CÁC PH NG PHÁP KHÁM M CHUƯƠ
M ch máu có t m quan tr ng l n đ i v i h tu n hoàn và toàn thân. M ch máu g m đ ng
m ch, tĩnh m ch, mao m ch, bïch m ch.
I – KHÁM Đ NG M CH
A- CÁC PH NG PHÁP LÂM SÀNGƯƠ
1. Nhìn:
1.1. Đ l n c a chi: chi teo nh trong tr ng h p suy tu n hoàn ngo i vi ườ m n tính, có th teo
cơ c ng chân, c đùi cũng nh mô d i da. ơ ư ướ
1.2. Màu s c c a da:
- Màu vàng nh t và h i nóng ơ là tu n hoàn bình th ng, nh ng ng i lao đ ng chân tay nhi u, ườ ườ
các chi ti p xúc v i ánh m t tr i nhi uế thì da có màu nâu nh t và m t láng, s vào cũng h i ơ
nóng.
- Da đ và nóng h n trong tr ng h p dãn đ ng m ch. ơ ườ
- Da tím tái và nh t, s vào th y l nh ch ng t tu n hoàn kém l u thông ư chi b thi u d ng. ế ưỡ
Ta có th dùng nghi m pháp sau đây đ khám v r i lo n dinh d ng c a chi: ưỡ đ a m t chi lênư
cao trong 30 giây thì chi đó nh t màu so v i bình th ng nh ng ng i b b nh t c đ ng m ch, ườ ườ
tuỳ theo m c đ t c, càng t c nghiêm tr ng thì màu s c da c a chi càng nh t màu khi gi lên ơ
cao.
1.3. Trong các tr ng h p có u m ch ườ ho c h ng đ ng m ch, ta th y m t u trên đ ng đi c a ườ
đ ng m ch, khám u này s th y:
- U m m, đ p theo nh p đ p c a đ ng m ch.
- S có th th y rung miu n u u to và thành các huy t qu n l n ế ế
1.4. M t s đ ng m ch ngoài nông nh đ ng m ch thái d ng, ư ươ đ ng m ch cánh tay,
đ ng m ch quay, v.v… có tr ng h p ngo n ngoèo và n y đ p nh p nhàng nom nh con giu n ườ ư
u n trên m t da, nh ng tr ng h p này có th th y nh ng ng i x c ng đ ng m ch có huy t ườ ườ ơ ế
áp cao.
1.5. Phát hi n ch loét ho c ho i th do thi u d ng: ư ưỡ tr ng h p này x y ra khi b thi uườ ế
máu t i ch làm cho các ph n xa c a chi (ngón tay, ngón chân, các móng) không đ c đ dinh ượ
d ng r i b loét, khô móng, r ng móng ho c ho i th t ng đ t c a ngón tay, ngón chân. Lo iưỡ ư
này ch y u g p trong b nh viêm t c đ ng m ch ế trong các tr ng h p r i lo n th n kinhườ
v n m ch (b nh Reynaud).
2. Ph ng pháp s :ươ
1.1. Kh o sát nhi t đ da: tr c khi s m ch máu, ta c n xe nhi t đ chi c a ng i b nh,ướ ườ
th ng ta s b ng mu bàn tay vì ch này nh y c m v i nhi t đ xung quanh h n. V mùa rét taườ ơ
nên khám ng i b nh trong phòng m bình th ng da ng i đ c dinh d ng đ s h i nóng,ườ ườ ườ ượ ưỡ ơ
n u da l nh là do tu n hoàn đ ng m ch kém nh trong b nh Reynaud, b nh viêm t c đ ngế ư
m ch, trong ch ng t đau đ u chi (érythromélalgie).
1.2. S đ ng m ch: dùng đ các ngón tay (các ngón hai, ba b n) đ t vào rãnh đ ng m ch
quay phía trên c tay đ s m ch . ngoài đ ng m ch quay có th s đ ng m ch b n, m ch thái
d ng, m ch c nh, m t mu chân, m ch chày sauươ phía m t cá trong. Nên b t m ch hai bên
đ so sánh.
Khi b t m ch ta s nh n đ nh v :
- T n s : th ng ng i ta b t m ch trong m t phút, có th b t m ch trong 30 giây r i nh n k t ườ ườ ế
qu v i hai. Nh ng n u nh p tim không đ u thì ph i b t m ch trong c m t phút. Bình th ng ư ế ườ
m ch đ p t 70 đ n 80 l n m i phút. ng i t p luy n đi n kinh ế ườ và th thao nhi u thì m ch
ch m h n. tr em m ch nhanh h n. ơ ơ
M ch tăng trong các tr ng h p c m đ ng, trong khi lao đ ng, khi s t, khi m c b nh ườ c ngườ
tuy n giáp tr ng (b nh Basedow) ho c m c b nh tim.ế
M ch ch m d i 60 l n m i phút, có th do ng đ c digitan có b nh phân ly nhĩ – th t. ướ
- Thay đ i v nh p: bình th ng nh p tim r t đ u, trong m t s tr ng h p b nh lý, nh p tim ư ườ
không đ u có th do tim ngo i tâm thu ho c do run th nhĩ làm cho nh p tim r i lo n (g i là
lo n nh p hoàn toàn) (xem ph n r i lo n nh p tim).
- Thay đ i v biên đ và đ ch c: bình th ng s m ch th y ph ng phiu và có tính ch t đànườ
h i. Khi có b nh: m ch căng trong tăng huy t áp, g gh và c ng trong b nh x c ng đ ngế ơ
m ch: m ch nh có khi không s th y trong tr ng h p tru tim m ch ho c h p h i, m ch n y ườ
trong b nh h van đ ng m ch ch .
1.3. Nghe đ ng m ch:
- Các đ ng m ch có th nghe đ c: th ng ng i ta nghe đ c nh ng đ ng m ch có kíc th c ượ ườ ườ ượ ướ
l n nh đ ng m ch ch , đ ng m ch ph i, đ ng m ch c nh, đ ng m ch cánh tay, đ ng m ch ư
đùi. Trong tr ng h p c ng tuy n giáp tr ng, do l u l ng máu t i nhi u, ta cóườ ườ ế ư ượ th nghe đ ng
m ch tuy n giáp. ế
- Tr ng h p bình th ng: Ta đ t ng nghe vào đ ng m ch, h i đè nh ng nghe, ta có thườ ườ ơ
nghe đ c m t ti ng nh thì tâm thu, riêng các đ ng m ch g n tim nh đ ng m ch ch ,ượ ế ư
đ ng m ch c nh, đ ng m ch d i đòn, ta còn nghe đ c ti ng th hai là ti ng lan c a ti ng tim ườ ượ ế ế ế
th hai.
- Tr ng h p b nh lý: khi đ t ng nghe và n nh vào đ ng m chườ ta th y có th nghe th y m t
ti ng th i tâm thu ng n. C ch phát sinh ti ng th i này làế ơ ế ế do dòng máu đi v i t c đ nhanh t
ch h p ra ch r ng. Ta g p ti ng th i này khi nghe đ ng m ch đùi c a ng i b h van đ ng ế ườ
m ch ch , tr ng h p này vì h van máu d n v th t trái ườ trong thì tâm tr ng nên đ n m i thìươ ế
tâm thu, tim l i ho t đ ng bù b ng cách bóp m nh d n máu ra ngo i vi nên khi qua đ ng m ch
đùi t i ch h p do ta n xu ng thì phát sinh ra ti ng th i. ế
Trong tr ng h p c ng tuy n giáp tr ng ta nghe đ c ti ng th iườ ườ ế ượ ế tâm thu khi đ t ng nghe
m t tuy n ế vì do tuy n to ra và c ng ch c năng nên máu t i nhi uế ườ trong tuy n và ch y nhanhế
nên ta nghe đ c ti ng th i.ượ ế
Trong các tr ng h p có các l thông đ ng tĩnh m ch, ta nghe th y m t ti ng th i liên t c vìườ ế
dòng máu xoáy đi qua ch thông và có s thay đ i áp l c khi đi t đ ng m ch sang tĩnh m ch.
1.4. Đo áp l c máu đ ng m ch (đo huy t áp): ế áp l c đ ng m ch tình b ng chi u cao c t thu
ngân. S dĩ máu ch y trong đ ng m ch đ c là do là do khi tim bóp máu t th t trái ượ b đ y vào
đ ng m ch d i tác d ng c a m t áp l c khi tim ướ làm vi c t o ra, đ ng th i cũng do l c co bóp
c a thành m ch làm cho máu ti p t c l u thông, k t qu c a hai l c đó: ế ư ế l c đ y c a tim và l c
co bóp c a thành m ch t o nên m t áp l c máu l u thông g i là huy t áp đ ng m ch. Vì th ư ế ế
ngay sau khi tâm thu, huy t áp đ ng m ch cao nh t g i là huy t áp t i đa; đ n th i kỳ tâmế ế ế
tr ng dòng máu ti p t cươ ế ch y t i các mao m ch nh ng ch m h n. Tuy ư ơ tim không bóp mà máu
v n ch y đ c vì ượ trong h th ng m ch v n duy trì đ c ượ m t áp l c ch ng m c nh t đ nh
th ng đ c s c c n c a thành m ch, đó là huy t áp t i thi u. ượ ế
PH NG PHÁP ĐO HUY T ÁP Đ NGƯƠ
M CH
Có ba ph ng pháp đo:ươ
+ Ph ng pháp s c a Rivai. Rotxiươ
+ Ph ng pháp nghe c a Korot Kowươ
+ Ph ng pháp giao đ ng ký c a Pachon.ươ
- Chu n b ng i b nh: khi đo huy t áp ph i chu n b ng i b nh, gi i thích đ ng i b nh yên ườ ế ườ ườ
tâm khi đo, nh t là nh ng ng i hay c m đ ng; n u ng i b nh lo l ng s làm cho áp l c đ ng ườ ế ườ
m ch tăng lên, k t qu không đúng. Chính vì v y ng i ta phân bi t áp l c đ ng m ch c b n ế ườ ơ
và áp l c đ ng m ch lâm th i. Áp l c đ ng m ch c b n là ơ áp l c đo đ c trong các đi u ki n ượ
sau:
+ Ng i b nh v a ng xong m t đêm ngon gi c trong m t phòng yên tĩnh (ph i dùng thêmườ
thu c an th n), sáng d y n u c n thì đi gi i, xong l i n m ngh không đ c suy nghĩ gì. ế ượ
+ Ng i b nh đ c gi i thích và bi t tr c s đ c đo huy t áp và cũng đã quen v i cách đoườ ượ ế ướ ượ ế
r i.
+ Ng i đ n đo huy t áp cũng là ngu i mà ng i b nh đã bi t tr c, đ n đo kh n tr ngườ ế ế ườ ế ướ ế ươ
không nói chuy n v i ng i b nh. ườ
Còn trong th c t b nh ph ng ng i ta ch đo huy t áp ế ườ ế trong các đi u ki n sau:
+ Cũng chu n b ng i b nh tr c. ườ ướ
+ Ng i b nh đ c n mườ ượ tho i mái.
+ Nên l y k t qu các ế l n đo sau (vì ng i b nh đã quen). ườ
Nguyên t c chung cho các ph ng pháp đo là máy đo ph i đ đ cao ngang v i m c tim. ươ
- Đo huy t áp b ng ph ng pháp s m ch máu: qu n bao cao su đ ng h i c a máy đo huy tế ươ ơ ế
áp vào cánh tay t n p khu u tr lên, bo m h i vào túi cao su đ ng th i ế ơ ơ b t m ch quay c a
tay đo cho đ n lúc không th y m ch đ p n a thì đ c k t qu trên c t thu ngânế ế ng v i s t i
đa, sau khi áp l c v t s t i đa r i, ta l i đo k t ượ ế qu b ng cách v n c tháo h i ra cho áp l c ơ
h xu ng đ n lúc l i xu t hi n m ch đ pế mà ta s th y t c là s t i đa. Ta gi i thích các hi n
t ng này nh sau: lúc đ u áp l c trong bao cao su còn th p ch a v t huy t ápượ ư ư ượ ế đ ng m ch
nên ta s th y m ch đ p, sau t i lúc áp l c trong túi b t đ u v t ượ huy t áp t i đa, đè b pế
đ ng m ch không cho máu ch y qua nên ta không s th y m ch n a, đ n lúc ta h áp l c ế
trong túi cao su xu ng t i m c ngang huy t áp ế t i đa thì thành m ch l i co giãn đ c, ượ máu
ch y qua m ch mà ta l i s th y m ch đ p. Đ n đây ta ti p t c tháo h i ế ế ơ trong bao cao su, đo
áp l c h d n, thành m ch nh b p b nh d i bao cao su, vì v y s m ch lúc này m nh nh t, ư ướ
đ n lúc áp l c trong bao cao su nh h n áp l c t i thi u c a đ ng m ch, biên đ đ p m ch đ tế ơ
nhiên gi m h n xu ng, lúc y đ c k t qu trong c t thu ngân ế là s t i thi u. Ph ng pháp đo ươ
này không chính xác, nh t là khi xác đ nh s t i thi u. Vì v y ngày nay ng i ta ườ dùng ph bi n ế
ph ng pháp nghe.ươ
- Đo huy t áp đ ng m ch b ng ph ng pháp nghe:ế ươ cũng ti n hànhế bu c bao cao su c a máy
đo huy t ápế nh đ i v i ph ng pháp s m chư ươ nh ng đây dùng m t ng ngheư đ t vào
đ ng đi c a đ ng m ch n p khu u ngay sát b d i bao cao su. Khi ta b m d n h i vào baoườ ế ướ ơ ơ
cho đ n lúc không nghe ti ng đ p qua ng nghe thì b t đ u h áp l c trong bao cao su b ngế ế
cách tháo h i ra b i m t c đi u ch nh cho đ n lúc b t đ u nghe th y ti ngơ ế ế đ p thì đ c k t qu ế
trên chi ucao c t thu ngân, đó là s t i đa. C ti p t c tháo h i ra, ta s nghe th y các ti ng ế ơ ế
đ p càng m nh h n, ang h n, r u đ t ng t ơ ơ không nghe th y ti ng m ch đ p n a ho c chuy n ế
h n âm s c ti ng đ p ế xu ng r t th p, đó là áp l c t i thi u.
Trong khi đó c n chú ý: ph i phát hi n nh ng kho ng im l ng trong khi nghe m ch đ p. Ví d :
khi b m h i vào cho áp l c trong bao cao su lên quá huy t áp t i đa, ta tháo h i ra, áp l cơ ơ ế ơ
xu ng, đ n m c 180 milimet ch ng h n ta b t đ u nghe th y ti ng đ p, nh ng t 160 đ nế ế ư ế
140ml thu ngân, ta không nghe ti ng m ch đ p n a, r i d i m c ế ướ 140ml thu ngân, ta l i
nghe th y m ch đ p. Trong tr ng h p này n u không b m cho c t thu ngân cao trên 180mm ườ ế ơ
thì ta t ng 140 là s huy t áp t i đa nh ng th c ra s t i đa là trên 180mm. kho ng cách thưở ế ư
140 đ n 160 g i là l h ng khi nghe. Mu n tránh g p tr ng h p này, ta nên b m cho áp l cế ườ ơ
v t quá 22mm r i còn nghe ti ng m ch đ p thì ta l i b jm lên n a.ượ ế ơ
Có tr ng h p l h ng này g n s t i thi u, ví d ta đang h áp l cườ trong bao cao su xu ng,
các ti ng đ p đang rõ, đ n 90mm ta không nghe th y n a nhung đ n quãng 70mm – 60mml iế ế ế
nghe đ c. Trong tr ng h p này n u không ti p t cượ ườ ế ế nghe đ c ti ng đ p thìượ ế t ng huy t ápưở ế
t i thi u là 90mm thu ngân nh ng th c ra s t i thi u là 60mm; kho ng cách t 90 đ n 70mm ư ế
g i là kho ng cách im l ng trên s t i thi u. Vì v y mu n tránh các sai sót khi đo huy t áp ế ta
nên b m cho thu ngân lên cao g n h t c t và nghe m chơ ế cho đ n khi c t thu ngânế xu ng t i
m c s không.
- Ph ng pháp đo huy t áp b ng giao đ ng k : (Hình 11).Khi c n bi t ápươ ế ế ế l c t ng đo n đ ng
m ch ho c tìm đ dao đ ng c a thành m ch m t đo n chi (đ phát h n có t c m ch đo n
đó không), ng i ta dùng dao đ ng k . Dao đ ng k g m có m t h p kim khí trong đó có m t ápườ ế ế
k A1, rung đ ng c a áp k chuy n đ n kim K, kim y quay trên m t m t kính đ có chia đ . H pế ế ế
kim và áp k đ c n i li n nhau b i ngế ượ o1 và v i túi h i b i ng o2. m t ng b m b b m h i ơ ơ ơ ơ
vào c h th ng qua van v, m t áp k A2 cho bi t áp l c c a không khí b m vào m t c x dùng ế ế ơ
đ tháo b t h i ra: ng o2 n i h p kím vào áp k A1 là m t ng cao su có th ơ ế đè b p b ng m t
nút n và làm cho hai bên không thông v i nhau n a: khi y nh ng thay đ i áp l c túi h i ch ơ
nh h ng đ n áp k ưở ế ế A2 thôi và kim s giao đ ng m nh.
Cách đo: sau khi bu c túi h i vào đo n chi mà ta mu n đo áp l c máu ta b m không khí vào túi ơ ơ
h i cho đ n khi áp l c cao h n áp l c t i đa c a máu, ví d m c 220mm thu ngân (khi đó nơ ế ơ
vào nút n không th y kim dao đ ng n a). N u n nút n mà kim còn giao đ ng nhi u ế thì ph i
b m lên n a cho đ n m c mà áp l c yơ ế ta n nút n kim s không dao đ ng ho c ch dao
đ ng ít, g i là dao đ ng trên s t i đa do m ch ch m vào bìa trên c a túi cao su. M c x tháo
h i ra cho áp l c h xu ng t ng cm thì v n c x l i và n nút n đ theo m t đ n v do dao đ ngơ ơ
c a kim ( l y kho ng cách gi a hai v ch trên b ng chia đ làm m t đ n v do dao đ ng, ví d ta ơ
ghi 2 đ n v dao đ ng, 3 đ n v dao đ ng v.v…ơ ơ n u kim chuy n d ch 2 đo nế ho c 3 đo n trên
b ng), ch ng nào dao đ ng kim còn ít ta l i tháo h i, ví d đ n 150mm có m t dao đ ng l n ơ ế
xu t hi n, m c áp l c y là áp l c ngang v i áp l c t i đa. Ta c ti p t c tháo h i ra cho áp l c ế ơ
xu ng d n t ng cm thu ngân và m i l n tháo h i ra ta l i n nút n ơ và ghi các dao đ ng c a
kim, ta s th y dao đ ng l n d n cho đ n m c cao nh t r i nh d n và cu i cùng khi áp k ch ế ế
m t m c nào đó ví d 80mmHg ta th y các dao đ ng b t đ u gi m đ t ng t. Ta ghi ch đó ng
v i áp l c t i thi u. Sau đó các dao đ ng c a kim có biên đ r t th p r i h t dao đ ng. Tóm l i ế
n u ghi các dao đ ng trên m t bi u đ , ta s có 5 vùng (Hình 12)ế
+ Vùng dao đ ng ít trên s t i đa.
+ Vùng dao đ ng tăng đ t bi n, ch b t đ u tăng ng v i huy t ap t i đa. ế ế
+ Vùng dao đ ng l n và không thay đ i ng v i áp l c trung bình.
+ Vùng dao đ ng gi m đ t ng t, ch cu i ng v i áp l c t i thi u.
+ Vùng dao đ ng th p d i m c t i thi u. ướ
Đo huy t áp các đ ng m ch khácế : Ta có th đo huy t áp c ng tay, đùi, khoeo, c chân. Ngoài ế
đ ng m ch cánh tay hay đo b ng ph ng pháp nghe, còn các đ ng m ch káhc cũng ươ dùng
ph ng pháp nghe n u đo n đ ng m ch đó l pươ ế nông và t ch c đó ph ng phiu d đ ng
nghe, còn thì dùng ph n gpháp dao đ ng k đ đo các đ ng m ch t ng đo n chi.ươ ế
Đo huy t áp 1/3 d i c ng chânế ướ : ta nghe đ ng m ch chày sau phía sau và trong m t cá
trong.
K t qu : huy t áp đây nói chung b ng huy t áp tay có th s t i đa đâyế ế ế h n s t i đa ơ
tay đ 1cm . v đ dao đ ng đ ng m ch 1/3 d i chân b ng ½ hay 2/3 dao đ ng tay. ướ
Đo huy t áp đ ng m ch khoeo: đ t ng nghe hõm khoeo.ế
K t qu :ế s t i đa h n tay 2cm; s t i thi u h n tay 1cm. ch s dao đ ng đ ng m ch ơ ơ
t ng t nh tay.ươ ư