhiêu
nhiê
t. Em hãy cho biê t khí than được sử dụng lm khí đốt cho
những ngnh công nghiệp no? Những ưu nhược điểm khi sử
dụng no lm khí đốt trong công nghiệp?
- Vo mùa đông hng năm, có nhiu vụ ngộ độc khí than gây
ảnh hưởng đến sức khỏe v tính mng con người do người dân
dùng bếp than tổ ong hoặc than củi để đốt ở trong nh để sưởi
ấm. Trong khí than có chất gì đã gây nên hiện tượng đó ? Ti
sao? Em hãy nêu cac biê
n phap phong tranh ngô
đô
c khi than?
Nêu em la tuyên truyên viên “môi trươ
ng xanh”, em se lam gi
để cộng đồng dân cư hiểu biết thêm v khí than v có phương
pháp sử dụng đúng cách?
- Hãy kể tên một số mỏ than ở Việt Nam m em biết ? Em co
suy nghi gi khi nguôn “va
ng đen” của nước ta ngy cng cn
kiê
t? Nêu em la Bô
trươ
ng B ộ ti nguyên v Môi trường , em
hãy đ xuất giải pháp bảo vệ ti nguyên “va
ng đen” ở nước
ta?
Nhóm 3: Tìm
hiêu vê nước
cứng, các ứng
dụng của nó
trong thưc tiên.
- Thê nao la nươ
c cư
ng ? Cho biêt sư giông va khac nhau cua
các loi nước cứng? Hãy tìm một số hình ảnh minh họa v tác
hi của nước cứng đối với sức khỏe con người v trong sản
xuât công nghiê
p. Nêu em la chuyên gia vê môi trươ
ng, em co
khuyên cao như thê nao vơ
i ngươ
i dân khi sư
du ng nươ
c có độ
cư
ng cao?
Nhóm 4: Tìm
hiêu vê chu trinh
của cacbon
trong tư nhiên .
Các ứng dụng
của chu trình
ny trong đời
sông sinh vâ
t.
- Hãy trình by v chu trình cacbon trong tự nhiên ? Dưa vao
chu trinh cua cacbon trong tư nhiên , hãy cho biết những quá
trình no sinh ra v tiêu hao khí cacbonic (CO2)?
- Trong phong thi nghiê
m va công nghiê
p, CO2 đươc điêu chê
như thê nao? Vai tro cua khi cacbonic đôi vơ
i sinh vâ
t trên trai
đât?
- Hiê
u ư
ng nha kinh la gi? Những lơi ich v tac ha
i cua hiê
u
ứng nh kính đối với đời sống sinh vật trên Trái Đất v trong
sản xuất công, nông nghiệp?
- Tư
ngay 30/11/2015 đến ngy 11/11/2015, ti Pháp đã diễn
ra Hô
i nghi
COP 21 vê chông biên đôi khi hâ
u, em hay tim
hiêu vê sư kiê
n nay? Sư biên đôi khi hâ
u trên thê giơ
i va Viê
t
Nam diên ra như thê nao (tìm hiểu trên Dự báo thời tiết VTV