Bài giảng Phương pháp nghiên cứu khoa học - Bài 9: Biến số

Bi n sế ố

ụ

ế ố ạ ế ố ọ ự ệ i sao vi c ch n l a bi n s  là quan tr ng

ế ố ị ọ ượ

ế ố ộ ậ ng (numerical) ộ ụ t gi a bi n s  đ c l p và bi n s  ph  thu c và chúng ữ ư ế

ự ị ứ ượ c bi n s  đ nh tính (categorical) và bi n s  đ nh l ế ố ệ c s  khác bi ứ c s  d ng trong nghiên c u nh  th  nào ườ ế ố ượ c các bi n s  đ c đo l ng trong d  án nghiên c u đang đ c thi ế   t

ể ự ế

ng tr c ti p ự ườ ả ử ụ ệ ị ườ ­ Bi n s  nào có th  đo l ể ­ Bi n s  nào không th  đo l ng tr c ti p và ph i s  d ng đ nh nghĩa c ụ ể

M c tiêu ị 1. Xác đ nh bi n s  là gì và t ế ố ị ệ ượ t đ 2. Phân bi ệ ượ ự t đ 3. Phân bi ượ ử ụ đ ượ 4. Xác đ nh đ ế ế k  và cho bi t: ế ố ố ế th (operation definition)

ế ố ể ườ ượ ệ ạ ể ờ ­ Bi n s  nào không th  đo l ng đ c vào th i đi m hi n t i.

ứ ể ả ố ệ ả ậ ọ i  s  li u đ  gi ề ộ ỏ ứ ọ ầ ạ ượ ứ ứ ặ ế ố ượ ọ ạ ượ ặ

Bi n sế ố ế   ệ Do nghiên c u khoa h c là vi c thu th p, phân tích và lí gi i quy t ả ờ ấ i m t câu h i nghiên c u (Varkevisser et al., 1991) nên v n đ  nghiên c u hay tr  l   ủ ố   ậ ả nghiên c  khoa h c c n ph i thu th p thông tin các đ c tính hay các đ i l ng c a đ i ượ ng này đ ng. Các đ c tính hay đ i l t

c g i là bi n s . Nói cách khác:

ố ổ ừ ữ ể ặ ườ ng hay nh ng đ c tính có th  thay đ i t ng i này sang ạ ượ ể ế ườ ừ ờ ể ờ ữ Bi n s  là nh ng đ i l i khác hay t ng th i đi m này sang th i đi m khác.

ế ố ị

ng

ặ ể ệ ế ể ể ệ ố ị ị ế ộ ặ ạ ế ằ ượ ố  đ nh tính. Bi n s  đ nh tính còn đ

ượ ộ ạ   ế ng hay đ c tính. N u nó th  hi n  m t đ i ể ệ ng. N u nó nh m th  hi n m t đ c tính nó   ố

c chia làm 2 lo i: bi n s .

ế c g i là bi n s  đ nh l ế ế ố ứ ự ị ể ể ị ủ ố ị ằ ể ắ ố ặ ọ ộ ị

ế

ố

ộ

ớ

ị

ộ ậ ự ừ ấ

ể ắ

ừ

ế

ế

ị

ố ị  th p đ n cao hay ng

ượ ạ c l

i.

t

theo m t tr t t ạ

ế ố

ộ ố

ị ộ

ụ

ị

ị

ế  th p đ n cao. ế

ế ố ị Bi n s  đ nh tính và bi n s  đ nh l ế ố ư ậ ạ ượ Nh  v y bi n s  có th  th  hi n đ i l ượ ượ ọ ượ ng nó đ l ố ị ọ ượ đ c g i là bi n s ị danh đ nh và bi n s  th  t ố ế ả   ế Bi n s  danh đ nh là bi n s  mà giá tr  c a nó không th  bi u th  b ng s  mà ph i ể ễ ộ   ằ bi u di n b ng m t tên g i (danh: tên) và các giá tr  này không th  s p đ t theo m t ậ ự ừ ấ  t tr t t ụ Thí d : Bi n s  dân t c v i các giá tr : Kinh, Khmer, Hoa, Chăm,… là bi n s  đ nh tính vì chúng ta không th  s p x p các giá tr  này t ủ M t s  thí d  khác c a bi n s  danh đ nh là tình tr ng hôn nhân (có 4 giá tr : đ c thân, có gia đình, li d , góa) nhóm máu (A, B, AB và O).

ế ố

ữ

ớ

ị

ị i tính là bi n s  danh đ nh và có hai giá tr  là nam và n . Chúng ta có th  mã hóa gi ướ

ữ

ệ

ặ

ớ Gi quy

c Nam là 1 và N  là 2. Tuy nhiên vi c mã hóa này là áp đ t và chúng ta hoàn toàn có th

i tính và   ể

ố ệ ả ậ ể ố ệ ị ị ủ ạ ể ằ ệ ầ ườ i ta có   ượ ọ   c g i ố ế ố ấ ủ ả ể ệ Trong phân tích th ng kê, đ  ti n vi c nh p s  li u hay lí gi ế th  ánh x  (mapping) các giá tr  c a bi n danh đ nh vào các con s . Vi c này đ là mã hóa và c n hi u r ng vi c mã hóa này hoàn toàn có tính ch t áp đ t và các con s ả ượ đ ả ế i k t qu , ng ệ ố ặ ấ c dùng trong mã hóa không ph n ánh b n ch t c a bi n s  danh đ nh. ị ể

ữ

ậ ố ệ

ố ệ

ử

ệ

ỉ

ằ c Nam là 1 và N  là 0. Vi c mã hóa ch  nh m giúp vi c nh p s  li u và x  lí s  li u tr

ế ố

ấ ủ

ệ ằ

ứ

ơ

ả ữ

ế

ấ

ộ

ậ ữ ế

ướ ở   quy  ả ễ nên d  dàng h n ch  không nh m ph n ánh b n ch t c a bi n s  đó (do đó hoàn toàn vô căn   ế ữ   ả ứ ế c  n u cho r ng mã hóa Nam=1 và N =0 là ph n ánh thái đ  phong ki n "Nh t nam vi t h u ­ Th p n  vi

ằ t vô).

ế ố ơ

ườ

ườ

ườ

ơ

ế ố ứ ự ở    b i   i trung bình, trung

i khá h n ng

ề i giàu có đi u ki n kinh t

i khá, ng

t h n ng

t

Thí d : tình tr ng kinh t vì ng bình h n nghèo, v.v

ọ ự ủ

ọ

ỏ

ượ

ố

i, khá, trung bình, kém), tiên l

ng (t

t, khá,

ử

ữ Nh ng thí d  khác là h c l c c a h c sinh (gi ấ x u, t

ụ  vong). ạ

ế ớ ượ

ủ

ư

ế

ế

Th  gi

i đ

ổ ứ ườ

ế

ế

ế

ế

ặ

ớ

Theo phân lo i tăng huy t áp c a T  ch c Y t ị huy t áp v i các giá tr  huy t áp bình th

ng, huy t áp cao nh , v a và n ng là bi n  s  th  t

ạ   c trình bày nh  sau, thì phân lo i ố ứ ự ẹ ừ .

ế

ườ

ươ

Huy t áp bình th

ng:

HA tâm thu (139 và HA tâm tr

ng ( 89

ẹ

ươ

HA tâm thu ( 179 hay HA tâm tr

ng ( 104

ừ

ươ

ng (114

ặ

HA tâm thu ( 180 hay HA tâm tr ươ

HA tâm thu (180 và HA tâm tr

ng ( 115 mmHg ữ

ế ố ứ ự ể ắ ư  là bi n s  danh đ nh nh ng có th  s p x p th  t c. ế ố ạ ứ ự ượ  đ ấ ị ộ ế ế  xã h i (giàu, khá, trung bình, nghèo, r t nghèo) là bi n s  th  t ệ Bi n s  th  t ụ ườ ơ

ế Tăng huy t áp nh :  ế Tăng huy t áp v a: ế Tăng huy t áp n ng: ằ ượ ế ố ổ

ụ

ụ ở

ườ

ổ

ổ

Thí d : tu i là bi n s  liên t c b i vì ta có th  nói ng

ặ

ế

ữ

ườ

Nh ng thí d  khác là đ ế

i này 20 tu i, ng ề i nguyên nhân c a s  vi c chúng ta chia bi n s

ậ ng huy t, hemoglobin, hematocrite, chi u cao, cân n ng, thu nh p, v.v ế ố  ủ ự ệ ệ

ộ ạ ượ ế ố ị Bi n s  đ nh l ể ệ ng nh m th  hi n m t đ i l ể ị ườ ố ng và do đó có giá tr  là nh ng con s . i kia 32 tu i, v.v.

ố ọ ả ế ề ể ứ ượ ộ ấ ế ố ộ ậ ố ụ hay đo l c g i là bi n s  ph ng v n đ  nghiên c u đ

ố ả ể ả   c cho là gây nên (hay gây  nh ế ườ ứ ượ ọ ế ố ượ  đ ế ố ộ ậ

ệ ị ủ ấ ệ ự hay đo l ề ng đ n) v n đ  nghiên c u đ ữ ọ ữ ng các y u t c g i là bi n s  đ c l p ế ố ả ế ố ộ ế ố ọ t s  khác bi ế ố ư ờ ụ ế ị ị ủ ế ề ế ố ứ ộ ặ ể ả ư ế ố ơ ủ

ượ ượ ạ c quan tâm) đ

ườ

ế c chia làm 3 lo i: ạ ổ ặ ng tr c ti p ­ chi u cao, cân n ng, tu i, tình tr ng hôn nhân.v.v ứ ộ ắ   ưỡ ng, m c đ  đ c ư ổ  nguy c  c a ung th  ph i. ặ ng hay đ c tính đ ự ế ề ự ng tr c ti p đ ạ ẹ ề ự ứ ộ ế

ụ ả Khi chúng ta quan tâm đ n vi c lí gi ế ố ụ thành bi n s  đ c l p và bi n s  ph  thu c. ườ ế Bi n s  dùng đ  mô t thu c.ộ ế Bi n s  dùng đ  mô t ưở h ế ố   ầ t gi a  bi n s  và giá tr  c a bi n s  (còn g i là y u t ): C n phân bi ị ủ ế ố ớ i tính là bi n s  nh ng N  không ph i là bi n s  mà là m t giá tr  c a bi n s  (hay   Gi ư   ế ố ế ố ờ ợ ể ượ ử ụ  là bi n s  nh ng c s  d ng d ch v  y t còn g i là y u t ). Th i gian ch  đ i đ  đ ờ ế ố  ế ế ố ờ ợ ứ ề ố th i gian ch  đ i lâu là giá tr  c a bi n s . Ki n th c v  các cây con thu c là bi n s ư ế ố ố ể   t v  các cây con thu c là y u t nh ng ít hi u bi . Ta có th  nói bi n s  m c đ  hút ổ ư ơ ố thu c lá có liên quan đ n nguy c  ung th  ph i nh ng ph i nói hút thu c lá n ng là   ế ố y u t ế ố ạ ượ Bi n s  (đ i l ế ố ể ­ Bi n s  có th  đo l ượ ể ế ố ­ Bi n s  không th  đo l ẻ khí, m c đ  hài lòng c a b nh nhân, ki n th c c a bà m  v  th c hành chăm sóc tr . ế   i. Trên nguyên t c, m i bi n ­ Bi n s  không đo l c trong nghiên c u hi n t ộ ố  ứ ố ề ườ c nh ng trong m t nghiên c u c  th  có th  có m t s s  đ u có th  đo l ng đ ế ố   ệ ố ườ c do h n ch  c a đi u ki n kĩ thu t hay không th ng bi n s  không đo l ng đ ụ ể ứ   ộ ấ ề ị nh t v  đ nh nghĩa c  th  (thí d  n ng đ  endorphine gia tăng sau khi châm c u, m c ậ ữ ộ ữ ụ đ  h u d ng c a nh ng b nh nhân b  tàn t

ế ố ệ ạ ườ ượ ọ ườ ủ ệ ng đ ắ ể ư ể ư c nh  tình tr ng dinh d ứ ủ ứ ộ ế ủ ụ ể ậ ượ ượ ề ạ ứ ụ ồ ị ấ ượ ủ ệ ố ng dân s ) t, ch t l

ị

ụ ể

ố ộ ể ứ ươ ứ ắ ầ ng, nhà nghiên c u b t đ u v i m t quan đi m t ứ ệ ể ị ộ ệ ứ ố ệ ộ ả ừ ượ i tr u t ọ ự ớ ươ

ị ế ề ề ườ ệ ế ố ả ộ ườ ụ ị ủ ứ ằ ộ ấ ệ ệ ể ộ ỏ ượ ệ ầ ể ả ờ ứ ể ậ ộ ệ ườ ế ể ậ ở c đo l ứ ậ ộ ậ ả ộ ị ượ ự c t

ộ ị ể ộ ườ ườ ủ ấ ế ng, n u ng ể ậ ạ ứ ứ ứ ụ i đó mu n. Trong mô t ụ ể ề ữ ứ ể ườ ọ ố ữ ệ ị ể

Ð nh nghĩa c  th ơ ồ ề ớ ườ ng đ i m  h  v  cách   Thông th ế ố ứ ộ  ườ ụ ế ườ ng m c đ ng các bi n s  nghiên c u. Thí d , n u nhà nghiên c u mu n đo l đo l ẽ  ặ ề ổ ứ ả đau thì nhà nghiên c u ph i chuy n đ i khái ni m đau thành m t m nh đ  ch t ch ườ ủ ụ ế ố ng c a khái ng bi n s  này. Ph  thu c vào cách lí gi xác đ nh cách đo l   ầ ươ   ộ ể ụ ể ủ ni m đau và yêu c u c  th  c a nghiên c u, chúng ta có th  ch n l a m t ph ng ứ ộ pháp đo l ng m c đ  đau đ n. ứ ộ   ủ ộ ụ ể ủ ố i nghiên c u c a m t Ð nh nghĩa c  th  c a bi n s  là m t m nh đ  v  cách ng ỉ  ơ ồ ọ ứ nghiên c u nào đó ch n cách đo l c m  h  và ch ng bi n s  đó. Nó ph i không đ ề ả   có m t cách lí gi i duy nh t. Thí d , m t nhà nghiên c u cho r ng vi c đi u tr  c a bà ậ ặ ả ể   ta có th  giúp c i thi n vi c "ki m soát v n đ ng", câu h i chúng ta c n đ t ra ngay là ư ế   "ki m soát v n đ ng" có ý nghĩa nh  th  nào. Nhà nghiên c u có th  tr  l i là bà ta ượ ộ   ng b i Plunkett Motor Dexterity quan tâm đ n vi c ki m soát v n đ ng đ ị ấ ể   Task Score. M t nhà nghiên c u khác có th  không ch p nh n đ nh nghĩa này và cho ở ệ ằ ệ ể r ng vi c ki m soát v n đ ng nên  đ    đánh giá b i b nh nhân. C  hai đ nh nghĩa ụ ể ị ượ ọ c g i là đ nh nghĩa c  th . này đ ị ụ ể ố   t là đ nh nghĩa cung c p đ  thông tin đ  cho phép m t nhà M t đ nh nghĩa c  th  t ả  ậ nghiên c u khác có th  l p l i kĩ thu t đo l ồ nghiên c u nhà nghiên c u nên bao g m trong đ nh nghĩa c  th  nh ng công c  đo   ườ i đ c có th  rõ ràng v  nh ng vi c đã làm. l

ng và quy trình nghiên c u đ  ng

ễ

ụ

ị ộ ố ế ụ

ộ ế

ố ộ ậ ầ ủ ụ ố ề

ế ố ộ ậ ế ị ệ ặ ấ

c xác đ nh t k  nghiên ị ả ế ố ế ố

ố ứ ệ ữ ố ố ư ổ ụ ế ế ố ộ ậ

ể ạ ố ố ự ủ ạ ế ộ

ễ ố ộ ậ ế ố ụ ế ố ộ ậ ế ố ấ ộ ộ ủ   i thích khác c a   c đánh giá là ặ

ứ ề ộ

nguy c  c a v n đ  nghiên c u) ế ệ ữ ễ ế ế ế ố ụ ế ố ộ ậ ơ ủ ấ ữ ề ị ủ

ơ ế ộ ậ ủ ụ ế ế ộ

Bi n s  đ c l p ­ ph  thu c ­ gây nhi u ượ Vi c xác đ nh bi n s  nào là bi n s  đ c l p hay bi n s  ph  thu c đ ứ ế ế trong ph n đ t v n đ  và m c tiêu c a nghiên c u. Do đó trong khi thi ộ ậ ộ ụ ứ ầ c u c n ph i xác đ nh rõ ràng bi n s  nào là đ c l p và bi n s  nào là ph  thu c. ổ ư Thí d  n u nghiên c u m i quan h  gi a ung th  ph i và hút thu c lá thì hút thu c lá ộ ế ố ụ là bi n s  đ c l p và ung th  ph i là bi n s  ph  thu c ế   ố ứ ế N u nhà nghiên c u mu n tìm hi u t i sao thanh niên hút thu c thì hút thu c là bi n ố ụ s  ph  thu c và "áp l c c a b n bè" là bi n  s  đ c l p. ả ế ố ộ Bi n s  gây nhi u (confounding variable) là bi n s  cung c p m t gi ố ế ố ượ m i liên h  gi a bi n s  đ c l p và bi n s  ph  thu c. M t bi n s  đ ế ố bi n s  gây nhi u khi có 3 đ c tính sau: ế ố ­ Có liên quan đ n bi n s  ph  thu c (là y u t ộ   ố ­ Có liên quan đ n bi n s  đ c l p (phân b  không đ u gi a các giá tr  c a bi n đ c l p)ậ ộ ­ Không n m trong c  ch  tác đ ng c a bi n đ c l p lên bi n ph  thu c

ằ Thí d :ụ

ố ầ ặ ế ố ụ ộ S  l n khám thai ế ố ộ ậ (Bi n s  đ c l p) Cân n ng con lúc sinh (Bi n s  ph  thu c)

ọ ấ ậ ế ố ễ Thu nh p ­ H c v n gia đình (bi n s  gây nhi u)

ẹ ơ ề ả ể ả ệ ố ậ ủ ẹ ế ố ầ ế ố ậ ủ ư ậ ễ ề ả ệ ữ ố ầ Có m i liên h  gi a s  l n khám ti n s n và sanh con nh  h n 2500 gram. Tuy nhiên ưở thu nh p c a gia đình cũng có th   nh h ng đ n s  l n khám ti n s n và vi c sanh con nh  cân. Nh  v y thu nh p c a gia đình là y u t gây nhi u.

ườ

ể ể

ẹ ứ ắ ươ ể ử ụ ữ i ta có th  s  d ng: ậ   ng pháp h n ch : thí d  ch  nghiên c u nh ng bà m  trong gia đình có thu nh p ẹ ứ

ầ ẫ ắ ặ

ồ ế ố ệ ươ ươ ệ ầ ầ ẹ ẫ ng pháp b t c p trong ch n m u và phân t ng trong phân tích m u:  ng pháp ph n t ng: g m ti n hành phân tích s  li u riêng bi ợ t cho nhóm bà m ả ạ ồ ổ ề ế ứ ạ ồ ẹ  ẹ ự   i. Th c ỗ   ế ợ ủ ng pháp phân t ng g m là s  t ng h p c a nhi u nghiên c u h n ch  (m i ế ố ễ ự ổ c h n ch  cho m t giá tr  c a bi n s  gây nhi u)

1 thay đ i m t đ n v  và các bi n s  liên quan khác nh

ộ ử ụ ể ồ ầ ươ ứ ượ ạ ế ng pháp mô hình hóa s  d ng ph ủ ừ ế ố ộ ế ố ở ế ố ễ ự ị ả ủ ế ệ ố 1 c a bi n s  X ế ố ộ ơ ộ ổ ị

ươ ượ ẫ ng pháp chia nhóm ng u nhiên: ch  s  d ng đ ử ế ố ỉ ử ụ ễ ự ầ ươ ệ   ứ c cho nghiên c u th c nghi m ị ấ ệ    gây nhi u toàn di n nh t và không c n xác đ nh ế ố ườ ễ

ễ ế ố  gây nhi u Ki m soát y u t ễ ụ ế ố  gây nhi u ng Ð  kh c ph c y u t ụ ỉ ế ạ ­ Ph ữ trung bình, không nghiên c u nh ng bà m  trong gia đình nghèo ọ ­ Ph ­ Ph nghèo, cho nhóm bà m  trung bình và nhóm bà m  giàu r i t ng h p k t qu  l ấ ch t ph ị ủ nghiên c u đ ươ ươ ế ­ Ph ng pháp h i quy đa bi n đ  tách riêng tác   ộ ệ ố ủ đ ng c a t ng bi n s  có liên quan trong mô hình. Khi đó h  s  c a các bi n s  trong   ưở ủ   ng hay gây nhi u b i các mô hình đánh giá tác đ ng c a bi n s  đó,  không b   nh h ế ố 1  nêu lên s  thay đ i ổ   ồ ở ế ố  khác (b i vì trong h i quy đa bi n, h  s  B y u t ư  ụ ế ủ c a bi n ph  thu c Y khi X X1 , X2 , … không thay đ i).ổ ­ Ph ư nh ng đây là ph hay đo l

ng pháp kh  y u t ộ ng toàn b  các y u t gây nhi u.

ứ ố ề ả ữ ụ ư ổ ữ ế ớ ế ố ộ ứ ộ ạ ế ố ng đ n v n đ  nghiên c u (bi n s  ph  thu c) và có tác đ ng nh

ế ố ề ấ ứ ụ ưở ả ng có  nh h ễ

ề ố ề ưở ứ ế ố ọ ề ế ố ề ề ậ ậ i, trình     , tình tr ng hôn nhân, tôn giáo, v.v. Nh ng bi n s  này ư  ụ ầ   ế ng quan tr ng đ n nghiên c u c n ế ố ư ộ ứ ể

Bi n s  n n (background variables) ế Trong b t c  nghiên c u nào, có nh ng bi n  s  n n t ng thí d  nh  tu i, gi ạ ộ đ  giáo d c, tình tr ng kinh t ấ ườ ế th ế ả ế bi n s  gây nhi u. N u bi n s  n n có  nh h ả ph i thu th p thông tin v  bi n s  n n. Nh ng không nên thu th p quá nhi u bi n s ề n n đ  tránh làm tăng kinh phí nghiên c u m t cách vô ích.

ề ố ệ ữ kém ệ ư ệ ạ

Bài tập: ả ử  s  chúng ta có khung ý ni m (conceptual framework) v  m i liên h  gi 1. Gi ộ ậ v n đ ng và b nh m ch vành nh  sau:

Hút  thuố

Kém  v nậ B nệ h Tăn g  LDL

Xem  ti vi ề ế ố nào : Hút thu c lá, Tăng LDL­cholesterol, Xem ti vi nhi u, y u t gây nhi u?

ữ ố ễ ệ ượ c ti n hành ằ ậ ứ ạ ộ Anh qu c, nh ng ng ượ ơ ơ ử ị ấ ậ ấ 1  Gi ạ ộ ạ ộ ượ   ườ c i tham gia đ ầ   c đánh giá b ng t n ườ ượ ữ   c ghi i đ ờ    s  đi u này là đúng, anh ch  có l i ể  vong.

ằ ế ữ ườ ườ ườ ữ ệ i có quan h  tình d c  th ứ ng xuyên là nh ng ng ố ơ ấ ơ ụ ơ ử t h n, do đó, có nguy c  t ằ ạ ề ọ ả   i ứ   i  có s c ị ữ    vong th p h n. Theo các anh ch , nh ng ả  ổ ậ ẻ ổ ế ố ế ờ   ị ẽ ứ i bi n đ i h u qu c ch ng minh là đúng thì anh ch  s  có l

vong. ả ằ ọ i thích khác. H  cho r ng ứ ữ ẻ ợ i kho  m nh, quan h  tình d c  th vong còn ả ệ ườ ụ ơ ở ng xuyên l ẻ ổ ạ ị ế ế ổ ậ ị ẽ ễ ế ả ứ ọ ượ ế ế ố  gây nhi u? N u đi u này đ ể ườ ể ả ố ớ ơ ử i đ  gi m thi u nguy c  t ở  ệ ạ ư ờ i đ a ra l i gi ườ ụ ệ   i cho s c kho  và ng xuyên là có l ệ   ứ ạ ẻ ổ ườ ở i   ng  tình tr ng s c kho  t ng quát đã kém vi c ễ ị ử ố ượ ế ạ  vong h n. Theo các anh ng d  b  t   i khi n đ i t ế ố  ứ ờ   i ế ố ườ ể ả ề ơ ử ọ ế ố Trong các y u t ế ố ượ c xem là y u t đ ở ế ố ứ ộ 2. M t nghiên c u đoàn h  đ ụ ở ầ ứ ộ  đ u nghiên c u (đ ghi nh n m c đ  ho t đ ng tình d c cao  ấ ả  vong trong 10 năm th p h n nh ng ng su t có khoái c m)  có nguy c  t ứ ả ử ề ụ ộ nh n có m c đ  ho t đ ng tình d c th p. ụ ể ả ơ ử ề ệ khuyên gì v  vi c ho t đ ng tình d c đ  gi m thi u nguy c  t ể ậ ủ ọ ộ ố M t s  nhà khoa h c cho r ng k t lu n c a nghiên c u có th  là không đúng. H  gi ằ thích r ng nh ng ng ẻ ổ kho  t ng quát t nhà khoa h c này cho r ng tình tr ng s c kho  t ng quát là y u t ễ hay y u t ọ khuyên gì đ i v i m i ng Các bác sĩ lâm sàng có kinh nghi m l ẻ ạ ườ nh ng ng ơ ử làm gi m nguy c  t quan h  tình d c th ệ ch , n u kinh nghi m lâm sàng này là đúng thì tình tr ng s c kho  t ng quát là y u t  gây nhi u? N u đi u này là đúng thì anh ch  s  có l bi n đ i h u qu  hay y u t ố ớ  vong. khuyên gì đ i v i m i ng ể i đ  gi m thi u nguy c  t

1.   Davey   Smith   G,   Frankel   S,   Yarnell   J.  Sex   and   death:   are   they   related?   Findings from the Caerphilly Cohort study. BMJ. 1997; 315: 1641­1644

2

ầ ứ ơ ử t c  các nghiên c u quan sát cho th y s  gi m nguy c  t ư ấ ả ụ ữ ử ụ ấ ự ả ứ ộ ố ớ ệ ấ ả ấ ạ ng đ i chung là 0.70 đ i v i b nh m ch tim ụ ữ ộ ơ ươ ớ ệ ử ụ ả ủ ệ c ệ  vong b nh tim 2. G n nh  t ủ ở  các ph  n  s  d ng   oestrogen. M t nghiên c u g p (meta­analysis)  c a 25 nghiên  ở ố ứ c u đã xu t b n tìm th y nguy c  t   ử ụ các ph  n  có s  d ng estrogen (so v i nhóm không dùng oestrogen); trong 7 nghiên  ơ ướ ứ c u khác đánh giá hi u qu  c a vi c s  d ng oestrogen và progestogen, nguy c   ượ l ng là 0.66.

có l

and McPherson đã t ng k t 22 ệ Tuy nhiên, g n đây, Hemminki  nghiên c u th  nghi m  ị ệ ạ ng u nhiên c a vi c s  d ng tr  li u oestrogen và th y r ng các bi n c  tim m ch l i  3 T  s  nguy c  tóm  ệ ỏ ộ là nguyên nhân ch  y u c a vi c b  cu c hay ph n  ng ngo i ý. ề ắ t t là  (1.39) trong nhóm s  d ng estrogen so v i nhóm không s  d ng. Đi u này cho  ế ấ th y estrogen không có tác d ng   i, n u không ph i là có h i, lên nguy c  b nh  tim m ch.ạ

ử ổ ẫ ầ ủ ế ấ ằ ệ ử ụ ủ ế ủ ứ ế ố ỉ ố ả ứ ạ ơ ạ ớ ử ụ ạ ử ụ ụ ơ ệ ả ợ

ế ứ ủ ứ ả ơ ị ị ế ở ụ ữ ị ỏ ứ ạ ợ ằ i hay có h i cho s c kh e tim ph  n  mãn kinh có l ư ậ ề ạ ạ ạ Anh ch  tin vào k t qu  nghiên c u c a lo i nghiên c u nào h n? Anh ch  cho r ng  đi u tr  hormone thay th   ị ạ m ch? T i sao anh ch  l i tin nh  v y?

1. Barrett­Connor E. Hormone Replacement Therapy. BMJ 1998;317:457­461 . 2. Barrett­Connor E, Grady D. Hormone replacement therapy, heart disease, and  other considerations. Annu Rev Public Health 1998; 19: 55­72. 3. Hemminki E, McPherson K. Impact of postmenopausal hormone therapy on  cardiovascular events and cancer: pooled data from clinical trials. BMJ 1997; 315:  149­153

Bias  in  stud ies  of  use  of  oest roge n  and  hear t  dise ase1

Bias  in  who  is  pres cribe d  oestr ogen :

M or e  ed uc ate d Hi gh er  so cia l  cla ss  Os te op or osi s*  N o  di ab ete s,  he

4. Writing Group for the PEPI Trial. Effects of estrogen or estrogen/progestin  regimens on  heart  disease risk factors in postmenopausal women.  JAMA  1995;  273: 199­208

ỉ ộ ả ấ ượ ớ ề ơ ị ố ự ứ ệ ộ ớ ố ệ ữ ứ ố i tính và s t rét. Nhà nghiên c u này tìm đ ỉ ự ứ c 150 tr ệ ượ ỉ ố ố ị ệ ượ

ề ị ữ ễ ế ằ t chút ít v  d ch t và cho r ng nh ng  ho t đ ng ngh ề ạ ộ ề ệ ậ ố ượ ệ ậ ươ ầ ở ề  ạ    gây nhi u và do đó, thu th p thông tin v  ngh  nghi p ho t ượ   c ễ ử ụ ng, s  d ng ph ng pháp phân t ng và ghi nh n đ ế ố  các đ i t ế ả ỉ  ự ệ ấ ượ ứ ng estrogen giúp kh 3. M t nghiên c u th c nghi m trên kh  chimpanzee cho th y l ộ   ệ ơ c b o v  và có nguy c  b  s t rét  th p h n so v i kh  đ c. M t chimpanzee cái đ ể  ế ứ nhà nghiên c u quan tâm đ n đ  tài này và th c hi n m t nghiên  c u b nh ch ng đ ườ   xác đ nh m i liên h  gi a gi ng ứ ợ   h p b nh (trong đó có 88 nam) và 150 ch ng (trong đó có 68 nam). T  s  s  chênh thô c là 1,71.  tính đ ứ Nhà nghiên c u này cũng bi nghi p ngoài nhà là y u t ộ đ ng ngoài nhà  các k t qu  sau:

ề ệ ệ ề Nhóm ngh  nghi p ngoài nhà Nhóm ngh  nghi p trong nhà

B nệ h Ch nứ g T ngổ   số B nệ h Ch nứ g T ngổ   số

53 15 68 Nam 35 53 88 Nam

10 3 13 Nữ 52 79 131 Nữ

63 18 81 87 132 219 T ngổ   số T ngổ   số

ả ề ệ ế ố ễ    gây nhi u ạ

ứ ứ ị ự ị ị ố ổ ứ ế ộ ỉ ệ  Th  gi ẽ ễ ủ  c a T  Ch c Y t ế ứ ả ả ỗ ế ệ i tính ­ ngh  nghi p ­ s t rét có th  đ ệ i tính nên chu i gi ớ ả ề ơ ắ ố ố ư i tính lên nguy c  m c b nh s t rét. Do đó ngh ệ ễ ị ứ ệ ị t bài báo cáo và d  đ nh s  công b  giá tr  OR hi u ch nh theo   ế ớ ọ   i đ c ề  ể ượ   c ề  ủ  gây nhi u. Ông ta khuyên nên báo cáo giá tr  OR thô   ờ   i ệ ủ ễ ị ị Theo các anh ch , ngh  nghi p (ngoài nhà và trong nhà) có ph i là y u t i sao? trong nghiên c u này hay không? t ế Nhà nghiên c u đang vi ề ờ ệ ngh  nghi p. Tình c  có m t chuyên viên d ch t ượ ủ c  b n th o c a nghiên c u này và cho  ý ki n ph n bi n. Theo  ông, do ngh đ ả ủ ớ ớ ậ ệ nghi p là h u qu  c a gi ộ ế ơ xem nh  là c  ch  tác đ ng c a gi ế ố ả nghi p không ph i là y u t ề ỉ (không hi u ch nh cho ngh  nghi p). Theo anh ch , nhà nghiên c u có nên nghe theo l khuyên c a chuyên gia d ch t hay không?