Bài giảng Nguyên lý máy

TS. Phạm Minh Hải Bộ môn Cơ sở Thiết kế máy và Robot Email: hai.phamminh1@hust.edu.vn Google Site: tsphamminhhaibkhn

0

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

Bài 1 Cấu trúc động học của cơ cấu

• Mục tiêu: Phân tích và tổng hợp cơ cấu về mặt cấu trúc

động học

• Những khái niệm cần nắm được:

– CTM, khâu, khớp, chuỗi động, cơ cấu – Bậc tự do của cơ cấu – Nguyên lý hình thành cơ cấu, nhóm tĩnh định

• Những vấn đề mấu chốt:

– Lập được lược đồ động học của một cơ cấu cho trước – Xác định số bậc tự do của một cơ cấu cho trước – Lập/lựa chọn cấu trúc cơ cấu khi cho trước một số đặc

điểm về chuyển động của khâu bị dẫn

1

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

Nội dung

 Các khái niệm cơ bản

Bậc tự do của cơ cấu

Cấu trúc cơ cấu – Nguyên lý hình thành cơ cấu

Một số loại cơ cấu điển hình

2

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

1.1 Các khái niệm cơ bản 1.1.1 Khâu

• Khâu: Bộ phận có chuyển động tương

đối với bộ phận khác trong máy

Các bộ phận có chuyển động tương đối

đối với nhau:

2. Trục khuỷu - c/đ quay so với khâu (1)

1. Thân động cơ

3. Thanh truyền – c/đ song phẳng

5. Van (2x) - c/đ tịnh tiến

4. Piston – c/đ tịnh tiến

6. Cam (2x) - c/đ quay

Mô hình động cơ đốt trong

3

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

Có 6 khâu

1.1 Các khái niệm cơ bản 1.1.2 Chi tiết máy

• Mỗi khâu là một CTM hoặc do nhiều CTM ghép cứng lại với nhau

4

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

Khâu (3): nhiều chi tiết ghép lại Khâu (2): 1 chi tiết

1.1 Các khái niệm cơ bản 1.1.2 Chi tiết máy

A, B, C: vòng xéc măng; D: thân pít-tông; E, F: vít kẹp đầu nhỏ; G, J, K: vít kẹp đầu to; H: 2 nửa đầu to; L: bạc lót ổ trục đầu to.

5

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

Ví dụ về cấu tạo củacụm piston-thanh truyền (động cơ đốt trong)

1.1 Các khái niệm cơ bản 1.1.3. Cấu tạo của máy

– Các chi tiết máy/bộ phận máy liên kết với nhau tạo thành

máy.

– Trên 1 khâu, các chi tiết máy được liên kết cố định với nhau – Trong một cơ cấu, các khâu được liên kết động (nối động) với

nhau

Nối động là gì? Có những loại nối động nào?

6

6

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

1.1 Các khái niệm cơ bản 1.1.4 Liên kết (nối) động giữa các khâu – Khớp động

 Hai khâu để rời trong không gian

có 6 khả năng chuyển động tương

đối độc lập, gọi là 6 bậc tự do

a) Nối động:

động phẳng có 3 BTD tương

 Hai khâu để rời trong chuyển y B 2

 A

yA đối

1 x

7

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

O xA

1.1 Các khái niệm cơ bản 1.1.4 Liên kết (nối) động giữa các khâu – Khớp động

a) Nối động: • Một phép nối động được thực hiện bằng cách cho 2 khâu tiếp xúc với nhau theo

một quy cách nhất định, nhằm hạn chế bớt số BTD tương đối.

8

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

Ví dụ:

1.1 Các khái niệm cơ bản 1.1.4 Liên kết (nối) động giữa các khâu – Khớp động

b) Khớp động là tập hợp các thành phần khớp động trong một phép nối động. Chỗ tiếp xúc trên mỗi khâu gọi là thành phần khớp động.

Mặt cầu – mặt phẳng Mặt trụ (tròn xoay) – mặt phẳng

9

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

Mặt phẳng – mặt phẳng Mặt cầu – mặt cầu

1.1 Các khái niệm cơ bản 1.1.4 Liên kết (nối) động giữa các khâu – Khớp động

c) Phân loại khớp động:

• Theo tính chất tiếp xúc

– Khớp (loại) cao: hai thành phần khớp tiếp xúc nhau theo điểm / đường – Khớp (loại) thấp: hai thành phần khớp tiếp xúc nhau theo mặt

• Theo số BTD tương đối bị hạn chế (số ràng buộc)

Khớp loại i hạn chế i BTD; i=1,2,3,4,5

Ví dụ:

10

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

Cao, loại 1 Cao, loại 2 Thấp, loại 3

1.1 Các khái niệm cơ bản 1.1.4 Liên kết (nối) động giữa các khâu – Khớp động

c) Phân loại khớp động (tiếp):

Thấp, loại 4 Thấp, loại 3 Thấp, loại 4

11

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

Thấp, loại 5 Thấp, loại 5 Thấp, loại 5

Nhận xét: các khâu (gồm các chi tiết máy) có hình dáng phức tạp với nhiều kích thước. Để nghiên cứu về chuyển động, ta có thể biểu diễn cơ cấu như thế nào cho thuận tiện?  Lược đồ cơ cấu

12

12

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

1.1 Các khái niệm cơ bản 1.1.5 Lược đồ khâu, khớp, cơ cấu

13

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

Ví dụ về lược đồ khớp động:

1.1 Các khái niệm cơ bản 1.1.5 Lược đồ khâu, khớp, cơ cấu Ví dụ về lược đồ khớp động (tiếp):

14

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

1.1 Các khái niệm cơ bản 1.1.5 Lược đồ khâu, khớp, cơ cấu

• Lược đồ khâu: Biểu diễn các thành phần khớp động trên khâu và vị trí tương quan giữa chúng (kích thước động)

Lược đồ khâu

Khâu thanh truyền

15

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

1.1 Các khái niệm cơ bản 1.1.5 Lược đồ khâu, khớp, cơ cấu

• Chuỗi động/Cơ cấu: tập hợp các khâu nối với nhau bằng các khớp động

Cơ cấu

Chuỗi động 4 khâu, 4 khớp bản lề

Chọn làm hệ quy chiếu và gọi là GIÁ

Cơ cấu = GIÁ + các khâu động

16

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

1.1 Các khái niệm cơ bản 1.1.6 Phân loại chuỗi động - cơ cấu

Phân loại cơ cấu theo tính chất chuyển động: • Cơ cấu cấu phẳng: Các khâu chuyển động trong cùng một mặt

phẳng hoặc những mặt phẳng song song với nhau.

• Cơ cấu cấu không gian: Các khâu chuyển động trên những mặt

phẳng không song song với nhau.

Phân loại chuỗi động: • Chuỗi kín: mỗi khâu được nối động với ít nhất 2 khâu khác • Chuỗi hở: có khâu chỉ nối động với 1 khâu khác • Chuỗi hỗn hợp: gồm các chuỗi kín và chuỗi hở kết hợp lại

17

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

Nhận xét: Một máy có thể gồm nhiều hơn 1 cơ cấu thành phần

Cơ cấu 4 khâu 4 khớp: thân máy, trục khuỷu, thanh truyền, pít-tông

Mô hình động cơ đốt trong

Số khâu, số khớp, loại khớp của một cơ cấu tuân theo quy tắc nào?

18

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

Cơ cấu 3 khâu 3 khớp: thân máy, trục cam, van su-páp

1.2 Bậc tự do của cơ cấu 1.2.1 Công thức cho cơ cấu phẳng

Xét cơ cấu phẳng có:

• n khâu động và giá • T khớp loại thấp và C khớp loại cao

Tổng số BTD (so với Giá) của n khâu động khi tách rời là: Wo =3n - Wth

Tổng số BTD mất đi do T khớp thấp và C khớp cao tạo ra là:

R = 2T + C – Rtr – Rth

Số BTD của cơ cấu:

W = Wo – R = 3n – (2T + C – Rtr – Rth) - Wth

Wth : số BTD thừa Rtr: Số ràng buộc trùng Rth: Số ràng buộc thừa

19

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

Ví dụ

1.2 Bậc tự do của cơ cấu 1.2.2 Ví dụ (cơ cấu phẳng)

Ví dụ 1

Wth = 0 Rtr = 0 Rth = 0

20

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

W = 3n – (2T + C) = 3.3 – (2.4 + 0) = 1 W = 3n – (2T + C) = 3.4 – (2.5 + 0) = 2

1.2 Bậc tự do của cơ cấu 1.2.2 Ví dụ

Ví dụ về bậc tự do thừa Rtr = 0 Rth = 0

Thực tế chuyển động quay của con lăn không ảnh hưởng tới quy luật chuyển động của cần lắc

-> có 1 BTD thừa, Wth = 1

Xét cơ cấu cam quay cần lắc đáy con lăn

21

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

W = 3n – (2T + C) - Wth = 3.3 – (2.3 + 1) -1 = 1

1.2 Bậc tự do của cơ cấu 1.2.2 Ví dụ

Ràng buộc trùng

Wth = 0 Rth = 0 Rtr = 1

W = 3n – (2T + C - Rtr) = 3.2 – (2.3 + 0 - 1) = 1

22

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

Mô phỏng chuyển động

1.2 Bậc tự do của cơ cấu 1.2.2 Ví dụ

Ràng buộc thừa

E

Wth = 0 Rtr = 0 Rth = 1

C B

F

A D

23

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

W = 3n – (2T + C - Rth) = 3.4 – (2.6 + 0 - 1) = 1

1.2 Bậc tự do của cơ cấu 1.2.3 Ý nghĩa BTD của cơ cấu – Khâu dẫn – Khâu bị dẫn

• Số BTD = Số thông số vị trí độc lập cần cho trước để xác định hoàn toàn vị trí của cơ cấu

1 BTD

• Số BTD = Số quy luật chuyển động cần cho trước để xác định hoàn toàn quy luật chuyển động của cơ cấu

24

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

2 BTD

1.2 Bậc tự do của cơ cấu 1.2.3 Ý nghĩa BTD của cơ cấu – Khâu dẫn – Khâu bị dẫn

• Khâu có quy luật chuyển động cho

trước được gọi là khâu dẫn (nối

giá bằng khớp bản lề). Các khâu

còn lại gọi là các khâu bị dẫn

• Khâu phát động là khâu trên đó

đặt lực phát động.

Mô hình động cơ đốt trong

Cơ cấu được hình thành như thế nào?

25

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

1.3 Cấu trúc cơ cấu 1.3.1 Nhóm tĩnh định - nhóm tĩnh định tối giản (Atxua) – nguyên tắc hình thành cơ cấu

 Cơ cấu 4 khâu bản lề có 1 BTD = 1 khâu dẫn + 1 nhóm (2 khâu, 3 khớp)

 Cơ cấu 5 khâu bản lề có 2 BTD = 2 khâu dẫn + 1 nhóm (2 khâu, 3 khớp)

26

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

1.3 Cấu trúc cơ cấu 1.3.1 Nhóm tĩnh định - nhóm tĩnh định tối giản (A-xua) – nguyên tắc hình thành cơ cấu

 Cơ cấu 6 khâu có 1 BTD = 1 khâu dẫn + 2 nhóm (2 khâu, 3 khớp)

27

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

1.3 Cấu trúc cơ cấu 1.3.1 Nhóm tĩnh định - nhóm tĩnh định tối giản (A-xua) – nguyên tắc hình thành cơ cấu

→ Nguyên tắc hình thành cơ cấu:

số BTD

Số khâu dẫn Các nhóm khâu động có

BTD = 0

Các nhóm có BTD = 0 được gọi là nhóm tĩnh định

𝑊 = 3𝑛 − 2𝑇 = 0 ( phẳng toàn khớp thấp)

28

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

1.3 Cấu trúc cơ cấu 1.3.1 Nhóm tĩnh định - nhóm tĩnh định tối giản (A-xua) – nguyên tắc hình thành cơ cấu

Nhóm tĩnh định tối giản (A- xua) là nhóm không thể tách thành các nhóm tĩnh định nhỏ hơn (ít khâu, ít khớp hơn) Khâu dẫn

29

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

Nhóm tĩnh định chưa tối giản Nhóm tĩnh định tối giản –> Nhóm A-xua (Át-xua)

1.3 Cấu trúc cơ cấu 1.3.2 Xếp loại nhóm A-xua và loại cơ cấu

Các loại nhóm A-xua

Khớp trong

Hạng 2

Khớp chờ

Hạng 3

30

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

Đa giác khớp trong có 3 đỉnh

1.3 Cấu trúc cơ cấu 1.3.2 Xếp loại nhóm A-xua và loại cơ cấu

Các loại nhóm A-xua

Đa giác khớp trong có 4 đỉnh

Hạng 4

31

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

Hạng 5

1.3 Cấu trúc cơ cấu 1.3.2 Xếp loại nhóm A-xua và loại cơ cấu

• Các loại cơ cấu:

– Cơ cấu hạng I: là cơ cấu có một khâu động, nối với

giá bằng khớp bản lề

– Cơ cấu có số khâu động lớn hơn 1: Tổ hợp của

một hay một số cơ cấu hạng I với một hay một số nhóm A-xua • Nếu chỉ có một nhóm A-xua thì hạng của cơ cấu là hạng

của nhóm này

• Nếu có nhiều nhóm A-xua thì hạng của cơ cấu là hạng

của nhóm có hạng cao nhất

32

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

1.4 Xếp loại cơ cấu phẳng có khớp cao

Dùng phép thay thế khớp cao bằng khớp thấp tương đương

Chú ý: phép thay thế này chỉ áp đúng “tức thời”

33

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

1 khớp cao = 1 khâu + 2 khớp thấp

1.5 Cơ cấu 4 khâu phẳng

1. Bốn khâu bản lề

2. Tay quay con trượt chính tâm

4. Cu-lít chính tâm

3. Tay quay con trượt lệch tâm

5. Cu-lít lệch tâm

7. Tang

6. Cu-lít đảo

8. Sin

10. Ôn-đam (Oldham)

34

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

9. Man

1.6 Bài tập ví dụ

Giá (khung)

• Vẽ lược đồ động của cơ cấu khung xe…

35

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu

Giá (khung xe)

Hết bài 1

36

NLM ME3060 - Bài 1: Cấu trúc động học của cơ cấu