Tu ng x aồ ư
Tu ng còn g i là hát b i, t ng đ c xem là qu c k ch c a Vi t Nam. Có th nói Tu ng có m t vồ ọ ộ ừ ượ ố ị ủ ệ ể ồ ộ ị
trí r t l n trong đ i s ng c a m i t ng l p nhân dân. Th i tr c, dân ta có t c bói tu ng đ uấ ớ ờ ố ủ ọ ầ ớ ờ ướ ụ ồ ầ
xuân, t mùng 1 đ n mùng 10 T t, mua vé vào xem gi a lúc tu ng đang di n, h g p c nh ngừ ế ế ữ ồ ễ ễ ặ ả ộ
nào xu t hi n trên sân kh u thì d a theo mà suy đoán v s m nh c a mình trong năm t i.ấ ệ ấ ự ề ố ệ ủ ớ
Đ ng nhiên bói tu ng ki u th ch là trò gi i trí ch a đ ng y u t mê tín. Gi đây chúng ta bóiươ ồ ể ế ỉ ả ứ ự ế ố ờ
tu ng ki u khác. Tuy nhiên th cũng đ đ th y đ c ngh thu t tu ng đã có ch đ ng nh thồ ể ế ủ ể ấ ượ ệ ậ ồ ỗ ứ ư ế
nào trong kho tàng ngh thu t truy n th ng c a dân t c Vi t Nam. ệ ậ ề ố ủ ộ ệ
Tu ng th t s là m t lo i hình truy n th ng đ c đáo, không nh ng c a riêng dân t c Vi t Namồ ậ ự ộ ạ ề ố ộ ữ ủ ộ ệ
mà trên th gi i ng i ta v n nh c t i nó b ng m t thái đ vô cùng trân tr ng. Chúng ta hãyế ớ ườ ẫ ắ ớ ằ ộ ộ ọ
cùng nhau đi m qua nh ng b c đ ng th nh suy c a ngh thu t tu ng đ r i qua đó có c sể ữ ướ ườ ị ủ ệ ậ ồ ể ồ ơ ở
d báo cho t ng lai. ự ưươ
Kh i ngu n t hát b i. Tu ng là lo i hình k ch hát r t đ c thù c a Vi t Nam, v n có g c gác r tở ồ ừ ộ ồ ạ ị ấ ặ ủ ệ ố ố ấ
lâu đ i t các hình th c di n x ng dân gian và đ c ghi nh n th i đi m chính th c xu t hi n làờ ừ ứ ễ ướ ượ ậ ờ ể ứ ấ ệ
vào kho ng đ u th k 14 đ i Tr n. Theo "Đ i Vi t s ký toàn th c a Ngô Sĩ Liên" thì trongả ầ ế ỷ ờ ầ ạ ệ ử ưư ủ
cu c chi n tranh ch ng quân Nguyên xâm l c quân đ i nhà Tr n b t đ c tù binh Lý Nguyênộ ế ố ượ ộ ầ ắ ưượ
Cát là m t kép hát tên tu i ph ng B c. Tri u đình bèn gi l i đ bi u di n ngh thu t choộ ổ ở ưươ ắ ề ữ ạ ể ể ễ ệ ậ
v ng t c c a mình. Ti p nh n nhi u đi m phù h p trong hí khúc c a Trung Hoa cùng v i sọ ộ ủ ế ậ ề ể ợ ủ ớ ự
khéo léo c a n n ca múa nh c b n đ a, tu ng Vi t ra đ i t đó... ủ ề ạ ả ị ồ ệ ờ ừ
S nh h ng c a h khúc Trung Hoa đã không ch di n ra m t l n. Tuy nhiên ti n trình giaoự ả ưở ủ ỉ ỉ ễ ộ ầ ế
thoa văn hoá đã khi n tu ng Vi t Nam t o l p đ c nh ng đ c tr ng riêng bi t. T th k thế ồ ệ ạ ậ ượ ữ ặ ư ệ ừ ế ỷ ứ
15 nhà Lê đã quan ni m ngh thu t sân kh u là trò du hí ti u nhân và ban hành v n b n quyệ ệ ậ ấ ể ǎ ả
đ nh đ a v xã h i c a di n viên ngang hàng v i tr m c p ? Chính sách hà kh c đó đã khi nị ị ị ộ ủ ễ ớ ộ ướ ắ ế
tu ng không th nào phát tri n đ c su t m t th i gian dài, ít nh t thì cũng là đàng ngoài choồ ể ể ượ ố ộ ờ ấ ở
mãi đ n th k 16. ế ế ỷ
Có m t đi u may m n là đ n th i nhà Nguy n thì các vua chúa th ng r t a chu ng tu ng, hộ ề ắ ế ờ ễ ườ ấ ư ộ ồ ọ
coi hát b i là m t công c tuyên truy n đ y h p d n cho h th ng chính tr và b o l c mà h đãộ ộ ụ ề ầ ấ ẫ ệ ố ị ạ ự ọ
đ cao. Tu ng vì th đã tìm đ c đ t dung thân. V tu ng "S n h u" là k ch b n thành v nề ồ ế ưượ ấ ở ồ ơ ậ ị ả ǎ
đ u tiên c a t ng truy n do Đào Duy T kh i th o vào giai đo n ông ph c v d i tr ng c aầ ủ ươ ề ừ ở ả ạ ụ ụ ướ ướ ủ
chúa Sãi.
Tu ng càng đ c phát tri n c c th nh th i v ng tri u Nguy n. Vào th i niên hi u Minh M nhồ ượ ể ự ị ở ờ ươ ề ễ ờ ệ ệ
th 5 (1825), Thanh Bình T Đ ng đ c thành l p đây là nhà th t c a ngành hát b i nóiứ ứ ườ ượ ậ ờ ổ ủ ộ
riêng và c a gi i sân kh u nói chung. Bao quanh t đ ng là Thanh Bình th , c quan qu n lýủ ớ ấ ừ ườ ự ơ ả
vi c múa hát cung đình và đào t o ngh nhân t l a tu i đ ng u. Di tích này hi n to l c t iệ ở ạ ệ ừ ứ ổ ồ ấ ệ ạ ạ ạ
thành ph Hu . ố ế
Sang đ n niên hi u Minh M nh th 6 thì Duy t Th Đ ng là nhà hát tu ng qu c gia đ c xâyế ệ ệ ứ ệ ị ườ ồ ố ượ
d ng quy mô trong T C m Thành. D p ngũ tu n đ i khánh c a nhà vua, v tu ng Quân tiênự ử ấ ị ầ ạ ủ ở ồ
hi n th do Nguy n Bá Nghi so n đã đ c công di n. Đi u thú v là đích thân vua Minh M nhế ọ ễ ạ ượ ễ ề ị ệ
đã tham gia vi t m t đo n trong k ch b n. Đ n đ i vua T Đ c ch p chính thì tu ng đã đ cế ộ ạ ị ả ế ờ ự ứ ấ ồ ưượ
nâng cao và hoàn ch nh h n v nhi u ph ng di n. V Hoàng đ hay ch y đã cho xây d ngỉ ơ ề ề ơ ệ ị ế ữ ấ ự
nhà hát tu ng mang tên Minh Khiêm đ ng trong Khiêm Cung (Lăng T Đ c ngày nay), chiêuồ ườ ự ứ
t p kép hay, đào đ p v Phú Xuân. L i còn t ch c ban hi u th chuyên sáng tác, nhu n s cậ ẹ ề ạ ổ ứ ệ ự ậ ắ
hi u đính k ch b n tu ng, chuy n ph ng b n thành kinh b n. Đây là n i quy t r t nhi u b cệ ị ả ồ ể ươ ả ả ơ ụ ấ ề ậ
tài hoa nh Nguy n H u Đ nh, Ngô Quý Đ ng, H Quý Thi u... mà đ ng đ u là Đào T n. ư ễ ữ ỉ ồ ồ ề ứ ầ ấ
Tr c kia m t v tu ng ch g m m t đ n ba h i, m i h i dài m t đêm, đ n giai đo n sau này đãướ ộ ở ồ ỉ ồ ộ ế ồ ỗ ồ ộ ế ạ
xu t hi n thêm r t nhi u v tu ng đ c coi là "kỳ vĩ tr ng thiên" nh "H c lâm" (20 h i), hay nhấ ệ ấ ề ở ồ ợ ườ ư ọ ồ ư
"V n c u trình t ng" (216 h i) nghĩa là n u di n liên t c t đ u đ n cu i thì ph i m t t i g nạ ử ườ ồ ế ễ ụ ừ ầ ế ố ả ấ ớ ầ
m t năm tr i. ộ ờ
B c sang th k 20 tu ng v n đ c coi là Qu c k ch c a Vi t Nam, có th nói trong su tướ ế ỷ ồ ẫ ượ ố ị ủ ệ ể ố
kho ng th i gian t th k 19 đ n th k 20 hát b i g n nh v n chi m đ c quy n trên toàn bả ờ ừ ế ỷ ế ế ỷ ộ ầ ư ẫ ế ộ ề ộ
lãnh th n c ta, trong th i kỳ này đ ng b ng B c b ngoài tu ng ra còn có chèo và múa r i.ổ ướ ờ ở ồ ằ ắ ộ ồ ố
Nh ng c hai lo i hình ngh thu t sân kh u này đ u là hình th c sân kh u dân gian và nó cũngư ả ạ ệ ậ ấ ề ứ ấ
ch t n t i nông thôn mi n B c ch không t n t i mi n Nam và ch a bao gi có quy mô nhỉ ồ ạ ở ề ắ ứ ồ ạ ở ề ư ờ ả
h ng l n nh tu ng. ưưở ớ ư ồ
Riêng tính t i Hu nh ng n m đ u th k 20, không k các nhà hát cung đình thì đã có 14 r pạ ế ữ ǎ ầ ế ỷ ể ạ
tu ng ph c v qu n chúng. N i ti ng nh t là r p Đ ng Xuân lâu mà dân đ a ph ng quen g i làồ ụ ụ ầ ổ ế ấ ạ ồ ị ươ ọ
"r p Bà Tu n" đ c xây d ng t năm 1923. C n nói thêm r ng song song v i dòng tu ng cungạ ầ ượ ự ừ ầ ằ ớ ồ
đình (tu ng ng ) dòng tu ng dân gian v n ti p t c n y n và t o nên v đ p thi v và phù h pồ ự ồ ẫ ế ụ ẩ ở ạ ẻ ẹ ị ợ
v i th hi u c a đ i đa s qu n chúng, trong đó đáng k nh t là nh ng v tu ng đã ngay l p t cớ ị ế ủ ạ ố ầ ể ấ ữ ở ồ ậ ứ
thu hút th hi u c a nhi u khách đ n xem b i bó g n v i hi n th c cu c s ng g n v i "b i b mị ế ủ ề ế ở ắ ớ ệ ự ộ ố ắ ớ ụ ặ
đ i th ng". ờ ườ
Đã có không ít v tu ng mang tính hài h c nh m di u c t thói h t t x u c a con ng i ho cở ồ ướ ằ ễ ợ ư ậ ấ ủ ườ ặ
châm ch c nh ng viên quan nhũng nhi u dân lành. Có th k ra đây nh ng v nh : Tr ngọ ữ ễ ể ể ữ ở ưư ươ
Ngáo; Nghêu, Sò, Ô'c, H n... Tr c đây tu ng đ c phân làm hai lo i chính là: Tu ng đ vàế ướ ồ ưượ ạ ồ ồ
Tu ng pho. Tu ng đ không theo tích truy n Tàu, Qu n tiên hi n th , V n b u trình t ng, Lýồ ồ ồ ệ ầ ế ọ ạ ử ườ
Ph ng Đình... Tu ng pho d a vào tích truy n Trung Hoa nh các v : Đăng kh u, T ng S , Hụ ồ ự ệ ư ở ấ ố ứ ộ
sanh đàn... K t năm 1911, sau khi Phan B i Châu sáng tác tu ng Tr ng N V ng đã ngayể ừ ộ ồ ư ữ ươ
l p t c làm d y lên phong trào biên so n tu ng có n i dung rút t s Vi t nh : Đông A songậ ứ ấ ạ ồ ộ ừ ử ệ ư
ph ng c a Nguy n H u Ti n, Nguy n Trãi c a T Diên H ng... M t xu h ng n a góp ph nụ ủ ễ ữ ế ễ ủ ừ ồ ộ ướ ữ ầ
cách tân tu ng b n c n ghi nh n là chuy n th k ch Tây Ph ng thành tu ng Vi t mà ng i tiênồ ả ầ ậ ể ể ị ươ ồ ệ ườ
phong là ng Bình Thúc Gia Th v i v hát b i "L Đ ch" đ c phóng tác t v k ch "Le Cid c aƯ ị ớ ở ộ ộ ị ượ ừ ở ị ủ
Prierre Corneille" (Pháp).
Và tu ng c th phát tri n, tr i qua m t s năm b c m di n mi n B c vì b cho r ng đó là s nồ ứ ế ể ả ộ ố ị ấ ễ ở ề ắ ị ằ ả
ph m c a phong ki n, mãi cho đ n năm 1954, nhà n c đã ch tr ng phát huy văn hoá dânẩ ủ ế ế ướ ủ ươ
t c và quan tâm đ n hát tu ng và hát b i cũng nh chèo, c i l ng... Nhà hát tu ng Vi t Namộ ế ồ ộ ư ả ưươ ồ ệ
đ c thành l p mi n B c. Còn mi n Nam tu ng l i đ c ho t đ ng ch y u b i t th ngượ ậ ở ề ắ ở ề ồ ạ ượ ạ ộ ủ ế ở ư ươ
đ ng lên th u và đi u khi n. Nh ng dù th nào đi chăng n a thì tu ng v n đã, đang và s mãiứ ầ ề ể ư ế ữ ồ ẫ ẽ
có m t ch đ ng trong lòng m i ng i dân Vi t Nam. Và bi t đâu đ y bói tu ng s l i xu t hi nộ ỗ ứ ỗ ườ ệ ế ấ ồ ẽ ạ ấ ệ
tr l i v i chúng ta trong nh ng năm t i... ở ạ ớ ữ ớ
