Thuốc cloramphenicol nhỏ mắt và tai
biến thiếu máu bất sản
Ở nước ta, thuốc cloramphenicol dạng dung dịch nhỏ mắt đang
được bán tự do tại các nhà thuốc không cần đơn của bác sĩ. Việc nhiều
người có thể mua dễ dàng loại thuốc này và sử dụng thường xuyên để
rửa mắt như hiện nay là một thực tế đáng lo ngại do dung dịch này có
thể gây thiếu máu bất sản không hồi phục.
Dung dịch cloramphenicol nhỏ mắt 0,4% được đưa vào sử dụng từ
năm 1948 và hiện nay vẫn đang được sử dụng thường quy tại nhiều quốc
gia. Đây là một kháng sinh kìm khuẩn có hoạt phổ rộng, tác dụng trên nhiều
vi khuẩn gram dương và gram âm. Thuốc có tác dụng trên hầu hết các tác
nhân gây viêm kết mạc cấp tính ở người lớn và trẻ em. Cho đến nay, có rất ít
báo cáo về hiện tượng kháng thuốc, mặc dù thuốc đã được dùng trong nhiều
thập kỷ. Những ý kiến về sự liên quan giữa việc dùng cloramphenicol nhỏ
mắt và thiếu máu bất sản đã xuất hiện tại Mỹ từ năm 1965. Sau khi có công
bố một trường hợp tử vong do thiếu máu bất sản có liên quan đến thuốc nhỏ
mắt cloramphenicol vào năm 1982, ở Mỹ việc chỉ định dùng thuốc nhỏ mắt
cloramphenicol đã giảm đi 90%. Năm 1995, tại Anh đã có tạp chí y khoa đề
cập đến vấn đề thuốc nhỏ mắt cloramphenicol có liên quan đến thiếu máu
bất sản và kêu gọi các bác sĩ cần hạn chế chỉ định dùng cloramphenicol nhỏ
mắt.
Về lý thuyết, cloramphenicol nhỏ mắt có thể hấp thu qua hệ mạch
máu ở kết mạc. Mặt khác, một phần thuốc chuyển vào hệ ống dẫn mũi - hầu
(vì thế người sử dụng có thể cảm nhận vị đắng của thuốc sau khi nhỏ mắt)
rồi vào ống tiêu hóa để hấp thu. Các y văn trong nước và thế giới đều ghi
nhận, bằng đường dùng toàn thân, cloramphenicol gây ra nhiều tác dụng phụ
đáng kể: hội chứng xanh xám (nôn, nhịp thở nhanh, căng bụng, tím xanh,
phân xanh, ngủ lịm tiến tới trụy mạch và tử vong); với thần kinh,
cloramphenicol gây viêm dây thần kinh thị giác, viêm thần kinh ngoại biên,
mê sảng; trên tiêu hóa, cloramphenicol gây viêm lưỡi, vị khó chịu, viêm
miệng, buồn nôn; cloramphenicol còn gây trạng thái quá mẫn với các biểu
hiện ban đỏ, mày đay, phù mạch và phản vệ. Tuy nhiên, có hai tai biến
nghiêm trọng rất đáng quan ngại khiến cho việc sử dụng cloramphenicol nhỏ
mắt cần được cân nhắc một cách cẩn trọng về tính an toàn, hiệu quả và kinh
tế.
Cloramphenicol gây suy tủy: Hậu quả nhẹ của tình trạng này là thiếu
máu với các triệu chứng giảm hồng cầu lưới, tăng sắt trong huyết tương,
ngừng trưởng thành các tiền chất của hồng cầu. Tình trạng này có thể phục
hồi sau khi ngừng thuốc từ 1-3 tuần. Tuy nhiên thiếu máu bất sản là biến
chứng nguy hiểm nhất do dùng cloramphenicol nhỏ mắt. Tai biến này không
phụ thuộc vào liều lượng cloramphenicol, xảy ra ngay cả khi đã ngừng thuốc
hàng tuần, thậm chí hàng tháng. Mặc dù thuốc nhỏ mắt cloramphenicol rất ít
hấp thu vào máu nhưng những bệnh nhân có tiền sử bản thân hay gia đình có
suy tủy xương không nên dùng.
Cloramphenicol gây suy tuần hoàn cấp ở trẻ sơ sinh: Với trẻ nhỏ dưới
1 tháng tuổi, việc dùng cloramphenicol đường toàn thân có thể gây ra hội
chứng suy tuần hoàn cấp. Không dùng cho trẻ em dưới 2 tuổi.
Thuốc nhỏ mắt cloramphenicol mặc dù vẫn còn nguyên tính hiệu quả
lại rẻ tiền nhưng vấn đề an toàn phải được đặt lên hàng đầu vì đã có trường
hợp sử dụng bị thiếu máu bất sản không hồi phục suốt đời.