Bất cập trong quy định pháp luật về giải quyết tranh chấp môi trường bằng tòa án ở Việt Nam hiện nay

Tình trạng ô nhiễm, suy thoái và các sự cố môi trường đang gây ra những hậu quả nghiêm trọng tại Việt Nam, ảnh hưởng sâu sắc đến môi trường tự nhiên và sức khỏe con người. Mặc dù vậy, nhiều vụ tranh chấp môi trường quy mô lớn, điển hình như vụ Vedan, Formosa hay Rạng Đông, vẫn chưa được giải quyết triệt để thông qua con đường tố tụng tại tòa án môi trường. Thực trạng này cho thấy những hạn chế và bất cập cố hữu trong hệ thống pháp luật hiện hành, cả về nội dung và thủ tục. Bài viết này nhằm mục đích phân tích những bất cập trong quy định pháp luật liên quan đến việc giải quyết các tranh chấp môi trường bằng tòa án ở Việt Nam, từ đó góp phần làm rõ những vướng mắc và đề xuất hướng hoàn thiện.

Các nhà nghiên cứu luật pháp, hoạch định chính sách, cán bộ tư pháp, luật sư và sinh viên chuyên ngành môi trường quan tâm đến khung pháp lý về giải quyết tranh chấp môi trường tại Việt Nam.

Bài viết này phân tích sâu sắc các bất cập trong khuôn khổ pháp luật hiện hành của Việt Nam đối với việc giải quyết các tranh chấp môi trường thông qua hệ thống tòa án. Nghiên cứu chỉ ra những thiếu sót đáng kể cả trong quy định pháp luật nội dung lẫn tố tụng, gây khó khăn cho việc xử lý các vụ việc trách nhiệm bồi thường thiệt hại môi trường. Cụ thể, về mặt nội dung, bài viết nhấn mạnh sự thiếu rõ ràng trong việc xác định chủ thể có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại do suy giảm chức năng, tính hữu ích của môi trường, đặc biệt là sự vắng mặt của quyền khởi kiện tập thể cho cộng đồng bị ảnh hưởng. Các phương thức giải quyết như thương lượng thường được ưu tiên hơn tòa án, dẫn đến nhiều vụ việc lớn như Formosa được giải quyết ngoài tòa án. Vấn đề xác định chủ thể có trách nhiệm bồi thường thiệt hại môi trường cũng phức tạp, đặc biệt khi có sự tham gia hoặc sai sót từ cơ quan nhà nước. Việc lượng hóa thiệt hại môi trường, dù đã có quy định bổ sung cho đất và nước mặt, vẫn còn chung chung, thiếu hướng dẫn cụ thể cho ô nhiễm không khí và nước ngầm, và khó khăn trong tính toán thiệt hại cho các hệ sinh thái đặc thù như rạn san hô, cỏ biển. Thời hiệu khởi kiện chưa rõ ràng và vấn đề hồi tố pháp luật cho các vụ ô nhiễm trong quá khứ cũng là những điểm nghẽn lớn. Đối với các tranh chấp môi trường liên quan đến sức khỏe, tính mạng và tài sản, bài viết chỉ ra rằng việc thu thập chứng cứ, chứng minh mối quan hệ nhân quả giữa ô nhiễm và thiệt hại là cực kỳ khó khăn cho người dân. Quy định về mức bồi thường thiệt hại tinh thần còn thấp và cứng nhắc, không khuyến khích thỏa thuận công bằng. Những bất cập này không chỉ làm giảm hiệu quả của công tác bảo vệ môi trường mà còn hạn chế quyền lợi của các bên bị thiệt hại, đặt ra nhu cầu cấp thiết phải hoàn thiện hệ thống pháp luật để đảm bảo công lý môi trường.