BỘ NỌI VỤ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG – XÃ HỘI
BÀI GIẢNG
LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
(Dùng đào tạo trình độ đại học)
Chủ biên: TS. Nguyễn Thị Hồng Bình
LƯU HÀNH NỘI BỘ
Hà Nội, năm 2025
i
MỤC LỤC
LỜI NÓI ĐẦU ............................................................................................................ iii
CHƯƠNG 1. NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT THỜI KỲ CỔ ĐẠI ....................................... 1
1.1. Cơ sở hình thành và phát triển của nhà nước và pháp luật ở phương Đông và phương
Tây thời kì cổ đại ....................................................................................................... 1
1.1.1. Đối với Nhà nước và pháp luật phương Đông cổ đại ............................................ 1
1.1.2. Đối với Nhà nước và pháp luật phương Tây cổ đại .......................................... 2
1.2. Nhà nước thời kì cổ đại ......................................................................................... 2
1.2.1. Một số nhà nước điển hình ở phương Đông ........................................................... 2
112. Một số nhà nước điển hình ở phương Tây ......................................................... 15
1.3.Pháp luật thời kì cổ đại ...................................................................................... 32
1.3.1. Pháp luật phương Đông cổ đại ....................................................................... 32
1.3.2. Pháp luật phương tây thời kì cổ đại .............................................................. 37
CÂU HỎI ÔN TẬP .................................................................................................... 42
Chương 2: NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT THỜI KÌ TRUNG ĐẠI .............................. 43
2.2. Nhà nước thời kì trung đại ............................................................................... 43
2.2.1. Một số nhà nước phong kiến ở phương Đông ............................................... 43
2.2.2. Nhà nước phong kiến Tây Âu ..................................................................... 48
2.3. Pháp luật thời kì trung đại ................................................................................ 58
2.3.1. Pháp luật phong kiến phương Đông ............................................................. 58
2.3.2. Pháp luật phong kiến Tây Âu ....................................................................... 68
CÂU HỎI ÔN TẬP .................................................................................................... 75
CHƯƠNG III. NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT THỜI KỲ CẬN ĐẠI ............................... 76
3.1. Cơ sở hình thành và phát triển của nhà nước tư sản .......................................... 76
3.2. Một số nhà nước tư sản điển hình trên thế giới thời cận đại ............................... 77
3.2.1. Nhà nước tư sản Anh .................................................................................. 77
3.2.2. Nhà nước cộng hòa tổng thống ở hợp chủng quốc Hoa Kì ............................. 81
3.2.3. Nhà nước cộng hòa nghị viện ở Pháp ........................................................... 86
3.2.4. Nhà nước quân chủ nghị viện Nhật Bản ...................................................... 95
3.3. Pháp luật tư sản thời kỳ cận đại ....................................................................... 99
3.3.1. Pháp luật tư sản Anh ................................................................................ 100
3.3.2. Pháp luật tư sản Pháp. Bộ luật Napôlêông ................................................ 100
3.4. Những chế định cơ bản của pháp luật tư sản ................................................... 101
3.4.1. Luật hiến pháp tư sản .............................................................................. 101
ii
3.4.2. Những chế định của dân luật tư sản .......................................................... 104
3.4.3. Những chế định của luật hình tư sản......................................................... 108
3.4.4. Tổ chức tư pháp và tố tụng tư sản ............................................................ 109
CHƯƠNG IV. NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT THỜI KỲ HIỆN ĐẠI ............................ 112
4.1. Nhà nước và pháp luật tư sản thời kì hiện đại ................................................. 112
4.1.1. Khái quát lịch sử ....................................................................................... 112
4.1.2. Đặc điểm .................................................................................................. 115
4.1.3. Pháp luật tư sản trong thời kì hiện đại ............................................... 119
4.3. Nhà nước và pháp luật XHCN ........................................................................ 130
4.3.1. Nhà nước và pháp luật Liên bang cộng hoà XHCN Xô viết .......................... 130
4.3.2. Nhà nước và pháp luật các nước XHCN được thiết lập sau Chiến tranh thế
giới lần thứ ....................................................................................................... 142
iii
LỜI NÓI ĐẦU
Nhà nước và pháp luật là hai hiện tượng quan trọng và rộng lớn nhất thuộc
kiến trúc thượng tầng, hai hiện tượng này thường xuyên có sự vận động và biến
đổi không ngừng. Nhà nước và pháp luật là hai hiện tượng quan trọng và rộng lớn
nhất thuộc kiến trúc thượng tầng, hai hiện tượng này thường xuyên có sự vận động
và biến đổi không ngừng. Lịch sử nhà nước và pháp luật nói chung và lịch sử nhà
nước và pháp luật thế giới nói riêng là môn học cung cấp cho người học một cách
nhìn tổng quan về quá trình phát sinh, tồn tại, phát triển cũng như xu hướng vận
động của hai hiện tượng này từ quá khứ đến hiện tại.
Môn Lịch sử Nhà nước và Pháp luật có vai trò quan trọng đối với sinh viên
luật vì giúp hiểu rõ nguồn gốc, quá trình hình thành và phát triển của các thiết chế
nhà nước và hệ thống pháp luật qua từng thời kỳ. Đây là một môn học rất lý thú
với hầu hết các sinh viên, vì ngoài cung cấp một lượng kiến thức sâu và rộng, môn
học còn hướng người đọc lý giải được những vấn đề đang diễn ra trong đời sống
nhà nước và pháp luật hiện đại, trong sự liên hệ không tách rời với những di tồn
trong dòng chảy chung của lịch sử thế giới. Nhờ nắm được bối cảnh lịch sử, sinh
viên có khả năng nhìn nhận pháp luật hiện hành một cách sâu sắc, tránh tiếp cận
máy móc và biết đánh giá, so sánh để rút ra những bài học cho việc xây dựng, hoàn
thiện pháp luật hiện nay. Đây cũng là nền tảng giúp sinh viên hình thành tư duy
pháp lý vững chắc và có góc nhìn toàn diện hơn trong nghề nghiệp tương lai. Vì
vậy,
Bài giảng biên soạn nhằm cung cấp cho sinh viên một nền tảng kiến thức cơ
bản về lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới và Việt Nam đã cập nhật, bổ sung kịp
thời nhiều vấn đề mới theo từng nội dung cụ thể, góp phần hỗ trợ sinh viên trong
học tập, nghiên cứu.
Nội dung bài giảng được chia thành 4 chương:
Chương 1: Nhà nước và pháp luật thời kỳ cổ đại
Chương 2: Nhà nước và pháp luật thời kỳ trung đại
Chương 3: Nhà nước và pháp luật thời kỳ cận đại
Chương 4: Nhà nước và pháp luật thời kỳ hiện đại
iv
Hy vọng bài giảng sẽ đáp ứng được một phần nhu cầu giảng dạy và học tập
môn Lịch sử nhà nước và pháp luật của giảng viên và sinh viên, là tài liệu bổ ích
cho tất cả những sinh viên, học viên cao học ngành luật học, các ngành khoa học
xã hội và nhân văn, cũng như những ai quan tâm, muốn tìm hiểu một cách hệ thống
những kiến thức cơ bản về lịch sử nhà nước và pháp luật.
Ban biên soạn Bài giảng rất mong nhận được những đóng góp quý báu từ
phía các nhà khoa học, các giảng viên và sinh viên để bài giảng được hoàn thiện
hơn.
Chúng tôi chân thành cảm ơn!