BỘ NỘI VỤ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG - XÃ HỘI
Biên soạn: TS. Đào Xuân Hội
BÀI GIẢNG
PHÁP LUẬT ĐẠI CƯƠNG
(Dùng đào tạo trình độ đại học)
LƯU HÀNH NỘI BỘ
HÀ NỘI, NĂM 2025
- 2 -
MỤC LỤC
MỤC LỤC ................................................................................... 2
LỜI NÓI ĐẦU ............................................................................ 8
Chương 1. .................................................................................... 9
NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ NHÀ NƯỚC ........................ 9
I. NGUỒN GỐC NHÀ NƯỚC .................................................. 9
1. Quan điểm phi mác-xít về nguồn gốc nhà nước. ................................................................. 9
2. Quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về nguồn gốc nhà nước. ........................................ 12
II. BẢN CHẤT, ĐẶC TRƯNG, CHỨC NĂNG CỦA NHÀ NƯỚC. 16
1. Bản chất nhà nước. ............................................................................................................ 16
2. Đặc trưng của nhà nước. .................................................................................................... 20
3. Chức năng của nhà nước. .................................................................................................. 22
III. KIỂU, HÌNH THỨC NHÀ NƯỚC. ................................. 25
1. Kiểu nhà nước. ................................................................................................................... 25
2. Hình thức nhà nước. .......................................................................................................... 27
IV. NHÀ NƯỚC CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 30
1. Bản chất, đặc trưng, chức năng của Nhà nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam ... 30
1.1. Bản chất, đặc trưng của Nhà nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam .............. 31
1.2. Chức năng của Nhà nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam ........................... 34
2. Bộ máy Nhà nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam .................................................. 37
2.1. Khái niệm, đặc điểm của Bộ máy Nhà nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt
Nam ................................................................................................................................... 37
2.2. Nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Bộ máy Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ
nghĩa Việt Nam .................................................................................................................. 38
2.3. Các cơ quan Nhà nước trong Bộ máy Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa
Việt Nam ............................................................................................................................ 41
2.4. Nhà nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam trong hệ thống chính trị nước
Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam .............................................................................. 49
3. Vấn đề hoàn thiện bộ máy nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam .................... 50
4.1. Cải cách thể chế và phương pháp hoạt động của Nhà nước ......................................... 51
4.2. Phát huy dân chủ, giữ vững kỷ luật, kỷ cương, tăng cường pháp chế xã hội chủ
nghĩa .................................................................................................................................. 51
4.3. Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức trong sạch, có năng lực .............................. 51
4.4. Đấu tranh chống tham nhũng .................................................................................... 51
Chương 2. .................................................................................. 54
NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÁP LUẬT ..................... 54
I. NGUỒN GỐC, BẢN CHẤT, ĐẶC TRƯNG CỦA PHÁP LUẬT 54
1. Nguồn gốc của pháp luật ................................................................................................. 54
- 3 -
2. Bản chất của pháp luật .................................................................................................... 56
3. Đặc trưng của pháp luật ................................................................................................. 59
II. KIỂU PHÁP LUẬT, HÌNH THỨC PHÁP LUẬT ........... 61
1. Kiểu pháp luật .................................................................................................................. 61
2. Hình thức pháp luật ........................................................................................................ 67
Chương 3. .................................................................................. 72
QUY PHẠM PHÁP LUẬT –................................................... 72
VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT .................................. 72
I. QUY PHẠM PHÁP LUẬT .................................................. 72
1. Khái niệm, đặc điểm .......................................................................................................... 72
2. Cơ cấu của quy phạm pháp luật......................................................................................... 73
2.1. Giả định ...................................................................................................................... 73
2.2. Quy định ..................................................................................................................... 73
2.3. Chế tài ........................................................................................................................ 74
II. VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT ............................. 76
1. Khái niệm, đặc điểm .......................................................................................................... 76
1.1. Khái niệm ................................................................................................................... 76
1.2. Đặc điểm .................................................................................................................... 76
2. Phân loại văn bản quy phạm pháp luật .............................................................................. 78
2.1. Căn cứ vào giá trị pháp lý .......................................................................................... 78
2.2. Căn cứ thẩm quyền ban hành ..................................................................................... 78
2.3. Căn cứ vào phạm vi phát sinh hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật. ............... 79
3. Hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật ........................................................................ 79
3.1. Hiệu lực về thời gian .................................................................................................. 79
3.2. Hiệu lực về không gian .............................................................................................. 79
3.3. Hiệu lực về đối tượng tác động .................................................................................. 82
Chương 4. .................................................................................. 88
QUAN HỆ PHÁP LUẬT ......................................................... 88
I. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM QUAN HỆ PHÁP LUẬT ....... 88
1. Khái niệm quan hệ pháp luật ............................................................................................. 88
2. Đặc điểm của quan hệ pháp luật ........................................................................................ 89
II. CƠ CẤU CỦA QUAN HỆ PHÁP LUẬT .......................... 91
1. Chủ thể của quan hệ pháp luật ........................................................................................... 91
1.1. Khái niệm chủ thể của quan hệ pháp luật .................................................................. 91
1.2. Các loại chủ thể của quan hệ pháp luật ..................................................................... 93
2. Nội dung của quan hệ pháp luật ........................................................................................ 97
2.1. Quyền chủ thể ............................................................................................................. 97
2.2. Nghĩa vụ pháp lý của chủ thể ..................................................................................... 99
3. Khách thể của quan hệ pháp luật ..................................................................................... 101
III. SỰ KIỆN PHÁP LÝ ........................................................ 101
- 4 -
1. Khái niệm sự kiện pháp lý ............................................................................................... 101
2. Phân loại sự kiện pháp lý ................................................................................................. 102
2.1. Căn cứ vào tiêu chuẩn ý chí. .................................................................................... 102
2.2. Căn cứ vào tiêu chuẩn hậu quả của sự kiện pháp lý ............................................... 103
Chương 5 ................................................................................. 106
THỰC HIỆN PHÁP LUẬT - VI PHẠM PHÁP LUẬT ..... 106
VÀ TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ ........................................... 106
I. THỰC HIỆN PHÁP LUẬT ............................................... 106
1. Khái niệm ........................................................................................................................ 106
2. Các hình thức thực hiện pháp luật ................................................................................... 106
2.1. Tuân theo pháp luật (tuân thủ pháp luật) ................................................................ 106
2.2. Thi hành (chấp hành) pháp luật ............................................................................... 107
2.3. Sử dụng pháp luật .................................................................................................... 108
2.4. Áp dụng pháp luật .................................................................................................... 109
II. VI PHẠM PHÁP LUẬT ................................................... 112
1. Khái niệm, dấu hiệu vi phạm pháp luật. .......................................................................... 112
2. Phân loại vi phạm pháp luật. ........................................................................................... 116
III. TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ ........................................... 117
1. Khái niệm ........................................................................................................................ 117
2. Mục đích của việc truy cứu trách nhiệm pháp lý ............................................................ 118
3. Căn cứ truy cứu trách nhiệm pháp lý .............................................................................. 119
4. Các loại trách nhiệm pháp lý ........................................................................................... 123
5. Những trường hợp không chịu trách nhiệm pháp lý ....................................................... 124
Chương 6 ................................................................................. 129
HỆ THỐNG PHÁP LUẬT CỦA NƯỚC CỘNG HÒA ...... 129
XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM ..................................... 129
I. KHÁI NIỆM VÀ HỆ THỐNG CẤU TRÚC CỦA HỆ THỐNG PHÁP LUẬT
VIỆT NAM ............................................................................. 129
1. Khái niệm của hệ thống pháp luật Việt Nam .................................................................. 129
2. Hệ thống cấu trúc của pháp luật ...................................................................................... 129
2.1 Quy phạm pháp luật .................................................................................................. 129
2.2 Chế định pháp luật .................................................................................................... 130
2.3 Ngành luật ................................................................................................................. 130
II. MỘT SỐ NGÀNH LUẬT TRONG HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM 130
1. Luật hành chính ............................................................................................................... 130
1.1. Một số vấn đề chung ..................................................................................................... 130
1.1.1. Khái niệm .............................................................................................................. 130
1.1.2. Đối tượng điều chỉnh ............................................................................................. 131
1.1.3. Phương pháp điều chỉnh ....................................................................................... 132
1.1.4. Nguồn của Luật hành chính .................................................................................. 132
- 5 -
1.2. Một số nội dung cơ bản của Luật hành chính .............................................................. 133
1.2.1. Cơ quan hành chính nhà nước .............................................................................. 133
1.2.2. Thủ tục hành chính ................................................................................................ 136
1.2.3. Quy chế pháp lý hành chính của cán bộ công chức, viên chức ........................ 139
1.2.4. Chế độ pháp lý về việc giải quyết khiếu nại tố cáo ............................................. 153
2. Luật dân sự ......................................................................... 159
2.1. Một số vấn đề chung về luật dân sự ............................................................................. 159
2.1.1. Khái niệm, ............................................................................................................. 159
2.1.2. Đối tượng điều chỉnh ............................................................................................. 160
2.1.3. Phương pháp điều chỉnh ....................................................................................... 160
2.1.3. Nguồn của luật dân sự .......................................................................................... 160
2.2. Một số nội dung cơ bản của luật dân sự ....................................................................... 161
2.2.1. Tài sản và quyền sở hữu tài sản ............................................................................ 161
2.2.2. Quyền sở hữu trí tuệ .............................................................................................. 163
2.2.3. Nghĩa vụ dân sự và hợp đồng dân sự .................................................................... 166
2.2.4. Trách nhiệm dân sự ............................................................................................... 169
2.2.5. Thừa kế .................................................................................................................. 172
3. Luật hình sự Việt Nam ...................................................... 175
3.1. Một số vấn đề chung ..................................................................................................... 175
3.2. Một số nội dung cơ bản ................................................................................................ 176
3.2.1. Tội phạm ................................................................................................................ 176
3.2.2. Hình phạt ............................................................................................................... 181
3.2.3. Các tội phạm cụ thể ............................................................................................... 189
4. Luật hôn nhân và gia đình ................................................ 191
4.1. Một số vấn đề chung ................................................................................................ 192
4.1.1. Khái niệm .............................................................................................................. 192
4.1.2. Đối tượng điều chỉnh: ........................................................................................... 192
4.1.3. Phương pháp điều chỉnh: ...................................................................................... 192
4.1.4. Nguồn của Luật Hôn nhân và gia đình: ................................................................ 192
4.2. Một số chế định của Luật Hôn nhân và gia đình ..................................................... 192
4.2.1. Kết hôn .................................................................................................................. 192
4.2.2. Quan hệ giữa vợ và chồng .................................................................................... 193
4.2.3. Chấm dứt hôn nhân ............................................................................................... 193
4.2.4. Quan hệ giữa cha mẹ và con ................................................................................. 194
5. Một số ngành luật khác ..................................................... 195
5.1. Luật Nhà nước (Luật hiến pháp) .............................................................................. 195
5.2. Luật tài chính ........................................................................................................... 197
5.3. Luật đất đai .............................................................................................................. 198
5.4. Luật kinh tế ............................................................................................................... 199
5.5. Luật tố tụng hình sự ................................................................................................. 199
5.6. Luật tố tụng dân sự................................................................................................... 200