T p bài gi ng: Lu t h c so sánhậ ả ậ ọ ThS. Tr n Vân Longầ
CH NG IƯƠ
LÝ LU N C B N V LU T H C SO SÁNHẬ Ơ Ả Ề Ậ Ọ
1. KHÁI NI M V LU T H C SO SÁNHỆ Ề Ậ Ọ
Trong b i c nh h i nh p toàn c u, môn h c lu t h c so sánh ngày càng phátố ả ộ ậ ầ ọ ậ ọ
huy vai trò đ c bi t c a nó. Hi n nay Vi t Nam, lu t h c so sánh đang gâyặ ệ ủ ệ ở ệ ậ ọ
h ng thú r t m nh cho nh ng ng i nghiên c u hay hành ngh lu t. Vai trò vàứ ấ ạ ữ ườ ứ ề ậ
t m quan tr ng c a lu t h c so sánh đ c th hi n vi c môn h c này đ cầ ọ ủ ậ ọ ượ ể ệ ở ệ ọ ượ
đ a vào gi ng d y trong các c s đào t o lu t mà tr c kia nó ch a t ngư ả ạ ơ ở ạ ậ ướ ư ừ
đ c quan tâm t i trong quá trình ra đ i và phát tri n c a công tác đào t oượ ớ ờ ể ủ ạ
pháp lý t khi th ng nh t đ t n c.ừ ố ấ ấ ướ
Ngày nay h u h t các công trình nghiên c u trong lĩnh v c pháp lý đ u chú ýầ ế ứ ự ề
t i ph ng pháp so sánh pháp lu t. Và h u h t các lu t và pháp l nh đ u bớ ươ ậ ầ ế ậ ệ ề ị
đòi h i tham kh o kinh nghi m n c ngoài trong quá trình so n th o và thôngỏ ả ệ ướ ạ ả
qua. Tuy nhiên, s th ng nh t trong nh n th c v m t s v n đ c b n c aự ố ấ ậ ứ ề ộ ố ấ ề ơ ả ủ
lu t so sánh và trong vi c gi ng d y lu t so sánh v n đang còn g p nhi u khóậ ệ ả ạ ậ ẫ ặ ề
khăn. C nhiên, s phong phú v các quan đi m khoa h c có th là r t c nố ự ề ể ọ ể ấ ầ
thi t, nh ng chúng ph i đ c xây d ng trên m t n n t ng nh t đ nh.ế ư ả ượ ự ộ ề ả ấ ị
V tên g i môn h c, hi n nay có nhi u tên g i khác nhau nh lu t so sánh,ề ọ ọ ệ ề ọ ư ậ
ph ng pháp so sánh lu t, các h th ng pháp lu t trên th gi i, hay lu t đ iươ ậ ệ ố ậ ế ớ ậ ố
chi u… Tuy cách g i khác nhau nh ng cách hi u th ng nh t v n là: nó khôngế ọ ư ể ố ấ ẫ
là m t ngành lu t th c đ nh, ch ng ph i lu t hình th c hay lu t n i dung, cũngộ ậ ự ị ẳ ả ậ ứ ậ ộ
không ch a quy ph m đi u ch nh nào. Theo Giáo s Micheal Bogdan, nhàứ ạ ề ỉ ư
nghiên c u hàng đ u v lu t h c so sánh, trong tác ph m c a mình, đã ch rõứ ầ ề ậ ọ ẩ ủ ỉ
n i dung c a lu t so sánh bao g m 3 v n đ :ộ ủ ậ ồ ấ ề
M t là, so sánh các h th ng pháp lu t khác nhau trên th gi i nh m tìm hi uộ ệ ố ậ ế ớ ằ ể
các đi m t ng đ ng và khác bi t gi a chúng.ể ươ ồ ệ ữ
Trang 1
T p bài gi ng: Lu t h c so sánhậ ả ậ ọ ThS. Tr n Vân Longầ
Hai là, t nh ng t ng đ ng và khác bi t đã tìm ra, đi đ n gi i thích, đánh giáừ ữ ươ ồ ệ ế ả
các cách gi i quy t khác nhau trong các h th ng pháp lu t khác nhau, phânả ế ệ ố ậ
nhóm các h th ng pháp lu t, tìm ra nh ng c t lõi, tinh túy c a các h th ngệ ố ậ ữ ố ủ ệ ố
pháp lu t d bi t.ậ ị ệ
Ba là, T k t qu nghiên c u c a (1) và (2), x lý các v n đ phát sinh khiừ ế ả ứ ủ ử ấ ề
nghiên c u pháp lu t n c ngoài.ứ ậ ướ
T quan đi m trên, có th đ a ra khái ni m v lu t h c so sánh nh sau: ừ ể ể ư ệ ề ậ ọ ư Lu tậ
h c so sánh là lý lu n, hay là môn khoa h c trong các ngành khoa h c phápọ ậ ọ ọ
lý. M c đích c a nó là nghiên c u và so sánh các văn b n quy ph m phápụ ủ ứ ả ạ
lu t và h th ng pháp lu t khác nhau v i nhau và v i các quy ph m c aậ ệ ố ậ ớ ớ ạ ủ
lu t qu c t , làm sáng rõ s t ng đ ng và d bi t, xác đ nh khuynhậ ố ế ự ươ ồ ị ệ ị
h ng phát tri n chung c a pháp lu t, th c hi n h i nh p qu c t vướ ể ủ ậ ự ệ ộ ậ ố ế ề
m t pháp lý.ặ
2. VÀI NÉT V L CH S PHÁT TRI N C A LU T H C SO SÁNHỀ Ị Ử Ể Ủ Ậ Ọ
Nói t i lu t so sánh, có l chúng ta nên b t đ u t m t v n đ l ch s khi màớ ậ ẽ ắ ầ ừ ộ ấ ề ị ử
tr ng phái lu t t nhiên xu t hi n vào kho ng th k XVII-XVIII. Ngoài sườ ậ ự ấ ệ ả ế ỷ ự
thành công trong vi c phân bi t gi a lu t t và lu t công, tr ng phái này cònệ ệ ữ ậ ư ậ ườ
có m t thành công r t đáng k n a là thúc đ y pháp đi n hoá. Nh ng khôngộ ấ ể ữ ẩ ể ư
ph i ai cũng cho r ng pháp đi n hoá là m t giá tr . Nó th ng b coi là thả ằ ể ộ ị ườ ị ủ
ph m gây ra s chia r pháp lu t châu Âu có nghĩa là phá v jus commune.ạ ự ẽ ậ ỡ
Nh th , trào l u qu c gia hoá t t ng pháp lu t đã t o ra hoàn c nh đ lu tư ế ư ố ư ưở ậ ạ ả ể ậ
so sánh phát tri n vào cu i th k XIX và tr thành m t môn khoa h c pháp lýể ố ế ỷ ở ộ ọ
quan tr ng.ọ
T m chia ra 2 m c giai đo n hình thành và phát tri nạ ố ạ ể
c a lu t so sánh nh sau:ủ ậ ư
•Giai đo n tr c năm 1869:ạ ướ
Lu t so sánh v n không m i m hay hi n đ i,ậ ố ớ ẻ ệ ạ
mà đã xu t hi n t tr c công nguyên. Lúc đó, cácấ ệ ừ ướ
Trang 2
Aristote (384-322BC)
T p bài gi ng: Lu t h c so sánhậ ả ậ ọ ThS. Tr n Vân Longầ
nhà n c trên th gi i đã bi t nghiên c u các văn t Hi n pháp c a các nhàướ ế ớ ế ứ ự ế ủ
n c khác, trên c s đó xây d ng Hi n pháp cho qu c gia mình. Đi n hình làướ ơ ở ự ế ố ể
Aristote (384-322 B.C) đã nghiên c u 158 b n Hi n pháp c a các thành bangứ ả ế ủ
Hy L p và các dân t c l c h u trong tác ph m Politique c a mình.ạ ộ ạ ậ ẩ ủ
T th k th 1 ừ ế ỷ ứ B.C đ n năm 476ế, Đó là th i kỳ phát tri n r c r c a La Mãờ ể ự ỡ ủ
b ng vi c bành tr ng lãnh th , Đ qu c La Mã có lãnh th h u nh toàn bằ ệ ướ ổ ế ố ổ ầ ư ộ
khu v c Đ a Trung H i. L n l t các vùng lãnh th nh , ự ị ả ầ ượ ổ ư Hy L pạ (146 B.C),
cùng v i lãnh th ớ ổ Ti u Áể, Syria, Phoenicia, Palestine và Ai C pậ b sát nh p vào Đị ậ ế
qu c La Mã. Trong th k th 1 đ n th k th 2, Đ qu c La Mã phát tri nố ế ỷ ứ ế ế ỷ ứ ế ố ể
c c th nh, lãnh th r ng l n, các đô th c a La Mã đ c xây d ng và đ l iự ị ổ ộ ớ ị ủ ượ ự ể ạ
cho đ n ngày nay, nh Londinium, Ngu n g c c b n c a lu t pháp La Mã cóế ư ồ ố ơ ả ủ ậ
th ch ra lu t c a 12 ch ng m c (t 449 B.C) cho đ n nh ng lu t l c aể ỉ ậ ủ ươ ụ ừ ế ữ ậ ệ ủ
Hoàng d ếJustinian I (kho ng 530). Lu t pháp c a La Mã nh là các lu t l c aả ậ ủ ư ậ ệ ủ
Justinian, b i vì nó là c s lý lu n và th c ti n trong th i kỳ ở ơ ở ậ ự ễ ờ Đ ch Byzantineế ế
và trong l c đ a Tây Âu, và đ c ti p t c các th i kỳ v sau, cho đ n t nụ ị ượ ế ụ ở ờ ề ế ậ
th i kỳ ờth k 18ế ỷ c a r t nhi u qu c gia. Và cùng v i s bành tr ng lãnh thủ ấ ề ố ớ ự ướ ổ
đó, Lu t pháp La Mã chi m gi v trí đ c tôn, n n t ng c a h th ng Civil lawậ ế ữ ị ộ ề ả ủ ệ ố
sau này. Lu t h c so sánh th i kỳ này có d u hi u ch ng l i, do v th đ c tôn,ậ ọ ờ ấ ệ ữ ạ ị ế ộ
pháp lu t La Mã ch có nh ng bi n đ i nh t đ nh cho phù h p v i t ng th iậ ỉ ữ ế ổ ấ ị ợ ớ ừ ờ
đi m, t ng hoàn c nh, t ng phong t c t p quán nh ng n i mà nó gây nhể ừ ả ừ ụ ậ ở ữ ơ ả
h ngưở
Đ n khi đ ch La Mã chính s c s p đ cùng v i s suy tàn c a tri u đ iế ế ế ứ ụ ổ ớ ự ủ ề ạ
Byzantine vào năm 1453, ng i ta l i ch ng ki nườ ạ ứ ế s tr i d y m nh m c aự ỗ ậ ạ ẽ ủ
Lu t Giáo h i. Th i kỳ này lu t h c so sánh nh đ c làm s ng l i, và ng iậ ộ ờ ậ ọ ư ượ ố ạ ườ
ta đã có nh ng so sánh gi a lu t giáo h i và lu t La Mã.ữ ữ ậ ộ ậ
Lu t h c so sánh ngày càng đ c quan tâm h n, đ c bi t là vào th k XVIIậ ọ ượ ơ ặ ệ ế ỷ
và XVIII. Tiêu bi u là 2 h c gi Monquas (Hà Lan) và Montesquieu (Pháp) đ uể ọ ả ề
ti p c n các quy đ nh c a h th ng pháp lu t n c ngoài hay lu t l qu c t ,ế ậ ị ủ ệ ố ậ ướ ậ ệ ố ế
đ so sánh và đ i chi u v i các quy đ nh c a pháp lu t qu c gia.ể ố ế ớ ị ủ ậ ố
Trang 3
T p bài gi ng: Lu t h c so sánhậ ả ậ ọ ThS. Tr n Vân Longầ
n c Anh, vào th k XVII, ng i ta đã so sánh lu t giáo h i v i thông lu tỞ ướ ế ỷ ườ ậ ộ ớ ậ
(common law). n c Pháp, các nhà làm lu t l i ti n hành so sánh gi a t pỞ ướ ậ ạ ế ữ ậ
quán pháp v i h th ng dân lu t c a Đ c. ớ ệ ố ậ ủ ứ
Đ nh cao c a Lu t h c so sánh th i kỳ này chính là tác ph m “Tinh th n phápỉ ủ ậ ọ ờ ẩ ầ
lu t” c a Montesquieu. ậ ủ Montesquieu b ra g n hai m i năm nghiên c u vàỏ ầ ươ ứ
vi t cu n sách này, bao quát các ch đ v ế ố ủ ề ề chính trị, lu tậ, xã h i h c, nhân lo iộ ọ ạ
h c, và cung c p h n 3.000 trích d n. B ng ph ng pháp lu t h c so sánhọ ấ ơ ẫ ằ ươ ậ ọ
hi n pháp và pháp lu t ti n b c a các qu c gia khác nhau, trong lu n thuy tế ậ ế ộ ủ ố ậ ế
chính tr c a mình, ông đã bênh v c ch nghĩa h pị ủ ự ủ ợ
hi n và thuy t ế ế tam quy n phân l pề ậ , bãi b nô l , b o vỏ ệ ả ệ
quy n t do công dân và nhà n c ề ự ướ pháp quy nề, và ý
t ng r ng các th ch lu t pháp và chính tr ph iưở ằ ể ế ậ ị ả
ph n nh đ c tính đ a lý và xã h i c a t ng c ngả ả ặ ị ộ ủ ừ ộ
đ ng riêng bi t. H c thuy t nhà n c pháp quy nồ ệ ọ ế ướ ề
đ c th a nh n r ng rãi và có s c lan t a m nh mượ ừ ậ ộ ứ ỏ ạ ẽ
v sau.ề
•Giai đo n t năm 1869 tr v sau:ạ ừ ở ề
Năm 1869 có 2 s ki n quan tr ng: S ra đ i c a t p chí chuyên ngành đ uự ệ ọ ự ờ ủ ạ ầ
tiên c a lu t h c so sánh, đó làủ ậ ọ T p chí Lu t so sánh do H i nghiên c u Lu tạ ậ ộ ứ ậ
so sánh c a Pháp xu t b n; Và đây cũng là năm đ u tiên mà môn h c lu t h củ ấ ả ầ ọ ậ ọ
so sánh đ c gi ng d y t i các tr ng đ i h cượ ả ạ ạ ườ ạ ọ
Ngày nay các nhà lu t h c so sánh đ u th a nh n r ng, H i Lu t So sánhậ ọ ề ừ ậ ằ ộ ậ
Qu c t đ c thành l p 1896 là m t s ki n quan tr ng đánh d u b c kh iố ế ượ ậ ộ ự ệ ọ ấ ướ ở
đ u cho vi c th a nh n lu t so sánh nh m t b môn khoa h c pháp lý đ cầ ệ ừ ậ ậ ư ộ ộ ọ ộ
l p. ậCác d ki n trên minh ch ng cho vi c xem ph ng pháp so sánh phápữ ệ ứ ệ ươ
lu t là m t đ c tr ng n i tr i, đ ng th i cũng là m t đ i t ng quan tr ngậ ộ ặ ư ổ ộ ồ ờ ộ ố ượ ọ
c a lu t so sánh hay cái g i là "lu t h c so sánh". Đ n th k XX, Lu t soủ ậ ọ ậ ọ ế ế ỷ ậ
sánh còn mang m c đích tìm ki m s hài hòa và th ng nh t. Th hi n ch :ụ ế ự ố ấ ể ệ ở ỗ
Trang 4
Montesquier
T p bài gi ng: Lu t h c so sánhậ ả ậ ọ ThS. Tr n Vân Longầ
Qua nghiên c u Lu t so sánh có th lý gi i, gi i t a s d bi t gi a các hứ ậ ể ả ả ỏ ự ị ệ ữ ệ
th ng pháp lu t, ti n t i m t h th ng pháp lu t u vi t.ố ậ ế ớ ộ ệ ố ậ ư ệ
Vi t Nam, Lu t so sánh đã có nh ng b c phát tri n ban đ u mi n NamỞ ệ ậ ữ ướ ể ầ ở ề
Vi t Nam. Nh ng ng i đã có công truy n bá Lu t so sánh n c ta đó làệ ữ ườ ề ậ ở ướ
Ti n s Ngô Bá Thành và Lu t s Vũ Văn M u. Ti n s Ngô Bá Thành đã cóế ỹ ậ ư ẫ ế ỹ
nhi u công trình nghiên c u v Lu t so sánh, đ c bi t là cu n sách “ ề ứ ề ậ ặ ệ ố M t sộ ố
ng d ng c a Lu t so sánhứ ụ ủ ậ ” xu t b n năm 1965. Trong ph n đ u c a sách,ấ ả ầ ầ ủ
Ti n s Ngô Bá Thành đã làm rõ m t s v n đ c b n c a lu t so sánh nhế ỹ ộ ố ấ ề ơ ả ủ ậ ư
ch c năng c a lu t so sánh, ph ng pháp ti p c n c a lu t so sánh.ứ ủ ậ ươ ế ậ ủ ậ
T sau năm 1986, khi chính sách m c a và h i nh p đ c th c thi, vi cừ ở ử ộ ậ ượ ự ệ
nghiên c u pháp lu t c a các n c và pháp lu t qu c t nh m t o ra c sứ ậ ủ ướ ậ ố ế ằ ạ ơ ở
pháp lý v ng ch c cho vi c m r ng quan h h p tác qu c t , đ c bi t làữ ắ ệ ở ộ ệ ợ ố ế ặ ệ
trong lĩnh v c kinh t - th ng m i, đã thúc đ y s phát tri n c a lu t so sánh.ự ế ươ ạ ẩ ự ể ủ ậ
3. KHOA H C LU T SO SÁNHỌ Ậ
3.1. Khái ni m:ệ
Đ n m b t đ c khoa h c lu t so sánh, v n đ có ý nghĩa quy t đ nh là c nể ắ ắ ượ ọ ậ ấ ề ế ị ầ
ph i làm rõ khái ni m lu t h c so sánh là gì. Trong khoa h c pháp lý, t r tả ệ ậ ọ ọ ừ ấ
s m các nhà nghiên c u đã làm quen v i khái ni m so sánh pháp lu t, ph ngớ ứ ớ ệ ậ ươ
pháp so sánh pháp lu t là m t trong nh ng ph ng pháp quan tr ng c a sậ ộ ữ ươ ọ ủ ự
nh n th c các hi n t ng pháp lu t. Khái ni m lu t h c so sánh bao g m:ậ ứ ệ ượ ậ ệ ậ ọ ồ
vi c nghiên c u kh i l ng các văn b n quy ph m pháp lu t, vi c s d ngệ ứ ố ượ ả ạ ậ ệ ử ụ
ph ng pháp so sánh trong quá trình ti n hành so sánh các h th ng pháp lu t.ươ ế ệ ố ậ
Đánh giá, s d ng các ph ng th c ph n ánh và ti p nh n các y u t đó trongử ụ ươ ứ ả ế ậ ế ố
h th ng pháp lu t qu c gia hay h th ng pháp lu t qu c gia khác, khuynhệ ố ậ ố ệ ố ậ ố
h ng, quy lu t phát tri n chung c a pháp lu t.ướ ậ ể ủ ậ
T nh ng phân tích trên có th khái quát lu t h c so sánh là t ng th cácừ ữ ể ậ ọ ổ ể
tri th c v vi c nghiên c u so sánh pháp lu t n c ngoài.ứ ề ệ ứ ậ ướ
Trang 5