30
TRÀN KHÍ MÀNG PHỔI Ở BỆNH NHÂN THỞ MÁY
1. ĐẠI CƢƠNG
Tràn khí màng phổi (TKMP) là một biến chứng rất nguy hiểm ở người bệnh
đang được thở máy.
Tràn khí màng phổi có thể là biến chứng nguy hiểm của thở máy do áp lực
dương cao quá mức trong phế nang - biến chứng này được gọi là "chấn thương áp lực.
Tình huống này có thể xuất hiện khi có tình trạng "bẫy khí" dẫn đến căng phổi (trong
các bệnh lý gây tắc nghẽn phế quản) hoặc do tình trạng "phổi nhỏ" như trong hội
chứng suy hô hấp cấp tiến triển (ARDS). Áp lực cao nguyên đường thở (áp lực đỉnh
phế nang) trong những tình huống này nếu cao hơn 30 cmH2O là dấu hiệu báo hiệu
nguy cơ chấn thương áp lực, nguy cơ sẽ rất cao nếu áp lực cao nguyên đường thở tăng
trên 35 cmH2O.
2. NGUYÊN NHÂN
2.1. Chấn thƣơng áp lực
Thở máy có thể gây nên tình trạng tăng quá mức áp lực trong phế nang dẫn tới
vỡ phế nang gây TKMP hoặc tràn khí trung thất.
Những người bệnh có nhiều nguy cơ gặp biến chứng này là:
- Người bệnh có bệnh lý tắc nghẽn đường hô hấp: cơn hen phế quản nặng, bệnh
phổi tắc nghẽn mạn tính.
- Người bệnh bị ARDS.
- Các trường hợp không phải các bệnh lý trên nhưng thông số máy thở được đặt
không hợp lý, tăng thể tích lưu thông quá mức, hoặc để bệnh nhân chống máy cũng có
nguy cơ xuất hiện TKMP.
2.2. Biến chứng của các thủ thuật
Các thủ thuật như đặt catheter tĩnh mạch trung tâm, sinh thiết màng phổi, sinh
thiết phổi, soi phế quản, ép tim khi cấp cứu ngừng tuần hoàn đều có nguy cơ gây
TKMP. Tai biến TKMP này sẽ nặng hơn và nguy hiểm hơn khi xuất hiện trên người
bệnh thở máy.
2.3. Các bệnh lý gây tràn khí màng phổi
Tràn khí màng phổi ở bệnh nhân thở máy cũng có thể do nguyên nhân bệnh lý
như: viêm phổi do tụ cầu, lao, nhiễm cúm A nặng, hoặc giãn phế nang ở bệnh nhân
COPD…
3. TRIỆU CHỨNG
3.1. Lâm sàng
- Tình trạng khó thở xuất hiện và tăng lên nhanh chóng.
- Áp lực đỉnh đường thở tăng cao, người bệnh chống máy.
31
- Lồng ngực một bên căng, di động kém, khám thấy giảm hoặc mất rì rào phế
nang, gõ vang. Nếu tràn khí màng phổi 2 bên sẽ thấy lồng ngực cả 2 bên căng và mất
rì rào phế nang.
- Có thể phát hiện thấy tràn khí dưới da kèm theo (tràn khí dưới da bên ngực
cùng bên với tràn khí màng phổi, tràn khí dưới da vùng cổ nếu người bệnh bị tràn khí
trung thất).
- Người bệnh tím, huyết áp tăng (suy hô hấp nặng) hoặc tụt huyết áp (suy hô
hấp nguy kịch), nhịp tim nhanh.
3.2. Cận lâm sàng
- Thiếu oxy máu: SpO2 tụt nhanh, xét nghiệm khí máu có PaO2, SaO2 giảm.
- X quang phổi cho phép chẩn đoán tràn khí màng phổi, cần chụp tại giường.
Tuy nhiên nhiều trường hợp diễn biến quá khẩn cấp không cho phép đợi chẩn đoán
bằng X quang.
4. CHẨN ĐOÁN
4.1. Chẩn đoán xác định
Dựa vào các triệu chứng lâm sàng và X quang phổi cấp tại giường.
Lưu ý trong trường hợp tràn khí màng phổi rất nặng, tiến triển nhanh, chẩn
đoán có thể chỉ dựa vào các dấu hiệu lâm sàng mà không cần chờ chụp X quang phổi.
4.2. Chẩn đoán phân biệt
Chẩn đoán phân biệt với các nguyên nhân khác gây suy hô hấp nặng lên nhanh
chóng ở người bệnh đang thở máy như tắc nghẽn đường thở, trục trặc máy thở, xẹp
phổi,...
4.3. Chẩn đoán nguyên nhân
- Kiểm tra lại các thông số máy thở xem có nguy cơ TKMP do thở máy.
- X quang phổi sau khi đã dẫn lưu khí có thể giúp tìm nguyên nhân.
4.4. Chẩn đoán mức độ
- Tràn khí màng phổi ở người bệnh thở máy thường nặng, nhất là khi tràn khí
do máy thở hay do bệnh lý ở phổi của người bệnh.
- Tràn khí mức độ nặng là tràn khí màng phổi dưới áp lực, gây suy hô hấp nặng.
5. XỬ TRÍ
5.1. Nguyên tắc xử trí
- Dẫn lưu màng phổi ngay và triệt để với ống dẫn lưu có khẩu kính đủ lớn và
hút liên tục với áp lực âm thích hợp.
- Điều chỉnh các thông số của máy thở để giảm nguy cơ tràn khí màng phổi tiếp
tục nặng lên.
5.2. Xử trí cụ thể
a) Dẫn lưu màng phổi
- Khi các dấu hiệu lâm sàng cho phép nghĩ tới TKMP, cần chọc thăm dò màng
phổi ngay nếu người bệnh có suy hô hấp nặng. Khi đó chọc dò màng phổi còn có giá
trị chẩn đoán vì không thể chờ đợi chụp X quang phổi để chẩn đoán.
32
- Cần nhanh chóng mở màng phổi tối thiểu, đặt 1 ống dẫn lưu có khẩu kính đủ
lớn vào khoang màng phổi để hút dẫn lưu khí liên tục.
- Áp lực âm thường được điều chỉnh trong khoảng -20 đến -30 cmH2O. Khi áp
lực hút đủ mạnh (lớn hơn áp lực đỉnh của máy thở đẩy vào) và khẩu kính ống đủ lớn,
tràn khí màng phổi sẽ hết dần. Ngược lại, nếu tràn khí không giảm, thậm chí tăng lên
và xuất hiện tràn khí dưới da, cần điều chỉnh áp lực hút mạnh hơn, hoặc xem xét thay
ống dẫn lưu có khẩu kính lớn hơn.
- Khi màng phổi đã hết khí, phổi giãn ra tốt, tắt máy hút và theo dõi xem khí
còn tiếp tục ra không. Rút ống dẫn lưu nếu sau 12 - 24 tiếng hoàn toàn không thấy
xuất hiện dấu hiệu khí trong màng phổi (khí không ra qua ống dẫn lưu, X quang kiểm
tra thấy màng phổi không còn khí).
(Xem thêm Quy trình kỹ thuật Dẫn lưu khí màng phổi cấp cứu).
b) Đặt lại các thông số máy thở
- Giảm thể tích lưu thông (Vt) đến mức chấp nhận được, giảm mức PEEP hoặc
bỏ PEEP nếu có thể, giảm lưu lượng đỉnh dòng thở vào của máy thở.
- Tăng FiO2 để giữ SpO2 thỏa đáng (cố gắng giữ SpO2 từ 92% trở lên).
- Nên cho người bệnh thở theo phương thức điều khiển, không nên dùng hỗ
trợ/điều khiển cho người bệnh an thần để người bệnh thở theo máy. Dùng thuốc giãn
cơ nếu thuốc an thần chưa đủ giúp người bệnh thở hoàn toàn theo máy.
- Điều chỉnh Vt để giữ cho áp lực cao nguyên < 35 cmH2O.
c) Các biện pháp khác
Trong trường hợp dẫn lưu màng phổi không giải quyết được tràn khí màng phổi
(không hết khí) cần hội chẩn với chuyên khoa Hô hấp hoặc Phẫu thuật lồng ngực xem
xét việc sử dụng các biện pháp điều trị khác:
- Gây dính màng phổi.
- Phẫu thuật nội soi màng phổi.
- Phẫu thuật mở lồng ngực.
d) Theo dõi
- Theo dõi ống dẫn lưu màng phổi:
+ Bảo đảm ống luôn thông tốt, theo dõi tình trạng khí và dịch ra qua ống dẫn
lưu. Nếu ống bị tắc cần tiến hành đặt lại ngay.
+ Theo dõi để phát hiện tình trạng nhiễm khuẩn nơi đặt ống dẫn lưu.
- Theo dõi tiến triển của TKMP: nếu tình trạng không tốt lên phải xem xét lại
việc đặt thông số máy thở và tình trạng ống dẫn lưu. Tăng áp lực hút hoặc thay ống
dẫn lưu khác nếu cần.
- Theo dõi tình trạng suy hô hấp: TKMP sẽ làm tình trạng suy hô hấp của người
bệnh phức tạp hơn và làm tăng nguy cơ tử vong.
6. TIÊN LƢỢNG VÀ BIẾN CHỨNG
Tiên lượng TKMP phụ thuộc vào nguyên nhân gây TKMP, việc phát hiện và
xử trí sớm hay muộn, tình trạng hô hấp của người bệnh trước khi tràn khí.
33
Biến chứng của tràn khí màng phổi:
- Tình trạng suy hô hấp nặng thêm.
- Tụt huyết áp
- Có thể ngừng tuần hoàn nếu tràn khí màng phổi quá nặng.
- Viêm mủ màng phổi do nhiễm khuẩn trong quá trình dẫn lưu.
- Ổ cặn màng phổi
7. PHÒNG BỆNH
Sử dụng phương thức giảm thông khí phế nang (Vt ≤ 8 ml/kg hoặc thấp hơn)
khi tiến hành thở máy cho các người bệnh có nguy cơ chấn thương áp lực.
Thường xuyên đo auto-PEEP khi cho người bệnh có auto-PEEP thở máy, điều
chỉnh máy thở và các biện pháp điều trị bệnh nguyên nhân để auto-PEEP không tăng.
Thường xuyên đo áp lực cao nguyên đường thở trong quá trình thở máy, nhất là
ở nhóm người bệnh có nguy cơ TKMP. Cần phải giữ áp lực cao nguyên đường thở
<35 cmH2O, và tốt nhất là < 30 cmH2O. Nhiều nghiên cứu đã thấy áp lực cao nguyên
> 35 cmH2O là một dấu hiệu báo trước sự xuất hiện của TKMP ở người bệnh thở máy.
Điều chỉnh các thông số máy thở để áp lực cao nguyên đường thở luôn trong mức
thích hợp.
Tài liệu tham khảo
1. Ngô Quý Châu và cs (2011), “Tràn khí màng phổi”. Trong: Bệnh hô hấp (Chủ
biên: Ngô Quý Châu). Nxb Giáo dục Việt Nam.
2. Bigatello L.M., Patroniti N., Sangalli F. (2001),“Permissive hypercapnia”, Current
Opinion in Critical Care. 7, Pp. 34-40.
3. Huggins G.T., Doelken P., Sahn S.A. (2011), “Pleural disease and
pneumothorax”. In: Texbook of Critical Care (Editors: Vincent J.L., Abraham E.,
Moore F.A., Kochanek P.M., Fink M.P.), Elsevier Saunders, 6th edition.
4. Hyzy R. C. (2010): “Pulmonary barotrauma during mechanical ventilation”, Up to
Date 2010. URL: http://www.uptodate.com/
5. Papiris S., Kotanidou A., Malagari K., Roussos Ch. (2002), “Clinical review:
severe asthma”, Crit Care 6, pp. 30-44.