Quy trình hình thành án lệ ở một số quốc gia trên thế giới và gợi mở cho Việt Nam

Trong bối cảnh hệ thống pháp luật ngày càng phát triển và phức tạp, án lệ đã và đang khẳng định vai trò thiết yếu của mình như một nguồn bổ sung quan trọng cho pháp luật thành văn, cung cấp cơ sở pháp lý vững chắc cho hoạt động xét xử. Thực tiễn tư pháp quốc tế cho thấy xu hướng phát triển án lệ ngày càng mạnh mẽ, dù quy trình hình thành án lệ có những điểm tương đồng và khác biệt giữa các quốc gia. Tại Việt Nam, án lệ chỉ mới chính thức được thừa nhận và áp dụng từ năm 2015, nhưng quá trình hình thành án lệ còn gặp nhiều khó khăn và thách thức, chưa phát huy hết tiềm năng. Bài viết này nhằm mục đích tìm hiểu sâu sắc quy trình hình thành án lệ ở một số quốc gia trên thế giới, từ đó rút ra những kinh nghiệm quý báu để góp phần hoàn thiện quy trình hình thành án lệ tại Việt Nam.

Các nhà nghiên cứu pháp luật, chuyên gia pháp luật, thẩm phán, luật sư, sinh viên ngành luật và các nhà hoạch định chính sách tại Việt Nam quan tâm đến cải cách tư pháp và phát triển án lệ.

Nghiên cứu này khảo sát quy trình hình thành án lệ ở nhiều quốc gia, phân loại chúng thành hai nhóm chính: án lệ hình thành thông qua thủ tục pháp lý thảo luận và quyết định của tòa án, và án lệ hình thành không qua thủ tục pháp lý này. Đối với nhóm thứ nhất, các quốc gia như Nhật Bản, Trung Quốc và Hà Lan áp dụng quy trình chặt chẽ với các cơ quan chuyên trách như Ủy ban án lệ hoặc Hội đồng thẩm phán, cùng với các bước lựa chọn, thẩm tra, thảo luận và công bố rõ ràng. Ngược lại, ở các nước như Anh, Úc và Hàn Quốc, án lệ hình thành một cách tự nhiên hơn, trong đó các bản án của tòa án cấp cao nhất tự động có giá trị án lệ hoặc được các biên tập viên tuyển tập án lệ hoặc các chuyên gia pháp luật lựa chọn để xuất bản. So sánh với các phương thức này, quy trình hình thành án lệ tại Việt Nam hiện hành, được quy định bởi Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP, lại khá phức tạp và nặng về thủ tục hành chính, gần với mô hình Nhật Bản và Trung Quốc nhưng còn cồng kềnh hơn. Sự chậm trễ trong việc ban hành án lệ (chỉ 72 án lệ sau gần 10 năm) đã làm giảm hiệu quả áp dụng, chưa kịp thời bổ khuyết những hạn chế của luật thành văn. Bài viết gợi ý Việt Nam cần đơn giản hóa quy trình, thủ tục hình thành án lệ, đặc biệt là xem xét lại thời điểm có hiệu lực và cách thức công bố án lệ, đồng thời xây dựng một hệ thống phân loại án lệ rõ ràng để tối ưu hóa việc tra cứu và sử dụng. Điều này không chỉ giúp phát huy vai trò của án lệ trong hoạt động xét xử mà còn đảm bảo sự thống nhất, công bằng của pháp luật và quyền con người, quyền công dân.