Thơ trung đại Việt Nam với cảm hứng yêu nước
Văn học trung đại Việt Nam nếu hình dung như một thứ màu
vàng, một vụ quả bội thu thì mảnh đất gieo trồng của nó đầy máu,
mồ hôi và cả ước mơ của người gieo hạt. Thế hệ ông cha chúng
ta đã cần mẫn xới vun bằng tình yêu của mình với mảnh đất ấy.
Sự nghiệp giữ nước gian khổ mà vinh quang, và ý thức trách
nhiệm của người cầm bút đã đem đến văn học trung đại một cảm
hứng lớn:cảm hứng yêu nước.
Có thể nói, cảm hứng yêu nước trong thơ trung đại Việt Nam thể
hiện trước hết ở lòng tự hào dân tộc. Chúng ta đã từng thấy dõng
dạc vang lên trong bài thơ thần của Lý Thường Kiệt là tiếng nói
đầu tiên như âm vang từ khí thiêng sông núi dội về: đất nước Việt
Nam do vua Nam làm chủ. Nước là của vua, vua là tượng trưng
cho chủ quyền của nước:
Sông núi nước Nam vua Nam ở
Rành rành định phận ở sách trời
Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm?
Chúng bay sẽ bị đánh tơi bời
Đến vơi Nam quốc sơn hà, người đọc không khỏi ngỡ ngàng như
đứng trước một công trình nhỏ bé,bến chắc mà tài hoa. Bài thơ
hoàn toàn không có vũ khí binh đao mà kì lạ thay ta vẫn nhận ra
tiếng quân reo, ngựa hí…Sự liên tưởng nhiều tầng ấy phải chăng
được gợi lên từ tiếng nói tự hào dân tộc của một con người giàu
lòng yêu nước và tinh thần tự chủ. Ở đây, ý thức tinh thần độc
lập, tự chủ khá rõ nét. Bài thơ xứng đáng là một bản Tuyên ngôn
độc lập đầu tiên của dân tộc ta. Nếu không có lòng tự hào dân tộc
thì khó có thể viết ra được những câu thơ đầy hoành tráng như
thế.
Trong thơ trung đại, cảm hứng yêu nước còn thể hiện ở tinh thần
quyết chiến, quyết thắng quân xâm lược. Chúng ta có thể nhận
thấy rõ điều này qua thơ các thi sĩ thời Trần, thơ Nguyễn
Trãi…Một trong những thành tựu quan trọng của thơ thời Trần là
đã thể hiện được chủ nghĩa yêu nước, ý chí quật cường chống
quân xâm lược của dân tộc ta. Chính cảm hứng này đã tạo ra
Hào khí Đông Á trong lịch sử chống xâm lược của dân tộc. Hào
khí ấy vang lên hùng tráng mà tha thiết qua khúc ca khải hoàn
Tụng giá hoàng kinh sư của Trần Quang Khải:
Đoạt sóc Chương Dương độ
Cầm Hồ Hàm Tử quan
Thái bình tu trí lực
Vạn cổ thử giang sơn.
Bài thơ làm sống dậy một không gian trận mạc chiến trường, đao
kiếm với ngựa thét quân reo ngất trời tráng khí. Một trong hai trận
ấy do đích thân Trần Quang Khải chỉ huy. Chương Dương, Hàm
Tử nằm trong hệ thống chiến thắng mở màn có ý nghĩa chiến
lược cho cuộc phản công thắng lợi, mạnh và nhanh, cường độ
lớn và tốc độ phi thường đã tạo cho lời thơ khí thế hùng tráng,
thiêng liêng.
Yêu nước, căm thù giặc tất yếu phải chiến đấu đến cùng cho lí
tưởng ấy. Trong thơ trung đại Việt Nam dường như vẫn còn văng
vẳng tiếng mài giáo dưới ánh trăng của Đặng Dung (Cảm hoài),