HOÀNG THỊ LAN – Kết quả nghiên cứu khả năng sinh sản...
TÌNH HÌNH CHĂN NUÔI BÒ VÀ KHẢ NĂNG SINH TRƯỞNG CỦA BÒ VÀNG VÀ
BÒ LAI SIND TẠI HUYỆN M’DRĂK, TỈNH ĐĂK LĂK
Văn Tiến Dũng*
Bộ môn Chăn nuôi chuyên khoa, Khoa Chăn nuôi Thú y, Trường Đại học Tây Nguyên
* Tác giả để liên hệ: Ths. Văn Tiến Dũng, Trưởng Bộ môn chăn nuôi chuyên khoa, Khoa
Chăn nuôi thú y, Trường Đại học Tây Nguyên. ĐT: 0914075140; E-Mail:
vtdung6@yahoo.com
ĐẶT VẤN ĐỀ
M’Drăk là một huyện phía đông Bắc tỉnh Dăk Lăk, huyện có tiềm năng phát triển nghề
chăn nuôi gia súc có sừng. Huyện có diện tích tự nhiên 133.628 ha trong đó 47% là diện tích
đồng cỏ tự nhiên và thảm cỏ dưới tán rừng có thể sử dụng cho chăn thả. Tổng đàn bò của
huyện hiện nay là 29.415 con và thu nhập hàng năm từ chăn nuôi trâu bò chiếm 35% trong
tổng thu nhập của cả huyện. Tuy nhiên chăn nuôi trâu bò tại đây chủ yếu vẫn ở hình thức chăn
nuôi nhỏ lẻ và quảng canh, đa số các hộ nuôi bình quân 5-10 con, sản phẩm chưa trở thành thị
trường hàng hoá chính thống.
Đàn bò thịt của huyện hiện nay vẫn chủ yếu là bò nội, chiếm khoảng 73% tổng đàn. Bò
lai các loại chiếm khoảng 27%. Trong những năm gần đây một số công thức lai giữa bò lai
Sind với các giống bò có năng suất thịt cao hơn như Red Sindhi, Brahman, Droughmaster,
Charolais đã và đang được triển khai trên địa bàn huyện. Tuy nhiên cho đến nay việc so sánh
khả năng sinh trưởng của các nhóm giống này vẫn chưa được tiến hành một cách đầy đủ.
Huyện M’Drăk có chủ trương phát triển chăn nuôi bò thịt, phấn đầu đến năm 2010 tổng
đàn bò đạt 45.000 con và tỷ lệ bò lai chuyên thịt đạt 37% (Sở Nông nghiệp và phát triển Nông
thôn Tỉnh Dăk Lăk, 2005). Để chủ trương này trở thành hiện thực và người chăn nuôi bò thịt
có lãi thì các thông tin về tình hình chăn nuôi của huyện cũng như việc xác định khả năng
sinh trưởng phát triển của các nhóm giống khác nhau trong điều kiện địa phương là rất cần
thiết. Chính vì vậy chúng tôi tiến hành đề tài: Đánh giá tình hình chăn nuôi và khảo sát một số
chỉ tiêu sinh trưởng của bò vàng và bò Lai sind nuôi tại huyện M’Drăk, Tỉnh Đăk Lăk nhằm
đánh giá hiện trạng điều kiện chăn nuôi và khả năng sinh trưởng của đàn bò nội và bò lai Sind
trong địa bàn huyện.
HOÀNG THỊ LAN – Kết quả nghiên cứu khả năng sinh sản...
VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Đối tượng
Đàn bò vàng và bò lai Sind nuôi tại một số xã điển hình của Huyện M’Drăk
Nội dung nghiên cứu
- Đánh giá tình hình chăn nuôi bò thịt tại huyện M’Drak
- Khảo sát khả năng sinh trưởng của 2 giống bò thịt chính được nuôi trên địa bàn
huyện.
Phương pháp nghiên cứu
Phân tích các số liệu thống kê thu thập từ Phòng thống kê, Phòng Nông nghiệp, Trạm
khuyến nông, Uỷ ban Nhân Dân huyện và Uỷ ban Nhân dân các xã. Việc phân tích tình
hình cũng như đánh giá tiềm năng phát triển chăn nuôi bò của huyện M’Drak chủ yếu
dựa trên các số liệu hiện có và các lập luận xuất phát từ kiến thức và kinh nghiệm của các
tác giả.
- Khảo sát các chỉ tiêu sinh trưởng của bò vàng và bò lai Sind được tiến hành thông
qua việc xác định khối lượng (KL) cơ thể ở các giai đoạn tuổi khác nhau từ sơ sinh đến
24 tháng tuổi. Thước tiêu chuẩn FAO dùng để đo xác định KL của bò và KL bò được tiến
hành vào các buổi sáng, trước khi cho bò đi ăn.
Xử lý số liệu
Các số liệu cần xử lý thống kê như KL và tăng KL của bò và các giá trị trung bình
của nhiệt độ, ẩm độ, lượng mưa... đều được xử lý trên phần mềm Excel và Minitab.
KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
Đánh giá hiện trạng chăn nuôi bò tại huyện M’Drăk
Điều kiện tự nhiên của huyện M’Drăk
M’Drăk là huyện nằm cách thành phố Buôn Ma Thuột 90 km, có tổng diện tích tự
nhiên 133.628 ha. Tổng diện tích đất nông nghiệp là 29.682,34 ha (chiếm 22,42% tổng
diện tích đất tự nhiên), đất lâm nghiệp là 17.047ha (chiếm 12,76%), đất đồng cỏ chăn thả
là 2.515ha (chiếm 2,02%), đất chưa sử dụng là 30.513ha (chiếm 22,83%) và còn lại là đất
ở và đất chuyên dùng khác. Các loại đất lâm nghiệp, đất chưa sử dụng và đất đồng cỏ có
thể được sử dụng để chăn thả nhằm tận dụng lợi thế đất đai này. Ước tính, đàn trâu bò
hiện đang được chăn thả trên khoảng 44% diện tích đất tự nhiên của huyện (tương đương
58.790ha) gồm chăn thả trên diện tích đất lâm nghiệp, đất chưa sử dụng và đồng cỏ. (Cục
thống kê tỉnh Đăk Lăk, 2006). Nếu mỗi ha đất này có thể cung cấp đủ thức ăn cho 2 bò
thì tổng diện tích đất có thể chăn thả của hiện sẽ đủ để nuôi 116.000 bò. Như vậy với điều
kiện đất đai hiện có, M’Drak có tiềm năng lớn để phát triển chăn nuôi gia súc nhai lại.
Địa hình M’Drăk có thể được chia thành 3 phần: địa hình có độ cao 500 - 550m và
độ dốc 0 -8
0
(chiếm 35%), địa hình có độ cao 600 - 650m và độ dốc 8 - 15
0
(chiếm 30%)
và địa hình có độ cao trên 650m và độ dốc > 15
0
(chiếm 35%). Với địa hình có nhiều cấp
độ dốc như vậy, việc chăn nuôi bò thịt cần phải lưu ý đến cơ cấu giống sao cho hợp lí.
Các giống bò lai có tỷ lệ máu ngoại cao thường có khối lượng cơ thể lớn, nhu cầu thức ăn
cao, sức chịu đựng kham khổ và khả năng leo dốc tương đối kém nên sẽ không thích hợp
với các khu vực có địa hình dốc ở mức >10
0
. Với các khu vực này, giống bò vàng địa
phương hoặc bò lai Sind có độ máu Sind ở mức trung bình (không quá 75%) sẽ là sự lựa
chọn thích hợp hơn do các giống này có KL cơ thể nhỏ, nhu cầu thức ăn thấp hơn lại có
HOÀNG THỊ LAN – Kết quả nghiên cứu khả năng sinh sản...
khả năng leo dốc tốt nên có khả năng thu nhận đủ lượng thức ăn cần thiết. Ở các khu vực
có địa hình thấp hơn, có thể nuôi các giống có KL cơ thể tương đối lớn như con lai giữa
bò Lai Sind và bò đực chuyên thịt nhiệt đới (Brahman, Drought Master) và ôn đới
(Charolais, Limousine, Red Angus, Simental vv.).
Mùa mưa thường bắt đầu vào thời điểm tháng 5 và kéo dài 8 tháng có những năm kéo
dài hơn 8 tháng, trong đó lượng mưa cao nhất vào khoảng tháng 11-12 và thấp nhất là
vào tháng 2-3. Một số đặc điểm về thời tiết khí hậu được trình bày ở Bảng 1.
Bảng1: Điều kiện thời tiết, khí hậu trên địa bàn huyện M’Drak
Chỉ tiêu Đơn vị Trung bình Cao nhất Thấp nhất
Lượng mưa mm/tháng
230,9 550-600 (tháng 10-11) 20 (tháng 2-3)
Nhiệt độ không khí
0
C 24 36-37 (tháng 4-5) 16-24 (tháng 12-1)
ẩm độ không khí % 84 91 (tháng 11-12) 78-80 (tháng 2-4)
Số giờ nắng h/tháng 170,25 98 (tháng 12) 232-269 (tháng 5-7)
Nguồn: Trung tâm khí tượng thuỷ văn Đăk Lăk (2006)
Như vậy có thể nói M’Drak có lượng mưa, nhiệt độ và số giờ nắng trung bình /năm
khá cao. Đây có thể được coi là một yếu tố thuận lợi cho sự phát triển của ngành chăn
nuôi trâu bò bởi lượng mưa và số giờ nắng cao là điều kiện thuận lợi cho đồng cỏ phát
triển. Tuy nhiên việc phân bố lượng mưa không đều lại là một trở ngại cho sự phát triển
các hệ thống chăn nuôi dựa vào thiên nhiên. Vào các tháng 2-3 do lượng mưa thấp nên dễ
dẫn đến sự thiếu hụt thức ăn thô xanh, đàn bò thường bị giảm sút về khối lượng cũng như
thể trạng. Hệ thống sông suối có khả năng cung cấp đủ nước cho trồng trọt và chăn nuôi
nhưng do địa hình đồi núi đa dạng nên việc phát triển hệ thống thủy lợi gặp nhiều khó
khăn và hiệu quả không cao. Do đó việc chủ động nguồn nước vẫn còn là bài toán nan
giải. Ngoài ra lượng mưa lớn tại các tháng mùa mưa thường kết hợp với ẩm độ cao nên
trâu bò thường hay mắc một số bệnh về hô hấp và tiêu chảy gây thiệt hại không nhỏ cho
người chăn nuôi. Việc chế biến dự trữ thức ăn và thay đổi phương thức chăn nuôi chuyển
từ chăn thả hoàn toàn sang bán chăn thả kết hợp bổ sung thức ăn có thể là những giải
pháp cần thiết để phát triển chăn nuôi gia súc nhai lại trên địa bàn huyện.
Tình hình chăn nuôi
Số lượng đàn gia súc gia cầm
Trong những năm qua ngành chăn nuôi của huyện luôn được quan tâm của lãnh đạo
tỉnh và địa phương nên tốc độ phát triển tăng lên đáng kể. Trong thời gian từ năm 2003
đến 2006 tổng đàn bò đã tăng 150% (từ 19460 con lên 29415 con), đàn trâu cũng tăng với
tốc độ tương tự - từ 962 con lên 1458 con, đàn lợn tăng xấp xỉ 200% và đàn gia cầm tăng
130% (Bảng 2). Như vậy có thể nói đàn lợn vẫn nhận được sự quan tâm phát triển của
các hộ chăn nuôi nhiều nhất, kế đến là đàn trâu và bò.
Bảng 2: Số lượng gia súc, gia cầm của huyện M’Drak (năm 2003 – 2006)
Vật nuôi Năm 2003 Năm 2004 Năm 2005 Năm 2006
Trâu (con) 962 804 1.207 1.458
Bò (con) 19.460 28.433 31.636 29.415
Heo (con) 17.032 30.157 32.207 32.745
Gia cầm (con) 20.000 185.200 215.961 257.460
Số lượng và cơ cấu đàn bò
HOÀNG THỊ LAN – Kết quả nghiên cứu khả năng sinh sản...
Đàn bò có sự chuyển biến lớn cả về số đầu con lẫn cơ cấu giống trong giai đoạn từ
2001 đến 2006. Năm 2001 tổng đàn bò là 16.324 con trong đó bò vàng chiếm 79,6% và
lai Sind là 17%. Năm 2006 tổng đàn bò cả huyện đã tăng lên 29.515 con, trong đó bò
vàng chiếm 73,6% và bò lai Sind chiếm 24,5% (Bảng 3). Tuy nhiên cũng cần lưu ý là số
lượng bò năm 2005 (31.636 con) cao hơn năm 2006. Nguyên nhân của sự giảm đi trong
năm 2006 là do giá bò giống đột biến cao, do nhu cầu thị trường bò giống tăng mạnh nên
việc xuất bán bò giống cho các địa phương khác đã làm cho số lượng đàn bò của huyện
giảm.
Tỷ lệ bò lai Sind tăng lên và bò vàng giảm đi cho thấy người chăn nuôi đã quan tâm
nhiều hơn đến chất lượng con giống. Đồng thời điều này cũng cho thấy việc đầu tư của
chính quyền vào công tác cải tiến giống bò thịt đã có những bước tiến rõ rệt. Xu hướng
tăng tỷ lệ bò lai Sind và giảm bò vàng sẽ là một trong những điều kiện thuận lợi cho việc
phát triển đàn bò thịt chất lượng cao ở địa phương, góp phần nâng cao năng suất và chất
lượng thịt bò của huyện nói riêng và tỉnh Đak Lak nói chung.
Bảng 3: Biến động đàn bò trong giai đoạn 2001-2006
Năm Tổng số bò
(con)
Tổng số
bò vàng
(con)
Tỷ lệ (%)
so với tổng
số
Tổng số bò Lai
Sind (con)
Tỷ lệ (%)
so với tổng số
2001 16.324 12.994 79.601 2.791 17.09
2002 16.850 12.816 76.059 3.545 21.03
2003 19.460 14.700 75.540 4.517 23.21
2004 28.433 19.959 70.197 6.539 22.99
2005 31.636 22.873 72.301 7.592 23.9
2006 29.415 21.649 73.599 7.216 24.53
Tỷ lệ các loại bò theo giới tính và nhóm tuổi được trình bày ở Bảng 4 cho thấy nhìn
chung cơ cấu đàn là hợp lý nếu tính bình quân qua các năm. Tuy nhiên tỷ lệ bò đực giống
bò vàng là tương đối cao (chiếm tỷ lệ bình quân từ 5.92% - 9.19% tổng đàn bò). Đây sẽ
là một trở ngại không nhỏ ảnh hưởng đến công tác cải tạo đàn bò nội hiện có tại địa
phương.
Bảng 4: Tỷ lệ các loại bò theo giới tính và lứa tuổi
Bò vàng Bò Lai Sind (Con)
Năm
Tổng
số
(con)
Đực
TL
1
Cái
sinh
sản
TL
1
Bê
TL
1
Đực
TL
1
Cái
sinh
sản
TL
1
Bê
TL
1
2001
16.324
1155
7,08
7876
48,25
3963
24,28
286
1,75
1370
8,39
1135
6,95
2002
16.850
1199
7,12
7966
47,28
3651
21,67
310
1,84
1725
10,24
1510
8,96
2003
19.460
1152
5,92
8689
44,65
4859
24,97
397
2,04
2484
12,76
1636
8,41
2004
28.433
2612
9,19
10382
36,51
6965
24,50
523
1,84
3596
12,65
2420
8,51
2005
31.636
2231
7,05
13439
42,48
7203
22,77
629
1,99
4175
13,20
2788
8,81
2006
29.415
2082
7,08
11706
39,80
7861
26,72
594
2,02
3582
12,18
3040
10,33
1
: Tỷ lệ % tổng đàn
Bò đực lai Sind chiếm tỷ lệ rất thấp trong tổng đàn (1,75% - 2,02%), bò cái sinh sản
và bê lai sind cũng chiếm tỷ lệ thấp. Đây là vấn đề khó khăn chính cho công tác cải tạo
giống bò nhằm nâng cao năng suất và sản lượng sản phẩm trong chăn nuôi tại địa
HOÀNG THỊ LAN – Kết quả nghiên cứu khả năng sinh sản...
phương. Tuy nhiên khi so sánh tỷ lệ bò cái và tỷ lệ bê trong tổng đàn của mỗi giống, ta
thấy đàn bò lai Sind có tỷ lệ đàn bê cao hơn (39 so với 32%) so với tỷ lệ này của đàn bò
vàng. Điều này phần nào cho thấy người chăn nuôi tại địa phương đã quan tâm nhiều hơn
đến sự phát triển đàn bò lai Sind. Trái lại, tỷ lệ bò cái sinh sản lai Sind (52% tổng đàn bò
lai Sind) lại thấp hơn so với tỷ lệ này ở đàn bò vàng (57,8% tổng đàn bò vàng), có thể do
tỷ lệ loại thải hoặc bán giống cho các địa phương khác của đàn lai Sind cao hơn đàn bò
vàng. Ngoài ra thời gian thành thục của đàn bò lai Sind dài hơn bò vàng cũng phần nào
dẫn đến sự chênh lệch trong tỷ lệ bê và bò cái sinh sản giữa hai nhóm giống này.
Phương thức nuôi dưỡng và qui mô đàn bò
Số hộ chăn nuôi và qui mô đàn bò năm 2006 được trình bày ở Bảng 5. Chăn nuôi bò
trên địa bàn huyện M’Drak vẫn chủ yếu mang tính chất chăn nuôi hộ gia đình nhỏ lẻ. Số
hộ nuôi dưới 5 con chiếm tỷ lệ xấp xỉ 78% và số hộ nuôi dưới 10 con chiếm tới 96% tổng
số hộ chăn nuôi bò. Tỷ lệ số hộ nuôi trên 50 con là thấp nhất, chỉ chiếm 0,51%.
Phương thức nuôi dưỡng đàn bò chủ yếu là chăn thả có kiểm soát trên đồng cỏ tự
nhiên và dưới tán rừng hoặc chăn thả có kết hợp bổ sung cỏ trồng. Việc chăn thả có kiểm
soát là điều kiện tốt cho công tác giám sát dịch bệnh và cải tiến giống cho đàn bò địa
phương. Tuy nhiên số hộ có đầu tư trồng cỏ để phục vụ chăn nuôi bò mới chỉ chiếm một
tỷ lệ nhỏ khoảng 10%. Đồng cỏ tự nhiên sẽ không thể đáp ứng đủ nhu cầu thức ăn của
đàn bò lai có tỷ lệ máu Sind và bò chuyên thịt chất lượng cao vì các giống này có khối
lượng cơ thể lớn và khả năng leo dốc tìm kiếm thức ăn kém. Đây sẽ là vấn đề cần phải
được quan tâm khi chính quyền địa phương muốn phát triển chăn nuôi bò và đặc biệt là
khi tỷ lệ đàn bò lai Sind tăng lên.
Bảng 5: Số hộ chăn nuôi, qui mô và phương thức nuôi dưỡng của đàn bò huyện M’Drak năm
2006
Phương thức nuôi dưỡng
Số
lượng
bò
(con)
Số hộ
nuôi
(hộ)
Tỷ lệ
(%) §ồng cỏ
tự nhiên
Kết hợp (cỏ tự nhiên
và cỏ trồng)
Chăn thả tự
do
Chăn thả có
kiểm soát
< 5 6.557 77,92 6,035 522 - 6.557
6-10 1.542 18,32 1.274 268 - 1.542
11-20 165 1.96 144 21 - 165
21-40 62 0.73 62 - - 62
41-50 45 0.53 45 - - 45
> 50 43 0.51 43 - - 43
Dịch vụ khuyến nông phục vụ công tác phát triển chăn nuôi
Toàn bộ trạm khuyến nông huyện M’Drak hiện có 5 người trong đó 3 người làm
công tác khuyến nông chăn nuôi. Hệ thống khuyến nông cơ sở gồm 13 người, trung bình
mỗi xã và thị trấn có 1 người, mỗi thôn buôn có 1 cộng tác viên khuyến nông. Với đội
ngũ khuyến nông viên nói trên Trạm khuyến nông có thể đảm nhiệm công việc triển khai
các lớp tập huấn kỹ thuật về phương pháp dự trữ chế biến thức ăn từ phụ phẩm nông
nghiệp, kỹ thuật trồng cỏ, kỹ thuật chăm sóc nuôi dưỡng bò cho cán bộ khuyến nông thôn
bản và người chăn nuôi. Bên cạnh hệ thống khuyến nông viên, hiện trên địa bàn huyện đã
có 12 người được đào tạo làm dẫn tinh viên. Số cán bộ này hiện chỉ còn 7 người nhưng
kết quả thụ tinh nhân tạo cho đàn bò trong giai đoạn 2003-2006 (Bảng 6) cho thấy trình
độ của các dẫn tinh viên là rất tốt.