Tài liệu tập huấn Hệ thống giống rau (Tài liệu 3: Sản xuất, xử lý và bảo quản hạt giống)

TÀI LIỆU TẬP HUẤN HỆ THỐNG GIỐNG RAU

TÀI LIỆU 3: SẢN XUẤT, XỬ LÝ

VÀ BẢO QUẢN HẠT GIỐNG

Phát triển hệ thống giống rau

trong cộng đồng dân tộc thiểu số tại miền núi phía Bắc Việt Nam

nhằm nâng cao dinh dưỡng và thu nhập

FAVRI

1990

Tài liệu 3: Sản xuất, xử lý và bảo quản hạt giống 2

TRANG BẢN QUYỀN

Tác giả

Nguyễn Thị Phượng, Ngô Thị Hạnh, Trịnh Quang Tuấn, Tjeerd-Jan Stomph

Tổ chức tham gia

Liên minh Đa dạng Sinh học Quốc tế và Trung tâm Nông nghiệp Nhiệt đới Quốc tế, Việt Nam

Trường Đại học và Nghiên cứu Wageningen, Wageningen, Hà Lan

Viện Nghiên cứu Rau quả, Hà Nội, Việt Nam

Công ty TNHH Hạt giống Tân Lộc Phát, Việt Nam

Học viện Nông nghiệp Việt Nam, Việt Nam

Biên tập

Kirsten Joyce Ramos

Lương Vân Lam

Nguyễn Thị Phượng

Thiết kế

Nguyễn Bích Phương

Hình ảnh

Hoàng Minh Châu

Lương Vân Lam

Nguyễn Thị Liên Hương

Nguyễn Thị Phượng

Nguyễn Trọng Chính

Nguyễn Xuân Điệp

Vũ Ngọc Dũng

Tài liệu được xây dựng trong khuôn khổ dự án “Phát triển hệ thống giống rau trong cộng đồng dân tộc thiểu số

tại miền núi phía Bắc Việt Nam nhằm nâng cao dinh dưỡng và thu nhập” (2019-2022). Dự án thuộc Chương

trình Nghiên cứu Hà Lan - CGIAR, có mã số W.08.240.101, được Hội đồng Nghiên cứu Hà Lan (Dutch Research

Council, viết tắt là NWO) tài trợ. Dự án được chủ trì bởi Liên minh Đa dạng Sinh học Quốc tế và Trung tâm Nông

nghiệp Nhiệt đới Quốc tế, phối hợp với Trường Đại học và Nghiên cứu Wageningen – Hà Lan, Viện Nghiên cứu

Rau quả và Công ty TNHH Hạt giống Tân Lộc Phát. Tài liệu này cũng được phát triển với sự hỗ trợ của Sáng kiến

CGIAR về “Giải pháp thiên nhiên tích cực để chuyển đổi hệ thống nông nghiệp thực phẩm theo hướng bền vững

và phục hồi hơn” (NATURE+).

ký bản quyền.

Tài liệu 3: Sản xuất, xử lý và bảo quản hạt giống 3

HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG TÀI LIỆU TẬP HUẤN

Rau là nguồn thu nhập quan trọng cho nông dân dân

tộc thiểu số ở vùng cao phía Bắc, Việt Nam. Trong khi

các chuỗi giá trị rau tươi phát triển và đem đến nhiều

cơ hội, đặc biệt cho phụ nữ và thanh niên, nông hộ

nhỏ hiện tại vẫn gặp nhiều vấn đề liên quan đến giống

rau (bao gồm cả hạt giống và cây giống). Các khó khăn

bao gồm thiếu khả năng tiếp cận hạt giống chất lượng,

chất lượng giống không được đảm bảo, kỹ thuật bảo

quản và xử lý hạt giống chưa tốt, và các hộ sản xuất

nhỏ ít tham gia vào chuỗi giá trị giống.

Dự án “Phát triển hệ thống giống rau trong cộng

đồng dân tộc thiểu số tại miền núi phía Bắc Việt Nam

nhằm nâng cao dinh dưỡng và thu nhập” (2019-

2022) nhằm giải quyết những thách thức đã đề cập.

Dự án tập trung tăng cường khả năng tiếp cận và sử

dụng giống rau chất lượng tốt cho nông dân, giúp họ

tăng sản lượng và năng suất rau, tăng thu nhập, tăng

số lượng và đa dạng hóa các loại rau trong chế độ ăn

hàng ngày.

Bộ tài liệu tập huấn này dựa trên kinh nghiệm và bài

học của dự án, đặc biệt thông qua các hoạt động nâng

cao năng lực và nghiên cứu có sự tham gia của các đối

tác địa phương và nông dân dân tộc thiểu số khu vực

Tây Bắc Việt Nam.

Bộ tài liệu tập huấn hỗ trợ giảng viên tự thiết kế và

điều chỉnh các buổi tập huấn về các chủ đề liên quan

đến hệ thống giống. Mỗi tài liệu cung cấp cho giảng

viên kiến thức lý thuyết, kinh nghiệm thực tế và ví dụ

từ thực địa, thảo luận nhóm và bài tập để kết nối lý

thuyết và thực hành, câu hỏi suy ngẫm và gợi ý/hướng

dẫn tổ chức và tiến hành các buổi học.

Bộ tài liệu tập huấn bao gồm bốn (04) quyển

tài liệu với các chủ đề khác nhau.

Phát triển hệ thống giống tích hợp – Giới thiệu hệ thống giống rau chính thức và không

chính thức, sự khác biệt và bổ sung lẫn nhau của các hệ thống này, chức năng và vai trò của

các bên trong hệ thống giống, mối quan hệ giữa an ninh hạt giống, an ninh lương thực và

đa dạng thực phẩm, và phương pháp giải quyết các thách thức trong hệ thống giống thông

qua cách tiếp cận hệ thống giống tích hợp.

Tài liệu

Rau, dinh dưỡng và hạt giống – Trình bày các nguyên tắc cơ bản về chế độ ăn đa dạng và

cân bằng, mối quan hệ giữa chế độ ăn cân bằng với nguồn cung cấp lương thực, thực phẩm,

vai trò của giống rau trong đảm bảo an ninh lương thực và dinh dưỡng, cũng như một số

hướng dẫn về thu hoạch rau, sơ chế và chế biến rau.

Tài liệu

Sản xuất, xử lý và bảo quản hạt giống – Hướng dẫn từng bước về sản xuất hạt giống rau,

từ giới thiệu chung về loại hạt giống, chất lượng và chu kỳ sinh trưởng, đến việc chuẩn bị

trước khi trồng, trồng rau, quản lý cây trồng, thu hoạch và bảo quản hạt giống, với phần

cuối cùng về sản xuất hạt giống cho mục đích thương mại.

Tài liệu

Tài liệu Phát triển chuỗi giá trị giống – Hướng dẫn ngắn gọn về tổ chức chuỗi giá trị giống rau, giới

thiệu các công cụ tự đánh giá và hướng dẫn các nhóm nông dân tham gia vào khâu sản xuất

và kinh doanh giống rau.

Tài liệu 3: Sản xuất, xử lý và bảo quản hạt giống 4

Phương pháp tiếp cận Sử dụng Bộ tài liệu tập huấn

Chương trình tập huấn kết hợp các phương pháp

sau đây.

Học tập thực tế, theo bối cảnh – Sử dụng bối cảnh có

ý nghĩa và phù hợp để người học có thể có trải nghiệm

học tập hấp dẫn và tự giác hơn.

Lấy người học làm trung tâm – Thu hút người học vào

quá trình tập huấn, khuyến khích họ chia sẻ kiến thức,

kinh nghiệm, sở thích, nhu cầu và ý tưởng.

Biến khó thành dễ và từ phức tạp tới đơn giản. – Giúp

người học hiểu được nội dung tập huấn, đặc biệt các

khái niệm thiên về lý thuyết và kỹ thuật.

Học thông qua thực hành – Cung cấp một không gian

để học thông qua các hoạt động minh họa và chia sẻ

kiến thức.

Nội dung Bộ Tài liệu phần lớn là kiến thức, kinh nghiệm,

và bài học thu được từ các điểm triển khai dự án. Tuy

nhiên, bộ tài liệu có thể áp dụng cho các địa điểm khác

ở Việt Nam và các quốc gia khác khi cần thông tin về

hệ thống giống rau và sự liên quan của hệ thống giống

đối với dinh dưỡng và thu nhập.

Đối tượng sử dụng bộ tài liệu là cán bộ khuyến nông,

cán bộ địa phương, nhà nghiên cứu, những người làm

việc trong lĩnh vực phát triển về hệ thống giống rau và

rau, và nông dân tiêu biểu (như chủ nhiệm/giám đốc

Hợp tác xã, v.v.). Bộ tài liệu cung cấp hướng dẫn giúp

họ có thể thiết kế và triển khai các chương trình tập

huấn về hệ thống giống rau. Tài liệu trình bày thông

tin một cách cô đọng, kèm tài liệu tham khảo để người

đọc tìm hiểu chi tiết hơn.

Trong tài liệu này, mỗi nội dung được ghi chú bằng các biểu tượng như sau:

Mục tiêu học tập

Liệt kê nội dung người học có thể học được trong mỗi buổi tập huấn.

Câu hỏi ôn tập

Nhấn mạnh các câu hỏi có thể được sử dụng để khuyến khích người học suy ngẫm về

nội dung chính được đề cập trong từng phần.

Tìm hiểu thêm

Các bài đọc và tài liệu tham khảo mà người tập huấn có thể truy cập để hiểu rõ hơn

hoặc trình bày tốt hơn các khái niệm trong mỗi tài liệu.

Ghi chú cho người tập huấn

Nhấn mạnh nội dung chính mà người tập huấn có thể sử dụng trong quá trình

tập huấn.

Liên hệ thực tế

Cung cấp các phương pháp tiếp cận thực tế mà người tập huấn có thể sử dụng để

khuyến khích học tập và truyền đạt nội dung lý thuyết.

Câu chuyện dự án

Trình bày các ví dụ thực tế từ dự án “Phát triển hệ thống giống rau trong cộng đồng

dân tộc thiểu số tại miền núi phía Bắc Việt Nam nhằm nâng cao dinh dưỡng và

thu nhập”.

Tài liệu 3: Sản xuất, xử lý và bảo quản hạt giống 5

MỤC LỤC

HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG TÀI LIỆU TẬP HUẤN ............................................................................................... 3

Phương pháp tiếp cận ............................................................................................................................................4

Sử dụng Bộ tài liệu tập huấn ..................................................................................................................................4

TÀI LIỆU 3: SẢN XUẤT, XỬ LÝ VÀ BẢO QUẢN HẠT GIỐNG .......................................................................... 5

Giới thiệu ................................................................................................................................................................ 6

Mục tiêu học tập chung ..........................................................................................................................................6

PHẦN 1: CHỦNG LOẠI, CHẤT LƯỢNG VÀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN HẠT GIỐNG ............................. 7

Mục tiêu học tập cụ thể .........................................................................................................................................7

1.1. Chủng loại và đặc điểm của vật liệu làm giống ................................................................................................7

1.2. Chất lượng hạt giống .......................................................................................................................................9

1.3. Độ thuần giống ............................................................................................................................................ 12

1.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng cây trồng và phát triển hạt giống ....................................................13

PHẦN 2: CHUẨN BỊ TRƯỚC KHI TRỒNG .................................................................................................... 16

Mục tiêu học tập cụ thể .......................................................................................................................................16

2.1. Lựa chọn và xử lý hạt giống ...........................................................................................................................16

2.2. Thời vụ trồng và thời gian gieo hạt................................................................................................................19

2.3. Lựa chọn đất, chuẩn bị đất và cách ly ...........................................................................................................21

PHẦN 3: GIEO HẠT VÀ QUẢN LÝ CÂY CON ................................................................................................. 28

Mục tiêu học tập cụ thể .......................................................................................................................................28

3.1. Gieo hạt trực tiếp .......................................................................................................................................... 28

3.2. Vườn ươm cây con ........................................................................................................................................29

3.3. Trồng (ra ngôi) cây con ..................................................................................................................................32

PHẦN 4: QUẢN LÝ CÂY TRỒNG ĐỂ SẢN XUẤT HẠT GIỐNG ........................................................................ 34

Mục tiêu học tập cụ thể .......................................................................................................................................34

4.1. Tưới nước ...................................................................................................................................................... 34

4.2. Bón thúc ........................................................................................................................................................36

4.3. Quản lý sâu bệnh hại .....................................................................................................................................37

4.4. Thải loại .........................................................................................................................................................38

PHẦN 5: THU HOẠCH VÀ BẢO QUẢN HẠT GIỐNG ..................................................................................... 41

Mục tiêu học tập cụ thể .......................................................................................................................................41

5.1. Thời gian thu hoạch .......................................................................................................................................41

5.2. Quá trình thu hoạch ...................................................................................................................................... 43

5.3. Bảo quản ....................................................................................................................................................... 45

PHẦN 6: SẢN XUẤT GIỐNG CHO MỤC ĐÍCH THƯƠNG MẠI ...................................................................... 48

Mục tiêu học tập cụ thể .......................................................................................................................................48

6.1. Yêu cầu chất lượng của hạt giống thương mại .............................................................................................48

6.2. Cơ hội tăng thu nhập từ sản xuất hạt giống, cây con giống chất lượng ........................................................49

TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................................................................ 51

PHỤ LỤC: CHƯƠNG TRÌNH ........................................................................................................................ 52