Năm học 2020 - 2021
SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO TP CẦN THƠ
TRƯỜNG THPT TRẦN ĐẠI NGHĨA
------ ! & " ------
Đề tài:
H
ƯỚ
NG D
Ẫ
N H
Ọ
C SINH K
Ỹ
N
Ă
NG TRÌNH BÀY
TRÊN MÔ HÌNH TR
Ự
C QUAN
ĐỂ
H
Ọ
C CH
Ủ
ĐỀ
C
Ấ
U TRÚC T
Ế
BÀO TRONG SINH 10
Giáo viên: BÙI THỊ TUYẾT MAI
Tổ chuyên môn: HÓA – SINH - CN
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2
MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU ............................................................................................................................ 3
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI .......................................................................................................... 3
II. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU ................................................................................................ 4
III. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU .................................................................. 4
IV. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ...................................................................................... 4
PHẦN NỘI DUNG ........................................................................................................................ 5
I. CƠ SỞ LÝ LUẬN .................................................................................................................. 5
II. CƠ SỞ THỰC TIỄN ............................................................................................................ 6
1. Thực trạng nhận thức, hứng thú của học sinh đối với môn Sinh học: ......................... 6
2. Thực trạng về việc sử dụng mô hình trực quan sinh học .............................................. 8
3. Thực trạng về việc hướng dẫn học sinh làm mô hình sinh học: ................................... 8
4. Sự cần thiết của đề tài ....................................................................................................... 8
III. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ ...................................................................................................... 9
1. Tổng quan nghiên cứu về năng lực tự học ...................................................................... 9
2. Vận dụng phương pháp mô hình vào dạy học Sinh học .............................................. 11
IV. KẾT QUẢ CỦA VIỆC ÁP DỤNG GIẢI PHÁP VÀO THỰC TẾ ............................... 30
PHẦN KẾT LUẬN ...................................................................................................................... 35
1. Kết quả đạt được: ................................................................................................................ 35
2. Những tồn tại cần khắc phục: ............................................................................................ 35
3. Hướng phổ biến, áp dụng đề tài: ....................................................................................... 35
3
PHẦN MỞ ĐẦU
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trong thời đại ngày nay, nguồn tài liệu học tập, nghiên cứu như: sách, tạp chí, báo,
mạng internet…rất phong phú, chúng ta đang tiếp xúc với nguồn kiến thức mênh mông
của thế giới. Với khối lượng tri thức của nhân loại ngày càng tăng, nội dung kiến thức
trong chương trình phổ thông cũng tăng lên, nên chúng ta không thể hi vọng trong một
thời gian nhất định ở trường phổ thông giáo viên có thể cung cấp cho học sinh cả một
kho tàng tri thức mà loài người đã tích lũy được, tuy đã được chọn lọc. Nhiệm vụ của
giáo viên hiện nay không chỉ cung cấp cho học sinh tri thức mà quan trọng là cung cấp
cho học sinh phương pháp học, rèn cho các em hệ thống kỹ năng nhận thức để học sinh
chủ động giải quyết những vấn đề trong học tập cũng như trong thực tiễn, qua đó giúp
phát triển năng lực và thái độ của người học.
Từ thực tế giảng dạy của bản thân cũng như việc đi dự giờ đồng nghiệp tại trường,
tôi thấy rằng trong công tác giáo dục, ngoài vấn đề truyền đạt kiến thức cho học sinh,
chúng ta cần hướng học sinh đến một phương pháp học tập tích cực và tự chủ để lĩnh hội
tri thức, và giáo viên cũng cần có phương pháp nghiên cứu để luôn cập nhật kịp thời tri
thức của thế giới. Để thực hiện được mục tiêu này thì cần phải đổi mới giáo dục toàn
diện, trên mọi mặt từ mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức và phương tiện
dạy học...Trong đó, đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) là trọng tâm và có ý nghĩa
chiến lược. Trong các PPDH tích cực, việc phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho HS
là vô cùng quan trọng, đặc biệt là năng lực vận dụng kiến thức sinh học để giải quyết các
vấn đề thực tiễn, rèn luyện thói quen tự học, tự nghiên cứu, tìm tòi, khám phá ra những
vấn đề mới.
Tuy nhiên, trong thực tế giảng dạy hiện nay, hầu hết các giáo viên chỉ chú trọng
việc cung cấp kiến thức lí thuyết cho học sinh, rèn luyện kĩ năng làm các bài thi, bài
kiểm tra bằng các câu hỏi lí thuyết, trắc nghiệm ... theo logic, khuôn mẫu nên việc rèn
luyện kĩ năng vận dụng kiến thức sinh học vào thực tiễn đời sống, vào giải quyết các vấn
đề thực tiễn còn chưa được chú trọng, học sinh chưa biết cách làm việc độc lập một cách
khoa học để lĩnh hội tri thức, chưa được hướng dẫn cũng như làm quen với các phương
pháp nghiên cứu khoa học, áp dụng các thành tựu khoa học vào thực tiễn.
Với “biển thông tin” như thế, để tiếp cận tốt cần có phương pháp giúp hệ thống lại
những kiến thức đó. Việc xây dựng được một “hình ảnh” thể hiện mối liên hệ giữa các
kiến thức, sẽ mang lại những lợi ích đáng quan tâm về các mặt: ghi nhớ, phát triển nhận
thức, tư duy, óc tưởng tượng và khả năng sáng tạo… Trong lí luận dạy học, sự thống nhất
giữa trực quan và tư duy trừu tượng là một luận điểm có tính nguyên tắc nhằm đảm bảo
cho quá trình dạy học đạt được hiệu quả cao. Nội dung chương trình sinh học giúp các
em tiếp thu nguồn tri thức sinh học từ đó vận dụng vào thực tiễn đời sống. Và phương
tiện trực quan là nguồn thông tin phong phú và đa dạng giúp học sinh lĩnh hội tri thức
một cách cụ thể, chính xác, là con đường tốt nhất giúp học sinh tiếp cận hiện thực khách
4
quan, góp phần khắc sâu, mở rộng, củng cố tri thức, phát triển năng lực tư duy, khả năng
tìm tòi, khám phá và vận dụng tri thức. Thế nhưng một thiếu sót rất lớn ở trường phổ
thông hiện nay là bỏ qua hoặc ít sử dụng các đồ dùng trực quan .
Đặc biệt, trong chương trình Sinh học lớp 10 - THPT, phần sinh học tế bào là một
phần kiến thức đại cương, nội dung trong mỗi bài học tương đối dài, với rất nhiều kiến
thức di truyền phần cấp độ tế bào tương đối khó, trừu tượng như là thành phần hóa học
của tế bào, cấu trúc tế bào, bài tập ADN… khiến nhiều học sinh phải “vò đầu bứt tóc” khi
học. Nhưng nếu nắm vững kiến thức này học sinh không chỉ biết cơ sở chung về tế bào
học, sự phù hợp giữa cấu trúc và chức năng của các thành phần cấu trúc của tế bào mà
còn biết vận dụng vào thực tiễn và hiểu sâu hơn các kiến thức sinh học khác, đem lại
niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh. Việc sử dụng các đồ dùng trực quan trong các
bài giảng người giáo viên kết hợp cho học sinh quan sát vật thật, tranh, ảnh, mô hình
....với nắm kiến thức bài học, nhằm nâng cao sự nhận thức của học sinh gắn lý luận với
thực tiễn góp phần giải quyết thắc mắc tò mò cho các em làm cho giờ sinh học trở lên
sinh động hơn dẫn tới chất lượng học tập cao .
Trong thực tế việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay theo hướng phát huy tính
tích cực chủ động và sáng tạo của học sinh. Nó góp phần làm cho tiết học trên lớp đạt
hiệu quả hơn. Trên cơ sở đó, việc hướng dẫn học sinh định hướng để xây dựng và củng
cố, khắc sâu kiến thức một cách hệ thống bằng mô hình được xem là một hình thức mới
trong việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay. Vì vậy, tôi chọn chủ đề “Hướng dẫn
học sinh kỹ năng trình bày trên mô hình trực quan để học chủ đề Cấu trúc tế bào
trong Sinh 10” nhằm nâng cao năng lực chuyên môn bản thân và chất lượng giảng dạy
trong thời gian tới, giúp học sinh tự tin khi thể hiện kiến thức của mình, tự mô tả hay
trình bày được cấu trúc và chức năng của các bào quan.
II. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Qua thực tiễn, bằng trải nghiệm bản thân, nhìn lại những việc đã đạt được, tạo động
lực cho tôi khi làm công tác giảng dạy trong những năm tiếp theo.
Đúc kết kinh nghiệm trong đề tài, giáo viên có thể áp dụng giúp học sinh tiếp thu
kiến thức mới một cách nhẹ nhàng, giảm áp lực trong học tập.
Giúp học sinh làm được các bài trắc nghiệm nhanh hơn, chính xác hơn từ đó tạo
được hứng thú cho học sinh với môn học.
III. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
- Đối tượng nghiên cứu: Lớp 10A1, 10A3 trường THPT Trần Đại Nghĩa.
Lớp 10A2 là lớp đối chứng.
- Phạm vi nghiên cứu: Năm học 2020 – 2021.
IV. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Phương pháp thu thập thông tin, nghiên cứu tài liệu.
- Phương pháp quan sát hoạt động học của học sinh.
- Phương pháp thực nghiệm.
- Phương pháp kiểm tra đánh giá tổng hợp.
5
PHẦN NỘI DUNG
I. CƠ SỞ LÝ LUẬN
Ý tưởng về mô hình hóa trong dạy học được dề xuất bởi bởi Aristodes C. Barreto từ
rất sớm. Phương pháp mô hình hóa ra đời dựa trên những thành tựu về khoa học tâm lý,
khoa học giáo dục, toán học, logic học và dựa trên kĩ thuật hiện đại. Bồi dưỡng cho học
sinh năng lực phát hiện, đặt và giải quyết vấn đề là mục tiêu của phương pháp mô hình
nói riêng và phương pháp dạy học tích cực nói chung.
Do Sinh học là môn học đòi hỏi nhiều tư duy để suy luận và vận dụng thực tiễn,
kiến thức môn học đa dạng phong phú, đặc biệt là các quá trình về sự sống, các cơ chế
của quá trình, lượng kiến thức dài, đa phần là mới và khó, ngoài ra còn có nhiều hình ảnh
và đoạn phim mô tả các quá trình tương đối trừu tượng trong sinh học như cấu trúc và
chức năng của các bào quan trong tế bào, các giai đoạn trong quá trình quang hợp, hô hấp
tế bào, diễn biến quá trình nguyên phân, quá trình giảm phân…
Như vậy, trong quá trình dạy và học chúng ta sẽ thường gặp một số khó khăn như
học sinh sẽ tập trung ghi bài mà không tham gia thảo luận nhóm, hoặc chỉ tập trung thảo
luận nhóm, trao đổi và quan sát hình ảnh mà không ghi bài. Như vậy, học sinh không thể
nắm được ý chính của bài để định hướng học tập. Mặt khác, hạn chế của học sinh là chưa
biết cách học, cách ghi kiến thức vào bộ não mà chỉ học thuộc lòng, học vẹt, thuộc một
cách máy móc, thuộc nhưng không nhớ được kiến thức trọng tâm, không nắm được “sự
kiện nổi bật” trong bài học, trong tài liệu tham khảo, hoặc không biết liên tưởng, liên kết
các kiến thức có liên quan với nhau. Mà để làm một bài kiểm tra đòi hỏi học sinh phải
đảm bảo được kiến thức trọng tâm, những vấn đề chính và trình bày các vấn đề theo một
hệ thống logic. Tuy nhiên qua quan sát từ thực tế giảng dạy thì học sinh còn hạn chế
trong việc tư duy để lập luận và trình bày đầy đủ kiến thức.
Trong hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay là tập trung thiết kế các hoạt
động của học sinh sao cho các em có thể tự lực khám phá, chiếm lĩnh các tri thức mới
dưới sự chỉ đạo của giáo viên. Bởi một đặc điểm cơ bản của hoạt động học là người học
hướng vào việc cải biến chính mình, nếu người học không chủ động tự giác, không có
phương pháp học tốt thì mọi nỗ lực của người giáo viên chỉ đem lại những kết quả hạn
chế. Trong đó chương trình sinh học 10 các bài học được cấu trúc theo hệ thống nội dung
mang tính khái quát, trừu tượng ở cấp độ tế bào, từ cấu trúc của các thành phần tế bào
dẫn đến sự phù hợp với chức năng của nó.
Và phương pháp dạy học truyền thống vẫn là phương pháp được sử dụng phổ
biến, giáo viên hỏi học sinh theo hệ thống của SGK, học sinh có thể trả lời hoặc không
trả lời, vì giáo viên sẽ cung cấp kiến thức đó cho học sinh, khả năng vận dụng kiến thức
để giải quyết các tình huống thực tiễn còn ít. Với lượng kiến thức phong phú với nhiều
quá trình và cơ chế như môn Sinh học, để học sinh có thể nắm vững và đầy đủ kiến thức
thì rất khó, nên việc hướng dẫn học sinh có thể hệ thống kiến thức bằng sơ đồ, qua đó